ວິຊາສັງຄົມສຶກສາ1

ໜຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ຽຎຌັ ຌະ຃ບຌນົທຄ຋ໃ ຘີ ທງຄາຓຓຎີ ະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ໜີ າ຾ໜຌໄ . ຾ຉໃ ກາຌຍຌັ ຋ກຶ ຌຍີໄ ໃ ແໍ ຈຽໄ ທາ຺ໄ ຽຊຄີ ຅າໍ ຌທຌຑຌ຺ ຖະຽຓບຄ຋ໃ ດີ ໃ ູຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ຓຽີ ຋ໃ າ຺ ເ຾຋ໄ ຉາຓ຾ນໃ ົຄຂຓໍໄ ຸຌຍູປາຌ຃ະຈ຋ີ ໃ ຑີ ຍ຺ ຽນຌັ ດູທຼຄ຅ຌັ ຌີໄ ຏຄັ ຽຓບຄ ຍູປາຌຌຌັໄ ຓກີ າໍ ຾ຑຄ ຽຓບຄຍູປາຌ, ທຈັ ທາບາປາຓ຋າຄຑຸຈ຋ະຘາຘະໜາ ຾ຖະ ທຈັ ຊຸຘຖິ ະຎະບໃ ຌໂ ຘະຌຌັໄ ຘະແໜຘະຉະທຈັ ຋ໃ ີ XVII ຓນີ ົາງ຋ໃ ຘີ ຸຈ ຑຽິ ຘຈຓທີ ຈັ ຊຸ຋າຄຑຸ ຈ຋ະຘາຈຘະໜາ຋ໃແີ ຈຘໄ ໍານົທຈຑຍ຺ ຓຎີ ະຓາຌ 120 ທຈັ ຽຆໃ ຄີ ຽທຖາຌຌັໄ ທຈັ ກໃ ໍ຃ ຿ປຄປຼຌບຍ຺ ປຍ຺ ຎະຆາຆຌ຺ . ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຑຌ຺ ຖະຽຓບຄຖາທ ນົ ຎະຆາຆຌ຺ ບາແຘດໃ ູຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ຽທຖາຌຌັໄ ດໃ າຄໜບໄ ງກໃ ໍ ຎະຓາຌ 60.000 ຃ຌ຺ ( ນກ຺ ໝໃ ຌ຃ຌ຺ ) ຘະຽຑາະບາແຘດໃ ູຑາງເຌກໍາ຾ຑຄຆຌັໄ ເຌຍໃ ໍຌຍັ ຎະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ບີ າແຘດໃ ູຌບກກໍາ຾ຑຄ຋ຄັ ຘບຄຆຌັໄ .  ຂຌັໄ ນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ນົ ຂຌັໄ ຽຂບຌຽຓບຄ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຘະຉະທຈັ ຋ໃ ີ XVII ຿ຈງຘະຽຑາະຘຑແໜກາຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓິ ກະຕາຈ ຂຌັໄ ນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ເຌ຋ໃ ທ຺ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຽທຖາຌຌັໄ ຓຽີ ຊຄີ 7 ນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ (຅າກຍຈ຺ ຍຌັ ຋ກຶ ຂບຄ຋ໃ າຌ ທຌັ ທຸຈຘະຉຍ຺ ) ເຌ຋ໃ ທ຺ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຄຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄຓຆີ ຌັໄ ຽຎຌັ ບຸຎະຼາຈ ນົ ຽບຌີໄ ດໃ າຄໜໃ ຄທໃ າຽຓບຄຆຌັໄ ບຸຎະຖາຈ ( ຾ຉໃ ຉໍາ ຌາຌຑຌໄ ຽຓບຄຖາທຍູປາຌທໃ າຓີ 13 ນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ຋ໃ ຂີ ຌໄ ກຍັ ຑະບຄ຺ ຌຌັໄ ) ຋ຄັ ຘບຄ຾ນໃ ົຄຂໍຓໄ ຸຌຍໃ ແໍ ຈກໄ ໃ າທແທທໄ ໃ າ: ຾ຓໃ ຌນທ຺ ຽຓບຄເຈ຾ຈໃ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ , ຈຘໄ ຄັ ຽກຈຉາຓຽນຈກາຌຉທ຺ ຅ຄິ ຂບຄຎະນທຈັ ຘາຈຖາທເຌຘະຉະທຈັ ຋ໃ ີ XVII ຌຌັໄ ຓນີ ທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ບາຈ຅ຈັ ຽຎຌັ ຂຌັໄ ຽຂບຌຽຓບຄ ເຌຌຌັໄ ຓີ 7 ຃: 1. ຽຓບຄແຖໃ ( ຾຃ທໄ ຌ 12 ຅ແຸ ຋ ) 2. ຽຓບຄຑທຌຆຼຄຂທາຄ 3. ຽຓບຄນທົ ຄຑະຍາຄ 4. ຽຓບຄປບໄ ງຽບຈັ ( ຎະຽ຋ຈແ຋ຎະ຅ຍຸ ຌັ ) 5. ຽຓບຄຌະ຃ບຌ ( ຌະ຃ບຌຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ຋ໃ າ຾ຂກຽກໃ າ຺ ) 6. ຽຓບຄຌໃ າຌ (ດໃ ູຎະຽ຋ຈ຅ຌີ ຎະ຅ຍຸ ຌັ ) 7. ຽຓບຄ຅າໍ ຎາຘກັ ຾ຉໃ ຖະຽຓບຄຓຽີ ຅າ຺ໄ ຘກັ ຈຌີ າຎ຺ກ຃ບຄຽບຌີໄ ທໃ າ “ ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຌະ຃ບຌ” ເຌຌຌັໄ ນທ຺ ຽຓບຄເນງໃແຈຓໄ ກີ າຌ຅ຈັ ຉໍາ຾ໜໃ ຄ ຍໍຖນິ າຌຎກ຺ ຃ບຄບບກຽຎຌັ ຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ  ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຌະ຃ບຌຈໍາຖຄ຺ ຉໍາ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ຑະງາຑຌ຺ ໝໃ ຌ ນົ ຽ຅າ຺ໄ ຑຌ຺ ໝໃ ຌ ຓຘີ ຈິ ຋ຼຓກຍັ ຽຘຌາຍໍຈີ ຓງີ ຈ຺ ຘກັ ຈີ ຌາ 1.400 ກຍີ .  ຽ຅າ຺ໄ ຐໃ າງຈາໍ ຖຄ຺ ຉາໍ ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ຏູປໄ ບຄຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຌະ຃ບຌ ຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄເຌຎະ຅ຍຸ ຌັ .  ຽ຅າ຺ໄ ກທາຌ ຈາໍ ຖຄ຺ ຉາໍ ຾ໜໃ ຄ ຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ ຉາ຾ຘຄ ຾ຖະ ຑໃ ໍຍາໄ ຌເຌຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ . ຽ຅າ຺ໄ ຘກັ ຈຌີ າ຋ໃ ຎີ ກ຺ ຃ບຄຍາຄຽຓບຄກໃ ໍຊກຘໃ ຄ຺ ແຎ຅າກຖາຆະຉະກູຌ຋ໃ ຌີ ະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ . ນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ຾ຉໃ ຖະ ນທ຺ ຽຓບຄຌຌັໄ ຓຖີ ະຍຍ຺ ກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ກາຌຎກ຺ ຃ບຄ, ທຼກຄາຌຎບໄ ຄກຌັ ຆາຈຎບໄ ຄກຌັ ຃ທາຓຘະນຄຍ຺ , ຽຘຈຊະກຈິ , ທຈັ ຋ະຌະ ຋ໍາ-ຘຄັ ຃ຓ຺ ຽຎຌັ ຂບຄຉຌ຺ ຽບຄ. ແຎ຃ຼຄ຃ໃ ູກຍັ ບໍາຌາຈກາຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຌະ຃ບຌງຄັ ຓຽີ ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈບກິ 7 ຃ຌ຺ . ຽຆໃ ຄີ ຑາກຌັ ດໃ ູກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຋ໃ ຌີ ະ຃ບຌນທົ ຄທຼຄ຅ຌັ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຽີ ຍໃ ຄີ ຾ງຄຘຈິ ຏຌ຺ ຎະ຿ນງຈ຾ຉໃ ຖະຽຓບຄ ຋ໃ ຉີ ຌ຺ ປຍັ ຏຈິ ຆບຍ຾຋ຌຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ . ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຌະ຃ບຌ຾ຉໃ ຖະຽຓບຄຉບໄ ຄຖາງຄາຌຘະຑາຍກາຌຽຓບຄ ຂບຄຉຌ຺ ເນ຾ໄ ກໃ ບຸຎະຕາຈ຋ໃ ດີ ໃ ູຘູຌກາຄຌະ຃ບຌນົທຄ 99 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ທຼຄ຅ຌັ ຽຑໃ ບຖາງຄາຌເນ຾ໄ ກໃ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ. ຿ຈງຏໃ າຌຽ຅າ຺ໄ ຓະນາບຸຎະຕາຈ ( ບຸຎະຕາຈຏູເໄ ນງໃ ນົ ປບຄຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ).  ຽຓບຄຂບຍຈໃ າຌ ນົ ຽຓບຄຈໃ າຌໜາໄ ຽຓບຄຂບຍຈໃ າຌ ນົ ຽຓບຄຈໃ າຌໜາໄ ແຈ຾ໄ ກໃ ຽຓບຄ຋ໃ ຽີ ຎັຌຎບໄ ຓຈໃ າຌໜາໄ ຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູຉາຓ ຽຈຆາງ຾ຈຌ ຾ຖະ ຍາຄຽຓບຄຘາໍ ຃ຌັ ຋ໃ ຉີ ຈິ ກຌັ . ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຽຓບຄຽນໃ ົາ຺ ຌຓີໄ ງີ ຈ຺ ຘກັ ຉໍາ຾ໜໃ ຄຽ຋ໃ າ຺ ກຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຘກັ ຈຌີ ານທ຺ ຑຌັ ນົ ຑະງາ ນທ຺ ຑຌັ ຊຘກັ ຈຌີ າ 1200 ກຍີ . ຽຓບຄຂບຍຈໃ າຌຌີໄ ຓກີ າຌຎກ຺ ຃ບຄຂຌໄ ຿ຈງກຄ຺ ຉໃ ໍຽຓບຄຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ຽຓບຄຌບີໄ າຈຓີ ນົາງ, ຾ຉໃ ຎະກຈ຺ ຆໃ ເຌໜຄັ ຘຑຌໄ ຽຓບຄຍູປາຌ ຓີ 14 ຽຓບຄ຃: ຽຓບຄບູ, ຽຓບຄຘຍ຺ ຋າ, ຽຓບຄ຿ຘຍ, ຽຓບຄ຃ໍາ, ຽຓບຄທຄັ , ຽຓບຄຆະ຿ຎຌ, ຽຓບຄຌບຄ, ຽຓບຄ ຿ຘກ (ບຈັ ຉະຎ) ຾ຖະ ຽຓບຄຈໃ າຌຆາໄ ງ ( ຅ຄັ ນທຈັ ຽຖງີ ). ຌບກຌງີໄ ຄັ ຓຽີ ຓບຄບກິ ນົາງໂຽຓບຄ ຋ໃ ຎີ ະກຈ຺ ຆໃ ເຌຘະແໜຍູປາຌ ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູເຌຖະນໃ ທາຄຽຓບຄເນງໃ ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຋ຼຍຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ ຽຓບຄຂບຍຈໃ າຌ 10 ຽຓບຄຽຆໃ ັຌ: ຽຓບຄຆບຄ (ທຄັ ທຼຄ), ຽຓບຄໜບຄນາຌຌບໄ ງ(ບຸ ຍຌ຺ ), ຽຓບຄ ຆຼຄຆຸ ຓ(ຘາກຌ຺ ຌະ຃ບຌ), ຽຓບຄ ຆຼຄຘາ, ຽຓບຄ ຓຸກຈານາຌ, ຽຓບຄ ຑູ຾ຖໃ ຌຆາໄ ຄ(ບຸຈບຌ), ຽຓບຄ ຍຄຶ ຍບຌ, ຽຓບຄ ຋າບຸຽ຋ຌ, ຽຓບຄ ຃ຸ ຎະ຋າງ ຾ຖະ ບໃ ຌໂ. ຌບກຌຌັໄ ງຄັ ຓຽີ ຓບຄຘໍາ຃ຌັ ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູຖະນທໃ າຄ 2 ບາຌາ຅ກັ ຽຆໃ ຌັ : ຽຓບຄຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ ຊທໃ າຽຎັຌຽຓບຄຘບຄ ຋າໄ ທ, ດາໄ ທຘບຄຽຂງີ ຽໜບຌກຍັ ທໃ າຌາຘບຄຽໜບຄຽຓບຄຘບຄ຋າໄ ທ, ຽຑາະທໃ າຽຎຌັ ຽຓບຄຉຄັໄ ດໃ ູຖະນໃ ທາຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຾ຖະ ບາຌາ຅ກັ ບາງຸ ຈ຋ະງາ ຽຓໃ ບເຈບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຽຂຓັໄ ຾ຂຄກໃ ໍຂຌໄ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຾ຖະ ຽຓໃ ບເຈ ບາຌາ຅ກັ ກຸຄຘບີ ະງຸຈ຋ະງາຽຂຓັໄ ຾ຂຄກໃແໍ ຎຂຌໄ ກຍັ ບາງຸຈ຋ະງາ ຾ຖະ ຍາຄຽ຋ໃ ບກໃ ໍຂຌໄ ກຍັ ຘບຄບາຌາ຅ກັ ຑບໄ ຓໂກຌັ ຾ຖະ ຍາຄຽ຋ໃ ບກໃ ໍຎະກາຈຉຌ຺ ຽຎຌັ ຽບກະຖາຈຍໃ ໍຂຌໄ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ເຈ. ຘະຽຑາະຘະແໜຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ຎກ຺ ຃ບຄ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າແຈຽໄ ຎຌັ ນທ຺ ຽຓບຄຂຌໄ ນົ ຌຍັ ຊຘບຄບາຌາ຅ກັ ຃ຼຄ຃ໃ ູກຌັ ແຎ. ຃. ກຈ຺ ໝາງ ຾ຖະ ຘາຌ  ກຈ຺ ໝາງ ຌບກ຅າກຌຑີໄ ະບຄ຺ ງຄັ ຽບາ຺ ເ຅ເຘໃ ຎຍັ ຎຸຄ຋າຄຈາໄ ຌກຈ຺ ໝາງຽຑໃ ບຽປຈັ ເນກໄ າຌຎກ຺ ຃ບຄຑຌ຺ ຖະຽຓບຄເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຓ຃ີ ທາຓ ຽຎັຌຖະຍຼຍປຼຍປບໄ ງ ຘະຌຌັໄ ຑະບ຺ຄ຅ໃ ຄຽບາ຺ ເ຅ເຘໃ ຃຺ຌໄ ຃ທາໄ ກໃ ໍຘາໄ ຄກຈ຺ ໝາງ ຽຑໃ ບ຃ຸຓໄ ຃ບຄຘັຄ຃຺ຓເນຓໄ ຃ີ ທາຓຽຎັຌ ຖະຍຼຍປຼຍປບໄ ງ ຍໃ ໍຑຼຄ຾ຉໃ ຂາໄ ຖາຆະກາຌ, ຋ະນາຌ, ຉໍານົທຈຑຌ຺ ຖະຽຓບຄ ຾ຖະ ຎະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ທ຺ ຎຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌ຾ຉໃ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຽບຄກໃ ເໍ ນຎໄ ະຉຍິ ຈັ ກຈ຺ ໝາງດໃ າຄຽ຃ໃ ຄັ ຃ຈັ ຋ໃ ຘີ ຸຈ. ເຌຎີ ຃ຘ 1660 ຌກີໄ ຈ຺ ຖະໝາງຓຘີ ບຄຘໍາຌທຌ຃: ຘໍາຌທຌ຋ໃ ຂີ ຼຌຽຎຌັ ກາຍກບຌຽຑໃ ບຎຸກຖະຈຓ຺ ຓະນາຆຌ຺ , ຃ໍາຑກີ ຈ຺ ໝາງຌີໄ ຏູ຾ໄ ຉໃ ຄເຘໃ ຆໃ ທໃ າ “ ຃ໍາຑ຋ີ ໍາຓະຆາຈ ” ຏູຽໄ ຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ກາຌເຌກາຌ຾ຉໃ ຄກຈ຺ 100 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ໝາງຌີໄ ຾ຓໃ ຌຽຘຌາຍຈໍ ຐີ ໃ າງກາຄ ຽຆໃ ຄີ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ປີ ຍັ ຏຈິ ຆບຍກໃ ຼທກຍັ ກຈ຺ ໝາງ ຾ຖະ ຘາຌຉາຄຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຾ຖະ ຓຘີ ຈິ ຖຄ຺ ຿຋ຈຏູ ໄ ຐໃ າຐຌກຈ຺ ໝາງ ຾ຖະ ກາຌ຋ຈູ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຽຑໃ ບຉຈັ ຘຌີ ຆຂີ າຈຍາຄຍຌັ ນາຌຘໍາ຃ຌັ ເຌປໃ າຄກຈ຺ ໝາງຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌຽບາ຺ ຘຌີ ຋ໍາ຋າຄ ຑຸຈ຋ະຘາຘະໜາຽຎຌັ ຉຌ຺ໄ ຉໍຽຆໃ ຌັ : ຋ະຘະຑຘິ ຕາຆະ຋ໍາ 10 ຎະກາຌ຅ຈຸ , ຘຌີ ນາໄ ຎະກາຌ, ບະ຃ະຉິ 4 , ຑຓ຺ ທນິ າຌ 4 ຾ຖະ ບໃ ຌໂບກິ . ຉທ຺ ດໃ າຄ: ຽຑໃ ຌີ ແຈ຾ໄ ຍໃ ຄ຃ໍາຑ຋ີ ໍາຓະຆາຈ ( ກຈ຺ ໝາງ ) ບບກຽຎຌັ 5 ນບໄ ຄ (ນົ 5 ຑາກ) ຉາຓນົກັ ຘຌີ ນາໄ ຋າຄຑຸ ຈ ຋ະຘາຘະໜາ຃:  ນບໄ ຄຎາຌາຉຍິ າຈ ທໃ າຈທໄ ງຽຖໃ ບຄ຃າຈຉະກາໍ ຉໃ າຄໂ.  ນບໄ ຄບະ຋ຌີ ຌະ຋າຌ ທໃ າຈທໄ ງຽຖໃ ບຄ຿຅ຖະກາໍ ຉໃ າຄໂ( ກາຌກໃ ກໍ າຌປາໄ ງ ນົ ຘາໄ ຄ຃ທາຓຍໃ ຘໍ ະນຄຍ຺ ).  ນບໄ ຄກາຽຓຘຸຓຈິ ຘາ຅າຌ ທໃ າຈທໄ ງຽຖໃ ຄຏຈິ ປຈີ ຃ບຄຏທ຺ ຽຓງ.  ນບໄ ຄຓຸຘາທາຈ ທໃ າຈທໄ ງຽຖໃ ບຄກາຌນົບກຖທຄ ຾ຖະ ຉທ຺ ະຖາໄ ງ.  ນບໄ ຄຘຸຖາຽຓຖງະ ທໃ າຈທໄ ງຽຖໃ ບຄກາຌຖຄ຺ ຿຋ຈຈໃ ຓຂບຄຓຌຽຓາ຺ . ຌບກຌງີໄ ຄັ ຓຘີ ຌີ ຋ໍາ຋າຄຑຸ ຈ຋ະຘາຘະໜານົາງບຌັ ຋ໃ ໜີ ູຌເຆຽໄ ຂາ຺ໄ ເຌທຼກຄາຌກາຌກໃ ໍຘາໄ ຄກຈ຺ ໝາງ ຾ຖະ ຘາຌ ຅ຈຸ ຎະຘຄ຺ ຽຑໃ ບດາກເນກໄ ຈ຺ ໝາງ ຾ຖະ ຘາຌຌຌັໄ ຘກັ ຘຈິ ຾ຖະ ຽຎຌັ ໜາໄ ຽຆໃ ບຊ຾ກໃ ຓະນາຆຌ຺ ຋ໃ ທ຺ ແຎ຾ຉໃ ຅ຈຸ ຎະຘຄ຺ ຉຌ຺ໄ ຉໍ຾ຓໃ ຌ ເນຎໄ ະຆາຆຌ຺ ປຍັ ເຆຘໄ ກັ ຈຌີ າດໃ າຄຉາງເ຅. ກາຌຈໍາຽຌຌີ ຃ະຈຏີ ູກໄ ະ຋ໍາຏຈິ ກາຌແຉໃ ຘທຌ ນົ ຘບຍຘທຌ ຾ຖະ ຉຈັ ຘຌີ ຖຄ຺ ຿຋ຈ ຏູກໄ ະ຋ໍາຏຈິ ຌຌັໄ ກໃ ບຌບໃ ຌໝຈ຺ ຏແູ ໄ ຉໃ ຘທຌ ຾ຖະ ຈໍາຽຌຌີ ຃ະຈໝີ າງຽຊຄີ ຽ຅າ຺ໄ ກທາໄ ຌ, ຽ຅າ຺ໄ ຘາຌຉບໄ ຄດໃ ູເຌຘຌີ ຋ໍາ (ຘຈັ ຅ະ຋ໍາ) ດໃ າຄຽ຃ໃ ຄັ ຂຈັ ຍໃ ໍຓບີ ະ຃ະຉ຾ິ ກໃ ຏູເໄ ຈຏູໜໄ ໃ ຄ, ຍໃ ໍທໃ າຂູຌຌາຄຏູຓໄ ງີ ຈ຺ ຘກັ , ຃ູຍາບາ຅າຌ, ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຋ໃ ຎີ ກ຺ ຃ບຄ຾ຏໃ ຌຈຌີ ກໃ ຉໍ າຓ, ຏູ ໄ ຽປຈັ ຏຈິ ກໃ ທໍ ໃ າເນຏໄ ຈິ , ຏູຽໄ ປຈັ ຊກກໃ ທໍ ໃ າຊກຶ , ຖກັ ຘະຌະຉຈັ ຘຌີ ຃ະຈຌີ ຌັໄ ຓດີ ໃ ູ 4 ຘະຊາຌ຃:  ຿຋ຈຘະຊາຌໜກັ ຽບຌີໄ ທໃ າ: ຂຌັ ຃ໃ າ຃.ໍ  ຿຋ຈຘະຊາຌກາຄຽບຌີໄ ທໃ າ: ຂຌັ ແໝ  ຿຋ຈຘະຊາຌຽຍາ຺ ຽບຌີໄ ທໃ າ: ຂຌັ ຾ຎຄ  ຿຋ຈຘະຊາຌຌບໄ ງຽບຌີໄ ທໃ າ: ຂຌັ ຘຓ຺ ຓາ  ຘາຌງຸຈຉ຋ິ ໍາ ຘາງງຸຈຉ຋ິ ໍາແຈ຾ໄ ຍໃ ຄບບກຽຎຌັ ຘບຄຘາຌເນງໃ ຃: ຘາຌງຸຈຉ຋ິ ໍາທຄັ ນົທຄ ຾ຖະ ຘາຌງຸຈຉ຋ິ ໍາປຍັ ເຆຎໄ ະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ທ຺ ແຎ. ຘາຌ຋ຄັ ຘບຄຌຓີໄ ຅ີ ຈຸ ຎະຘຽ຺ ຎາ຺ໄ ໝາງ຾ຉກຉໃ າຄກຌັ ຃: ຘາຌທຄັ ນົທຄຓຓີ ຅ີ ຈຸ ຎະຘຄ຺ ຉຌ຺ໄ ຉໍຽຑໃ ບຽຘຓີ ຘາໄ ຄຘະຊາຌະຍຈ຺ ຍາຈ ຍຌັ ຈາຽ຅າ຺ໄ ຘກັ ຈຌີ າ, ຂາໄ ຖາຆະກາຌຂຸ ຌຌາຄເຌຑາຖາຆະທຄັ ເຌຊາຌະ຋ໃ ຉີ ຌ຺ ຽບຄ຾ຓາຌຆຌ຺ໄ ຆຌັໄ ໜໃ ຄ ຋ໃ ຓີ ບີ ໍາຌາຈທາຈຘະໜາດໃ ູ ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຌຌັໄ , ກາຌຉຈັ ຘຌີ ຃ະຈີ ກໃ ໍຓຽີ ຎ຺າໄ ໝາງ຾ຉກຉໃ າຄກຌັ ແຎ ຅າກ຃ຌ຺ ຋ໍາຓະຈາຘາຓຌັ . ຘາຌ຋ໃ ປີ ຍັ ເຆຉໄ ຈັ ຘຌີ ຃ະຈີ ຓະນາຆຌ຺ ຋ໃ ທ຺ ແຎຌຌັໄ ກໃ ຓໍ ຘີ ບຄຂຌັໄ ນົ ຘບຄຖະຈຍັ ຃: ຘາຌຎະຆາຆຌ຺ ດໃ ູຂຌັໄ ຘູຌກາຄ ຾ຖະ ຘາຌຎະຆາຆຌ຺ ດໃ ູຂຌັໄ ຋ບໄ ຄຊໃ ຌີ . ຘາຌ ຎະຆາຆຌ຺ ຂຌັໄ ຘູຌກາຄ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຈີ ໍາຽຌຌີ ຃ະຈບີ າງາ ຾ຖະ ຃ະຈ຾ີ ຑໃ ຄ ຂບຄຓະນາຆຌ຺ ຋ໃ ທ຺ ແຎ ເຌຌຌັໄ ແຈປໄ ຍັ ບຸ຋ບຌ຅າກ຋ບໄ ຄ ຊໃ ຌີ ຉາຓຖາໍ ຈຍັ ຾ຖະ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຅ີ ຍັ ກຸຓໜກັ ຿຋ຈຽຂາ຺ໄ ຃ຸກ ຾ຖະ ຘໃ ຄັ ຎໃ ບງຉທ຺ ໜກັ ຿຋ຈ, ຊາໄ ກຖໍ ະຌ຋ີ ໃ ຘີ າຓຌຍີໄ ໃ ໍຘາຓາຈຉຈັ ຘຌີ ແຈໄ ກໃ ໍຌໍາຂຌໄ ກາຍ຋ຌູ ຽ຅າ຺ໄ ຓະນາບຸຎະນົາຈ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຽຑໃ ບຂໍ຃ທາຓຑ຅ິ າຖະຌາ, ຘາຌ຋ບໄ ຄຊໃ ີຌໝາງຽຊີຄຘາຌຎະ຅ໍາ ຽຓບຄຽບຌີໄ ທໃ າ: ຘາຌຽຓບຄ, ນທ຺ ໜາໄ ຘາຌຌີໄ ຽບຌີໄ ທໃ າ: ຘາຌຽຓບຄ, ຓີ 1 ຃ຌ຺ . ຏູຑໄ ຑິ າກຘາຌແຉໃ ຘທຌ ຾ຖະ ຉຸຖາກາຌຽບຌີໄ ທໃ າ “ ຂຸ ຌຑຌິ ຈິ ເຘ ຾ຖະ ຖໃ າຓຽຓບຄ ” ຓີ 4 ຃ຌ຺ : ຋ໃ ຉີ ໃ າໍ ກທໃ າຽຓບຄຖຄ຺ ຓາ຾ຓໃ ຌຘາຌຐໃ າງຉາ຾ຘຄ, ຍາໄ ຌຉາຓຖໍາຈຍັ , ຘາຌ຋ຄັ 3 ຂຌັໄ ຎ຺ກ຃ບຄ຋ໃ ີກທໃ າຓາຌີໄ ຍໃ ໍຓໜີ າໄ ຋ໃ ີຎະ຅ໍາກາຌ ຉໃ ຓຽີ ຖໃ ບຄຽກຈີ ຂຌໄ ກໃ ໍຎະຆຸ ຓຽຑໃ ບ຃ຌ຺ໄ ຃ທາໄ , ຊາໄ ຍໃ ໍຉກ຺ ຖຄ຺ ກຌັ ແຈກໄ ໃ ໍບຸ ຋ບຌຂຌໄ ຉາຓຖາໍ ຈຍັ . 101 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

1.2 ທຼກຄາຌຎບໄ ຄກຌັ ບາຌາ຅ກັ ກ. ປູຍກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ກບຄ຋ຍັ ປູຍກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ຍຌັ ຆາກບຄ຋ຍັ ຘະແໜ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋າໍ ຓກິ ະຕາຈ ຌຌັໄ . ຉາຓຍຈ຺ ຍຌັ ຋ກຶ ຃ະຌະ຋ຈູ ກາຌ຃າໄ ຾ຖະ ຌກັ ຘບຌຘາຈຘະໜາຆາທຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຾ຖະ ຍາຄຂໍຓໄ ູຌເຌໜຄັ ຘ຋ໍາຓະຆາຈຍູປາໄ ຌຖາທກໃ າທທໃ າ: ຑະບຄ຺ ຓກີ ໍາຖຄັ ຎບໄ ຄ ກຌັ ຽຊຄີ 500.000 ຃ຌ຺ . ເຌຌຌັໄ ກໃ ໍຓ຋ີ ະນາຌນົທຄຎະ຅າໍ ດໃ ູຌະ຃ບຌ ຾ຖະ ນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ຋ໃ ຆີ າທຽບຕີ ຍ຺ ຽບຌີໄ ທໃ າ “ ຓຌ຺ ຋ຌ຺ ”. ປູຍກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ຍຌັ ຆາທຼກຄາຌກບຄ຋ຍັ ຋ຄັ ໝຈ຺ ຂຌໄ ກຍັ “ ບກັ ຃ະຓະນາຽຘຌາຍໍຈຐີ ໃ າງຂທາ ”. ຓງີ ຈ຺ ຽຎຌັ ຑະງາຽບຌີໄ ທໃ າ: ຑະງາຽຓບຄ຾ຘຌ ຘະຽຑາະດໃ ູຘູຌກາຄງຄັ ຓ຃ີ ະຌະຽຘຌາ຋ກິ າຌ 6 ຃ຌ຺ , ຓງີ ຈ຺ ຽຎຌັ ຆຌັໄ ຑະງາ 4 ຃ຌ຺ , ບກິ 2 ຃ຌ຺ ຽຎຌັ ຏູຆໄ ໃ ທງ ຽຘຌາ຋ກິ າຌຓ຃ີ :  ຑະງາຘຸ຿ຑ ຍຌັ ຆາກາຌປຍ຺ .  ຑະງາ຃ໍາຓູຌ ຽກຌກາໍ ຖຄັ ຋ະນາຌ.  ຑະງາ຾ກ ຅ຈັ ກບຄ຋ຍັ ຐກຶ ຾ບຍໜໃ ທງປຍ຺ ຉໃ າຄໂ ຓຐີ ກຶ ຾ບຍ຋ະນາຌ, ຆາໄ ຄຽຘກິ , ຓາໄ ຽຘກິ ຾ຖະ ບໃ ຌໂ.  ຑະງາທຼຄ຃ໍາ ຖໍາຖຼຄຘະຍຼຄບານາຌເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຋ຄັ 4 ຃ຌ຺ ຌ.ີໄ ຓຊີ າຌະຈບຌຘກັ ນົ ຽບຌີໄ ທໃ າຓຂີ ຌັໄ ຃ໃ າ຃ໍຑຌັ ຘບຄປບໄ ງ (1200).  ບຸຎະຕາຆາ ຽຎຌັ ຽຘຌາ຋ກິ າຌຏູຆໄ ໃ ທງ.  ໝໃ ຌຘະຽໜເີ ຅ຽຎຌັ ຽຘຌາ຋ກິ າຌຏູຆໄ ໃ ທ຋ຄັ ຘບຄ຃ຌ຺ . ຓຊີ າຌະຈບຌຘຌັ 800 ຽຄຌີ . ຋ຄັ 6 ຃ຌ຺ ຋ໃ ກີ ໃ າທຓາຌີໄ ຽຎຌັ ກາໍ ຖຄັ ນົທຄຎບໄ ຄກຌັ ບາຌາ຅ກັ ຑຽິ ຘຈກາໍ ຖຄັ ນົທຄຎບໄ ຄບາຌາ຅ກັ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຉີ ຈິ ຉໃ ໍຑທ຺ ຑຌັ ກຍັ ກບຄ຋ຍັ ດໃ ູ຋ບໄ ຄຊໃ ີຌ ຑາງເຉກໄ າຌຆຌີໄ ໍາຂບຄຑະງາຽຓບຄ຾ຘຌ, ຊາໄ ຽກຈີ ຘຄ຺ ຃າຓຑະງາຽຓບຄ຾ຘຌ ຓຘີ ຈິ ຘໃ ຄັ ແຎງຄັ ກບຄ ຋ະນາຌ຋ຸກຽຖໃ າ຺ ເຌ 7 ນທ຺ ຽຓບຄ ຽຑໃ ບບບກຉໃ ໍຘູກໄ ຍັ ຘຈັ ຉູ. ເຌຘະແໜຂບຄຑະິ຺ຄຌ຾ີໄ ຍໃ ຄກບຄ຋ຍັ ບບກຽຎັຌ 6 ຽຖໃ າ຺ ຖຍ຺ ຃: ຽຖໃ າ຺ ຋ະນາຌຆາໄ ຄ, ຽຖໃ າ຺ ຋ະນາຌຓາໄ , ຽຖໃ າ຺ ຋ະນາຌງໃ າຄ຋າຄຉຌີ , ຽຖໃ າ຺ ຋ະນາຌຖຈ຺ ຓາໄ , ຽຖໃ າ຺ ຋ະນາຌຖໍາຖຼຄຍໍາຖຸຄ ຾ຖະ ຽຖໃ າ຺ ຋ະນາຌຘາໍ ປບຄ. ຂ. ຋ຈິ ຋າຄຎບໄ ຄກຌັ ບາຌາ຅ກັ ຋ຈິ ຋າຄຎບໄ ຄກຌັ ບາຌາ຅ກັ ຾ຓໃ ຌທຼກຄາຌໜໃ ຄ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຾ຖະ ປຍີ ຈໃ ທຌຂບຄຑະບຄ຺ . ງບໄ ຌຘະຑາຍດໃ ູຑາງເຌ ຾ຖະ ຑາງຌບກໜຍີ ປຈັ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຑະບຄ຺ ຅ໃ ຄຶ ແຈຆໄ ຸກງູເໄ ນ຋ໄ ບໄ ຄຊໃ ີຌຑຌໄ ຊາຌ ຿ຈງຘະຽຑາະ຾ຉໃ ຖະນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ຉບໄ ຄຎຍັ ຎຸ ຄກໍາຖຄັ ຉທ຺ ຽບຄເນຽໄ ຂຓັໄ ຾ຂຄປບຍຈາໄ ຌ ຘາຓາຈຎບໄ ຄກຌັ ຽຂຈຌໍາໄ ຾ຈຌຈຌີ ຂບຄຉຌ຺ ຽບຄແຈ.ໄ ຌຘີໄ ຄັ ຽກຈແຈ຅ໄ າກກາຌຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ແຎງຄັ ຽຂຈຆາງ຾ຈຌ ຽຑໃ ບຎບໄ ຄກຌັ ກາຌ຾ຏໃ ບໍາຌາຈຽຂາ຺ໄ ຓາຂບຄຘກັ ຈຌີ າບາຌາ຅ກັ ບບໄ ຓຂາໄ ຄ, ຑະບຄ຺ ຈຘໄ ໃ ຄັ ເນກໄ ໍາຖຄັ ນົທຄຘຓ຺ ຋ຍ຺ ກຍັ ກໍາຖຄັ ຋ບໄ ຄຊໃ ຌີ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ກາຌຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ກາຌຎະ຋ະກຌັ ດໃ ູຽຂຈຆາງ຾ຈຌບບໄ ຓຂາໄ ຄ ຽປຈັ ເນກໄ ໍາຖຄັ ຋ຍັ ຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄແຈຎໄ ຼຍດໃ ູຘະຽໝ.ີ ກາໍ ຖຄັ ຎບໄ ຄກຌັ ເຌຘະແໝຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຖາຈແຈຽຎຌັ ກາໍ ຖຄັ ຋ຍັ ຋ໃ ຽີ ຂຓັໄ ຾ຂຄ຋ໃ ຘີ ຸຈ ເຌຎະນທຈັ ຘາຈຂບຄຖາທຽຎຌັ ຋ໃ ຽີ ກຄຂາຓ຾ກໃ ຂາໄ ຽຘກິ ຘຈັ ຉູຑາງເຌ ຾ຖະ ຑາຌຌບກຽປຈັ ເນບໄ າຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຓຆີ ໃ ຘຼຄ ຿ຈຄຈຄັ . 1.3 ກາຌຎຍັ ຎຸຄ຋າຄຈາໄ ຌຽຘຈຊະກຈິ ຑຌໄ ຊາຌຽຘຈຊະກຈິ ຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຘະແໝຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ຎກ຺ ຃ບຄຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌດຈຶ ຊບາຆຍີ ກະຘກີ າໍ ຽຎຌັ ນົກັ ຿ຈງຓກີ າຌຎູກຐຄັ ຾ຖະ ຾ຖະຖຼໄ ຄຘຈັ ຃ຼຄ຃ໃ ກູ ຌັ . ຌບກຌຌັໄ ຂະ຾ໜຄ ກາຌ຃າໄ ຾ຖະ ນຈັ ຊະກາໍ ກໃ ໍ ຂະນງາງ຃ທຍ຃ໃ ກູ ຌັ ແຎ. ກາຌຑະຖຈິ ຘໃ ທຌເນງໃ ຽຎຌັ ຂບຄຍຸກ຃ຌ຺ ນົ ຂບຄ຃ບຍ຃ທ຺ ຾ຉໃ ຉບຄໄ ຈາໍ ຽຌຌີ ກາຌຑະຖຈິ ດໃ ູເຌຂບຍ 102 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຽຂຈຉບຌຈຌິ ຋ໃ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ບະຌຸງາຈເນ,ໄ ຎະຆາຆຌ຺ ຋ຸກ຃ຌ຺ ຉບໄ ຄຽຘງຑາຘຽີ ຂາ຺ໄ ຃ຄັ ນທົ ຄ຿ຈງ຃ຈິ ແຖໃ ຽບາ຺ ຏຌ຺ ກາຌຏະຖຈິ ຉາຓ຅າໍ ຌທຌຑຌ຺ ເຌ຃ບຍ຃ທ຺ ຾ຖະ ຉາຓບາງຸກະຘຼຌ຋ໃ ຍີ ຄ຺ ແທເຌກຈ຺ ໝາງ. ກາຌບບກກຈ຺ ໝາງຈໃ ຄັ ກໃ າທຌຈີໄ ຽໄ ຎຌັ ຋ໃ ຘີ ໃ ຄ຺ ຽຘຓີ ກະຉຸກຘຸກງູເໄ ນຏໄ ູ຋ໄ ໍາກາຌຏະຖຈິ ຓກີ າໍ ຖຄັ ເ຅ຘະ຾ຈຄບບກຍໃ ບຌ ທໃ າ:  ກາຌ຃ໃ ຸຓ຃ບຄ຋ໃ ຈີ ຌິ ຉບຌຈຌິ ຍຸກ຃ຌ຺ ແຈກໄ ໃ ຉໍ າຓ຋ໃ ຎີ ະຎໃ ບງ຿ຈງຍໃ ຋ໍ າໍ ກາຌຏະຖຈິ ຌຌັໄ ຅ະຓຘີ ຈິ ຑຼຄ຾ຉໃ 3 ຎີ ຊາໄ ກາງ 3 ຎີ ຍໃ ໍຓາຍຸກຽຍກີ ຘາໄ ຄຘາ຅ະຊທໃ າໝຈ຺ ກາໍ ຓະຘຈິ ເຌຈຌິ ຉບຌຌຌັໄ .  ກາຌຽຆໃ າ຺ ຈຌິ ຍຸກ຃ຌ຺ ແຈກໄ ໃ ຉໍ າຓ຋ໃ ຽີ ຆໃ າ຺ ຈຌິ ຏູບໄ ໃ ຌ ຽຑໃ ບ຋ໍາາຌຏະຖຈິ ຍໃແໍ ຈຂໄ າຈ ຾ຖະ ຽຘງ຃ໃ າຽຆໃ າ຺ ເນຽໄ ຎຌັ ຎະ຅າໍ , ຽ຅າ຺ໄ ຂບຄຈຌິ ຍໃ ຓໍ ຘີ ຈິ ຊບຌຈຌິ ຌາແຎເນຏໄ ູບໄ ໃ ຌຽຎຌັ ຽຈຈັ ຂາຈ, ຍໃ ທໍ ໃ າຍຸກ຃ຌ຺ ຌຌັໄ ຅ະຓຌຊາຌະ ຍຈ຺ ຘກັ ຘູຄຎາຌເຈກໃ ຉໍ າຓ, ຊາໄ ຓາຍຄັ ຃ຍັ ເນຏໄ ູຽໄ ຆໃ າ຺ ຌາບບກ຅າກຈຌິ ຉບຌຌຌັໄ ຽຑໃ ບເນຏໄ ູບໄ ໃ ຌ຋ໍາກາຌ ຏະຖຈິ ຍຸກ຃ຌ຺ ຌຌັໄ ຅ະຊກຖຄ຺ ຿຋ຈໜກັ ຂຌຶໄ .  ກາຌຽຘງຘໃ ທງ ກໃ ຼທກຍັ ກາຌຽຘຍຑາຘກີ ະຘກິ າໍ ຽຂາ຺ໄ ຑະ຃ຄັ ນທົ ຄຌຌັໄ , ຽທຖາຌແີໄ ຈຓໄ ກີ າຌນຸຈົ ຏໃ ບຌຖຄ຺ ກ. ຈາໄ ຌກະຘກິ າໍ ຎະຆາຆຌ຺ ຘະແໝຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ (ຎກ຺ ຃ບຄ) ບາຆຍີ ຉຌໄ ຉໍ຾ຓໃ ຌຽປຈັ ຌາ ຾ຖະ ຽປຈັ ແປໃ ແຎ຃ຼຄ຃ໃ ູ ກຌັ . ບຄີ ຉາຓຘະຑາງຽຄໃບຌແຂຂບຄ຋ບໄ ຄຊໃ ີຌເຏຖາທດໃ ູຂຄ຺ ຽຂຈ຋ຄ຺ ຑຼຄຉາຓຘບຄຐຄັ ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄ ຾ຖະ ຘາຂາ຾ຓຌໍາໄ ຂບຄ. ຘໃ ທຌນາົ ຍ຾ຓໃ ຌຽປຈັ ຌາ ຾ຉໃ ຍາຄຎີຒາໄ ຾ຖຄໄ ຅າໍ ຽຎຌັ ຉບໄ ຄຽປຈັ ແປໃ ຽຑໃ ຓີ ຽຉຓີ ຽຑໃ ບ຾ກໃ ແຂຘະຑາຍບຈຶ ດາກເຌຉໃ ໍໜາໄ . ຾ຉໃ ຋ບໄ ຄຊໃ ຌີ ຽຂຈຑູຈບງ຾ຓໃ ຌຽປຈັ ແປໃ ຽຂາ຺ໄ ຎູກຽຎັຌນົກັ , ຎູກ຋າຈ຾ຎຄ ຾ຖະ ບໃ ຌໂ ຽຎັຌຘໍາປບຄ. ກາຌຽປຈັ ຌາ, ຽປຈັ ແປໃ ຌໃ ຘີ ໃ ທຌເນງໃ ບຄີ ເຘໃ ຌາໍໄ ຐຌ຺ ຅ໃ ຄຘາຓາຈຽປຈັ ຌາຎແີ ຈຎໄ ຖີ ະຽ຋ໃ ບຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ , ຾ຉໃ ຍາຄຍໃ ບຌກາຌຽປຈັ ຽໝບຄຐາງ (ຍບຌຽກຍັ ຌໍາໄ ) ແຈຓໄ ຃ີ ທາຓກາໄ ທ ໜາໄ ຘາຓາຈຽປຈັ ຌາແຈຎໄ ີ 2 ຽ຋ໃ ບຽຆໃ ຌັ : ດໃ ູຽຂຈ຋ຄ຺ ປາຍທຼຄ຅ຌັ ຽຎັຌຉຌ຺ໄ ຉໍາຌາຌບຸ ຖຄັ ຃ະ຋າຈຍູປາຌກໃ າທທໃ າດໃ ູຽຂຈຽ຋ຄິ ຍຄຶ ຋າຈນົທຄຽຑໃ ຌີ ຽປຈັ ຐາງກຌັ ຌໍາໄ ຾ຉໃ ກໃ ບຌຽບຌີໄ ທໃ າ “ໜບຄ຃ຌັ ຾຋ຏຽີ ຆໃ ບຌໍາໄ ” ຍບຌຽກຍັ ຌາໍໄ ແທຽໄ ຑໃ ບກາຌກະຘກິ າໍ . ແຎ຃ຼຄ຃ໃ ູກຍັ ກາຌຎູກຐຄັ ງຄັ ຓກີ າຌຖຼໄ ຄຘຈັ ຋ໃ ຎີ ະກຈ຺ ຆໃ ເຌກຈ຺ ໝາງຍູປາຌຓ:ີ ຆາໄ ຄ, ຓາໄ , ຄທ຺ , ຃ທາງ, ໝ,ູ ໝາ, ຾ຍ,ໄ ຽຎຈັ , ແກໃ ... ຘໃ ທຌ ຄທ຺ ຾ຖະ ຃ທາງຌຌັໄ ຖຼໄ ຄທຘໄ ໍາຖຍັ ຖາກ຾ກໃ ຾ຖະ ຽຎຌັ ບານາຌ. ເຌຖາຆະກາຌຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋າໍ ຓກິ ະຕາຈຌີໄ ງຄັ ແຈຓໄ ກີ ຈ຺ ໝາງນາໄ ຓຍໃ ໍເນຂໄ າໄ ຄທ຺ , ຃ທາງຂໃ າງດໃ ູຉະນົາຈຽທຌັໄ ຽຘງ຾ຉໃ ກໍຖະຌ຅ີໄ າໍ ຽຎຌັ ຉບໄ ຄຂໃ ໍບະຌຸງາຈ຅າກຽ຅າ຺ໄ ໜາໄ ຋ໃ ຂີ ບຄຖຈັ , ຊາໄ ຍໃ ໍຈປໄ ຍັ ບະຌຸງາຈ຅ະຊກຎຍັ ແໝ 1 ຿ຉຉໃ ໍ 5 ຿ຉເນຽໄ ຎຌັ ຂບຄນທົ ຄ. ຂ. ທຼກຄາຌນຈັ ຊະກາໍ - ກາຌ຃າໄ ຃ຼຄ຃ໃ ູກຍັ ທຼກຄາຌກະຘກິ ໍາຌຌັໄ ທຼກຄາຌນຈັ ຊະກໍາຽຆໃ ຄີ ຓຓີ າເຌນົາງຘະຉະທຈັ ຾ຖທໄ ງໃ ຄິ ແຈຊໄ ກຎຍັ ຎຸຄຈກີ ທໃ າຽກໃ າ຺ ຾ຖະ ຓ຃ີ ູຌຌະຑາຍເໝໃ ( ກາຌຍຌັ ຋ກຶ ຂບຄຆາທຉາຽທຌຉໃ າຄຎະຽ຋ຈຽຂາ຺ໄ ຓາດຼໄ ຓດາຓຖາທ ) ທຼກຄາຌນຈັ ຊະກໍາຓນີ ົາງ ຎະຽຑຈຽຆໃ ຌັ : ນຈັ ຊະກໍາຆໃ າຄຎັຌໄ ຈຌີ ຽຏາ຺ , ນຈັ ຊະກໍາຉຽີ ນົກັ , ຎັຌໄ ນໃ ົໍ, ຉຽີ ຃ໃ ບຄຽບ,ໄ ຽ຃ໃ ບຄຎະຈຍັ , ນຈັ ຊະກໍາຉໃ ໍາ຾ຏໃ ຌ຾ຑ, ນງຍິ ຾ຘໃ ທ, ຅ກັ ຘາຌ, ກາຌຆໃ າຄ ຾ຖະ ບໃ ຌໂ ແຎ຃ຼຄ຃ໃ ູກຍັ ກາຌຂະນງາງຉທ຺ . ທຼກຄາຌກາຌ຃າໄ ເຌຘະແໜຌຌັໄ ແຈໄ ຂະນງາງຉທ຺ . ຑທກຑໃ ຃ໍ າໄ , ຾ຓໃ ຃າໄ ຓຘີ ຈິ ຽຘຖຑີ າຍເຌກາຌຈໍາຽຌຌີ ຋ຸຖະກຈິ ນົາງຂຌໄ . ກາຌ຃າໄ ຽທຖາຌຌັໄ ຓີ 2 ຎະຽຑຈ຃: ກາຌ຃າໄ ຂາງຂບຄຽບກະຆຌ຺ ຾ຖະ ກາຌ຃າໄ ຂບຄຖຈັ ຘບຄຎະຽຑຈຌແີໄ ຈຂໄ ະນງາງຉທ຺ ຃ຼຄ຃ໃ ກູ ຌັ ແຎ຾ຉໃ ທໃ າ: ກາຌ຃າໄ ຽບກະຆຌ຺ ຌ຅ີໄ ະຉບໄ ຄດໃ ູເຉກໄ າຌ຃ບຍ຃ບຄຂບຄຖຈັ ຍຌ຺ ຑຌໄ ຊາຌຂບຄຖະຍຼຍກຈ຺ ໝາງ. 103 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

1.4 ກາຌຎຍັ ຎຸຄຈາໄ ຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຾ຖະ ທຈັ ຋ະຌະ຋າໍ ກ. ຖກັ ຘະຌະ຋າຄຘຄັ ຃ຓ຺ ຘຄັ ຃ຓ຺ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຘະແໝຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ຌຌັໄ ຎະກບຍນົາງຆຌັໄ ຃ຌ຺ ຋ໃ ຓີ ຊີ າຌະຉາໍ ຾ ໜໃ ຄ຾ຉກຉໃ າຄກຌັ ຾ຉໃ ຽປາ຺ ບາຈ຅າໍ ຾ຌກຆຌ຺ໄ ຆຌັໄ ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຘະແໜຌຌັໄ ຾ຍໃ ຄບບກຽຎຌັ 2 ຆຌ຺ໄ ຆຌັໄ ເນງໃ ຃: ຆຌ຺ໄ ຆຌັໄ ຎກ຺ ຃ບຄ ຾ຖະ ຆຌ຺ໄ ຆຌັໄ ຊກຎກ຺ ຃ບຄ. ເຌ຾ຉໃ ຖະຆຌ຺ໄ ຆຌັໄ ຌຎີໄ ະກບຍຈທໄ ງນາົ ງຆຌ຺ໄ ຆຌັໄ ຃:  ຆຌ຺ໄ ຆຌັໄ ຎກ຺ ຃ບຄຎະກບຍຈທໄ ງກະຘຈັ , ຑະຘຄ຺ , ຂຸຌຌາຄ ຾ຖະ ຂາໄ ຖາຆະກາຌ. ຑທກຌຽີໄ ຎຌັ ຏູຓໄ ຘີ ຈິ ເຌກາຌ຃ບຍ ຃ບຄຈຌີ ຾ຈຌຽຎຌັ ຘໃ ທຌຉທ຺ ຾ຖະ ຓຘີ ຈິ ຽໜບຎະຆາຆຌ຺ .  ຆຌ຺ໄ ຆຌັໄ ຋ໃ ຊີ ກຎກ຺ ຃ບຄຎະກບຍຈທໄ ງຎະຆາຆຌ຺ ຘໃ ທຌເນງໃ ຋ໃ ຓີ ຊີ າຌະຽຎຌັ ແຑໃ ຾ຖະ ຂບໄ ງຂາໄ ຑທກຌຽີໄ ຎຌັ ຏູຓໄ ຆີ ທີ ຈິ ດໃ ູ ຑາງເຉກໄ າຌ຃ຸຓໄ ຃ບຄຂບຄຘກັ ຈຌີ າ ຾ຖະ ຽຎຌັ ຂບໄ ງຂາໄ ປຍັ ເຆຏໄ ູຓໄ ຊີ າຌະປໃ ຄັ ຓເີ ຌຘຄັ ຃ຓ຺ . ຑທກຍໃ າທແຑໃ ຾ຖະ ຂບໄ ງ ຂາໄ ຌຽີໄ ຎຌັ ຏູບໄ ບກ຾ປຄຄາຌ຿ຈງກຄ຺ ຽຑໃ ບຏະຖຈິ ຖຼໄ ຄຘຄັ ຃ຓ຺ ຾ຖະ ຓຘີ ຈິ ຃ບຍ຃ບຄຈຌີ ຽຑໃ ບຎູກຐຄັ ຉາຓຊາໄ ຌະ຃: ຎະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ທ຺ ແຎເຌ຃ບຍ຃ທ຺ ໜໃ ຄ ຓຘີ ຈິ ຃ບຍ຃ບຄຈຌີ ຌາຽຎຌັ ຂບຄຉຌ຺ ຽບຄແຈໄ 500 ແປໃ ນາ 2000ແປໃ . ຑທກ຋ໃ ີ ຽຎຌັ ຂາໄ ຂບໄ ງເຌ຃ບຍ຃ທ຺ ໜໃ ຄ ຓຘີ ຈິ ຃ບຍ຃ບຄຈຌີ ຽຎຌັ ຂບຄຉຌ຺ ຽບຄແຈໄ 250 ແປໃ ນາ 100 ແປໃ . ຾ຉໃ ດໃ າຄເຈກໃ ຉໍ າຓ ຽຊຄີ ທໃ າຘຄັ ຃ຓ຺ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຘະແໜກາຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋າໍ ຓກິ ະຕາຈ ຌຌັໄ ຅ະຓກີ າຌ຾ຍໃ ຄຆຌ຺ໄ ຆຌັໄ ຉາຓຊາຌະຉໍາ຾ໜໃ ຄ ຾ຉກຉໃ າຄກຌັ ກໃ ຉໍ າຓ຾ຉໃ ກາຌຑທ຺ ຑຌັ ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຾ຓໃ ຌດໃ ູຍຌ຺ ຑຌໄ ຊາ ຌຖະຍຼຍກຈ຺ ໝາງຂບຄຍາໄ ຌຽຓບຄ ຾ຖະ ນົກັ ຘຌີ ຋າໍ ຋າຄຈາໄ ຘາຘະໜາ. 104 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຂ. ທຈັ ຋ະຌະ຋ໍາ ຾ຖະ ຘຖິ ະຎະກາໍ ຎະຆາຆຌ຺ ຓຑີ ຌໄ ຊາຌທຈັ ຋ະຌະ຋ໍາ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຽບກະຖກັ ຂບຄຉຌ຺ ຽບຄ ຍໃ ໍທໃ າ຋າຄຈາໄ ຌທຈັ ຊຸ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຘແີ ຓຖໄ າງຓກໃ ໍ຃຋າຄ ຈາໄ ຌ຅ຈິ ເ຅. ຃ຌ຺ ຖາທຓຌີ ຈິ ເຘ຿ບຍບບໄ ຓບາຖ,ີ ກທາໄ ຄຂທາຄ (ເ຅ຍຸ ຌ), ຆໃ ຘຈັ ຉໃ ໍຽຑໃ ບຌຓຈິ ຾ຖະ ບໃ ຌໂ. ຓຘີ ຖິ ະຎະທຈັ ຊຸ ຘະ຾ຈຄບບກຈາໄ ຌນທ຺ ຃ຈິ ຎະຈຈິ ຘາໄ ຄຽຆໃ ຌັ : ຘຖິ ະຎະ, ຘະຊາຎຈັ ຉະງະກາໍ , ຎະຉຓິ າກໍາ ຾ຖະ ຅ຈິ ຉະກາໍ ຋ໃ ຘີ ທງຘຈ຺ ຄຈ຺ ຄາຓ ແຈຘໄ ຍ຋ບຈຓາປບຈຎະ຅ຍຸ ຌັ . ຉາຓຍຈ຺ ຍຌັ ຋ກຶ ຂບຄຆາທຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຋ໃ ຽີ ຂາ຺ໄ ຓາທຼຄ຅ຌັ ຽຓໃ ບຎີ ຎີ ຃.ຘ 1641 – 1642 ຍາຄຉບຌແຈກໄ ໃ າທທໃ າ:  ຘາຘະໜາ ຑຸຈ຋ະຘາຘະໜາຘະຉະທຈັ ຋ີ VXII ຘະແໜຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ແຈຓໄ ຍີ ຈ຺ ຍາຈຓບີ ຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຘູຄ ຘຸຈດໃ ູເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຖາທຘະແໜຘກັ ຈຌີ າ. ຑະຘຄ຺ ຋າຄຑຸ ຈ຋ະຘາຈຘະໜາ ຓງີ ຈ຺ ຘກັ ( ຘະຓະຌະຘກັ ) ຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ ຘກັ ຈຌີ າ, ຂຸ ຌ ຌາຄຂຌັໄ ຉໃ າຄໂຂບຄບາຌາ຅ກັ . ຘຌີ ຋ໍາ຋າຄຑຸ ຈ຋ະຘາຘະໜາຓບີ ຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ໃ ຽູ ໜບ຅ຈິ ເ຅ຂບຄ຃ຌ຺ ຖາທ ຉຄັໄ ຾ຉໃ ຆຌ຺ໄ ຆຌັໄ ຘູຄຘຸຈຖຄ຺ ປບຈຎະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ທ຺ ແຎ ແຈຽໄ ຎັຌ຋ຈິ ຘະຈຑີ ຌໄ ຊາຌເນ຾ໄ ກໃ ຌກັ ກາຌຽຓບຄກາຌຎ຺ກ຃ບຄ, ຌກັ ຍທຈ, ບາ຅າຌ, ຌກັ ຎະຈຈິ ຃ຈິ ຾ຉໃ ຄ ຾ຖະ ບໃ ຌໂ. ແຈໄ ກາງຽຎຌັ ຾ຘຄຘະນທໃ າຄຽງບຄ຋າຄເຌກາຌຈາໍ ຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ຎະ຅າໍ ທຌັ ຾ຖະ ຽຎຌັ ຽ຃ໃ ບຄທຈັ ຾຋ກ຃ຸຌຘຓ຺ ຍຈັ ຂບຄ຃ຌ຺ ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ . ເຌ ກາຌຍຖໍ ນິ າຌບາຌາ຅ກັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ງຄັ ແຈບໄ ຄີ ເຘໃ ຘາຘະໜາຽຎຌັ ຽ຃ໃ ບຄຓຆໃ ທເຌກາຌຎກ຺ ຃ບຄ.  ກາຌຘກຶ ຘາ ຽຑໃ ບຑຈັ ຋ະຌາບາຌາ຅ກັ ເນຓໄ ຃ີ ທາຓປໃຸ ຄຽປໃ ບຄ ຾ຖະ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄຌຌັໄ ຑະບຄ຺ ແຈຽໄ ບາ຺ ເ຅ເຘໃ ກາຌຑຈັ ຋ະຌາ຃ຌ຺ ເນຓໄ ີ ຃ທາຓປູ,ໄ ຈທໄ ງຽນຈຌຌັໄ ເຌແຖງະຌີໄ ຅ໃ ຄຽກຈີ ຓຌີ ກັ ຎາຈບາ຅າຌຽຎຌັ ຅າໍ ຌທຌນທົ ຄນາົ ງກາຌຘກຶ ຘາຽທຖາຌີໄ ແຈຓໄ ຑີ ຌໄ ຊາຌຑຸ ຈ ຋ະຘາຘະໜາ຃: ຽບາ຺ ທຈັ ຽຎຌັ ຘະຊາຌ຋ໃ ຘີ ກຶ ຘານາ຃ທາຓປູຂໄ ບຄ຃ຌ຺ ຋ໃ ທ຺ ແຎ. ຑຽິ ຘຈຍໃ ໍຑຼຄ຾ຉໃ ຖູກຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘກັ ຈຌີ າ ຾ຖະ ຂຸ ຌ ຌາຄຏູເໄ ນງໃ ຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ ຋ໃ ຓີ ຿ີ ບກາຈປໃ ໍາປຼຌດໃ ູຖາຆະທຄັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ , ຃ຌ຺ ຋ໍາຓະຈາກໃ ໍຓ຿ີ ບກາຈ຃ກຌັ ຊາໄ ປຼຌແຈຈໄ ຽີ ຈໃ ຌັ ຅ກ ຂບຍຽຂຈຉຌ຺ ກໃ ຊໍ ກຘໃ ຄ຺ ຂຌໄ ແຎປຼຌເຌທຄັ ຾ຖະ ເຌທຈັ ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ , ຅ຌ຺ ກາງຽຎັຌ຃ຌ຺ ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຽຆໃ ຌັ : ຑະງາ ຾ຘຌຘຸຖຌີ ຾ຖະ ງາ຃ູຂນີໄ ບຓຽຎັຌຉຌ຺ໄ . ຏູຘໄ ຈິ ຘບຌ຋ໃ ທ຺ ແຎ ຾ຓໃ ຌຑະຘຄ຺ ຘາຓະຽຌຌດໃ ູທຈັ . ກາຌຘຈິ ຘບຌຍໃ ໍແຈ຃ໄ ຈິ ແຖໃ ຃ໃ າຉບຍ຾຋ຌ຿ຈງກຄ຺ ຽຑາະທໃ າຓຎີ ະຆາຆຌ຺ ຓາຊທາງດໃ ູ຾ຖທໄ . ຽຌບໄ ເຌກາຌຘຈິ ຘບຌຓດີ ໃ ູ 2 ຖກັ ຘະຌະ຃: ຖກັ ຘະຌະຐໃ າງ຋ໍາ ນົ ຽບຌີໄ ທໃ າ “ ຃ະຈ຋ີ ໍາ ” ຾ຖະ ນົກັ ຘູຈຐໃ າງ຿ຖກຽບຌີໄ ທໃ າ “ ຃ະຈ຿ີ ຖກ ”. ຖະຍຍ຺ ກາຌປຼຌ຾ຍໃ ຄບບກຽຎຌັ 3 ຂຌັໄ ຃:  ຂັຌໄ ຋ໃ ີ 1 ປຼຌບັກ຃ະຖະທິ຋ີ຃: ປຼຌບໃ າຌ - ຂຼຌ ຾ຖະ ທິຆາກາຌຉໃ າຄ຋ໃ ີກໃ ຼທຑັຌກຍັ ຘາຘະໜາ ຌບກ຅າກຌງີໄ ຄັ ຓກີ າຌປຼຌຘູຈຓຌ຺ ຌບໄ ງ ຾ຖະ ກາຄບກີ .  ຂຌັໄ ຋ໃ ີ 2 ປຼຌແທງໄ າກບຌຍາຖ,ີ ບະຑ຋ິ ໍາ 7 ຃ໍາຑີ ຾ຖະ ງຄັ ປຼຌກໃ ຼທກຍັ ທຆິ າກາຌຆໃ າຄຉໃ າຄໂຽຑໃ ບ຾ຌເຘໃ ຎະກບຍບາຆຍີ ຽຆໃ ຌັ : ຆໃ າຄ຾ກະຘະນກົັ , ຆໃ າຄນົບຓ ຾ຖະ ບໃ ຌໂ.  ຂຌັໄ ຋ີ 3 ຽຎັຌຂຌັໄ ຉບຌກາຌຉຈັ ຘຌີ ເຌກາຌປຼຌ ຅ະຈໍາຽຌຌີ ກາຌຘກຶ ຘາແຎຐໃ າງເຈ຃: ຐໃ າງ຋ໍາ ນົ ຐໃ າງ ຿ຖກ. ຘໍານົຍັ ຃າຖະທາຈ (ຎະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ທ຺ ແຎ) ຽຓໃ ປຼຌຘຸຈຂຌັໄ ຋ໃ ີ 1 ຾ຖະ ຂຌັໄ ຋ໃ ີ 2 ຾ຖທໄ ຍາຄ຃ຌ຺ ກໃ ໍແຎຎະກບຍບາຆຍີ ບຌັ ເຈບຌັ ໜໃ ຄແຈຘໄ ະຽຑາະ ຏູ຋ໄ ໃ ງີ ຄັ ຓ຃ີ ທາຓຑະງາງາຓ ຅ະຘຍຉໃ ໍຘກຶ ຘາປໃ ໍຄປຼຌຂຌັໄ ຉໃແໍ ຎ຅ະຉບໄ ຄຽຖບກຽບາ຺ ທຆິ າເຈໜໃ ຄເຌຘາຉະ ຘຌີ 18 ຎະ຋າຌ຃: 105 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

1. ງຸຈ຋ະຘາຈ ທຆິ າຘຄັ ຃ຓ຺ 2. ປຈັ ຊະຘາຈ ທຆິ າກາຌຎກ຺ ຃ບຄ ນົ ຍໍຖນິ າຌຎະຽ຋ຈ 3. ຌຉິ ຘິ າຈ ທຆິ າກຈ຺ ໝາງ຾ຍຍ຾ຏຌຎະຽຑຌປີ ຈີ ຃ບຄ 4. ທາຌຘິ າຆາຈ ທຆິ າກາຌ຃າໄ 5. ບກັ ຘບຌຘາຈ ທຆິ າ຋າຄໜຄັ ຘ 6. ຌຕິ ຸຈຉຘິ າຈ ທຆິ າຑາຘາຉໃ າຄຎະຽ຋ຈ 7. ຃ະຌຈິ ຘາຈ ທຆິ າ຃ໍາຌທຌ 8. ຿ຆຉຘິ າຈ ທຆິ າຽຍໃ ຄີ ຈາທ ນົ ຈາຖາຘາຈ 9. ຑູຓຆີ າຈ ທຆິ າຽຍໃ ຄີ ຑູຓຎະຽ຋ຈ 10. ຿ນຖາຘາຈ ທຆິ າ຃ໍາຌທຌຌາໍໄ ຒາໄ ຌາໍໄ ຐຌ຺ 11. ຘຈັ ຉະຘາຈ ທຆິ າກໃ ຼທກຍັ ຘຈັ 12. ຿ງ຃ະຘາຈ ທຆິ າຆໃ າຄກຓ຺ (ນໃ ົ)ໍ 13. ຽນຉຸຘາຈ ທຆິ າປູຽໄ ນຈຏຌ຺ (ຉກັ ກະຘາຈ) 14. ຽທຆະຘາຈ ທຆິ າ຾ຑຈ (ໝໍດາ) 15. ຘາຘະໜາຘາຈ ທຆິ າ຋າຄຘາຘະໜາ 16. ຓາງາຘາຈ ທຆິ າເຆກໄ ຌ຺ ບຸຍາງ (ຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ຽບຌີໄ ທໃ າ ທຆິ າ຅ຈິ ຉະຘາຈ) 17. ຃ຌັ ຋ຍັ ຑະຘາຈ ທຆິ າຈຌ຺ ຉ,ີ ຌາກຉະຘຌີ , ກາຌຂຍັ ຖາໍ , ປບໄ ຄ.... 18. ຘຌັ ຉຘິ າຈ ທຆິ າ຾ຉໃ ຄກາຍກບຌ ຾ຖະ ກາທຉີ ໃ າຄໂ ຅າກກາຌຽບາ຺ ເ຅ເຘໃ ຋າຄຈາໄ ຌກາຌຘກຶ ຘາຌີໄ ຅ໃ ຄປໄ ຈັ ເນຏໄ ຌ຺ ຄາຌຈາໄ ຌກາຌຂຈີ ຂຼຌ ຿ຈງຘະຽຑາະຑາຘາ ຾ຖະ ງຄັ ຓີ ທຌັ ຌະ຃ະຈຓີ ກີ າຌຂະນງາງຉທ຺ ຘູຄ ຍຌັ ຈາຏຌ຺ ຄາຌ຾ນໃ ຄກາຌຂຈີ ຂຼຌ຋ໃ ຈີ ຽີ ຈໃ ຌັ ເຌຘະແໜຌຌັໄ ງຄັ ຃ຄ຺ ຓ຃ີ ູຌ຃ໃ າຓາ຅ຌ຺ ປບຈ ຎະ຅ຍຸ ຌັ ຌຽີໄ ຆໃ ຌັ : ຌ຋ິ າຌຘຼທຘະນທາຈ, ຓຖູ ະຉຈັ ແຉ, ຘຌີ ແຆ, ກາຖະຽກຈ ຾ຖະ ບໃ ຌໂ.  ຘຖິ ະະກາໍ ຉໃ າໂ ແຎ຃ຼຄ຃ໃ ູກຍັ ກາຌຂະນງາງຉທ຺ ຋າຄຈາໄ ຌຘຖິ ະຎະ, ທຌັ ຌະ຃ະຈ,ີ ທຼກຄາຌຘຖິ ະຎະກໍາ, ກາຌ຃ທຈັ , ກາຌ຾ຉຓໄ , ກາຌນໃ ົໍ ຾ຖະ າຌຎຌັໄ ກໃແໍ ຈຂໄ ະນງາງຉທ຺ ຘູຄ. ຌບກ຅າກຌ຾ີໄ ຖທໄ ຑະບຄ຺ ງຄັ ແຈຽໄ ບາ຺ ເ຅ເຘໃ ເຌກາຌຎຍັ ຎຸຄທຼກຄາຌກາຌຉໃ າຄຎະຽ຋ຈ ຽຑໃ ບ຾ຌເຘໃ ຎະຉຍິ ຈັ ຌະ຿ງ ຍາງດໃ ູປໃ ທກຌັ ຿ຈງຘຌັ ຉຍິ ໃ ໍ຾ຆກ຾ຆຄ, ປຸ ກປາຌຽຆໃ ຄີ ກຌັ ຾ຖະ ກຌັ . ຽຎັຌຓຈິ ກຍັ ຋ຸກບາຌາ຅ກັ ບບໄ ຓຂາໄ ຄຽຆໃ ຌັ : ຘາໄ ຄຘາງ ຑທ຺ ຑຌັ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ຂະ຾ຓ, ຈາງນທຼຈ. 2. ແຖງະຘຸຈ຋າໄ ງຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ. ຘຓ຺ ຽຈຈັ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓະກຕິ າຈ ຆໃ ຽຈຓີ ຾ຓໃ ຌ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະກຸຓາຌ ຽຎຌັ ຍຸຈຂບຄຑະທໍຖະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓິ ກະຕາຈ. ຽກຈີ ຽຓໃ ບຎີ ຃.ຘ 1631ຓຑີ ໃ ໍ຾ຓໃ ປໃ ທຓບາໄ ງຌບໄ ຄຈຼທກຌັ ຃: ຑະບຸຎະຕາຈ, ຑະໜໃ ບຓ຾ກທໄ (ຑະຉໃ ບຌ຃ໍາ), ຑະ ໝໃ ບຓແຆ (ທແິ ຆ), ຽ຅າ຺ໄ ຆຸຓຑູ, ຽ຅າ຺ໄ ຍູຌຆູ, ຽ຅າໄ ຎຸ, ຽ຅າ຺ໄ ຘບໄ ງ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະກຸຓຓາຌ ຽຑໃ ຌີ ຽບຄ. ຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະກຸຓຓາຌຓີ ຖາຆະຍຸຈ ຾ຖະ ຖາຆະ຋ຈິ າ 3 ຃ຌ຺ ຃: ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະຍຸຈ, ຽ຅າ຺ໄ ຌາຄກຸຓຓາຖ,ີ ຽ຅າ຺ໄ ຌາຄຘຸຓຄັ ຃ະຖາ. 106 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ເຌຘະແໜຂບຄຑະບຄ຺ ຌແີໄ ຈຓໄ ຋ີ າຄຑທກນໍ຋ໄ ໃ ດີ ໃ ູ຋າຄຑາເຉຂໄ ບຄ຅ຌີ ແຈຖໄ ຄ຺ ຓາຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄຆຼຄປໃ ຸ ຄ, ຾຃ທໄ ຌຘຍິ ຘບຄຑຌັ ຌາຖໄ ຽ຅າ຺ໄ ບຌີ ຋ະກຸຓຓາຌ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄຽຓບຄຆຼຄປໃຸຄ ແຈຑໄ າຌບໄ ຄຘາທຆໃ ຌາຄ຅ຌັ ຋ະກຸຓຓາຖີ ໜຖີ ຄ຺ ຓາຽຑໃ ຄີ ຑະຕາຆະຘຓ຺ ຑາຌ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ຋ໃ ຌີ ະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ . ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະຍຸຈ ແຈບໄ ະຑຽິ ຘກຘຓ຺ ຖຈ຺ ກຍັ ຌາຄ຅ຌັ ຋ະກຸຓຓາຖີ ແຈຍໄ ຸຈ 2 ຃ຌ຺ ຃: ຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ກຈິ ຘະນົາຈ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ບຌີ ຋ະ຿ຘຓ. ຘໃ ທຌຽ຅າ຺ໄ ບຌີ ຋ະກຸຓຓາຌຌຌັໄ ຈຘໄ ຓ຺ ຖຈ຺ ກຍັ ຌາຄກໃ ໍາ ຓຍີ ຸ ຈຆາງຏູໜໄ ໃ ຄ ຆໃ ຽ຅າ຺ໄ ໝໃ ບຓຌບໄ ງ ນົ ຽ຅າ຺ໄ ບ຺ຄຌບໄ ງ ຑາງຖູຌ ຉໃ ໍຓາ຃ຌ຺ ຋ຄັ ນາົ ງຽບຌີໄ ທໃ າ: ຽ຅າ຺ໄ ບຄ຺ ຌກ຺ (ຽຑາະຓກັ ຉໃ ໍຌກ຺ ). ຽ຅າ຺ໄ ຘຸ ຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ຘະຽນທີ ງຖາຆາຘຓ຺ ຍຈັ ເຌຎີ ຃.ຘ 1638 ຾ຖະ ແຈຎໄ ຺ກ຃ບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຓາແຈໄ 57 ຎີ຃: ຓາຽຊີຄຎີ ຃.ຘ 1659 (຅ຖຸ ະຘຄັ ກາຈ 1057)ກໃ ໍຘຌີໄ ຑະຆຌ຺ ຈທໄ ງ຿ຖກຆະຖາຖທຓ ບາງຸແຈໄ 82 ຎີ ຾ຖະ ຍໃ ໍຓີ ຿ບຖຈ຺ ຘຍ຾຋ຌຖາຆະຍຌັ ຖຄັ . ຍຈ຺ ຋ີ 13 ຍຈ຺ ຋ີ 13 ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌແຖງະຆຸຈ຿ຆຓ ຾ຖະ ຾ຉກ຾ງກ 1. ຃ທາຓຂຈັ ຾ງຄຑາງເຌບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຌຍັ ຾ຉໃ ກາຄຘະຉະທຈັ ຋ໃ ີ XIV ຽຊຄີ ຋າໄ ງຘະຉະທຈັ ຋ີ XVII ຽຎັຌບາຌາ຅ກັ ຋ໃ ຓີ ບີ າຌາຽຂຈ ກທາໄ ຄຂທາຄ, ບຸຈຓ຺ ຘຓ຺ ຍູຌ ຓ຃ີ ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄ຅ະຽຖຌີ ປໃຸ ຄຽປບຄປບຍຈາໄ ຌ. ຓາຽຊຄີ ຎີ ຃.ຘ 1638 ຓກີ າຌ຾ຉກ຾ງກເຌກໃ ຸຓ ຘກັ ຈຌີ າຖາທແຈຎໄ ະກຈ຺ ຉທ຺ ຂຌໄ , ຾ຉໃ ງບໄ ຌຓກີ ໃ ຸຓ຃ຌ຺ ຋ໃ ຓີ ກີ ໍາຖຄັ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄເຉກໄ າຌຌໍາຑາຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ຋ໃ ຘີ າຓາຈກໍາ຅ຈັ ຍຌັ ຈາກໃ ຸຓ຃ຌ຺ ຋ໃ ຽີ ຎັຌຎໍຖະຎກັ ຃: ກໃ ຸຓຽ຅າ຺ໄ ຍູຌຆູ ຾ຖະ ກໃ ຸຓຽ຅າ຺ໄ ຆຓ຺ ຑູ ຋ຄັ ຘບຄກໃ ໍຽຎັຌບາໄ ງຌບໄ ຄຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋າໍ ຓກິ ະຕາຈ. 107 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຑາງນຄົັ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຘຌີໄ ຑະຆຌ຺ ຃ທາຓ຾ຉກ຾ງກຑາງເຌກໃ ຸຓຘກັ ຈຌີ າຖາໄ ຌຆາໄ ຄຈຽໄ ກຈີ ຂຌໄ ບກີ . ຘາຽນຈ຾ຓໃ ຌ ຽກຈີ ຓາ຅າກ຃ທາຓຓກັ ເນງໃແຐໃ ຘູຄງາຈ຾ງໃ ຄກໍາບໍາຌາຈເຌຖະນທໃ າຄຽຆບໄ ຘາງຖາຆະທຄ຺ ຈທໄ ງກຌັ . ກາຌ຾ຉກ຾ງກຂບຄກໃ ຸຓ ຘກັ ຈຌີ າເຌ຃ຄັໄ ຌີໄ ແຈຽໄ ກຈີ ຂຌໄ ເຌກໃ ຸຓຘກັ ຈຌີ າຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ກໃ ບຌ ຾ຖທໄ ກໃ ໍແຈ຃ໄ ໃ ບງໂ຾ຏໃ ຖາຓບບກແຎຉາຓນທ຺ ຽຓບຄ ເນງໃ ເຌ຋ໃ ທ຺ ບາຌາ຅ກັ . ຉາຓກາຌດັຄໄ ດຌ຋າຄຎະນທຈັ ຘາຈເນປໄ ູທໄ ໃ າຽຓໃ ບ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ຘຌີໄ ຑະຆຌ຺ ເຌ ຎີ ຃.ຘ 1695 ຌຌັໄ ຖທໄ ຍໃ ຓໍ ເີ ຏ຅ະຓາຘຍ຋ບຈຖາຆະຍຌັ ຖຄັ ( ຍໃ ໍຓຖີ ຈັ ຆະ຋າງາຈ ). ຑະງານົທຄ ຽຓບຄ຅ຌັ ຏູຽໄ ຎຌັ ບກັ ຃ະຖະຽຘຌາຍໍຈຏີ ູກໄ ໍາ ຉໍາ຾ໜໃ ຄ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຽຆໃ ຌັ : ຽຎຌັ ນທ຺ ໜາໄ ປກັ ຘາ຃ທາຓຘະນຄຍ຺ ຐໃ າງຉໍານົທຈ, ຋ະນາຌ ຾ຖະ ຐໃ າງຑຌ຺ ຖະຽຓບຄ຋ຄັ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ກຓ຺ ຋ໃ າປຍັ ຏຈິ ຆບຍກາຌຘໃ ຄ຺ ຘຌີ ຃າໄ ບບກ ຾ຖະ ຂຌ຺ ຘໃ ຄ຺ ຑາງເຌ ຑບໄ ຓຌຌັໄ ງຄັ ຓຂີ າໄ ຖາຆະກາຌຑາງຌບກຈທໄ ງ. ຑະງານົທຄຽຓບຄ ຅ຌັ ຈງໄ ຈຶ ຽບາ຺ ບາໍ ຌາຈແທເໄ ຌກາໍ ຓ ຾ຖທໄ ຘະຊາຌຉຌ຺ ຽຎຌັ ຏູຘໄ າໍ ຽຖຈັ ຖາຆະກາຌ຾ຏໃ ຌຈຌີ . ເຌຎາງຽຈບຌຽຓຘາ ຃.ຘ 1695. ເຌຌາຓຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ຘະຖາຈ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ບຌີ ຋ະ຿ຘຓ ຽຆໃ ຄີ ຽຎຌັ ຍຸຈນົາຌຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓະກຕິ າຈ ຽຎຌັ ຏູຓໄ ຘີ ຈິ ຘຍ຋ບຈຍຌັ ຖຄັ ຋ໃ ຊີ ກຉບໄ ຄຉາຓຖາຆະຎະຽຑຌີ ຾ນໃ ຄຖາຆະທຄ຺ ຓາ຾ຉໃ ຍູປາຌຌະກາຌ, ຾ຉໃ ຽ຅າ຺ໄ ຆາງ຋ຄັ ຘບຄ ຾ຓໃ ຌງຄັ ດໃ ູເຌແທ ຽງາ຺ ຍໃ ໍ຋ຌັ ຘາຓາຈທໃ າຖາຆະກາຌ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຾຋ຌແຈ.ໄ ຽຓໃ ບຘະຑາຍຽຎັຌ຃຾ຌທຌຌັໄ , ຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ຅ໃ ຄແຈທໄ າຄ຾ຏຌ ແຉໃ ຽຉາ຺ໄ ຂຌໄ ຘໃ ູກາຌຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຿ຈງຂໍບະຑຽິ ຘກ (ຘຓ຺ ຕຈ຺ ) ກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ງຄິ ຘຸຓຄັ ຃ະຖາ ຏູຽໄ ຎຌັ ຖູກຘາທ ຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ຏທ຺ ຂບຄຌາຄຽຘງຆທີ ຈິ ແຎແຈຍໄ ໃ ໍຈຌ຺ ຌຌັໄ ຾ຖະ ຌາຄ ກໃ ໍຑທຓຊຑາ຃ຌ຺ ຋ໃ ຘີ ບຄດໃ ູ. ຃ໍາຘະຽໜຂີ ບຄ ຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ຊກຌາຄ ຘຸຓຄັ ຃ະຖາຎະຉຽິ ຘຈ ຾ຉໃ ຽ຅າ຺ໄ ຑະງາງຄັ ຉຄັໄ ຃ທາຓນທຄັ ແທດໄ ໃ ູ. ຌາຄຘຸຓຄັ ຃ະຖາຽນຌັ ທໃ າ ກາຌ ຎະຉຽິ ຘຈຂບຄຉຌ຺ ບາຈຌາໍ ແຎຘໃ ູຍຌັ ນາ຃ທາຓຽຎຌັ ຃ທາຓຉາງ ຾ຖະ ງຄັ ຽຂາ຺ໄ ເ຅ຽຖກິ ແຎກທໃ າຌຌັໄ ກາຌຉາງຂບຄຏທ຺ ຌາຄ ບາຈ ຅ະຌບຌດໃ ູເຌ຾ຏຌກາຌຌຈີໄ ທໄ ງ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຌາຄກໃ ແໍ ຈຎໄ ກຶ ຘານາຖກຍັ ຽຘຌາຍໍຈຍີ າຄ຋ໃ າຌ ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓ຅ໃ ຄ຺ ປກັ ຑກັ ຈຉີ ໃ ໍຌາຄ ຽຑໃ ບນາຆໃ ບຄ຋າຄ຾ກແໄ ຂຍຌັ ນາ ຌຌັໄ . ເຌ຋ໃ ຘີ ຸຈ຅ຌ຺ ຽຖບກຽບາ຺ ນຌ຺ ຋າຄໜບີ ບກ຅າກທຼຄ຅ຌັ ແຎບາແຘ຃ທາຓຽຓຈຉາ຅າກຑະ຃ູງບຈ຾ກທໄ ຋ໃ ທີ ຈັ ຿ຑຌຘະຽຓກັ , ຐໃ າງຑະ຃ູງບຈ຾ກທໄ ຽນຌັ ທໃ າ ກາຌ຋ໃ ຌີ າຄຘຸຓຄັ ຃ະຖາ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຑກັ ຑທກຽຂາ຺ໄ ຓາບາແຘຌາໍ ຉຌ຺ ຌີໄ ຃ຄ຺ ຍໃ ໍຑຌ຺ ບຌັ ຉະຖາງ ຾ຖະ ຉຌ຺ ກໃ ໍ຅ະຑບງຓຽີ ຖໃ ບຄໜາຄເ຅ ກຍັ ຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ບກີ ຈທໄ ງ. ຽຑໃ ບນົກີ ຅າກຍຌັ ນາຌີໄ ຑະ຃ູງບຈ຾ກທໄ ຅ໃ ຄຶ ແຈ຅ໄ ຈັ ຘໃ ຄ຺ ຌາຄ ຾ຖະ ຑກັ ຑທກແຎດໃ ູຑູຘະຄນໍໄ ໍ຃ໍາ. ຽຓໃ ບຌາຄແຎດໃ ູ຋ໃ ຌີ ຌັໄ ຾ຖທໄ ຌາຄຘຸຓຄັ ຃ະຖາຽກຈີ ຖກູ ຃ຌ຺ ຋ໃ ຘີ ບຄ ຆໃ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ກໍ ະຘຈັ . ຐໃ າງຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ແຈປໄ ູຂໄ ໃ າທທໃ າ ຃ທາຓຓຸຄໄ ນທຄັ ຂບຄຉຌ຺ ຊກຎະຉຽິ ຘຈ ກໃ ໍ຃ຼຈ຾຃ຌໄ ຃ຈິ ຅ະກາໍ ຅ຈັ ຌາຄຽຘງ ກໃ ບຌ຾ຉໃ ກໃ ຆໍ າໄ ແຎ຾ຖທໄ . ເຌຽຓໃ ບປູທໄ ໃ າ ຌາຄແຈຑໄ າຑກັ ຑທກນົຍ຺ ໜບີ ບກ຅າກທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ແຈແໄ ຎບາແຘດໃ ູກຍັ ຑະ຃ູງບຈ຾ກທໄ ຋ໃ ທີ ຈັ ຿ຑຌຘະຽຓກັ ຅ໃ ຄ຾ຉໃ ຄ຃ຌ຺ ແຎຘຍຂໃ າທ ຾ຖະ ແຈປໄ ຍັ ຖາງຄາຌທໃ າ ຌາຄ ຘຸຓຄັ ຃ະຖາ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຑກັ ຑທກໜບີ ບກແຎ຅າກ ຋ໃ ຌີ ຌັໄ ຾ຖທໄ ຍໃ ປໍ ູທໄ ໃ າແຎດໃ ູ຾ນໃ ຄນຌ຺ ເຈ, ກາຌກະ຋າໍ ຾ຍຍຓກັ ເນງໃແຐໃ ຘູຄຂບຄຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ແຈຘໄ າໄ ຄ຃ທາຓຍໃ ໍຑໍເ຅ດໃ າຄງໃ ຄິ ຉໃ ໍກຍັ ຍຌັ ຈາຽຘຌາຓຌ຺ ຉ,ີ ຂາໄ ຖາຆະກາຌ ຾ຖະ ຎະຆາຆຌ຺ ຏູ຅ໄ ຄ຺ ປກັ ຑກັ ຈຉີ ໃ ໍຖາຆະທຄ຺ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ, ຽຂາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຽກຈີ ຓຂີ ະຍທຌກາຌທາຄ຾ຏຌ ຽຑໃ ບ຿຃ໃ ຌຖຓ຺ໄ ຑະງານທົ ຄຽຓບຄ຅ຌັ ຖຄ຺ . ຅ໃ ຄຶ ຑາກຌັ ຽຉາ຺ໄ ຿ປຓກາໍ ຖຄັ ກຌັ ດໃ ູຽຓບຄຑາຌຑູຆຌ຺ ຾ນໃ ຄບຸຈບຌ຿ຈງຊຽບາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຆາງບຄ຺ ນໃ ົໍ (ຖກູ ຆາງ຃ຌ຺ ຋ໍາບຈິ ຂບຄຌາຄຘຸຓຄັ ຃ະຖາ) ຽຎຌັ ຾ກຌກາຄເຌກາຌຌາໍ ຑາ. 2. ກາຌງາຈຆຄີ ບາໍ ຌາຈຂບຄກໃ ຸຓຘກັ ຈຌີ າຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຑາງນຄົັ ຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ຈຘໄ ະຊາຉຌ຺ ຽຎຌັ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຾ຖທໄ ຽກຈີ ຓກີ ໃ ຸຓຉໃ ໍຉາໄ ຌ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ນົາງ ກໃ ຸຓ ຾ຉໃ ຖະກໃ ຸຓກໃ ທໍ າຄຽຎາ຺ໄ ໝາງຆຄິ ຽບາ຺ ຋ໃ າແຈຎໄ ຼຍ຋າຄຈາໄ ຌກາໍ ຖຄັ ຽຑໃ ບ຿຃ໃ ຌຖຓ຺ໄ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຑະງານທົ ຄຽຓບຄ຅ຌັ ຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ  ກໃ ຸຓຂບຄຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ຘະຖາຈ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ບຌີ ຋ະ຿ຘຓ ຉຄັໄ ໜຌັໄ ດໃ ູຑາກຽໜບຽຂຈຽຓບຄຏຄ຺ , ຽຓບຄຖາ, ຾຃ທໄ ຌ 12 ຑຌັ ຌາ. 108 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

 ກໃ ຸຓຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຌຌັ ຋ຖິ າຈ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຾ນໃ ຄຽຓບຄຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ.  ກໃ ຸຓຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ຖູກຆາງຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຆຓ຺ ຑູ ຋ໃ ໜີ ແີ ຎດໃ ູຽຓບຄຽທໄ ຾຃ທໄ ຌບາຌາຓ ຽຓໃ ບ ຃.ຘ 1638.  ກໃ ຸຓຂບຄຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ຉຄັໄ ຋ໃ ໜີ ຌັໄ ດໃ ູຑາກເຉຽໄ ຓບຄ຿ຂຄ ບຌັ ຓຑີ ະ຃ູງບຈ຾ກທໄ ດໃ ູຽຍບໄ ຄນຄົັ . ຍຌັ ຈາກໃ ຸຓຘກັ ຈຌີ າຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຈໃ ຄັ ກໃ າທຌີໄ ຉໃ າຄກໃແໍ ຈຉໄ ຄັໄ ໜາໄ ຎຍັ ຎຸຄກໍາຖຄັ ຂບຄຉຌ຺ ຽບຄ຿ຈງຍໃ ໍຓກີ າຌຑທ຺ ຑຌັ ຽຊຄີ ກຌັ ຽຖງີ . ຾ຉໃ ຖະກໃ ຸຓຖທໄ ຌ຾ຉໃ ຓ຃ີ ທາຓຓູຄໄ ນທຄັ ງກ຺ ກໍາຖຄັ ຽຂາ຺ໄ ງຈຶ ຽບາ຺ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ . ກໃ ແໍ ຈກໄ ຼຓກໍາຖຄັ ຽຑໃ ບຎກ຺ ຎບໄ ຄບາຌາ຅ກັ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ທາຄ຾ຏຌກໍາ຅ຈັ ກໃ ຸຓກໍາຖຄັ ຉໃ າຄໂ, ຾ຉໃ ງບໄ ຌຍຌັ ຈາຽຘຌາຓຌ຺ ຉຍີ ໃ ໍເນກໄ າຌຘະໜຍັ ຘະໜູຌ . ຘໃ ທຌຎະຆາຆຌ຺ ກໃ ໍຍໃ ໍຓີ ຃ທາຓຌງິ ຓ຺ ຆຓ຺ ຆບຍຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈີຌເນຓໃ ຽຑາະຍໃ ໍ຾ຓໃ ຌຽຆບໄ ຘາງກະຘຈັ , ຅າກຘະຑາຍ຃຾ຌທຌຌັໄ ກາຌຖະຈຓ຺ ກໍາຖຄັ ຎະຆາຆຌ຺ ຍໃ ໍ຃ໃ ບງແຈປໄ ຍັ ຏຌ຺ ຑາງເຌຌະ຃ບຌຽກຈີ ຃ທາຓຎໃ ຌັ ຎໃ ທຌຽຆໃ ຌັ : ຽກຈີ ກາຌບຍ຺ ຑະງຍ຺ ບບກ຅າກທຼຄ຅ຌັ ຎະຆາຆຌ຺ ຽຍໃ ບຌໃ າງຉໃ ໍກາຌຽກຍັ ຽກຌຍທກກຍັ ກາຌແຈປໄ ຍັ ຂໃ າທກາຌກະກຼຓງກ຺ ຋ຍັ ຓາຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ຂບຄກໃ ຸຓຉໃ າຄໂດໃ າຄຍໃ ໍຂາຈ ແຖງະ. ຌບກຌັຌໄ ງັຄຓີຽຘຌາບາຓາຈຏູ ຘໄ ໍາ຃ັຌ຅ໍາຌທຌໜໃ ຄແຈຽໄ ກງໄ ກໃ ບຓເນຑໄ ະງານົທຄຽຓບຄ຅ັຌ ງບຓຘະນົະ ຘຈິ ຏຌ຺ ຎະ຿ນງຈຘໃ ທຌຉທ຺ ຾ຖທໄ ງກ຺ ຖາຆະຍຌັ ຖຄັ ເນໄ ຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ກຈິ ຘະຖາຈ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ບີຌ຋ະ຿ຘຓ ເຌຽຖໃ ບຄຌຽີໄ ນຌັ ທໃ າ ຽຎຌັ ຃ທາຓທຉິ ກ຺ ກຄັ ທຌ຺ ຋ໃ ຘີ ຸຈຂບຄຑະງານທົ ຄຽຓບຄ຅ຌັ . ຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ຏູດໄ ໃ ູ຾຃ທຌໄ ບາຌາຓ ຽຓໃ ບແຈປໄ ຍັ ຂໃ າທກາຌຘຌີໄ ຑະຆຌ຺ ຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ຾ຖທໄ . ຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ແຈ຾ໄ ງໃ ຄຍຌັ ຖຄັ ຾ຖະ ຘະຊາຎາຌາຉຌ຺ ຂຌໄ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຽປຈັ ເນຘໄ ະຊາຌະກາຌທຼຄ຅ຌັ ຂາຈ ຃ທາຓໜຌັໄ ຃ຄ຺ . ຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ກໃແໍ ຈທໄ າຄ຾ຏຌຽຂາ຺ໄ ຓາຘໃ ູຈຌີ ຾ຈຌຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຋າຄຑາກຽໜບຽຂຈ 12 ຅ແຸ ຋ (ນທ຺ ຑຌັ ຋ຄັ 5 ຾ຖະ ຋ຄັ 6)ຽຓໃ ບຽຉາ຺ໄ ຿ປຓກາໍ ຖຄັ ຾ຖທໄ ງຍັ ຽຂາ຺ໄ ຓາຉຄັໄ ຋ໃ ໝີ ຌັໄ ດໃ ູຽຓບຄຑທຌຆຼຄຂທາຄ ກຼຓຑບໄ ຓຽຑໃ ບງກ຺ ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ຉຽີ ບາ຺ ທຼຄ຅ຌັ . ຽທຖາ຋ໃ ຽີ ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ຎຍັ ຎຸຄກໍາຖຄັ ດໃ ູຽຓບຄຑທຌຌຌັໄ , ຘະຊາຌະກາຌ຋າຄທຼຄ຅ຌັ ແຈຏໄ ຌັ ຾ຎແຎດໃ າຄຘຍັ ຘຌ຺ ຾ຖທໄ ຽຑາະ ກໃ ຸຓຽ຅າ຺ໄ ບຄ຺ ນໃ ໍົ ຽຆໃ ຄີ ຓຽີ ຘຌາຓຌ຺ ຉຍີ າຄ຃ຌ຺ ແຈເໄ ນກໄ າຌຘະໜຍັ ຘະໜຌູ ງກ຺ ຽບາ຺ ກາໍ ຖຄັ ຅າກຽຓບຄຆຓ຺ ຑູ ຂຌໄ ຓາຉຽີ ບາ຺ ທຼຄ຅ຌັ ຾ຍຍ ຘາງຒາໄ ຾ຓຍ ຿ຈງຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ຍໃ ໍປູຘໄ ກຶ ຉທ຺ ຾ຉໃ ດໃ າຄເຈ, ຋ຄັ ຘບຄຐໃ າງແຈຽໄ ກຈີ ຘູປໄ ຍ຺ ກຌັ ຾ຍຍຉະຖຸຓຍບຌ ຽປຈັ ເນກໄ ໍາ ຖຄັ ທຼຄ຅ຌັ ຍໃ ໍຘາຓາຈຉາໄ ຌ຋າຌແທແໄ ຈ,ໄ ຑະງານທົ ຄຽຓບຄ຅ຌັ ຽນຌັ ຋ໃ າຍໃ ໍຈີ ຅ໃ ຄຶ ແຈກໄ ຌີ ຄທໄ ຌຉາງດໃ ູເຌທຄັ ກໃ ບຌ຋ໃ ຽີ ຅າ຺ໄ ບຄ຺ ນໃ ົໍຽຂາ຺ໄ ດຈຶ ທຄັ ແຈ,ໄ ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ບຄ຺ ນໃ ົໍດຶຈທຼຄ຅ຌັ ແຈ຾ໄ ຖທໄ ຍຌັ ຈາຽຘຌາຓຸຌຉີ ຾ຖະ ຎະຆາຆຌ຺ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຑະຘຄ຺ ບຄ຺ ຃ະຽ຅າ຺ໄ ແຈ຅ໄ ຈັ ຑ຋ິ ຖີ າຆາ ບະຑຽິ ຘກຽ຅າ຺ໄ ບຄ຺ ນໃ ົໍ ຂຌໄ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຉາຓຖາຆາຎະຽຑຌີ ເຌຎີ ຃.ຘ 1691. ຐໃ າງຽ຅າ຺ໄ ບຄ຺ ຽທໄ ຽຓໃ ບຑາງນົຄັ ຎຍັ ຎຸຄກາໍ ຖຄັ ດໃ ູຽຓບຄຑທຌຘໍາຽຖຈັ ຾ຖທໄ ຽນຌັ ຘະຊາຌະກາຌທຼຄ຅ຌັ ແຈຎໄ ໃ ຼຌ຾ຎຄແຎບກີ , ຃ກໃ ຸຓຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຌຌັ ຋ະຖາຈ ຾ນໃ ຄຽຓບຄຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ ແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ກໍາຖຄັ ຓາຽຑໃ ບ຿຃ໃ ງຖຓ຺ໄ ຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ຾ຉໃ ຍໃ ໍປບຈ. ກໃ ໍ ປູທໄ ໃ າຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ທຼຄ຅ຌັ ຊກ຿຃ໃ ຌຖຓ຺ໄ ຖຄ຺ ກໃ ບຌ ຽຊຄີ ດໃ າຄເຈກໃ ຉໍ າຓກໍາຖຄັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຌຌັ ຋ຖິ າຈ ກໃແໍ ຈງໄ ຸກຽຂາ຺ໄ ຉທີ ຼຄ຅ຌັ ຉາຓຽຎາ຺ໄ ໝາງຘາຓາຈດຈຶ ຽບາ຺ ຖາຆະທຄັ ທຼຄ຅ຌັ ແຈ຾ໄ ຖທໄ ຅ຍັ ຽບາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ບຄ຺ ນໃແໍົ ຎຎະນາຌຆທີ ຈິ ຾ຖທໄ ຘະຊາຉຌ຺ ຂຌໄ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ທຼຄ ຅ຌັ . ເຌຎີ ຃.ຘ 1965 ຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ແຈຆໄ າຍຂໃ າທກາຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄຂບຄຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ຽຊີຄຘບຄ຃ຄັໄ ຅ໃ ຄແຈຆໄ ໃ ຄັ ຆາກໍາຖຄັ ຾ຖທໄ ຽນຌັ ທໃ າ ກໍາຖຄັ ຂບຄຉຌ຺ ຽໜບກທໃ າຐໃ າງທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ຽນຌັ ທໃ າຎະຆາຆຌ຺ ທຼຄ຅ຌັ ຽກຈີ ຓ຃ີ ທາຓຽຍໃ ບໜໃ າງຘຄ຺ ຃າຓກາຄ ຽຓບຄນາົ ງ຃ຄັໄ ນົາງນຌ຺ ຾ຖະ ຈຑໄ າກຌັ ບຍ຺ ຑະງຍ຺ ໜບີ ບກ຅າກຽຓບຄນທົ ຄນົາງ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ແຈປໄ ຍີ ປບໄ ຌງກ຺ ຽບາ຺ ກາໍ ຖຄັ ຓາຉຽີ ບາ຺ ທຼຄ຅ຌັ ຿ຈງຏໃ າຌຽຓບຄຌຼກຽຂາ຺ໄ ທຼຄ຅ຌັ ຈາໄ ຌຉາຽທຌັ ບບກ. 109 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຐໃ າງຽ຅າ຺ໄ ຌຌັ ຋ະຖາຈ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄກໃແໍ ຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ກໍາຖຄັ ບບກຓາຉາຌ຋າຌດໃ ູຌບກກໍາ຾ຑຄຽຓບຄຈາໄ ຌຉາຽທຌັ ບບກ ຋ຄັ ຘບຄຐໃ າງແຈຉໄ ໃ ຘໍ ູກໄ ຌັ ດໃ າຄຈຸຽຈບຈ, ຐໃ າງຽ຅າ຺ໄ ຌຌັ ຋ະຖາຈແຈຽໄ ນຌັ ທໃ າ ກາໍ ຖຄັ ຂບຄຉຌ຺ ຌບໄ ງກທໃ າ ຊກຉຊີ ບງຽຂາ຺ໄ ຓາເຌ ກາໍ ຾ຑຄ ຾ຖທໄ ບຈັ ຎະຉູຽຓບຄຂຄັ ຉຌ຺ ຽບຄ. ຘໃ ທຌຐໃ າງຽ຅າ຺ໄ ບຄ຺ ຽທໄ ແຈຉໄ ຾ີ ນງຑໄ ຄັ ກາໍ ຾ຑຄຽຓບຄເຌ຋ໃ ຘີ ຸຈ ກໃ ໍຘາຓາຈຍຸກຽຊຄີ ເ຅ກາຄຽຓບຄແຈໄ ຾ຖທໄ ຅ຍັ ຽບາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຌຌັໄ ຋ິ ຖາຈຎະນາຌຆທີ ຈິ . ຽຓໃ ບກບຄ຋ຍັ ຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ຂຌໄ ຽຎຌັ ຏູທໄ ໃ າຖາຆະກາຌ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຎີ ຃.ຘ 1698 ຾ຖທໄ ຆຄ຺ ຑະຌາຓທໃ າ: ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ 2. ຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທຽໄ ຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຾ຖທໄ ແຈຽໄ ບາ຺ ຾ຍຍດໃ າຄກາຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ. ຅າກຌຌັໄ , ຍາໄ ຌ ຽຓບຄ຅ໃ ຄ຃ໃ ບງໂກຍັ ຃ຌຘໃ ູຘະຑາຍ຃ທາຓຽຎຌັ ຖະຍຼຍປຼຍປບໄ ງ. ຎະຆາຆຌ຺ ທຼຄ຅ຌັ ຋ໃ ແີ ຈບໄ ຍ຺ ຑະງຍ຺ ໜບີ ບກແຎ຅າກທຼຄ຅ຌັ ຌຌັໄ ກໃແໍ ຈຑໄ າກຌັ ຋ະງບງກຍັ ຃ຌຓາຉຄັໄ ຊໃ ຌີ ຊາຌຍາໄ ຌຆໃ ບຄ ຋ໍາຓານາກຌີ ຽຎຌັ ຎກ຺ ກະຉ.ິ ຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທຽໄ ນຌັ ທໃ າ ຘະຊາຌະຑາຍ ກາຌຽຎຌັ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຂບຄຉຌ຺ ຓ຃ີ ທາຓໝຌັໄ ຃ຄ຺ ຅ໃ ຄແຈຎໄ ັຍຎຸຄຉໍາ຾ໜໃ ຄຂາໄ ຖາຆະກາຌ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຉໃ າຄໂຽຆໃ ຌັ : ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຋າໄ ທ ຌບຄ ຏູຽໄ ຎຌັ ຌບໄ ຄຆາງ ຂຌໄ ແຎຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຎກ຺ ຃ບຄຽຓບຄນົທຄຑະຍາຄ, ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຽບາ຺ ຑະງາຽຓບຄ຅ຌັ ຽຎຌັ ຾ຓາ຋ຍັ ຾ຖທໄ ຅ຈັ ຉຄັໄ ກາໍ ຖຄັ ຎາຍຎາຓກໃ ຸຓ຋ໃ ຘີ ະໜຍັ ຘະໜຌູ ຽ຅າ຺ໄ ຌຌັ ຋ຖິ າຈ ດໃ ູຽຓບຄຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ ຾ຖະ ຑະງາ຅າໍ ຎາຌະ຃ບຌ ເນງໄ ບຓຂຌໄ ຉໃ ໍທຼຄ ຅ຌັ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຅ຍັ ກຸຓຽບາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ຋ໃ ໜີ ຌັໄ ດໃ ູຽຂຈຑາກເຉໄ ຽຓບຄ຿ຂຄ ເນງໄ ບຓຂຌໄ ຉໃ ໍທຼຄ຅ຌັ ຽຆໃ ຌັ ຈຼທກຌັ ຾ຉໃ ຍໃ ໍຘໍາ ຽຖຈັ 3. ກາຌ຾ຉກ຾ງກຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ 3.1 ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຾ງກບບກຽຎຌັ 2 ບາຌາ຅ກັ ( ຃.ຘ 1707) ເຌ຃ະຌະ຋ໃ ຽີ ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ຑທຓ຋ຸຓຽ຋ກາໍ ຖຄັ ຖຄ຺ ແຎຎາຍຎາຓກໃ ຸຓຉໃ າຄໂດໃ ູ຋າຄເຉຽໄ ຆໃ ຌັ : ກໃ ຸຓຏູຌໄ ງິ ຓ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຌຌັ ຋ະ຋ຖິ າຈ ຾ນໃ ຄຽຓບຄຌະ຃ບຌ ຾ຖະ ກາຌຉຈິ ຉາຓ຅ຍັ ກໃ ຸຓຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຑກັ ຑທກຂບຄຌາຄ ຘຸຓຄັ ຃ະຖາ ຋ໃ ຓີ ຋ີ ໃ າ຅ະຉຄັໄ ຉທ຺ ຽຎັຌກໃ ຸຓໜໃ ຄ ດໃ ູຑາກເຉດໄ ໃ າຄກທາໄ ຄຂທາຄ ຽຆໃ ີຄຉຄັໄ ດໃ ູຽຂຈຽຓບຄ຿ຂຄ (຾ຂທຄ຅ໍາຎາ) ຿ຈງຉຄັໄ ເນຑໄ ະງາຽຓບຄ຅ຌັ ຽຎັຌຏູແໄ ຖໃ ຉຈິ ຉາຓ ຾ຉໃ ຾ຏຌກາຌຉຈິ ຉາຓຂບຄຑະງາຽຓບຄ຅ຌັ ຍໃ ໍຘາຓາຈຍຌັ ຖຸຽຎາ຺ໄ ໝາງ, ຑະງາຽຓບຄ຅ຌັ ແຈປໄ ຍັ ຃ໍາຘໃ ຄັ ເນຌໄ ໍາ຋ຍັ ກຍັ ຃ຌຓາທຼຄ຅ຌັ ດໃ າຄປຍີ ຈໃ ທຌ. ງບໄ ຌຽກຈີ ຃ທາຓຍໃ ໍຘະນຄຍ຺ ດໃ ູ຋າຄຑາກຽໜບ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ກາຌຊບຌ຋ຍັ ຃ຌຂບຄຑະງາຽຓບຄ຅ຌັ ແຈໄ ຽຎຌັ ຿ບກາຈຂບຄຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ຋ໍາກາຌຎຍັ ຎຸຄກາໍ ຖຄັ ຾ຖທໄ ກາງຽຎຌັ ຘາຽນຈຽປຈັ ເນ຾ໄ ຏໃ ຌຈຌີ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຾ຉກ຾ງກບບກ ຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ຋ໃ ຘີ າຓເຌຂຌັໄ ຉໃ ຓໍ າ. ຐໃ າງຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ຘະຖາຈ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ບຌີ ຋ະ຿ຘຓ ຽຆໃ ຄິ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະຍຸຈນົາຌຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈ ແຈໄ ໜແີ ຎງບໄ ຌ຃ທາຓຓກັ ເນງໃ ເຐໃ ຘູຄ ຂບຄຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ຂຌໄ ແຎບາແຘດໃ ູຽຓບຄຏຄ຺ , ຽຓບຄ ຖາ ຽຎັຌຊໃ ີຌກໍາຽຌຈິ ຂບຄ ຘຓີ າຌຈາ (ຓາຉຸຑູຓ) ເຌຽຂຈ 12 ຑຌັ ຌາ, ຽ຅າ຺ໄ ຆາງ຋ຄັ ຘບຄແຈຑໄ ະງາງາຓຘາໄ ຄ຃ຸຌຄາຓ຃ທາຓຈຽີ ຑໃ ບແຈເໄ ນປໄ ຍັ ກາຌຘະໜຍັ ຘະໜຌູ ບູຓໄ ຆູເຌກາຌຽຉາ຺ໄ ຿ປຓກາໍ ຖຄັ ເຌຽຂຈຌຌັໄ ຽຆໃ ຄິ ຓຽີ ຅າ຺ໄ ບຄ຺ ຃າໍ , ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຾ນໃ ຄ຾຃ທໄ ຌ 12 ຅ແຸ ຋ ເນກໄ າຌຘະໜຍັ ຘະ ໜູຌ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຽ຅າ຺ໄ ຽບກະ຾ນໃ ຄ຾຃ທໄ ຌຑທຌ ຘຓ຺ ຋ຍ຺ ຽຎັຌກໍາຖຄັ ຘະໜຍັ ຘະໜຌູ . ແຎຑບໄ ຓໂກຍັ ກາຌກໃ ໍຘາໄ ຄ ຾ຖະ ຎຍັ ຎຸຄກໍາຖຄັ ດໃ ູຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ຘະຖາຈ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ບຌີ ຋ະ຿ຘຓແຈຽໄ ຎຌັ ຏູຉໄ ຈິ ຉາຓຘະຑາຍ຋າຄທຼຄ຅ຌັ ດໃ າຄເກຆໄ ຈິ , ຋ຄັ ແຈຑໄ ບໄ ຓ ກຌັ ທາຄ຾ຏຌງຈຶ ຽບາ຺ ຽຓບຄ ນົທຄຑະຍາຄ ຽຎຌັ ຽຓບຄຖາຆະ຋າຌຂີ ບຄຉຌ຺ ຋ຄັ ຌແີໄ ຈຓໄ ກີ າຌກະກຼຓກາໍ ຖຄັ ຑຌ຺ ຽຊຄີ 60.000 ກທໃ າ຃ຌ຺ . ຖຄ຺ ຓາຉນີ ທົ ຄຑະຍາຄ ເຌຎີ ຃.ຘ 1705 ແຈຘໄ ໍາຽຖຈັ ຿ຈງຽປຈັ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ຌບຄ ຽ຅າ຺ໄ ນົທຄຑະຍາຄຍໃ ໍຘາຓາຈຉາໄ ຌ຋າຌແຈໄ ຅ໃ ຄແຈບໄ ຍ຺ ຑະງຍ຺ ຓາທຼຄ຅ຌັ . 110 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ຘະຖາຈ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ບຌີ ຋ະ຿ຘຓ ດຶຈນົທຄຑະຍາຄແຈ຾ໄ ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ກຄິໄ ຘະຖາກໃ ແໍ ຈຘໄ ະຊາຉຌ຺ ຂຌໄ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ນທົ ຄຑະຍາຄ ຾ຖທໄ ກໃ ແໍ ຈ຅ໄ ຈັ ຖະຍຼຍກາຌຎກ຺ ຃ບຄ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຉາຓ຾ຍຍຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋າໍ ຓກິ ະຕາຈ. ຽຎາ຺ໄ ໝ າງກາຌດຈຶ ນທົ ຄຑະຍາຄຂບຄຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ຘະຖາຈ ຾ຓໃ ຌຆຄີ ຽບາ຺ ຋ໃ າແຈຎໄ ຼຍ ຾ຖະ ຎາຍຎາຓກໃ ຸຓບໃ ຌໂເນງໄ ບຓປຍັ ຘກັ ຈຌີ ານທົ ຄຑະ ຍາຄຽຎຌັ ເ຅ກາຄ ຿ຈງຘະຽຑາະ຾ຓໃ ຌຘກັ ຈຌີ າທຼຄ຅ຌັ . ຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ຘະຖາຈແຈ຅ໄ ຈັ ຖະຍຼຄບາຌາ຅ກັ ຂບຄຉຌ຺ ຾ຖທໄ ຎີ 1 ຉໃ ໍຓາແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ຋ຍັ ເນຖໄ ຄ຺ ແຎຉທີ ຼຄ຅ຌັ ຽຑໃ ບຍຄັ ຃ຍັ ເນທໄ ຼຄ ຅ຌັ ຂຌໄ ຉໃ ໍນົທຄຑະຍາຄ. ຾ຉໃ ຐໃ າງຘກັ ຈຌີ າທຼຄ຅ຌັ ຍໃ ໍງຌີ ງບຓ຅ໃ ຄຶ ຽກຈີ ກາຌຉໃ ໍຘູກໄ ຌັ ກາງຽຎັຌຘຄ຺ ຃າຓກາຄຽຓບຄດໃ າຄຈຸຽຈບຶ ຈ, ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຍຌັ ຈາຽຏໃ າ຺ ຊຶກຽກຌແຎຘູປໄ ຍ຺ ຍາຈຽ຅ຍັ ຖຓ຺ໄ ຉາງຽຎັຌ຅ໍາຌທຌນົທຄນົາງ. ຈາໄ ຌໜໃ ຄກໃ ໍຽຎັຌຽນຈຽປຈັ ເນຆໄ ຍັ ຘຓ຺ ຍຈັ , ກາຌຏະຖຈິ ຂບຄ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຊກຶ ຘູຌຽຘງ ຾ຖະ ຽຍາ຺ ຍາຄຖຄ຺ . ຘຄ຺ ຃າຓກາຄຽຓບຄ຋ໃ ຆີ ຄີ ຽບາ຺ ຋ໃ າແຈຎໄ ຼຍຖະນທໃ າຄຘກັ ຈຌີ ານົທຄຑະຍາຄ ຾ຖະ ຘກັ ຈຌີ າທຼຄ຅ຌັ ຍໃ ໍຓຆີ ໃ ບຄ຋າຄຍໃ ໍງຌີ ງບຓກຌັ ແຈໄ ຉໃ າຄຐໃ າງ ຾ຓໃ ຌຓກີ າໍ ຖຄັ ຋ໃ ຅ີ ະຘູດໄ ຌັ ຉໃແໍ ຎ. ເຌຌຌັໄ ກໃ ຸຓ຋ໃ ທີ ຉິ ກ຺ ກຄັ ທຌ຺ ແຈ຾ໄ ກໃ ຐໃ າງທຼຄ຅ຌັ ຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ແຈຂໄ ຼຌ ຑາຖາຆະຘາຌ຾ຉໃ ຄ຋ຈູ ຽຑໃ ບແຎຂ຃ໍ ທາຓຆໃ ທງຽນບົ ຅າກຑະຽຑ຋າຖາຆາຽ຅າ຺ໄ ຾ນໃ ຄກຸຄຘບີ ະງຸຈ຋ະງາ (ຽ຅າ຺ໄ ຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓ). ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຑະຽຑ຋າຖາຆາ ຽນຌັ ຽຎຌັ ຿ບກາຈ ຋ໃ ຅ີ ະ຾ຏໃ ບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຽຂາ຺ໄ ຈຌີ ຾ຈຌຖາໄ ຄຆາໄ ຄ ຅ໃ ຄຽຉຓັ ເ຅ເນ຃ໄ ທາຓປໃ ທຓຓ ກຍັ ຘກັ ຈຌີ າ ທຼຄ຅ຌັ . ຾ຉໃ ບກີ ດໃ າຄໜໃ ຄຑຈັ ດາໄ ຌກທ຺ ຊາໄ ນາກທໃ າຉຌ຺ ຆໃ ທງຽນົບຐໃ າງທຼຄ຅ຌັ , ນົທຄຑະຍາຄບາຈ຅ະແຎຂໍ຃ທາຓຆໃ ທງຽນົບ ຅າກຑະຓາໄ ບຌັ ຅ະຽຎຌັ ກາຌຂະນງາງຘຄ຺ ຃າຓ ຾ຖະ ບາຈ຅ະຌໍາຽບາ຺ ແຑຑຍິ ຈັ ຓາຘໃ ູບາງຸ຋ະງາກໃ ໍຽຎັຌແຈ.ໄ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຑະຽຑ ຋າຖາຆາ ຅ໃ ຄນຌັ ຓາເຆກໄ ຌ຺ ບຸຍາງແກໃ ຽກາງຘະຽໜເີ ນຽໄ ຅າ຺ໄ ຘກັ ຈຌີ າຖາທ຋ຄັ ຘບຄທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ນົທຄຑະຍາຄ຃ຌຈຉີ ໃ ໍກຌັ ຈທໄ ງ ທ຋ິ ກີ າຌ຾ຍໃ ຄບໍາຌາຈກາຌຎກ຺ ຃ບຄກຌັ ຃: ແຈ຾ໄ ຍໃ ຄ຾ຏໃ ຌຈຌີ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄບບກຽຎຌັ ຘບຄບາຌາ຅ກັ ຽຑໃ ບຎ຺ກ຃ບຄເຌຎີ ຃.ຘ 1707 ຃: ບາຌາ຅ກັ ທຼຄ຅ຌັ ດໃ ູເຉກໄ າຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ຾ຖະ ບາຌາ຅ກັ ນົທຄຑະຍາຄ ດໃ ູຑາງເຉກໄ າຌຎກ຺ ຃ບຄ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ກຈິ ຘະຖາຈ. ຽຓໃ ບຘບຄຘກັ ຈຌີ າຽນຌັ ຃ໍາຽໜີ ຾ຖະ ຽຎຌັ ຋າຄບບກ຋ໃ ຈີ ,ີ ຿ຈງຍໃແໍ ຈ຃ໄ ໍາຌຄຽຊຄີ ກຌ຺ ບຸຍາງ຾ຍໃ ຄ຾ງກ ຈຌີ ຾ຈຌຂບຄຆາທຉໃ າຄຆາຈຽຑໃ ບນທຄັ ຍໃ ຌັ ຋ບຌກາໍ ຖຄັ ຾ປຄຂບຄຘກັ ຈຌີ າຖາທເນບໄ ໃ ບຌຽຑງຖຄ຺ ຾ຖະ ຂຌໄ ກຍັ ຆາຈຉໃ າຄຈາໄ ທເຌ ຋ໃ ຘີ ຸຈ. ຽຓໃ ບຘກັ ຈຌີ າຖາທ຋ຄັ ຘບຄຐໃ າງຽນຌັ ຃ໍາຘະຽໜີ ກໃແໍ ຈຘໄ ໃ ຄ຺ ຋ຈູ ຽຂາ຺ໄ ປໃ ທຓຽ຅ຖະ຅າກຌັ ຏຌ຺ ກາຌຽ຅ຖະ຅າຎະກຈ຺ ບບກຓາ ຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ  ຽຂຈຎກ຺ ຃ບຄນທົ ຄຑະຍາຄຂບຄຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ຘະຖາຈ ເນຊໄ ຽບາ຺ ຉາຓຖໍາຌາໍໄ ຂບຄ ຌຍັ ຾ຉໃ ຎາກຌໍາໄ ຽນບຄຂຌໄ ຽຓບ຅ຌ຺ ປບຈຏາ ແຈຏາຈໃ າຄ, ຋ຈິ ຽໜບກທຓຽບາ຺ ປບຈ 12 ຅ແຸ ຋ຉໃ ໍ຾ຈຌ຅ຌີ ຾ຖະ ຾ຈຌນທຼຈຌາຓ. ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຾ຈຌຑະຓາໄ ຾ຖະ ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກຘໃ ຼຄຽໜບປບຈ 12 ຑຌັ ຌາ.  ຽຂຈຎກ຺ ຃ບຄທຼຄ຅ຌັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ຓຽີ ຂຈ຾ຈຌ຾ຉໃ ຎາກຌາໍໄ ຽນບຄຖຄ຺ ຓາ ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກຉຈິ ກຍັ ຘາງຑູ຾ຈຌ ນທຼຈຌາຓ ກທຓຽບາ຺ ຾຃ທໄ ຌຑທຌຆຼຄຂທາຄ, ຋ຈິ ເຉປໄ ບຈນໃ ົຏີ ກີ ທຓຽບາ຺ ຈຌີ ຘບຄຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ຋ຄັ ຘບຄຐາກຐໃ ຄັ , ຋ຈິ ຉາຽທຌຉກ຺ ຉຈິ ກຍັ ຘາງຑູຑະງາຑໃ ຈໍ ຄ຺ ຑະງາແຒ.  ກາຌ຾ຍໃ ຄຽຂຈຖະນທໃ າຄ ຽ຅າ຺ໄ ກໃ ຄິ ຘະຖາຈ ກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ເຌຎີ ຃.ຘ 1707 ແຈຽໄ ຎຌັ ຂຈີ ໝາງ຾ນໃ ຄກາຌ຾ຍໃ ຄ຾ງກ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄນທົ ຄຑະຍາຄ. 3.2 ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຾ງກບບກຽຎຌັ 3 ບາຌາ຅ກັ ( ຃.ຘ 1713 ) ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ນົຄັ ກາຌ຾ງກບບກຽຎັຌຘບຄບາຌາ຅ກັ ຓາຍໃ ໍຑໃ ໍຽ຋ໃ າ຺ ເຈຎີ ກໃ ໍຽກຈີ ຓກີ າຌຎະກາຈ຾ງກຉທ຺ ບບກບາຌາ຅ກັ ທຼຄ຅ຌັ ດໃ າຄຽຎັຌຽບກະຖາຈດໃ ູຑາກເຉ຃ໄ : ຎະກາຈຽຎັຌບາຌາ຅ກັ ຅ໍາຎາຘກັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ເຌຎີ ຃.ຘ 1713. ກາຌຎະກາຈ຾ງກຉທ຺ ຂບຄ຅າໍ ຎາຘກັ ຋ໃ ຍີ ໃ ໍງບຓຂຌໄ ຉໃ ໍທຼຄ຅ຌັ ຾ຓໃ ຌຓຽີ ຖໃ ບຄຖາທຉໃ ໍກຍັ ຑະ຃ູງບຈ຾ກທໄ ຋ໃ ທີ ຈັ ຿ຑຌ 111 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຘະຽຓກັ ຽຑາະຽຎຌັ ຃ຌ຺ ເນກໄ າຌບຸຓໄ ຆູຆໃ ທງໜຌູ ຽ຅າໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ຽຑໃ ບກໃ ໍຘາໄ ຄປາກຊາຌດໃ ູ຋າຄຑາກເຉໄ ຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຅ຌ຺ ກາງຽຎຌັ ກາໍ ຖຄັ ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓ຾ຂຄ຾ປຄ ຉໃ ໍຘູກໄ ຍັ ທຼຄ຅ຌັ ຑະ຃ງູ ບຈ຾ກທໄ ຊທໃ າຽຎຌັ ຑະຘຄ຺ ຏູຆໄ ຄ຺ ຃ູຌທຸຈ຋,ິ ຓບີ ຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຽໜບ ຅ຈິ ເ຅ດໃ ູ຋າຄຐໃ າງບຄ຺ ກາຌຑະຘຄ຺ ຾ຖະ ຐໃ າງຎກ຺ ຃ບຄຍາໄ ຌຽຓບຄ. ຽຓໃ ບແຎຉຄັໄ ໜຌັໄ ດໃ ູ຅າໍ ຎາຘກັ ຑະ຃ູແຈ຋ໄ າໍ ໜາໄ ຋ໃ ຘີ ບຄດໃ າຄ຃: ຋ຄັ ຽຎຌັ ຏູຌໄ າໍ ຋າຄຐໃ າງຘາຘະໜາ ຾ຖະ ຋ຄັ ທໃ າໜາໄ ຋ີ ຎກ຺ ຃ບຄຍາໄ ຌຽຓບຄ ຌາໍ ຑາຆາທຽຓບຄຘາໄ ຄຘາຽຓບຄ຅າໍ ຎາຘກັ ຅ຌ຺ ແຈຘໄ ະຊາຎາຌາ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ກໍ ະຘຈັ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ບາຌາ຅ກັ ຅າໍ ຎາຘກັ ຈໃ ຄັ ຉໃແໍ ຎຌ:ີໄ ຉາຓ຃ທາຓຽຎຌັ ຓາຈາໄ ຌຎະນທຈັ ຘາຈທໃ າ: ຑະ຃ູງບຈ຾ກທໄ ທຈັ ຿ຑຌຘະຽຓກັ ຾ຓໃ ຌ຃ຌ຺ ໜໃ ຄ຋ໃ ຑີ ະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ຊ ຽຎັຌບຸ ຎະຘກັ ກຈີ ຂທາຄກາຌຂຌໄ ກໍາບໍາຌາຈ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຂບຄຉຌ຺ ຽຑາະເຌຘໃ ທຌຉທ຺ ຂບຄຑະ຃ູງບຈ຾ກທໄ ກໃ ໍຍໃ ໍຽນຌັ ຈຌີ ໍາຑະງາ ນົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ຾ຉໃ ດໃ າຄເຈຆໍາໄ ງຄັ ຽຎຌັ ຋ໃ ຽີ ຃າ຺ ຖຍ຺ ຌຍັ ຊຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ດໃ າຄກທາໄ ຄຂທາຄ. ງໃ ຄິ ແຎກທໃ າຌຌັໄ ງຄັ ແຈຽໄ ຎັຌຏູຆໄ ໃ ທງຽ຅າ຺ໄ ງຄິ ຘຸຓຄັ ຃ະຖາບບກ຅າກກາຌນທຄັ ຎບຄ຋ໍາປາໄ ງຂບຄຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ແຈດໄ ໃ າຄຎບຈແຑ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຑະງານົທຄຽຓບຄ຅ຌັ ແຈໄ ຓ຾ີ ຏຌກໍາ຅ຈັ ຑະ຃ູຉໃ ແໍ ຎ ຾ຉໃ ຾ຏຌກາຌຌແີໄ ຈປໄ ໃ ທ຺ ແນົກໃ ບຌ ງບໄ ຌຓຏີ ູ຅ໄ ໃ ຄ຺ ປກັ ຑກັ ຈຉີ ໃ ໍຑະ຃ູຌໍາຂໃ າທຖຍັ ຌແີໄ ຎຍບກຑະ຃ູ ງບໄ ຌ ຾ຌທຌຌັໄ ຑະ຃ູງບຈ຾ກທໄ ຅ໃ ຄຶ ປຍີ ປບໄ ຌນົຍ຺ ໜບີ ບກ຅າກທຼຄ຅ຌັ ແຎຉຄັໄ ຋ໃ ໜີ ຌັໄ ດໃ ູຑາກເຉ.ໄ ຾ຖທໄ ກາງຽຎັຌຏູ຋ໄ ໃ ຓີ ຍີ ຈ຺ ຍາຈຘໍາ ຃ຌັ ຋ໃ ຘີ ຸຈ ເຌກາຌບຍ຺ ຑະງຍ຺ ນຍົ຺ ໜີ ຾ຖະ ກາຌກໃ ຘໍ າໄ ຄກາໍ ຖຄັ ຾ງກຽບາ຺ ຅າໍ ຎາຘກັ ບບກ຅າກທຼຄ຅ຌັ . ຉໃ ໍກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ຽຓໃ ບຽນຌັ ທໃ າກບຄ຋ຍັ ຂບຄຐໃ າງທຼຄ຅ຌັ ຊບຌ຋ຍັ ກຍັ ຃ຌທຼຄ຅ຌັ ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ກໃ ແໍ ຈໄ ຅ຈັ ກາຌຎຍັ ຎຸຄກໍາຖຄັ ຽຉາ຺ໄ ຿ປຓຽບາ຺ ຎະຆາຆຌ຺ ຽຂຈຽຓບຄ຿ຂຄ, ບຈັ ຉະຎ, ຅າໍ ຎາຘກັ , ຽຓບຄຽຆຎຌ຺ ຾ຖະ ຽຓບຄ຃ໍາຽກຈີ . ຽຓໃ ບ ຘໍາຽຖຈັ ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ກໃແໍ ຈຽໄ ຃ໃ ບຌກໍາຖຄັ ຂຌໄ ຓາຉາຓ຾ຏຌ຾ຖທໄ ຓາຉຄັໄ ຋ໃ ໜີ ຌັໄ ດໃ ູຑູຘະນຄນໍໄ ໍ຃ໍາ ກຼຓຉຽີ ບາ຺ ທຼຄ຅ຌັ ເຌຎີ ຃.ຘ 1708 ຘໃ ທຌຽຂຈ຋ໃ ໜີ ຌັໄ ຑາກເຉໄ ແຈຓໄ ບຍໝາງເນຑໄ ະ຃ູງບຈ຾ກທໄ ຽຎຌັ ຏູຈໄ ູ຾ຖ ຾ຖະ ເຌຎີຈຼທກຌັ ຌກີໄ ບຄ຋ຍັ ຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ແຈຽໄ ຃ໃ ບຌຽຂາ຺ໄ ຓາຉຄັໄ ດໃ ູທຼຄ຃ຸກ. ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ແຈຆໄ າຍຂໃ າທກາຌຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ຂຌໄ ຓາ ເກຆໄ ຈິ ກຍັ ກາໍ ຾ຑຄຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ຃຾ຌທຌຌັໄ ກໃ ປໍ ຍີ ປບໄ ຌຘໃ ຄ຺ ກບຄ຋ຍັ ບບກແຎຉໃ ໍຉາໄ ຌ ດໃ ູ຋ໃ ທີ ຼຄ຃ຸກຘຄ຺ ຃າຓແຈຈໄ ໍາຽຌຌີ ແຎດໃ າຄຈຸຽຈບຈ ຽປຈັ ເນກໄ ບຄ຋ຍັ ທຼຄ຅ຌັ ຊກຉ຾ີ ນງ ໄ ຊບງບບກຓາ ຽຊຄີ ຽຓບຄຆາງຒບຄເຌ຋າໄ ງຎີ ຃.ຘ 1709 ຾ຖະ ນົຄັ ຅າກຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ແຈຽໄ ຖໃ ຄັ ຓຑະຽຈຈັ ຽຘກິ ຽຑໃ ບງຈ ຽບາ຺ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ເນແໄ ຈ຾ໄ ຉໃ ຍໃ ຘໍ າໍ ຽຖຈັ ງບໄ ຌທຼຄ຅ຌັ ຓກີ າໍ ຾ຑຄຘູຄນາົ ງ ຾ຖະ ຓຖີ ະຍຍ຺ ຎບໄ ຄກຌັ ຋ໃ ຾ີ ໜຌໄ ໜາ. ຉໃ ໍຐໃ າງ ຽ຅າ຺ໄ ແຆບຄ຺ ຽທໄ ຽນຌັ ທໃ າ ກາໍ ຖຄັ ຂບຄຉຌ຺ ຊກຉ຾ີ ນງ ໄ ຅ຌ຺ ຽຊີຄກໍາ຾ຑຄຽຓບຄ຾ຌທຌຌັໄ ກໃແໍ ຈປໄ ຍີ ປບໄ ຌຎຍັ ຎຸ ຄ຾ຓໃ ຋ຍັ ຋ຄັ ນົາງ຃: ຽ຅າ຺ໄ ຿ບ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ຍາໄ ຌ຋ໃ າ ປຍັ ຏຈິ ຆບຍ຃ທາຓຎບຈແຑ ຾ຖະ ແຈຎໄ ຍັ ຎຸຄກາໍ ຖຄັ ຽນໃ ົາ຺ ຋ຍັ ເນຓໄ ຃ີ ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄ, ຅ຈັ ຘໃ ຄ຺ ໜໃ ທງກໃ ໍກທຌຘະກຈັ ຖຈັ ຉີ ຽກຍັ ຽກຌຽບາ຺ ຘະຍຼຄຂບຄໜໃ ທງຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ , ຽປຈັ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ຊກຂາຈຘະຍຼຄ ຍທກກຍັ ຃ທາຓໜາທຽດຌັ ແຈກໄ າງຽຎຌັ ບຸຎະຘກັ ດໃ າຄໜກັ ໜໃ ທຄ ກາໍ ຖຄັ ຋ະນາຌຽກຈີ ຃ບຌ຾຃ຌ ຂາຈ຃ທາຓປຍັ ຏຈິ ຆບຍ຋າຄ ກາຌຘູປໄ ຍ຺ ຽຓໃ ບຊກຘະຑາຍ຃຾ຌທຌຌັໄ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ກໍ ະຘຈັ ຽຎຌັ ຏູຊໄ ກຉຊີ ບງ ຅າກກບຄກາໍ ຖຄັ ຐໃ າງທຼຄ຅ຌັ ຓາຉຄັໄ ນົກັ ຋ໃ ຑີ ູຘະນຄນໍໄ ຃ໍໄ າໍ ຈໃ ຄັ ກໃ າທ (ຈໃ ຄັ ຽກໃ າ຺ ). ຐໃ າງຑະ຃ູງບຈ຾ກທໄ ຏູ຃ໄ ບງຉຈິ ຉາຓຏຌ຺ ກາຌຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ຽນຌັ ທໃ າກບຄ຋ຍັ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ແຈປໄ ຍັ ຃ທາຓຑໃ າງ຾ຑຍໄ ໃ ໍຘາຓາຈງຈຶ ຽບາ຺ ທຼຄ຅ຌັ ແຈ຃ໄ ຾ຌທຌຌັໄ ຅ໃ ຄຶ ແຈ຋ໄ ໍາກາຌຎຶກຘານາຖຌາໍ ຍຸກ຃ຌ຺ ຆຌັໄ ຌໍານົາງໂ຃ຌ຺ ຃: ຌາຄ຾ຑຄ ຽຎຌັ ຉຌ຺ໄ . ຾ຖທໄ ປຼຌຽຆຌີ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍກະຘຈັ ຑບໄ ຓກຍັ ກໍາຖຄັ ເນ຃ໄ ຌຓາ຅າໍ ຎາຘກັ ຿ຈງແທ ຾ຖະ ຽຓໃ ບຌຌັໄ ກໃແໍ ຈບໄ ະຑຽິ ຘກເນຽໄ ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍ ກະຘຈັ ຂຌໄ ຃ບຄຖາຆາຍຌັ ຖຄັ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຅າໍ ຎາຘກັ ຾ຖະ ຽຘຌາບາຓາຈ຋ຄັ ນົາງຑບໄ ຓກຍັ ຆາທຽຓບຄເນຌໄ າຓຓະງຈ຺ ທໃ າ: “ ຽ຅າ຺ໄ ຘບໄ ງຘຓີ ະຓຸຈ ຑຸຈ຋ະກຌູ ” ເຌຎີ ຃.ຘ 1713 ຾ຖທໄ ແຈຎໄ ະກາຈ຃ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຖາຈຂບຄບາຌາ຅ກັ ຅າໍ ຎາຘກັ ບບກ 112 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

຅າກທຼຄ຅ຌັ . ຓຽີ ຂຈ຾ຈຌກທຓຽບາ຺ ຋ຈິ ຽໜບຉຄັໄ ຾ຉໃ ງາຄຘາຓຉຌ຺ໄ , ບຌ຺ໄ ຘາຓຂທງນກັ ຋ບຈງບຈງຄັ ( ຘາງຑູຘາກຌ຺ ຌະ຃ບຌ) , ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກ຾ຉໃ ຘາງຑູນົທຄ຾ຈຌນທຼຈຌາຓ ( ຘຌັ ຑແູ ຓຖໄ ຓ຺ໄ , ຘຌັ ຑູຎຌັ ຌໍາໄ ), ຋ຈິ ເຉຉໄ ຄັໄ ຾ຉໃ ຘາຓ຿ຍກຉຈັ ເຘໃ ຖໍາຌໍາໄ ຾ຘຌຉໃ ໍ຾ຈຌ ຽຓບຄຘະ຋ຓ຺ ກາໍ ຎຄ຺ ຘະນທາງ ຾ນໃ ຄຖາຆາບາຌາ຅ກັ ຂະຽໜຌັ ຾ຖະ ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຾ຉໃ ຖາໍ ນທໄ ງຌາໍໄ ຂະງູຄຉໃ ໍ຾ຈຌ ຽຓບຄຑຓິ າງ. ຖທຓ຃ທາຓ຾ຖທໄ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ແຈຈໄ ໍາຖຄ຺ ຃ຄ຺ ຉທ຺ ຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ຋ໃ ຓີ ຽີ ບກະຖາຈບໍາຌາຈຘກັ ຈຌີ າຖທຓຘູຌ. ຓາ ຽຊຄີ ຉຌ຺ໄ ຘະຉະທຈັ ຋ີ XVIII (຃.ຘ1707) ຾ຏໃ ຌຈຌີ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຊກ຾ຍໃ ຄບບກຽຎຌັ ຘບຄຉບຌ ຾ຖະ ຽຊຄີ ຎີ ຃.ຘ 1713 ຾ຏໃ ຌຈບີ າຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຊກ຾ຍໃ ຄບບກຽຎັຌຘາຓບາຌາ຅ກັ ຌບໄ ງ ງບໄ ຌ຃ທາຓຓກັ ເນງໃ ເຐໃ ຘູຄ, ຾ຖະ ຽນຌັ ຾ກໃ ຏຌ຺ ຎະ຿ນງຈຘໃ ທຌຉທ຺ ຂບຄຍຌັ ຈາຽນໃ າົ຺ ຂູຌຌາຄຘກັ ຈຌີ າຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຽຊຄີ ທໃ າ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຅ະຊກ຾ຍໃ ຄ຾ງກ຾ຌທຌຌັໄ ກໃ ຉໍ າຓ຾ຉໃ ກໃ ໍຍໃ ໍ ແຈໝໄ າງ຃ທາຓທໃ າ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຓ຃ີ ທາຓຘະນຄຍ຺ ຾ຖະ ຓ຃ີ ທາຓຽຎຌັ ຖະຍຼຍປຼຍປບໄ ງ, ຾ຉໃ ຑທກຂູຌຌາຄຘກັ ຈີ ຌາຖາທ຋ຄັ ຘາຓບາຌາ຅ກັ ຉໃ າຄກໃ ຘໍ ະ຾ນທຄນານຌ຺ ຋າຄ ຘາໄ ຄກາໍ ຖຄັ ຽຑໃ ບກາຌ຃ຄ຺ ຉທ຺ ຈທໄ ງທ຋ິ ກີ າຌຽຂາ຺ໄ ຂໍ຃ທາຓຆໃ ທງຽນົບ ຾ຖະ ປໃ ທຓຓກຍັ ຘກັ ຈຌີ າຈໃ າຄຈາໄ ທ. ຽຘກິ ກາຄຽຓບຄຆຄິ ຽບາ຺ ຋ໃ າແຈຎໄ ຼຍຽຑໃ ບຖະນຄຍັ ຃ທາຓຂຈັ ຾ງໃ ຄກຌັ ຾ຖະ ກຌັ ຂບຄກໃ ຸຓຘກັ ຈຌີ າຖາທ຋ໃ ກີ ໃ າທຓາຌຌັໄ ຍໃແໍ ຈໄ ຽກຈິ ຏຌ຺ ຈນີ ງຄັ ເນ຾ໄ ກໃ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຖາທ ຾ຖະ ຎະຆາຆຌ຺ , ກຄ຺ ກຌັ ຂາໄ ຓ ຘຄ຺ ຃າຓ຾ກໃ ງາທຽ຋ໃ າ຺ ເຈງໃ ຄິ ຽຎັຌກາຌຌໍາຽບາ຺ ບາຌາ຅ກັ ຽຂາ຺ໄ ແຎຏູກຑຌັ ກຍັ ຃ທາຓຽຎຌັ ຽຓບຄຂຌໄ ຾ກໃ ຘກັ ຈຌີ າຉໃ າຄຈາໄ ທຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ ຾ຖະ ຓຌັ ແຈກໄ າງຽຎຌັ ຏຌ຺ ຈເີ ນ຾ໄ ກໃ ຘກັ ຈຌີ າ຋ໃ ດີ ໃ ູເກ ໄ ຃ຼຄ຋ໃ ຽີ ຂຓັໄ ຾ຂຄ ຾ຖະ ຽທຖາເຈຽຂາ຺ ກໃ ໍຑະງາງາຓ຅ບໄ ຄຓບຄຽຍໃ ຄິ ຃ທາຓບໃ ບຌ຾ບຂບຄບາຌາ຅ກັ ບໃ ຌໂ ຽຑໃ ບຘາໄ ຄ຃ທາຓຽຎຌັ ຓະນາບາຌາ຅ກັ ຾ຖທໄ ກາໄ ທຂຌໄ ຽຎຌັ ຖາຆາເຌຂຄ຺ ຽຂຈ. 4. ຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓຈາໍ ຽຌຌີ ກາຌປຸກປາຌ ຾ຖະ ງຈຶ ຃ບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ເຌຂະຌະ຋ໃ ບີ າຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຑທຓຽກຈີ ຃ທາຓຂຈັ ຾ງໃ ຄ., ຾ຍໃ ຄບບກຽຎັຌ 3 ບາຌາ຅ກັ ຌຌັໄ . ຘກັ ຈຌີ າ ຘະນງາຓຆໍາໄ ຑຈັ ຓ຃ີ ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄ ຿ຈງຘະຽຑາະຎຈ຺ ຎໃ ບງຈຌີ ຾ຈຌຂບຄຉຌ຺ ບບກຽຎຌັ ຽຓບຄຘໃ ທງ຾ກໃ ຑະຓາໄ ຘໍາຽຖຈັ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຉາກຘຌີ ແຈຎໄ ຍັ ຎຸຄບາໍ ຌາຈກາຌຎກ຺ ຃ບຄເນຓໄ ຃ີ ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄເຌ຋ຸກຈາໄ ຌ, ຿ຈງຘະຽຑາະ຾ຓໃ ຌກາຌ຋ະນາຌ ຅າກຌຌັໄ ແຈຈໄ ໍາ 113 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຽຌຌີ ກາຌ຾ຏໃ ຂະນງາງບາຌາຽຂຈປຸ ກປາຌຽຂາ຺ໄ ບາຌາ຅ກັ ຉໃ າຄໂ຋ໃ ດີ ໃ ູບບໄ ຓຂາໄ ຄຽຆໃ ຌັ : ຃.ຘ 1776 ປຸ ກປາຌຽຂາ຺ໄ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌ ຌາ. ຘໃ ທຌບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ງຄັ ແຈຘໄ ຍຉໃ ໍ ຂຈັ ຾ງໃ ຄຎະນຈັ ຎະນາຌກຌັ ຖະນທໃ າຄກໃ ຸຓຘກັ ຈຌີ າຑາງເຌ ຾ຖະ ກາໄ ທ ແຎຽຊຄີ ກາຌຆກັ ຌາໍ ຽບາ຺ ກາໍ ຖຄັ ຅າກຉໃ າຄຈາໄ ທຽຂາ຺ໄ ຓາປຸ ກປາຌຍາໄ ຌຽຓບຄຂບຄຉຌ຺ , ຿ຈງຘະຽຑາະຑະທໍຕະຖາຈ ຋ໃ ໜີ ບີ ບກ຅າກ ທຼຄ຅ຌັ ເຌຽຓໃ ບກໃ ບຌແຎຽຑໃ ຄິ ກະຘຈັ ຅າໍ ຎາຘກັ ຌຌັໄ ແຈຽໄ ກຈິ ຃ທາຓຂຈັ ຾ງໃ ຄກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ແຆງະກຸຓຓາຌ ( ຖູກຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘຘີ ະຓຸຈ ) ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຾ນໃ ຄບາຌາ຅ກັ ຅າໍ ຎາຘກັ ເຌ ຎີ ຃.ຘ 1777 ຾ຖະ ແຈຌໄ ໍາຽບາ຺ ກໍາຖຄັ ຂບຄຉຌ຺ ແຎຉຄັໄ ດໃ ູຈບຌຓຈ຺ ຾ຈຄ຾ຖທໄ ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຖກູ ຆາງ ຆໃ ຋າໄ ທ ກໃ າໍ ຌາໍ ຽບາ຺ ຽ຃ໃ ບຄຓຸຄ຃ຌູ ຖຄ຺ ແຎ຋ຌູ ຂຽໍ ຑໃ ຄິ ຌາໍ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຘະນງາຓ. ຘໃ ທຌຽ຅າ຺ໄ ຘຖິ ິ ຍຸຌງະຘາຌ ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄບາຌາ຅ກັ ທຼຄ຅ຌັ ຆາຍຂໃ າທທໃ າ ຑະທໍຕະຖາຈ ຏຈິ ກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ແຆງະກຸຓຓາຌ຾ຖທໄ ໜແີ ຎດໃ ູຍາໄ ຌຈບຌຓຈ຺ ຾ຈຄ, ຑະບຄ຺ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄເນຑໄ ະງາຘຸ຿ຑ ຌໍາຽບາ຺ ກາໍ ຖຄັ ຋ຍັ ຖຄ຺ ແຎຉຍີ າໄ ຌຈບຌຓຈ຺ ຾ຈຄ, ກາໍ ຖຄັ ຑະທໍຕະຖາຈ ຉາໄ ຌ຋າຌຍໃ ໍແຈ຅ໄ ໃ ຄຶ ຌາໍ ຋ຍັ ຓາຉຄັໄ ດໃ ູ຋ໃ ທີ ຼຄຈບຌກບຄ ຾ຖທໄ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄ຃ຌ຺ ແຎຂກໍ າໍ ຖຄັ ຅າກຽ຅າ຺ໄ ແຆງະກຸຓຓາຌ, ຾ຉໃ ຃ໍາປບໄ ຄຂແໍ ຈຊໄ ກ ຎະຉຽິ ຘຈ, ຑະທໍຕະຖາຈ ກໃແໍ ຈ຋ໄ ໍາກາຌຉໃ ໍຘູ຅ໄ ຌ຺ ຽຊຄີ ຂຌັໄ ຽຘງຆທີ ຈິ . ຘໃ ທຌ຋າໄ ທ ກໃ າໍ (ຍຸຆາງຂບຄຑະທໍຕະຖາຈ) ແຈນໄ ົຍ຺ ໜແີ ຎຑບໄ ຓກຍັ ຑະຖາຆະຘາຌຖຄ຺ ແຎຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ ຾ຖທໄ ຘໃ ຄ຺ ຉໃ ແໍ ຎງຄັ ກຸຄ຋ຌ຺ ຍູຕີ ຽຑໃ ບຂໍ຃ທາຓຆໃ ທງຽນົບ຅າກກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ. ຑະຽ຅າ຺ໄ ຉາກຘຌີ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຘະນງາຓຏູຓໄ ີ ຃ທາຓຉບໄ ຄກາຌ຾ຏໃ ຂະນງາງບາຌາຽຂຈດໃ ູ຾ຖທໄ , ຑໍຽຓໃ ບຆາຍຂໃ າທ຅າກຘາຌ຋າໄ ທ ກໃ ໍາ ກໃ ໍຽຎຌັ ຋ໃ ຽີ ຑໃ ຄິ ຑໍເ຅ດໃ າຄງໃ ຄິ ຅ໃ ຄແຈຊໄ ຽບາ຺ ຿ບກາຈຌີໄ ຽຂາ຺ໄ ຓາປຸ ກປາຌບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄດໃ າຄແທທາ. ຿ຈງແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ຑະງາຓະນາກະຘຈັ ຘກຶ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ງກ຺ ຑຌ຺ ຓາ຋າຄຍກ຺ ຘຓ຺ ຋ຍ຺ ກຍັ ກາໍ ຖຄັ ນທ຺ ຽຓບຄຐໃ າງຉາຽທຌັ ບບກ, ຖທຓກໍາຖຄັ ຑຌ຺ ຽຘກິ ຽຊຄິ 20.000 ກທໃ າ຃ຌ຺ , ເນຑໄ ະງາ ຘຸຕະຘີ ຏູຽໄ ຎຌັ ຌບໄ ຄຆາງຂບຄຑະງາຓະນາກະຘຈັ ຘກຶ ງກ຺ ຋ຍັ ຖຄ຺ ຋າຄຽປບຏໃ າຌຂະຽໜຌຽກຌຽບາ຺ ຑຌ຺ ຘກຶ ຂະ຾ຓແຈໄ 10.00຃ຌ຺ . ງກ຺ ຋ຍັ ຂຌໄ ຓາຉາຓຖໍາ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄເຌຎີ ຃.ຘ 1778, ຘໃ ທຌຑະງາຓະນາກະຘຈັ ຘກຶ ງກ຺ ຋ຍັ ຓາ຋າຄຽຓບຄຖາຆະຘຓີ າ, ຏໃ າຌ຋າຄ ຽຓບຄຘຸຖຌີ , ຽຓບຄຘຘີ ະຽກຈ ຓຸຄໄ ໜາໄ ຽຂາ຺ໄ ຘຓ຺ ຋ຍ຺ ກຍັ ກບຄຽປບ຋ໃ ຾ີ ຈຌ຅າໍ ຎາຘກັ . ນົຄັ ຅າກຌຌັໄ ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ ກໃແໍ ຈຍໄ ຸ ກ຿຅ຓຉຉີ ທ຺ ຽຓບຄ຅າໍ ຎາຘກັ ແຈ຋ໄ ໍາກາຌຉໃ ໍຘູດໄ ໃ າຄປຸ ຌ຾ປຄຽຊຄີ ທໃ າຎະຆາຆຌ຺ ຆາທ຅າໍ ຎາຘກັ ແຈ຋ໄ ໍາກາຌຉໃ ໍຘູຉໄ າໄ ຌ຋າຌດໃ າຄບາຈນາຌກໃ ຉໍ າຓ ຽຌໃ ບຄ຅າກທໃ າກໍາຖຄັ ຅າໍ ຎາຘກັ ໜບໄ ງກທໃ າ. ຘະຌຌັໄ , ກໍາຖຄັ ຂບຄ ຋ະນາຌຘະນງາຓ ຅ໃ ຄແຈດໄ ຈຶ ຽບາ຺ ຽຓບຄ຅າໍ ຎາຘກັ ແຈ຿ໄ ຈງຄໃາງຈາງ. ຘໃ ທຌຽ຅າ຺ໄ ແຆງະກຸຓຓາຌ ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຌະ຃ບຌ຅າໍ ຎາຘກັ ແຈຽໄ ບາ຺ ຉທ຺ ນົຍ຺ ໜແີ ຎຖດີໄ ໃ ູຈບຌແຆ ຾ຖະ ເຌ຋ໃ ຘີ ຸຈ ຽ຅າ຺ໄ ແຆງະກຸຓຓາຌ ກໃແໍ ຈຊໄ ກກບ຋ຍັ ຘະນງາຓ຅ຍັ ແຈ຾ໄ ຖທໄ ຍຄັ ຃ຍັ ເນ຅ໄ ໍາ ຎາຘກັ ງບຓຽຎຌັ ຽຓບຄຂຌໄ ຾ກໃ ຘະນງາຓ. ຘໃ ທຌຐໃ າງຂບຄຑະງາຘຸ຿ຑ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘຖິ ຍິ ຸ ຌງະຘາຌ, ຾ນໃ ຄບາຌາ຅ກັ ທຼຄ຅ຌັ ແຈຆໄ າຍຂໃ າທທໃ າກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຓາດໃ າຄນົທຄນົາງ, ເຌ຃ະຌະ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູ ຽຓບຄຈບຌກບຄ ຾ຂທຄ ຅າໍ ຎາຘກັ ຾ຖະ ແຈຽໄ ນຌັ ທໃ າ ກໍາຖຄັ ຂບຄ ຉຌ຺ ຅ະຉາໄ ຌ຋າຌຍໃ ແໍ ຈໄ ຅ໃ ຄຶ ຊບງ຋ຍັ ຃ຌຓາທຼຄ຅ຌັ ຾ຖທໄ ຒາໄ ທຖາງຄາຌຽນຈກາຌຉໃ ໍຽ຅າ຺ໄ ຘຖິ ຍິ ຸຌງະຘາຌ. ຽຓໃ ບຑະບຄ຺ ແຈຆໄ າຍ ຽນຈກາຌ຅ໃ ຄຶ ແຈກໄ ະກຼຓກໍາຖຄັ ຽຑໃ ບຎບໄ ຄກຌັ ຌະ຃ບຌແທໄ ຿ຈງແຈ຾ໄ ຉໃ ຄກບຄ຋ຍັ ບບກແຎຉຄັໄ ຋ຍັ ກຼຓປຍັ ຓກຍັ ຂາໄ ຽຘກິ ດໃ ູ຋ໃ ີ ຽຓບຄຑຌັ ຑາໄ ທ, ຽຓບຄຑະ຿຃, ຽຓບຄທຼຄ຃ຸກ, ຽຓບຄໜບຄ຃າງ ຅ຌ຺ ຽຊຄີ ຽຓບຄຌະ຃ບຌຑະຌຓ຺ . ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຓາຉຽີ ບາ຺ ຌະ຃ບຌຑະຌຓ຺ ຾ຉກ, ຑະຍໍຕຓ຺ ຕາຆາ (ກໃ ູ຾ກທໄ ) ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຌະ຃ບຌຽຓບຄຑະຌຓ຺ ແຈຌໄ ໍາຑາ຃ບຍ຃ທ຺ ແຎຉຄັໄ ຃າໄ ງ ດໃ ູຍາໄ ຌຈບຌໜຌູ ແຈໄ 5 ຽຈບຌ ກໃ ຽໍ ຖງີ ຽຊຄີ ຾ກໃ ຓຖໍ ະຌະກາໍ ດໃ ູ຋ໃ ຌີ ຌັໄ . ຘໃ ທຌກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓງກ຺ ຋ຍັ ຂຌໄ ຓາຽຓບຄໜບຄ຃າງ, ຽຓບຄຑະ຿຃ ຾ຖະ ຽຓບຄທຼຄ຃ຸກ. ຑທກຆາທຽຓບຄ຋ຄັ ນົາງແຈບໄ ບກຓາຉໃ ໍຘູຎໄ ບໄ ຄກຌັ ດໃ າຄ຾ຂຄ຾ປຄ ຽປຈັ ເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓຍໃ ໍຘາຓາຈງຈຶ ຽບາ຺ ຽຓບຄແຈ.ໄ ຽຓໃ ບຘະນງາຓຍໃ ຘໍ າຓາຈຽບາ຺ ຆະຌະຈທໄ ງກາໍ ຖຄັ , ຾ຓໃ ຋ຍັ ຂບຄຘະນງາຓແຈນໄ ຌັ ແຎເຆໄ 114 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ກຌ຺ ບຸຍາງບຌັ ຿ນຈນຼໄ ຓ. ຑທກຽຂາ຺ ແຈ຅ໄ ຍັ ຽບາ຺ ຎະຆາຖາຆະຈບຌຆາທຽຓບຄໜບຄ຃າງຽຎຌັ ຅າໍ ຌທຌນົທຄນົາງຓາຉຈັ ຃ໍ ຾ຖທໄ ຽບາ຺ ນທ຺ ເຘໃ ຽປບ຅ຌ຺ ຽຉຓັ ຾ຖທໄ ຍຄັ ຃ຍັ ເນ຾ໄ ຓໃ ງຄິ ຆາທຽຓບຄໜບຄ຃າງຑາງຽປບຂຌໄ ຓາປບໄ ຄຂາງນທ຺ ຃ຌ຺ ດໃ ູຖຼຍ຋ໃ າຽຓບຄຑະ ຿຃ ຾ຖະ ຽຓບຄທຼຄ຃ຸກຽຑໃ ບຽຎຌັ ກາຌຌາຍຂໃ ູ຅ຈິ ເ຅ຆາທຽຓບຄກໃ ຃ໍ ຋ະນາຌຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຽຓໃ ບຆາທຽຓບຄຽນຌັ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ກໃ ຽໍ ກຈີ ຃ທາຓຘະ຋າໄ ຌດາໄ ຌກທ຺ ຑາກຌັ ຾ຉກໜ.ີ ງບໄ ຌ຾ຌທຌຌັໄ ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ຅ໃ ຄແຈຽໄ ຂາ຺ໄ ດຈຶ ຽບາ຺ ຽຓບຄຑະ຿຃, ຽຓບຄທຼຄ຃ຸກແຈໄ ດໃ າຄຄໃາງຈາງ, ຉໃ ຓໍ າກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓແຈຽໄ ຂາ຺ໄ ຎຈິ ຖບໄ ຓຽຓບຄຑຌັ ຑາໄ ທ, ຋ະນາຌ ຾ຖະ ຆາທຽຓບຄຑຌັ ຑາໄ ທ ແຈຑໄ ບໄ ຓກຌັ ຉໃ ໍຘູ ໄ ຎກ຺ ຎບໄ ຄແທດໄ ໃ າຄ຾ໜຌໄ ໜາ, ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓຍໃ ໍຘາຓາຈຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄແຈໄ ຅ຌ຺ ປບຈຎີ ຃.ຘ 1779, ຘະນງາຓ຅ໃ ຄດຈຶ ຽຓບຄຑຌັ ຑາໄ ທແຈ.ໄ ເຌຽທຖາ຋ຍັ ຘະນງາຓຎຈິ ຖບໄ ຓຽຓບຄຑຌັ ຑາໄ ທ ຾ຖະ ຍຸກ຿຅ຓຉຽີ ຓບຄທຼຄ຅ຌັ ຌຌັໄ , ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ນົທຄຑະຍາຄ ແຈຓໄ ຑີ ະຖາຆະຘາຌແຎຍບກຑະຽ຅າ຺ໄ ຾ຏຌຈຌີ ຘະນງາຓທໃ າ ຉຌ຺ ຂາຌບາຘາຆໃ ທງຽຂາ຺ໄ ຉທີ ຼຄ຅ຌັ ຋າຄຑາກຽໜບ ຽຑໃ ບຽຎຌັ ກາຌ຾ກ຾ໄ ຃ຌໄ , ຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຌໍາຽບາ຺ ຋ະນາຌ 3000 ຃ຌ຺ ຖຄ຺ ຓາຉຄັໄ ຖບໄ ຓທຼຄ຅ຌັ ແທ຋າຄຈາໄ ຌນົຄັ , ຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຖິ ິ ຍຸຌງະຘາຌ ຽນຌັ ຽຘກິ ຂະໜາຍຽຂາ຺ໄ ຓາ຋າຄໜາໄ ຾ຖະ ຋າຄນົຄັ ຍໃ ໍຘາຓາຈ຅ະຉາໄ ຌແຈໄ ຅ໃ ຄແຈຎໄ ະຽຓບຄຑຌັ ຑາໄ ທ ຾ຖທໄ ຂາໄ ຓຂບຄ ຓາ຿ປຓດໃ ູທຼຄ຅ຌັ . ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓແຈຽໄ ຂາ຺ໄ ຽຓບຄຑຌັ ຑາໄ ທແຈ຾ໄ ຖທໄ ກໃ ໍຂາໄ ຓຂບຄຓາຉຄັໄ ຃າໄ ງດໃ ູ຋າຄຑາກຉາຽທຌັ ບບກ ຂບຄ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ . ຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຖິ ຍິ ຸຌງະຘາຌ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄເນຽໄ ຅າ຺ໄ ຌຌັ ຋ະຽຘຌ ( ຖາຆະ຿ບຖຈ຺ )ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຃ຸຓຑຌ຺ ຋ະນາຌບບກາກ ຽຓບຄແຎຉ຃ີ າໄ ງ຋ະນາຌຘະນງາຓ, ກບຄ຋ຍັ ທຼຄ຅ຌັ ແຈຘໄ ະກຈັ ກຌັໄ ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓດໃ າຄບາຈນາຌຽຎຌັ ຽທຖາ 4 ຽຈບຌ. ເຌແຖງະຌຌັໄ ຋ະນາຌທຼຄ຅ຌັ ແຈຊໄ ກຍາຈຽ຅ຍັ ຾ຖະ ຖຓ຺ໄ ຉາງດໃ າຄນົທຄນົາງ ກຄ຺ ກຌັ ຂາໄ ຓກບຄ຋ະນາຌຘະນງາຓຓກີ ໍາຖຄັ ຑຌ຺ ນົທຄນົາງຌຌັໄ ງຄັ ຓ຃ີ ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄດໃ ູ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ຅ໃ ຄຘາຓາຈຍຸກຉຽີ ຂາ຺ໄ ຉທ຺ ຽຓບຄແຈ.ໄ ຘໃ ທຌຽ຅າ຺ໄ ຘຖິ ງິ ະ ຍຸຌຘາຌຑບໄ ຓຈທໄ ງຽ຅າ຺ໄ ບຌີ , ຽ຅າ຺ໄ ຑຓ຺ ຽຆໃ ຄິ ຽຎຌັ ຖາຆະ຿ບຖຈ຺ ຾ຖະ ຃ຌ຺ ຆະໜຈິ ແຈນໄ ົຍ຺ ໜ຿ີ ຈງແຎ຋າຄຽປບ ຽຓບຄ຃ໍາຽກຈິ , ຘໃ ທຌທໃ າຽ຅າ຺ໄ ຌຌັ ຋ະຽຘຌ ແຈຌໄ ໍາຑາກບຄ຋ະນາຌທຼຄ຅ຌັ ຉໃ ໍຘູຉໄ ຉີ າໄ ຌກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ຋ໃ ກີ ໍາຖຄັ ຉຽີ ຂາ຺ໄ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ .ເຌຎີ ຃.ຘ 1779 ຑທກຘະນງາຓແຈ຅ໄ ຍັ ຽບາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຌຌັ ຋ະຽຘຌ, ຽ຅າ຺ໄ ບະຌຸທຄ຺ , ຖູກຆາງຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະນົາຈ຃ທຄໜາໄ , ຌາຄ຾ກທໄ ງບຈ ຒາໄ ກຌັ ຖະງາຌີ ຘກີ ະຘຈັ ຉີ ຏູຽໄ ຎຌັ ຑະຖາຆະ຋ຈິ າຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘຖິ ິ ຍຸຌງະຘາຌ ຉະນົບຈປບຈຑະຍໍຕຓ຺ ຓະທຄ຺ ຘາຌຸທຄ຺ ຾ຖະ ຽຘຌາບາຓາຈຂາໄ ຖະຆະກາຌຆຌັໄ ຏູເໄ ນງໃ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຘາທຘະໝຓ຺ ຌບກ ຾ຖະ ເຌ຋ຄັ ໜຈ຺ . ຽກຍັ ກທຈຽບາ຺ ຆຍັ ຘຓ຺ ຍຈັ ຽຄຌີ , ຃ໍາ, ຘໃ ຄິ ຂບຄ຋ໃ ຓີ ຃ີ ໃ າຉໃ າຄໂເຌ຋ບໄ ຄຑະ຃ຄັ ນົທຄ ຾ຖະ ຉາຓນ຿ໍ ປຄຍາໄ ຌຽປບຌຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ທຼຄ຅ຌັ ແຎ຅ຌ຺ ໜຈ຺ ກຼໄ ຄ. ຉະນົບຈ ປບຈຑະຑຸ ຈ຋ະປູຍບຌັ ຖໍາໄ ຃ໃ າຽຆໃ ຌັ : ຑະ຾ກທໄ ຓຖໍ ະກຈ຺ ., ຑະຍາຄ...ຑບໄ ຓກຍັ ຃ບຍ຃ທ຺ ຆາທຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ຂາໄ ຓຂບຄແຎແທ຋ໄ ໃ ີ ຽຓບຄຑຌັ ຑາໄ ທ ຾ຖະ ຌບກ຅າກຌຌັໄ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຘະນງາຓແຈຍໄ ຄັ ຃ຍັ ເນຑໄ ະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ນົທຄຑະຍາຄເນງໄ ບຓຽຎຌັ ຽຓບຄຂຌໄ ຾ກໃ ຘະນງາຓຽໜບຌກຌັ . ຽຊີຄຽຈບຌຓຄັ ກບຌ ຃.ຘ 1780 ຾ຓໃ ຋ຍັ ຘະນງາຓແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນຑໄ ະງາຘຸ ຿ຑ ຽຎັຌຏູປໄ ກັ ຘາຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ , ຘໃ ທຌ຾ຓໃ ຋ຍັ ຘະນງາຓແຈຌໄ າໍ ຽບາ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຖາທຑບໄ ຓ຋ຄັ ຖາຆະຍຸຈຂບຄຂຸ ຌຌາຄ຋າໄ ທຑະງາ, ຆາທ຃າໄ ຂາງ ຾ຖະ ຆຍັ ຘຓ຺ ຍຈັ ຽຂາ຺ໄ ຂບຄຉະນົບຈປບຈຑະ຾ກທໄ ຾ຖະ ຑະຍາຄຖຄ຺ ແຎຍາຄກບກ. ຽຓໃ ບແຎຽຊີຄຽຓບຄຘະຖະຍູຖີ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຘະນງາຓແຈເໄ ນໄ ຃ບຍ຃ທ຺ ຖາທນາົ ງໜໃ ຌ຃ບຍ຃ທ຺ ຉຄັໄ ຽປບຌດໃ ູ຋ໃ ຌີ ຌັໄ , ຏູຽໄ ຎຌັ ຽຆບໄ ຘາງກະຘຈັ ຾ຖະ ຂາໄ ຖາຆະກາຌຆຌັໄ ຏູເໄ ນງໃ ຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌເນແໄ ຎ ດໃ ູຍາຄກບກ. ຌຍັ ຾ຉໃ ຌຌັໄ ຓາບາຌາ຅ກັ ຖາທ຋ຄ 3 ທຼຄ຅ຌັ , ນົທຄຑະຍາຄ ຾ຖະ ຅າໍ ຎາຘກັ . ຈຽໄ ຘງ຃ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຖາຈເນໄ ຾ກໃ ຘະນງາຓ. 115 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຍຈ຺ ຋ີ 14 ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຖາຆະກາຌຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ 1. ຎະນທຈັ ນງຂໍໄ ບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຽກຈີ ຽຓໃ ບຎີ ກຸຌ ຅ຖຸ ະຘກັ ກະຖາຈ 1129 (຃.ຘ 1767) ຋ໃ ຑີ ະຖາຆະທຄັ ຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ຽຎຌັ ຖູກຆາຍ ນົາໄ ຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຘຖິ ຍິ ຸຌງະຘາຌ. ແຈຊໄ ກ຅ຍັ ແຎ຋ຌ຺ ຍູຖີ ເຌຎີ ຃.ຘ 1779 ຑບໄ ຓກຍັ ທຄ຺ ຘາຌຸທຄ຺ ຾ຖະ ຏູບໄ ໃ ຌໂ. ເຌຽທຖາຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຓບີ າງຸຑຼຄ຾ຉໃ 11 ຎ,ີ ເຌຎີ ຃.ຘ 1714 ຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ຽ຅າ຺ໄ ບຌີ ຋ະທຄ຺ ຂຌໄ ຓາຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຖາທ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຽຎຌັ ຓະນາບຸຎະຖາຈ. ຉະນົບຈແຖງະຽທຖາ 10 ຎີ ຋ໃ ຽີ ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຽຎຌັ ຓະນາບຸຎະຖາຈຌຌັໄ ຽຑໃ ຌີ ແຈຘໄ ຍຉໃ ໍ຾ຌທ຃ທາຓ຃ຈິ ຉໃ ໍຘູ ໄ ຽຑໃ ບ຃ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຖາຈຉາຓຽຘຌັໄ ຋າຄ຋ໃ ຽີ ຅າ຺ໄ ຌຌັ ຋ະຽຘຌ ຑະຽຘຈ ຊາ຋ໃ ຽີ ຃ງີ ຎະຉຍິ ຈັ ຓາ ຾ຖະ ຉາຓກາຌ຾ຌະຌໍາຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບຌີ ຋ະທຄ຺ , ຑບໄ ຓຌຌັໄ ກໃແໍ ຈຈໄ ໍາຽຌຌີ ຌະ຿ງຍາງຽບາ຺ ເ຅ເຘໃ ຉໃ ໍຘກັ ຈຌີ າ ຘະນງາຓດໃ າຄຘຸຈ຃ທາຓຘາຓາຈ. ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ແຎຆໃ ທງຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓຉາໄ ຌຑະຓາໄ ນົາງ຃ຄັໄ . ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຽຎຌັ ຏູກໄ າໄ ນາຌ ຾ຖະ ຓ຃ີ ທາຓຘາຓາຈຉຽີ ບາ຺ ຆະຌະກຍັ ຑະຓາໄ ແຈ.ໄ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ບຌີ ຋ະທຄ຺ ຘຌີໄ ຑະຆຌ຺ ເຌຎີ ຃.ຘ 1804 ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຘະນງາຓ຅ໃ ຄຶ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ຂຌໄ ຎກ຺ ຃ບຄ ຌະ຃ບຌຘະຉະຌາ຃ະຌະນຸຈຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຉໃ ໍແຎ. ເຌຎ຋ີ ໃ ຂີ ຌໄ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄທຼຄ຅ຌັ ຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຓບີ າງຸ 37 ຎີ ( ຍາຄຉໍາຌາຌປຼກທໃ າ ຘຓ຺ ຽຈຈັ ຑະ ຽ຅າ຺ໄ ຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ III ). ຑະບຄ຺ ຓຖີ າຆະຍຸຈ ຾ຖະ ຖາຆະ຋ຈິ ານົາງບຄ຺ ຃: ຽ຅າ຺ໄ ຘຸ ຈ຋ຘິ າຌ (຿ຎ)ໄ , ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ (ຽນຄາ຺ໄ ), ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະຍຸຈ (຿ງ)ໄ , ຽ຅າ຺ໄ ຽຉ,ໄ ຽ຅າ຺ໄ ຎາຌ, ຽ຅າ຺ໄ ຍຌັ , ຽ຅າໄ ຈທຄ຅ຌັ , ຽ຅າ຺ໄ ຃ໍາ຾ຑຄ, ຽ຅າ຺ໄ ໜ຅ູ ຌີ , ຽ຅າ຺ໄ ຘຸທຌັ ຌະ຅ກັ , ຽ຅າ຺ໄ ຌາຄ ທຌັ ຃າໍ , ຽ຅າ຺ໄ ຌາຄຆຼຄ຃າໍ , ຽ຅າ຺ໄ ຆງະຘາຌ, ຽ຅າ຺ໄ ຽຘບ, ຽ຅າ຺ໄ ໜຌັໄ , ຽ຅າ຺ໄ ຆາໄ ຄ, ຽ຅າ຺ໄ ບໃ ຄຶ ຃ໍາ, ຽ຅າ຺ໄ ຂຈັ ຉງິ ະ, ຽ຅າ຺ໄ ຑຸຈ຋ະຘາຈ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ຈຘິ ະຑຄ຺ . 2. ກາຌກບຍກຽູໄ ບກະຖາຈຂບຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຑາງເຉກໄ າຌຌາໍ ຑາຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບະຌທຸ ຄ຺ ກ. ກາຌທາຄ຾ຏຌກບຍກຽູໄ ບກະຖາຈ ຑາງນົຄັ ຋ບໄ ຌຽບາ຺ ຅ໍາຎາຘກັ ຽຂາ຺ໄ ທຼຄ຅ຌັ ຘໍາຽຖຈັ ຾ຖທໄ ຽປຈັ ເນທໄ ຼຄ຅ຌັ ຓກີ ໍາຖຄັ ຑຌ຺ ຽຑໃ ຓີ ຂຌໄ ຾ຖະ ແຈກໄ າງຽຎັຌ ຽຄໃບຌແຂຘໍາ຃ຌັ ບຌັ ໜໃ ຄເນ຾ໄ ກໃ ກາຌຖຸກປຂໄ ຌໄ ງາຈຽບາ຺ ຽບກະຖາຈ຃ຄັໄ ຌງີໄ ຄັ ຓບີ ຸຎະຘກັ ຋ໃ ໜີ ກັ ໜໃ ທຄເນ຾ໄ ກໃ ກບຄ຋ຍັ ຖາທກໃ ໍ຃ ຌະ຃ບຌນົທຄຖາຆະຘຓີ າ ຋ໃ ຑີ ທກຘະນງາຓຘາໄ ຄຂຌໄ ເນຽໄ ຎັຌຽຓບຄໜາໄ ຈໃ າຌຌຌັໄ ຓກີ ບຄ຋ຍັ ຋ຌັ ຘະແໜ ຾ຖະ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄ ຘຓ຺ ຃ທຌຽຆໃ ຄິ ແຈກໄ າງຽຎຌັ ບຸຎະຘກັ ເນ຾ໄ ກໃ ກາຌຖຸກປຂໄ ຌໄ ງາຈຽບາ຺ ຽບກະຖາຈ. ຾ຉໃ ຽ຅າ຺ໄ ບະຌທຸ ຄ຺ ກໃ ຈໍ ຆໄ ບກນາທ຋ິ ຾ີ ກແໄ ຂ຃: 116 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ເຌຎີ ຃.ຘ 1825 ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຘະນງາຓຖາຆະກາຌ຋ຘີ ບຄຑະຑຸ ຈ຋ະຽຖຈີ ນົາໄ ຌະຑາແຖ ແຈຘໄ ຌີໄ ຑະຆຌ຺ , ຽປຈັ ເນຽໄ ກຈີ ຃ທາຓຂຈັ ຾ງໃ ຄກຌັ ເຌກາຌຘຍ຋ບຈຍຌັ ຖຄັ ຉາຓ຋ໍາຌຼຓ຾ຖທໄ ຾ຓໃ ຌຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຓຄ຺ ກຸຈຏູຽໄ ຎັຌ຿ບຖຈ຺ ຅ະຽຎັຌຏູຘໄ ຍ຋ບຈ຾ຉໃ ຊກ ໜໃ ຌຽ຅ຘະຈາຍໍຈ(ີ ຑະຌຄັ ຽກາ຺ໄ )ງາຈຆຄີ ຍຌັ ຖຄັ ຘໍາຽຖຈັ ຾ຖະ ຂຌໄ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຾ຖທໄ ແຈກໄ ຼຓຄາຌຎຄ຺ ຘຍ຺ ຑະຑຸຈ຋ະຽຖຈີ ນົາໄ ເຌຎີ ຃.ຘ 1825 ຿ຈງຽບາ຺ ນທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂຖຄ຺ ແຆໃ ທງ. ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ກໃແໍ ຈປໄ ຍັ ຃ໍາຘໃ ຄັ ຅າກຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຘະນງາຓ຃ຌ຺ ເໝໃ ເນຽກຌ ຽບາ຺ ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຖຄ຺ ແຎຆໃ ທງທຼກຄາຌດໃ ູຍາຄກບກ. ເຌຉຌ຺ໄ ຎີ ຃.ຘ 1825 ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈຌໄ ໍາຽບາ຺ ຂະຍທຌຖຄ຺ ຎຍາຄກບກ ຽຑໃ ບປໃ ທຓຑ຋ິ ຆີ າຎະຌາກຈິ ຘຍ຺ ຑະຑຸຈ຋ະຽຖຈີ ນົາໄ ຌະຑາແຖ. ກາຌຖຄ຺ ແຎ຃າທຌຽີໄ ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈຌໄ າໍ ຑາຽຘຌາບາຓາຈ ຾ຖະ ແຑໃ ຑຌ຺ ຿ງ຋າຉະນົບຈ຋ຄັ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ ຖຄ຺ ແຎຽຎຌັ ຅ໍາ ຌທຌນົທຄນາົ ງ. ຽຓໃ ບຘໍາຽຖຈັ ຏຌ຺ ຄາຌຖຈັ ຆະກາຌຽຎຌັ ຋ໃ ປີ ຼຍປບໄ ງ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຘະນງາຓແຈຽໄ ກຌຽບາ຺ ຃ຌ຺ ຖາທ຋ໃ ຖີ ຄ຺ ແຎຌາໍ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຌຌັໄ ແຎຉຈັ ຉຌ຺ໄ ຉາຌ ດໃ ູຽຓບຄຘຸ ຑຌັ ຍູຖີ ຾ຖທໄ ເນ຾ໄ ກໃ ຖຄ຺ ຓາ຋ໃ າຌໍາໄ ຾ຖະ ເນຖໄ ໃ ບຄ຾ຑແຎຽຓບຄຘະຓຸຈຎາກາຌ ຽຑໃ ບຌາໍ ເຆຂໄ ທາຄຉຌັ ຎາກຌາໍໄ ຍໃ ເໍ ນຽໄ ປບຖຍ຺ ບຄັ ກຈິ ຽຂາ຺ໄ ຉຍີ າຄກບກ ຽຑາະທໃ າຂໃ າທບຄັ ກຈິ ຅ະຽຂາ຺ໄ ຉຍີ າຄກບກ ງບໄ ຌທໃ າຘະນງາຓ ຘໃ ຄັ ເນ຃ໄ ຌ຺ ຖາທແຎຉຈັ ຉຌ຺ໄ ຉາຌດໃ ູຽຓບຄຘະຖະຍູຖທີ ຼກຄາຌຌກີໄ ໃ ໍຌຍັ ທໃ າຽຎັຌທຼກຄາຌ຋ໃ ໜີ ກັ ໜໃ ທຄ຋ໃ ຘີ ຸຈຽຑາະຓຌັ ຾ຓໃ ຌກາຌ ຍຄັ ຃ຍັ ຃ຌ຺ ຖາທ຿ຈງກຄ຺ ຽຆໃ ຄິ ຖທໄ ຌ຾ຉໃ ຾ຓໃ ຌຉທ຺ ຾຋ຌຂບຄຍຌັ ຈາ ຾ຖະ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ ຾ຉໃ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຅ໍາຎຌັ ຉບໄ ຄປຍັ ຾ຖະ ຾ຉໃ ຄເນຽໄ ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຌໍາຑາຉຈັ ຉຌ຺ໄ ຉາຌ ຉາຓ຃ໍາຘໃ ຄັ ຅ຌ຺ ປບຈຖະຈູຐຌ຺ ( ຽຈບຌ 4 ຖາທ ). ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຅ໃ ຄຶ ແຈຌໄ ໍາຑາ ຂະຍທຌກຍັ ຃ຌຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ . ກໃ ບຌ຅ະກຍັ ຃ຌ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈຽໄ ຂາ຺ໄ ບໍາຖາຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຘະນງາຓ຃ຌ຺ ເໝໃ ຑບໄ ຓຈຼທກຌັ ຌຽີໄ ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈ຾ໄ ຅ຄໄ ຉໃ ໍຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຘະນງາຓທໃ າ: ຎະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ຊີ ກກທາຈຉບໄ ຌຓາຈຌີ ຾ຈຌຘະນງາຓຌຌັໄ ແຈຂໄ ໍປບໄ ຄດາກກຍັ ຃ຌທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ຍາໄ ຌຽກຈີ ຽຓບຄຌບຌຂບຄຉຌ຺ ຽບຄດໃ າຄນທົ ຄນົາງ ຾ຉໃ ຂປໍ ຍັ ຽບາ຺ ຅າໍ ຌທຌໜບໄ ງໜໃ ຄ຃: ຂຽໍ ບາ຺ ຑທກກບຄຖະ຃ບຌຆາທທຄັ ຋ໃ ຾ີ ຓໃ ຌ຃ຌ຺ ຖາທ ຾ຖະ ຂໍຽບາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ງຄິ ຈທຄ຃ໍາ ຽຆໃ ຄິ ຾ຓໃ ຌນົາຌຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຽບຄ ຾ຖະ ຃ບຍ຃ທ຺ ຃ຌ຺ ຖາທ຋ໃ ດີ ໃ ູຘະຖະຍູຖີ ຅ໍາຌທຌໜໃ ຄ຋ໃ ຊີ ກ ກທາຈຉບໄ ຌແຎ຾ຉໃ ຃ຄັໄ ຽ຅າ຺ໄ ຉາກຘຌີ ຑຸຌໄ ງບໄ ຌຑທກຈໃ ຄັ ກໃ າທຌີໄ ຈຂໄ ໍກຍັ ຌາໍ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ນົາງນຌ຺ . ຾ຉໃ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຘະນງາຓຍໃ ໍ ບາຌຸງາຈເນ຅ໄ ກັ ດໃ າຄຑະບຄ຺ ຅ໃ ຄຶ ຓ຃ີ ທາຓຓຸຄໄ ໜຌັໄ ເຌກາຌກບຍກຽູໄ ບກະຖາຈງໃ ຄິ ຂຌໄ . ເຌກາຌຽຈຌີ ຋າຄກຍັ ຓາຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ເຌ຃າທຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈປໄ ຍັ ກາຌປບໄ ຄ຋ຸກ຅າກຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຽຑໃ ຓີ ຂຌໄ ດໃ າຄນທົ ຄນາົ ງ. ຑບໄ ຓຈຼທກຌັ ຌີໄ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ ດໃ ູຐໃ ຄັ ຂທາຂບຄ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄກຑໍ າກຌັ ຘະໜຍັ ຘະໜຌູ ເນໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຌາໍ ຑາ ຎະກາຈຽບກະຖາຈ. ນົຄັ ຅າກຌຌັໄ ກຍັ ຓາປບຈຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ເຌ຋າໄ ງຎີ ຃.ຘ 1825 ຑະຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈຽໄ ຆຌີ ຑະຍູຖຓ຺ ທຄ຺ ຘາຌຸທຄ຺ ຾ຖະ ຂາໄ ຖາຆະກາຌຏູເໄ ນງໃ ຎກຶ ຘາ຾ຏຌກາຌ ຽຑໃ ບກບຍກຽູໄ ບາ຺ ບຈິ ຘານະົ ຑາຍ. ເນຑໄ ຌ຺ໄ ຅າກກາຌຽຎຌັ ຋າຈ. ຑະຍູຖຓ຺ ທຄ຺ ຘາຌຸທຄ຺ ຾ຖະ ຂາໄ ຖາຆະກາຌຏູເໄ ນງໃ ຽຂາ຺ໄ ຎກຶ ຘາ຃: ຽ຅າ຺ໄ ຓະນາບຸຎະຖາຈຉຈິ ຘະ, ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຈ຋ະຘາຌ, ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ , ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະຍຸຈ, ຽ຅າ຺ໄ ຑະງາຽຓບຄ຅ຌັ , ຑະງາຽຓບຄ຾ຘຌ, ຑະງາຽຓບຄກາຄ, ຑະງາຽຓບຄຆາໄ ງ, ຎະຕຈັ ຽຓບຄ຾ຘຌ, ຎະຕຈັ ຽຓບຄ ຅ຌັ , ຽຑງຆາຌຌ຺ ກຓ຺ , ຑະຖຈັ ຘະຈີ ຽຓໃ ບຓາຑບໄ ຓກຌັ ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຅ໃ ຄຶ ແຈຎໄ ກຶ ຘາທໃ າຽທຖາຌດີໄ ໃ ູເຌຍາຄກບກຓ຾ີ ຉໃ ຽ຅າ຺ໄ ຌາງ ໜໃ ຸຓຌບໄ ງ຋ໃ ຍີ ໃ ໍຓ຃ີ ທາຓຆໍາຌຆິ ໍາຌາຌເຌກາຌຽປຈັ ຘຄ຺ ຃າຓຘໃ ທຌຂຸ ຌຌາຄຏູເໄ ນງໃ ກໃ ໍຍໃ ໍຓນີ ົາງຘຓີ ເຌກາຌຖຍ຺ ກໃ ບໍ ໃ ບຌ຾ບງບໄ ຌນໃ ທາຄຽທຌັໄ ກາຌຽຘກິ ຓາຈຌ຺ ຌາຌ. ຍບຄກບກຈຼທຌ຅ີໄ ໃ ຄບໃ ບຌກໍາຖຄັ ຖຄ຺ ກທໃ າ຾ຉໃ ກໃ ບຌນົາງ ຾ຖະ ຈຼທຌຍີໄ ຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄ ຉາຓ ຽຘຌັໄ ຋າຄຍໃ ໍຓຘີ ໃ ຄີ ກຈີ ຂທາຄ, ຋າຄຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າກໃ ຍໍ ໃ ໍດໃ ູຽຓບຄຌຍັ ທໃ າຽຎຌັ ຿ບກາຈຈຂີ ບຄຑທກຽປາ຺ ຋ໃ ຅ີ ະຎະກາຈ ຽບກະຖາຈຍໃ ໍງບຓຂຌໄ ກຍັ ຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓຉໃ ແໍ ຎ, ຎະກາຌໜໃ ຄກບຄ຋ຍັ ຽປບບຄັ ກຈິ ກໃ ໍ຅ະຓາຖຍ຺ ກທຌຎາກຌໍາໄ ຍາຄກບກ ເຌຓໃ ໂໍ ຌີໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຘຓ຺ ຃ທຌ຾ຖທໄ ຋ໃ ຅ີ ະ຋ໍາກາຌ຾ກ຾ໄ ຃ຌໄ , ຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະິີຕາຈຉຈິ ຘະຂຈັ ຃າໄ ຌທໃ າ: ຘະນງາຓຽຎຌັ ຽຓບຄເນງໃ ຽຊຄີ ຾ຓໃ ຌທໃ າຽປາ຺ ຅ະຉແີ ຈ຾ໄ ຖທໄ ຽນຌັ ຅ະຉຄັໄ ດໃ ູຍໃແໍ ຈຽໄ ຑາະຖາຆະຈບຌ຅ະ຿ປຓກຌັ ຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ກະຍຈ຺ ຑທກຽປາ຺ ຅ະແຈປໄ ຍັ ຃ທາຓຖໍາ 117 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຍາກ ຽໜບຌດໃ ູຽ຋ຄີ ຂທາກຽ຋ຄີ ໜາຓຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ຅ໃ ຄຶ ຉບຍທໃ າ ຊາໄ ຽປາ຺ ປກັ ຘາຍໃແໍ ຈກໄ ໃ ໍ຅ະກທາຈຽບາ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຃ຌ຺ ຖາທຂຌໄ ຓາທຼຄ ຅ຌັ ຾ຖະ ຅ຈັ ກາຌຎບໄ ຄກຌັ ປກັ ຘາຈໃ າຌຆໃ ບຄ຾຃ຍ຋າຄຑູຽຂາ຺ໄ ແທ,ໄ ຽຑໃ ບຑທກຘະນງາຓ຃ຄ຺ ຅ະຍໃ ໍຘາຓາຈຂຌໄ ຓາຉຑີ ທກຽປາ຺ ແຈໄ ຽຑາະ຋າຄແກ ຾ຖະ ກາຌຈາຌນົາງ , ກາຌຘໃ ຄ຺ ຘະຍຼຄບານາຌກໃ ຖໍ ໍາຍາກ຾ຓໃ ຌ຅ະຽປຈັ ຽຘກິ ດໃ ູຽຎຌັ ຎີ ຽປາ຺ ກໃ ໍຍໃ ໍດາໄ ຌຖາຆະຈບຌ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ຌບໄ ງ຋ໃ ຂີ ຌໄ ກຍັ ຑທກຽປາ຺ ຽທຖາຌກີໄ ໃ ຓໍ ດີ ໃ ູປບຈ 165 ນທ຺ ຽຓບຄຽນຌັ ຋຅ີ ະແຈປໄ ຍັ ແຆຆະຌະ຾ຌໃ ຌບຌ. ຽຓໃ ບຍຌັ ຈາ຋າໄ ທ ຾ຘຌຑະງາຖາທ຋ຄັ ຎທຄຽນຌັ ຈຽີ ນຌັ ຑບໄ ຓໝຈ຺ ຋ຸກ຃ຌ຺ ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນກໄ ະກຼຓກບຄ຋ຍັ ຉໃ າຄໂ ຾ຍໃ ຄຎັຌໜາໄ ຋ໃ ກີ ຌັ ເນແໄ ຎຂຍັ ແຖໃ ຘະນງາຓບບກ຅າກ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຖາທເນໝໄ ຈ຺ ຃: ຾ຉໃ ຄເນຽໄ ຅າ຺ໄ ບຸ ຎະຖາຈຉຈິ ຘະຽຎັຌ ຾ຓໃ ຋ຍັ ງກ຺ ກາໍ ຖຄັ ແຎ຋າຄຽຓບຄກາຖະຘຌີ , ປບໄ ງຽບຈັ , ຘຸທຌັ ຌະຑູຓ, ຂບຌ຾ກໃ ຌ, ຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຖາຈຉຈິ ຘະ ແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ແຎຽຓບຄ ກາຖະຘຌີ . ກໃ ບຌງບໄ ຌຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄກາຖາຘຌີ ແຈ຾ໄ ງກບບກ຅າກທຼຄ຅ຌັ ແຎຂຌໄ ກຍັ ຘະນງາຓ ຽຓໃ ບກບຄ຋ຍັ ແຎປບຈຽຓບຄ ກາຖະຘຌີ ຽ຅າ຺ໄ ບຸ ຎະຖາຈແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນ຅ໄ ຍັ ຉທ຺ ຑະງາແຆຘູຌ຋ບຌ຾ຑຄ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄກາຖະຘຌີ ຓາຎະນາຌຆທີ ຈິ ເຌ຋າໄ ງຎີ ຃.ຘ 1825 ຾ຖທໄ ຌໍາຘຍ຺ ຎຘຼຍແທກໄ າຄຽຓບຄ, ຘໃ ທຌຘະນງາຓ຋ໃ ຽີ ຂາ຺ໄ ຓາຘກັ ຽຖກຑບໄ ຓກຌັ ຎ຺ຍໜ.ີ ຍຌັ ຈາຽຓບຄເກ຃ໄ ຼຄກໃ ໍງບຓ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຖາຈດໃ າຄຄໃາງຈາງ, ຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຖາຈແຈບໄ ຍ຺ ຑະງຍ຺ ຍຌັ ຈາ຃ບຍ຃ທ຺ ນທ຺ ຽຓບຄຽນໃ ົາ຺ ຌຌັໄ ຓາແທທໄ ຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ຽນົບເນແໄ ທຎໄ ບໄ ຄກຌັ ຽຓບຄ຾ຈໃ ຅ໍາຌທຌໜໃ ຄ, ງຄັ ຽນົບ຾ຉໃ ຽຓບຄຘຸ ທຌັ ຌະຑູຓ ຽຆໃ ີຄກບຄຘກັ ຽຖກຘະນງາຓງຄັ ຉຄັໄ ດໃ ູ ຾ຖະ ຘຓ຺ ຋ຍ຺ ກຍັ ຑະຘທິ ໍ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຘຸທຌັ ຌະຑູຓເນກໄ ຼຓຉໃ ໍຘູກໄ ຍັ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຖາຈ, ຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຖາຈ຅ໃ ຄງກ຺ ກບຄ຋ຍັ ແຎ ຎາຍຎາຓຽຓບຄຘຸຈ຋າໄ ງ຾ຖທໄ ຉຄັໄ ກບຄ຋ຍັ ດໃ ູ຋ໃ ຌີ ຌັໄ ຽຑໃ ບຖໍຊາໄ ຒຄັ ຃ໍາຘໃ ຄັ ຅າກກບຄ຋ຍັ ນົທຄເຌຽທຖາຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍ຃ໍາ ຏູຽໄ ຎຌັ ນົາຌຆາງເນງໄ ກ຺ ກບຄ຋ຍັ ແຎ຋າຄຑາກຽໜບຖາທ ຑບໄ ຓ຾ຓໃ ຋ຍັ ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຃: ຆຼຄຏາ, ຃ໍາຽກຈີ ...ແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ແຎປບຈຽຓບຄນົທຄຑະຍາຄ, ຽຓບຄຑທຌ, ຽຓບຄຆຼຄ຾ຘຌ ຅ຌ຺ ປບຈຽຓບຄຆຼຄປໃຸ ຄຽຑໃ ບຂຍັ ແຖໃ ຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓ.ບບກ຅າກ ນທ຺ ຽຓບຄຖາທເນໝໄ ຈ຺ ຾ຖທໄ ຎຍັ ຎຸຄນທ຺ ຽຓບຄຖາທດໃ ູຑາກຽໜບ, ຋ຄັ ເນຽໄ ກຍັ ຽກຌ຃ຌ຺ ຽຂາ຺ໄ ປໃ ທຓກບຄ຋ຍັ ຽຑໃ ບຽບາ຺ ຓາຆໃ ທງທຼຄ ຅ຌັ ຎບໄ ຄກຌັ ກາຌປຸກປາຌຂບຄຘະນງາຓ. ຑະບຄ຺ ງຄັ ແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ຖາຆະຍຸຈ຿ຎງໄ ກ຺ ກບຄ຋ຍັ ຓາ຅າກຽຓບຄ຅າໍ ຎາຘກັ ຖຄ຺ ແຎ຋າຄຽຓບຄ ຽຂຓັ ຓະຖາຈ, ບຸຍຌ຺ , ງະ຿ຘ຋ບຌ, ຘຘີ ະຽກຈ, ຽຈຈບຸຈຓ຺ , ເນກໄ ທາຈຉບໄ ຌຽບາ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ນທ຺ ຽຓບຄຽນໃ ົາ຺ ຌຌັໄ ຂຌໄ ຓາທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ຽນົບແທເໄ ນຎໄ ບໄ ຄກຌັ ຽຓບຄ຅າໍ ຌທຌໜໃ ຄຘາໍ ຽຖຈັ ຾ຖທໄ ເນປໄ ຍີ ງກ຺ ກບຄ຋ຍັ ເນງໃ ແຎຆໃ ທງກຌັ ຉຌີ ະ຃ບຌຖາຈຆະຖຓີ າເຌ ຽຈບຌ 3 (຃.ຘ1826). ຑບໄ ຓກຌັ ຌຌັໄ ຘະຽຈຈັ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຑະຖາຆະຘາຌ ຾ຖະ ຽ຃ໃ ບຄຓຸຄ຃ູຌຍຌັ ຌາກາຌເນຌໄ ກັ ຑູຓຌີ ກຍັ ຂາໄ ຖາຆະກາຌ 50 ຃ຌ຺ ຊຂຌໄ ແຎຊທາງ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຌຌັໄ ຉຸຖາຈ຋ໃ ຌີ ະ຃ບຌນົທຄຑະຍາຄຽຑໃ ບຆກັ ຆທຌຽກງໄ ກໃ ບຓ ເນປໄ ໃ ທຓຓ຋ໍາກາຌກຆູໄ າຈຈໃ ຄັ ຉບຌໜໃ ຄຂບຄຘາຌກໃ າທທໃ າ: “ ປໃ ທຓກາໍ ຖຄັ ກຌັ ຍໃ ໍເນຽໄ ຓບຄຖາທຘຍຉໃ ໍຂຌໄ ກຍັ ຘະນງາຓ ຾ຖະ ຊາໄ ຘໍາຽຖຈັ ຾ຖທໄ ກໃ ຅ໍ ະຊທາງ ຽຓບຄຖາທເນຽໄ ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ນົທຄຑະຍາຄ ຽຑໃ ບເນຽໄ ຓບຄຖາທຓຑີ ຼຄ຾ຉໃ ຽ຅າ຺ໄ ຈຼທ ຾ຖະ ບຌັ ໜໃ ຄບຌັ ຈຼທກຌັ ຽໜບຌຈໃ ຄັ ຾ຉໃ ກໃ ບຌ ຘໃ ທຌຽປາ຺ ຽບຄ (ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ) ຅ະແຎຍທຈດໃ ູທຈັ ຃: ຑະ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ” ຐໃ າງຌຌັ ຋າຉຸຖາຈກໃແໍ ຈຉໄ ບຍຘະໜບຄກຍັ ຃ໍາປຼກປບໄ ຄ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ຃: ຑະບຄ຺ ແຈຘໄ ໃ ຄັ ກາໍ ຖຄັ ຑຌ຺ ຾ຖະ ຘະຍຼຄບານາຌແຎຽຓບຄຎາກຖາງຽຑໃ ບຽຎຌັ ກາຌໜຌູ , ຋າຄຐໃ າງຽຓບຄຑທຌ ຽ຅າ຺ໄ ຌບໄ ງຆຼຄຂທາຄ ກໃແໍ ຈຘໄ ໃ ຄ຺ ກາໍ ຖຄັ ຑຌ຺ ຖຄ຺ ຓາຆໃ ທງຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຽຆໃ ຌັ ກຌັ . 118 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຽຓໃ ບກຼຓກບຄ຋ຍັ ຽຎັຌ຋ໃ ປີ ຼຍປບໄ ງ຾ຖທໄ , ຘຓ຺ ຽຈຈັ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ກໃແໍ ຈງໄ ກ຺ ກບຄ຋ຍັ ບບກ຅າກຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ຂາໄ ຓຌໍາໄ ຂບຄແຎຉຄັໄ ດໃ ູຽຓບຄຑຌັ ຑາໄ ທເຌ຋າໄ ງຎີ ຃.ຘ 1825 ຽຑໃ ບຑກັ ຽຆາ຺ ກະກຼຓ ຾ຖະ ຽຐກິ ຾ບຍກບຄ຋ຍັ ປຼຍປບໄ ງ຾ຖທໄ ຑໍຽຊຄີ ຽຈບຌງໃ ຾ີ ປຓ 13 ຃ໃ າໍ , ຎ຅ີ ໍ (຃.ຘ 1826). ຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນໄ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຃ຸຓໄ ຃ບຄ຋ະນາຌ 500຃ຌ຺ ຽຎຌັ ກບຄ຋ຍັ ໜາໄ , ເນງໄ ກ຺ ກບຄ຋ຍັ ຖຄ຺ ແຎ຿຃ຖາຈກໃ ບຌ, ຘໃ ທຌກບຄ຋ຍັ ນົທຄ຅ະງກ຺ ຖຄ຺ ແຎປບຈ຿຃ຖາຈເຌ 3 ຓຉໄ ໃ ໍໜາໄ . ກບຄ຋ຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ແຎປບຈ຿຃ຖາຈເຌຽຽຈບຌ 3 ຾ປຓ 3 ຃ໃ ໍາ ເຌຽທຖາຌຌັໄ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະງາຖາຆະຘຓີ າຑທຓຊກຖທຄ ເນງໄ ກ຺ ຋ຍັ ແຎຉຽີ ຓບຄ ຂຸ ຂຌັ , ຽຆໃ ຄິ ຑະງາແກົຘຄ຺ ຃າຓ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຂຸ ຌຂຌັ ກຍັ ຋າໄ ທ ກໃ ຄິ ນົາໄ ຌບໄ ຄຆາງ ຏູຽໄ ຎຌັ ນົທຄຎະຕຈັ ແຈຽໄ ປຈັ ກຌ຺ ຉີ ກຌັ ຽບຄ. ຾ຉໃ ຑໍກບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະງາຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າແຎປບຈກບຄ຋ຍັ ຑະງາແກົຘຄ຺ ຃າຓ ຾ຖະ ຋າໄ ທ ກໃ ຄິ ນົາໄ ແຈຑໄ ບໄ ຓກຌັ ຉີ ກຍັ ນຄົັ ຽປຈັ ເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະງາຖາຆະຘຓີ າ຾ຉກຽຂາ຺ໄ ຘໃ ູ຾ຈຌຂະ຾ຓ, ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຅ໃ ຄຽປຈັ ເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຽຂາ຺ໄ ງຈຶ ຽບາ຺ ຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າແຈ຿ໄ ຈງຄໃາງ຾ຖທໄ ແຎຉຄັໄ ນົກັ ໜຌັໄ ດໃ ູຌບກຽຓບຄຈໃ າຌຽໜບ຋ໃ ຘີ າຖາກທຼຌຽຆໃ ຄິ ຽຎັຌ຋າຄຘາຓ຾ງກ ຽຑໃ ບ ປກັ ຘາຽນຈກາຌແຈຄໄ ໃາງ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ແຈເໄ ນ຾ໄ ຘຌຘຸຖງິ ະຑະນຌ຺ ຃ຸຓຑຌ຺ 1.000 ຃ຌ຺ ແຎກະກຼຓຽຘຌັໄ ຋າຄຈຄ຺ ຑະງາແຒ ຽຑໃ ບເນກໄ ບຄ຋ຍັ ນົທຄງກ຺ ຓາຘະຈທກ ຾ຖະ ເນຽໄ ຑງໄ ຽຓບຄຆາໄ ງ ແຎຽຍກິ ຽຂາ຺ໄ ຅າກ຃ຄັ ຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າຓາຖຼໄ ຄແຑໃ ຑຌ຺ ກຼຓ ຖຄ຺ ແຎຘະຖະຍູຖີ ຾ຖະຘໃ ຄັ ເນຽໄ ຑງໄ ຽຓບຄຂທາ ກຍັ ຆຼຄເຉ຃ໄ ຸຓ຃ຌ຺ 200 ຃ຌ຺ ງກ຺ ກບຄ຋ຍັ ແຎຘະຖະຍູຖກີ ໃ ບຌ ຾ຖະ ຘໃ ຄັ ເນໄ ຋າໄ ທ ຓະຌ,ີ ຋າໄ ຓຑຓ຺ ຃ຸຓກບຄ຋ຍັ 2 000 ຃ຌ຺ . ດໃ ູປກັ ຘາ຃າໄ ງຌບກຽຓບຄ ຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ ຘໃ ທຌຽ຅າ຺ໄ ຖາຘະທຄ຺ ຃ຸຓ ຃ຌ຺ 3.800 ຃ຌ຺ ຉາຓນົຄັ ແຎຉຄັໄ ຋ຍັ ດໃ ູຍາໄ ຌຂທາຌຂທາຄ ທຌັ ຋ໃ ີ 20 ກຸຓຑາ ຃.ຘ 1827 ຑະງາຽຓບຄຂທາ ແຈຌໄ ໍາຽບາ຺ ຑະງາ ຘຸຕາຈຆະທຄ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຘະຖະຍູຖີ ກຍັ ນົທຄຑຌ຺ ກບຄ຃ໍາ, ກບຄຆຼຄ, ກບຄຘຄີ , ຂຌໄ ຓາຽຐາ຺ໄ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ດໃ ູຍາໄ ຌຂທາຌຂທາຄ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຘໃ ຄັ ທໃ າ ຈຼທຌຑີໄ ທກຄັ ກຈິ ຅ະຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ຓາຉຍີ າຄກບກ, ເນກໄ ທຈຉບໄ ຌຽບາ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຃ຌ຺ ຖາທ ຂຌໄ ແຎດໃ ູທຼຄ ຅ຌັ ຅ໃ ຄ຅ະຑຌ຺ໄ ແຑ, ຑທກຌາງກບຄ ຌາງໝທຈຽຓບຄຘະຖະຍູຖີ ກໃ ຅ໍ ຈັ ກາຌຉາຓຘໃ ຄັ , ຑາງເຌ຃ຌຈຼທ, ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ກໃ ຘໍ າຓາຈ ຋ບໄ ຌ຿ປຓຽບາ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຃ຌ຺ ຖາທ ຽຆໃ ຄິ ຓ຅ີ າໍ ຌທຌຽຊຄີ 2.500 ຃ຌ຺ , ຾ຖທໄ ຽ຃ໃ ບຌຓາ຿຃ຖາຈ ຅າກຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຅ໃ ຄຶ ກຼຓ ງກ຺ ກບຄ຋ຍັ ຂຌໄ ແຎ຋າຄຽໜບ ນໃ ົຓ຺ ຘກັ ຽຑໃ ບຂຍັ ແຖໃ ຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓເນໜໄ ບີ ບກ຅າກຈຌີ ຖາທເຌຈາໄ ຌຌີໄ ຾ຖະ ກຼຓຎບໄ ຄກຌັ ຍໃ ໍເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓຽຂາ຺ໄ ຓາ຋າຄຈາໄ ຌຌ.ີໄ ຐໃ າງຘຓ຺ ຽຈຈັ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຈ຋ຘິ າຌ ຃ຌັ ແຈ຿ໄ ບກາຈຈ຾ີ ຖທໄ ກໃ ໍງກ຺ ຋ຍັ ແຎຉາຓນົຄັ , ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ແຎຽຊຄີ ຽຓບຄ ຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ ເຌທຌັ ຋ໃ ີ 17 ກຸຓຑາ ຃.ຘ 1827 ແຈດໄ ຸຈຉຄັໄ ຃າໄ ງດໃ ູຍຄ຋ະຽຖ ຋າຄຉາຽທຌັ ບບກຂບຄຽຓບຄຈໃ ຄັ ກໃ າທຖທຓ ຓ຃ີ າໄ ງເນງໃ 7 ຃າໄ ງ, ຓຑີ ຌ຺ ປຍ຺ ຎະຓາຌ 80.000 ຃ຌ຺ . 119 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຂ. ກາຌຎະຖາແຆຂບຄກບຄ຋ຍັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຑທກຘະນງາຓແຈປໄ ູຂໄ ໃ າທກາຌຽ຃ໃ ບຌແນທຂບຄກບຄ຋ຍັ ຖາທ຾ຉໃ ຋າໄ ງຎີ ຃.ຘ 1825 ຃: ຑາງນົຄັ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ບຸຎະຖາຈ ຉຈິ ຘະ ແຎຂຍັ ແຖໃ ຑທກຘະນງາຓ ບບກ຅າກນທ຺ ຽຓບຄຖາທຉໃ າຄໂ, ຑທກຘະນງາຓ຅ໃ ຄແຈຓໄ າ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຃ຌ຺ ບບກແຎຘຍຂໃ າທນົາງ຋າຄ ຽຓໃ ບປູຖໄ າງຖະບຼຈຂບຄກບຄ຋ຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ຉໃ ໍຓາຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄກະຍຌີ ຍູຖີ ເນນໄ ົທຄ຾ຑຄກຓ຺ ກາຌຽຓບຄຊເຍຍບກຖຄ຺ ແຎຖາງຄາຌຉໃ ໍຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ດໃ ູຍາຄກບກ ຾ຖະ ບກີ ຈາໄ ຌໜໃ ຄກໃ ໍແຈປໄ ຍັ ຂໃ າທ ຅າກບາງຸ຋ະງາ ຿ຈງ຾ຓໃ ຌ ຑະງາແຆງະທຆິ ຈິ ຏູປໄ ກັ ຘາກຸຄຽກໃ າ຺ ແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ໜຄັ ຘແຎຖາງຄາຌຉໃ ໍຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຘະນງາຓຓເີ ຅຃ທາຓທໃ າ: ຖາຆະຈບຌ຋ຄັ ນົາງຽນຌັ ຑທກຽຓບຄຖາທທຼຄ຅ຌັ ຖຄ຺ ຓາກທາຈຉບໄ ຌຽບາ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຽຓບຄຘະຖະຍູຖຂີ ຌໄ ແຎນົທຄນົາງ. ຽຓໃ ບປູຂໄ ໃ າທ຅າກນົາງ຋າຄທໃ າ: ” ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທ຺ຄຖຸ ກຂຌໄ ” ຽ຅າ຺ໄ ຆີທິຈຘະນງາຓ຅ໃ ຄແຈຘໄ ໃ ັຄເນຑໄ ະບີຌຑບຌຽ຋ຍ ຽ຅າ຺ໄ ກຓ຺ ຉໍານົທຈນໃ ຽປບແທຒາໄ ທຂຌໄ ແຎຘຍ ຖາຆະກາຌ຋ໃ ຽີ ຓບຄຘະຖະຍູຖເີ ນແໄ ຈ຃ໄ ທາຓ຿ຈງແທ, ເນນໄ ົທຄຘຸຑາຉາ຋ໃ ຊີ ໜຄັ ຘຓາ຅າກກຸຄຽກໃ າ຺ ຌຌັໄ ຽຎຌັ ຏູຌໄ າໍ ຑະງາບຌີ ຋ບຌ ຽ຋ຍ, ຽ຅າ຺ໄ ກຓ຺ ຉໍານົທຈ, ຖູກຽ຅າ຺ໄ ຑະງາຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ ກຍັ ຑະງາຖາຆະຽຘຌາຽ຅າ຺ໄ ກຓ຺ ຍຌັ ຆີກຓ຺ ຓະນາແ຋຃ຸຓຑຌ຺ 60.000 ຃ຌ຺ . ຾ຖທໄ ຒາໄ ທຂຌໄ ຓາຘະຖະຍູຖ຾ີ ຖທໄ ແຎ຿຃ຖາຈ, ເນຑໄ ະຓະນາຖແ຋ຽ຅າ຺ໄ ກຓ຺ ຉໍານົທຈນົຄັ ກຍັ ນົທຄຽຘງາ຃ຸຓຑຌ຺ 50.000 ຃ຌ຺ ງກ຺ ຂຌໄ ຓາ຋າຄຎາ຅ຌີ ຍູຖີ ຾ຖະ ຽຓບຄກາຖະຍຌີ ຍູຖເີ ນຑໄ ະງາຖາຆະທຄັ ຘຌັ ຃ຸຓຑທກ຅າຓບາຘາ 400 ຃ຌ຺ , ແຎ຅ຈັ ຾຅ຄຘບໄ ຓ຾ຎຄຽປບຖຍ຺ , ຽປບແຖໃ ກຼຓແທງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຂຌໄ ຓາ.  ກາຌບຍ຺ ຑະງກ຺ ຃ຌ຺ ຖາທ຅າກຽຓບຄ຿຃ຖາຈຓາທຼຄ຅ຌັ ນົຄັ ຅າຌຉຄັໄ ຃າໄ ງປຼຍປບໄ ງ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ບະຌຸທຄ຺ ແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນຑໄ ະງາງກ຺ ກະຍຈ຺ ຽຓບຄ຿຃ຖາຈແຎຑຍ຺ ຋ໃ ຃ີ າໄ ງ຾ຖທໄ ຘໃ ຄັ ທໃ າ ຽ຅ໃໃ າ຺ໄ ຑະງາຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າຎະຑຈຶ ຆໃ ທ຺ ຽຎຌັ ຑາຌຘຌັ ຈາຌນົາງ ຍຼຈຍຼຌແຑໃ ຉາໄ ຌຑຌ຺ ຖະຽຓບຄເນແໄ ຈ຃ໄ ທາຓ຋ຸກປບໄ ງຓາຈຌ຺ ຌາຌ຾ຖທໄ , ຽປາ຺ ຓາ຋າຄຌຓີໄ ຃ີ ຌ຺ ຽຂາ຺ໄ ຓາປບໄ ຄ຋ຸກຍໃ ແໍ ຈຂໄ າຈ ຈຼທຌແີໄ ຈບໄ ຍ຺ ຑະງຍ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຽຓບຄຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າຂຌໄ ແຎທຼຄ ຅ຌັ ເນກໄ ະກຼຓຑາງເຌກໍາຌຈ຺ 4 ທຌັ ຾ຖທໄ ຂຌໄ ແຎດໃ າຄນຍີ ຈໃ ທຌ. ຑາງນົຄັ ບຍ຺ ຑຑງຍ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າໝຈ຺ ຾ຖທໄ ເຌຉຌ຺ໄ ຽຈບຌ 4 ຽ຅າ຺ໄ ຓະນາບຸຎະຕາຈຉຈິ ຘະ ແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ຑທກຘກັ ຽຖກ຅ໍາຌທຌນົາງຘຍິ ຃ຌ຺ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ດໃ ູຌະ຃ບຌ ຖາຆະຘຓີ າ, ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນກໄ ຸຓຉທ຺ ແທ຋ໄ ຄັ ໝຈ຺ ເນຌໄ ໍາ຾ຉໃ ນທ຺ ໜາໄ ຃: ຑະງາຘຸ ຖງິ ະຑກັ ຈເີ ນຽໄ ຂາ຺ໄ ຑຍ຺ ຾ຉໃ ງບໄ ຌຑະງາ ຘຸຖງິ ະຑກັ ຈີ ຂບໍ ໃ ບຌງບຓ຋ຸກຘໃ ຄິ ຋ຸກດໃ າຄ ຾ຖະ ຂຖໍ ຄ຺ ແຎຍາຄກບກຽຑໃ ບຌາໍ ຽບາ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຂຌໄ ຓາ ຾ຖະ ຅ະບຍ຺ ຑະງຍ຺ ແຎດໃ ູທຼຄ ຅ຌັ , ຑບໄ ຓຌຑີໄ ງິ າຘຸ ຖງິ ະຑກັ ຈີ ແຈຓໄ ບຍຑະງາບຸຆຈິ ຑ຋ິ ກັ (ຍທ຺ ) ຽຆໃ ຄີ ຽຎຌັ ຑະງາແຑ຋ບຌ (ຌບໄ ງ) ຘະຓຸນາຌາງກ຺ ຾ຖະ ຃ະຌະ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຉທ຺ ຎະກຌັ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຑ຅ິ າຖະຌາຽນຌັ ທໃ າ ເຌຽທຖາຌກີໄ ບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓກຓ຺ ຑະຖາຆະທຄ຺ ຍໍທບຌກໍງກ຺ ຂຌຶໄ ຓາ ຽຊຄິ ຘະຖະຍຸ ຖ຾ີ ຖທໄ ຅ໃ ຄີ ເນຑໄ ະງາຘຸຖງິ ະຑກັ ຈຖີ ຄ຺ ແຎຍາຄກບກຽຑໃ ບຊ຿ບກາຈຌ຾ີໄ ຅ຄໄ ເນຍໄ າຄກບກປູທໄ ໃ າທຼຄ຅ຌັ ຍໃ ແໍ ຈແໄ ຎຽຎັຌ ກະຍຈ຺ ຾ຉໃ ງບໄ ຌ຃ບຍ຃ທ຺ ຽຓບຄຖາຆະຘຓີ າ, ຽຓບຄຘະຖະຍູຖີ ຾ຖະ ຽຓບຄບໃ ຌໂແຈປໄ ບໄ ຄ຋ຸກທໃ າ: ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄແຈ຋ໄ ໍາກາຌກຈ຺ ຂໃ ີ ຂໃ ຓ຺ ຽນຄັ ດໃ ູຽຎັຌຎະ຅ໍາ, ຑທກຽຂາ຺ ຘະໂິັກເ຅ຂຌໄ ແຎທຼຄ຅ຌັ , ຅ໃ ຄຶ ງກ຺ ຋ຍັ ຓາປຍັ ຑທກ຃ບຍ຃ທ຺ ຎະຆາຆຌ຺ ຌຂີໄ ຌໄ ແຎ... ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ກໃ ຂໍ ຼຌໜຄັ ຘຍໍາເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຅ຍັ ຑະງາຘຸຖງິ ະຑກັ ຈ,ີ ຑະງາຘຸຖງິ ະຑກັ ຈຖີ ຄ຺ ແຎຑບໄ ຓກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ດໃ ູ຃ຌັ ງາທ, ຽຆໃ ຄິ ຽຎຌັ ຍໃ ບຌ຾຃ຓ ຾ຖະ ກບຄ຋ຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຑທຓບຍ຺ ຑະງຍ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຽຓບຄຘະຖະຍູຖີ 120 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຂຌໄ ຓາ, ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຘໃ ຄັ ເນ຅ໄ ຍັ ຑະງາຘຸ ຑາທະຈຂີ າໄ ຽຘງ, ຾ຉໃ ຑະງາຆຼຄເຉໄ ຾ຖະ ຋າໄ ທຽຑງ຋ຄັ ນົາງຂຈັ ຃າໄ ຌ ຾ຖະ ຖຄ຺ ຃ທາຓຽນຌັ ທໃ າ ຃ທຌຎໃ ບງແຎຉາຓ຃ທາຓຽນຌັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຑະງາຘຸຖງິ ະຑກັ ຈີ ຖຄ຺ ແຎປບຈຘະຖະຍູຖກີ ໃ ໍຽຂາ຺ໄ ຑຍ຺ ຑະຖາຆາ ທຄ຺ ຍໍທບຌ ຽຆໃ ຄິ ຉຄັໄ ຋ຍັ ຑບຌດໃ ູນຌັໄ ຽຑໃ ບຖໍຊາໄ ກບຄ຋ຍັ ຽຓບຄຉໃ າຄໂຂຌໄ ຓາຉທີ ຼຄ຅ຌັ ນົຄັ ຅າກຌຌັໄ ຑະງາຘຸ ຑາທະຈ຅ີ ໃ ຄີ ຖຄ຺ ແຎ ຍາຄກບກ.  ຑະງາຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າຓາທາຄ຾ຏຌຉໃ ຘໍ ູກໄ ຍັ ກບຄ຋ຍັ ທຼຄ຅ຌັ ຽຓໃ ບກາໍ ຖຄັ ຂບຄຑະງາຖາຆະຘຓີ າ ຓາປບຈຽຂຈຽຓບຄ຿຃ຖາຈ ກໃ ໍຽນຌັ ຃ບຍ຃ທ຺ ຑທຓຊກບຍ຺ ຑະງຍ຺ ແຎທຼຄ຅ຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ ຅ໃ ຄິ ທາຄ຾ຏຌເນຑໄ ະງາຎະຕັຈ ຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ ຽຂາ຺ໄ ບໃ ບຌຌບໄ ຓ ກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຅ໃ ຄິ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄເນໄ ຑະງາຎະຕຈັ ຾ຖະ ຑະງາຑຓ຺ ງກ຺ ກະຍຈ຺ ຽຎຌັ ຏູ຃ໄ ທຍ຃ຸຓ຃ບຍ຃ທ຺ ຆາທຽຓບຄຂຌໄ ຓາທຼຄ຅ຌັ ຑບໄ ຓ຋ະນາຌທຼຄ຅ຌັ ຅າໍ ຌທຌ ໜໃ , ຽຓໃ ບ຃ບຍ຃ທ຺ ຽຓບຄ຿຃ຖາຈ ຽຈຌີ ຋າຄຓາຽຊຄີ ຋ໃ ຄ຺ ຘໍາຖຈິ ກໃ ໍຂໍຑກັ ຽຆາ຺ ດໃ ູ຋ໃ ຌີ ຌັໄ ຆໃ ທ຺ ຃າທ຿ຈງບາໄ ຄທໃ າ: ຓ຃ີ ທາຓບຈິ ຽຓໃ ບງ ນົາງ ຾ຖທໄ ຑະງາຎະຕຈັ , ຑະງາຑຓ຺ ກະຍຈ຺ ຾ຖະ ຑະງາຖຄ຺ ຘຄ຺ ຃າຓກໃ ໍນາທ຋ິ ຽີ ຑໃ ບຽຍໃ ບຽຓາ຺ ຑທກ຋ະນາຌທຼຄ຅ຌັ ຑໍປບຈ ຽທຖາຈກຶ ຘະຄຈັ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະງາຖາຆະຘຓີ າກໃ ຽໍ ຂາ຺ໄ ຓາຉ຋ີ ະນາຌທຼຄ຅ຌັ ຾ຉກ ຾ຖະ ດຈຶ ຽບາ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຃ຌ຺ ຖາທ຃ຌ, ຅າກ ຌຌັໄ ກໃ ຑໍ າກຌັ ຅ຈັ ຾຅ຄຉຄັໄ ຃າໄ ງຽຑໃ ບຉໃ ໍຘູກໄ ຍັ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ , ຘໃ ທຌຑທກ຋ະນາຌກໃ ຸຓ຋ໃ ໜີ ຓີ າແຈໄ ກໃ ຖໍ າງຄາຌຉໃ ໍຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸ ທຄ຺ . ຽຓໃ ບປູທໄ ໃ າກບຄ຋ຍັ ຉຌ຺ ຊກນົບກ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ກໃ ໍແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນໄ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຈ຋ຘິ າຌ, ຽ຅າ຺ໄ ກໃ ໍາຑາໄ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ຎາຌ ຃ຸຓ຋ະນາຌ 3.600 ຃ຌ຺ ຓາຉກີ ບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະງາຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ, ກາຌຉໃ ຘໍ ູຈໄ ໍາຽຌຌີ ແຎດໃ າຄຈຸຽຈບຈ, ຽ຅າ຺ໄ ຘຸ຋ຘິ າຌຽນຌັ ທໃ າ: ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າຓບີ າທຸຈ ຾ຖະ ກາໍ ຖຄັ ຽໜບກທໃ າ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຅ໃ ຄຊບງ຋ຍັ ກຍັ ຓານາຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ຖາງຄາຌຽນຈກາຌເນປໄ ູ຋ໄ ຸກດໃ າຄ. ເຌຽທຖາຈຼທກຌັ ຌຌັໄ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ກໃ ໍບຍ຺ ຑະງຍ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຽຓບຄຘະຖະຍູຖຽີ ຊຄີ ຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ ແຈໄ ຖາງຄາຌເນຽໄ ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ປູທໄ ໃ າ ແຈບໄ ຺ຍຑະງຍ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຘະນງາຓແຈໄ 110 ຃ບຍ຃ທ຺ , ຅ຌີ ແຈໄ 220 ຃ບຍ຃ທ຺ , ຖາທຈໄ 10.000 ຃ບຍ຃ທ຺ ຾ຖະ ແຈ຾ໄ ຅ຄໄ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ປູທໄ ໃ າ: ຽທຖາຌກີໄ ບຄ຋ຍັ ຍາຄກບກຑທຓງກ຺ ຋ຍັ ຂຌໄ ຓາ຋ຸກ຋າຄ ຾ຖະ ແຈເໄ ຆໄ ຃ຌ຺ ຂໃ ຓີ າໄ ແຎ຅ຍັ ຑໃ ຃ໍ າໄ ຆາທຽປບຽຊຄີ ຍາໄ ຌ ບາຖຌັ ງກິ ແຈໄ 4 ຖາໍ ແຉໃ , ຊາຓແຈ຃ໄ ທາຓທໃ າ: ຌາງຂຸຌຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຓາຉຄັໄ ດໃ ູກຄ຺ ຽກໃ າ຺ ຾ກໃ , ງກ຺ ແຎຍາໄ ຌຌະ຃ບຌຌາງກ຺ , ຋າຄຎາ຅ຌີ ຍູຖີ ຾ຖະ ຋າຄກະຍຌີ ຍູຖ.ີ  ຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ຅ຈັ ກບຄ຋ຍັ ກຼຓຎບໄ ຄກຌັ ກາຌປຸກປາຌຂບຄຘະນງາຓ ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ປູທໄ ໃ າກບຄ຋ຍັ ຍາຄກບກງກ຺ ຂຌໄ ຓານົາງ຋າຄ຃຾ຌທຌຌັໄ , ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຅ໃ ຄແຈແໄ ຎຎກຶ ຘາກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຈ຋ິ ຘາຌ, ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຘຌຽຑງໄ ກທາຌຌາງ຋ຍັ , ຌາງກບຄ຋ຄັ ຎທຄທໃ າ: ຽປາ຺ ຅ະຉຄັໄ ຋ຍັ ຘູກໄ ຍັ ຍາຄກບກດໃ ຿ູ ຃ຖາຈຌຌັໄ ຍໃແໍ ຈ.ໄ ງບໄ ຌ຋ຍັ ຍາຄກບກຑທຓງກ຺ ຂຌໄ ຓານົາງ຋າຄ ຽຑໃ ບຘຸຓຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄ຿຃ຖາຈ຃ຌ ຿ຈງຘະຽຑາະຽທຖາຌີໄ ກບຄ຋ຍັ ຑະງາ ຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ ຑທຓຉຄັໄ ດໃ ູ຋ໃ ຄ຺ ຘໍາຖຈິ , ຊາໄ ຽປາ຺ ດໃ ູ຿຃ຖາຈຌີໄ ດາໄ ຌ຅ະຽຎຌັ ຽຘກິ ຂະຌາຍນົຄັ ຅າໍ ຽຎຌັ ຉບໄ ຄ຾ງກແຑໃ ຑຌ຺ ແຎຘູ ໄ ເນນໄ ົາງ຋າຄຽຑໃ ບເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ຾ງກແຎຉ຾ີ ຉໃ ຖະຍໃ ບຌ຾ຖທໄ ຐໃ າງຽປາ຺ ຅ະຉຘີ ະນງາຓເນ຾ໄ ຉກ຿ຈງຄໃ າງ. ຘໃ ທຌ ກບຄ຋ຍັ ນົທຄຌຌັໄ ເນຊໄ ບງແຎຉຄັໄ ປຍັ ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓດໃ ູໜບຄຍທ຺ ຖໍາຑູຽນຌັ ຅ະຈກີ ທໃ າຽຓບຄ຿຃ຖາຈ. ນົຄັ ຅າກຽຎີກຘາກຌັ ປຼຍປບໄ ງ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຅ໃ ຄແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ເນກໄ ບຄ຋ະນາຌຖາທ ຊບງເນແໄ ຎຉຄັໄ ດໃ ູ຅ຈຸ ດຸຈຈ຋ະຘາຈ ຉໃ າຄໂ຃: ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ງກ຺ ຂຌໄ ແຎຽຓບຄນໃ ົຓ຺ ຘກັ ຾ຖທໄ ຉຄັໄ ຃າໄ ງເນງໃ ດໃ ູຽຓບຄນໃ ົຓ຺ ຘກັ , ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ຘຸຈ຋ຘິ າຌ ແຎຉຄັໄ ໜຌັໄ ດໃ ູຽຓບຄຑູ ຂຼທ, ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຑູຂຼທຍໃ ງໍ ບຓບບກຓາຑຍ຺ . ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຈ຋ຘິ າຌ຅ໃ ຄຘໃ ຄັ ເນຌໄ າງ຋ຍັ ຌາງກບຄ຃ຸຓ຋ະນາຌ 1.000 ຎາງ຃ຌ຺ ຽຂາ຺ໄ ຉີ ຽຓບຄຑູຂຼທ ຾ຖທໄ ຅ຍັ ຽບາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄແຎຂາໄ ຽຘງ ຾ຖທໄ ບຍ຺ ຑະງຍ຺ ຽຂາ຺ໄ ຓາທຼຄ຅ຌັ . ກບຄ຋ຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຈ຋ຘິ າຌ ແຈຉໄ ຄັໄ ໜຌັໄ ດໃ ູຽຓບຄ 121 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຑູຂຼທ. ຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ຘໃ ຄັ ເນກໄ ບຄ຋ະນາຌກຼຓງາໄ ງກບຄ຋ຍັ ແຎຽຓບຄຍທ຺ ຖາໍ ຑູຌ ຿ຈງຽນບົ ຋ະນາຌແທ຿ໄ ຃ຖາຈກບຄໜໃ ຄ ຽຑໃ ບ ເນຽໄ ຏາ຺ ຽຖາ຺ໄ ຽຂາ຺ໄ ຾ຖະ ຃າໄ ງ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ຂຌໄ ຌຌັໄ . ນົຄັ ຅າກຘໃ ຄັ ກາຌ຾ຖທໄ ຅ໃ ຄງກ຺ ກບຄ຋ຍັ ເນງໃ ໂບບກ຅າກ຿຃ຖາຈ ເຌຽຈບຌ 4 ຾ປຓ 4 ຃ໃ ໍາ ຽຓໃ ບຓາປບຈໜບຄຍທ຺ ຖໍາຑູ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈຌໄ ໍາຑາ຅ຈັ ຉຄັໄ ກບຄ຋ຍັ ເນງໃ ດໃ ູໜບຄຍທ຺ ຖໍາຑູ ເນຑໄ ະງາຌະຖຌີ ຃ຸຓ ຋ະນາຌ 3.000 ຃ຌ຺ , ດໃ ູຎະ຅າໍ ຃າໄ ງຌຌັໄ , ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ງກ຺ ກາໍ ຖຄັ ແຎຉຄັໄ ດໃ ູຑູຽຂາ຺ໄ ຘາຌຍໃ ບຌ຋າຄຘບຄ຾ຄໃ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຽຘຌັໄ ຋າຄແຎ ທຼຄ຅ຌັ ເນຑໄ ະງາຘຸ຿ຑ ກຍັ ຽຑງຆາຌຌ຺ ຽຎຌັ ຌາງ຋ຍັ ຃ຸຓ຋ະນາຌ 20.000 ຃ຌ຺ , ຎະ຅າໍ ດໃ ູນບໄ ຓຑູຽຂາ຺ໄ ຘາຌ ເນຑໄ ະງາຆຼຄ ຘາ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຃ຸຓ຋ະນາຌ 5.000 ຃ຌ຺ , ແຎຉຄັໄ ຃າໄ ງດໃ ູຍາໄ ຌຘະໜຓ຺ , ເນຑໄ ະງາກບຄ຃ໍາ຃ຸຓ຋ະນາຌ 4.000 ຃ຌ຺ , ແຎຉຄັໄ ຃າໄ ງດໃ ູຆໃ ບຄຄທ຺ ຾ຉກຘໃ ທຌກບຄ຋ຍັ ຂບຄຓະນາບຸຎະຕາຈຉຈິ ຘະ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູຽຓບຄງະ຿ຘ຋ບຌຌຌັໄ , ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຓໜີ ຄັ ຘຘໃ ຄ຺ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈຉຈິ ຘະງກ຺ ກບຄ຋ຍັ ແຎຉຄັໄ ປກັ ຘາຉຌ຺ໄ ຋າຄ, ດໃ ູຽຓບຄຘຸທຌັ ຌະຑູຓ ຽຎຌັ ຋າຄ຋ໃ ຘີ ຈັ ຉູ຅ະຓາ຋າຄຽຓບຄກະຍຌີ ຍູຖ,ີ ເນໄ ຑະງາຘຸຂະ຃ຸຓ຋ຍັ ຆາໄ ຄ ຾ຖະ ຃ທາງຉໃ າຄຽ຃ໃ ບຄຘໃ ຄ຺ ຘະຍຼຄບານາຌ ຾ຖະ ກະຘູຌຈຌີ ຎຌແຎ຾຅ກດາງເນ຋ໄ ຸກໂກບຄ຋ຍັ , ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຅ຈັ ຾຅ຄຉຄັໄ ຃າໄ ງ ຾ຖະ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຌາງກບຄປກັ ຘາຈໃ າຌດໃ າຄໜຌັໄ ຃ຄ຺ ຾ຖທໄ ຅ໃ ຄີ ເນ຋ໄ ະນາຌກບຄຘຸຈ຋າໄ ງຊບງ຅າກ຿຃ ຖາຈ ຿ຈງແຈ຅ໄ ຈັ ຋ຍັ ແຎຽຑໃ ຓີ ຽຉຓີ ບກີ 4.000 ຃ຌ຺ . ຽຑໃ ບງກ຺ ງາໄ ງຽ຃ໃ ບຄຂບຄ ຿ຈງ຅ຈັ ຾ຍໃ ຄບບກຽຎຌັ 3 ຋ຍັ ຓາງກ຺ ງາໄ ງຓາ ຉຄັໄ ດໃ ູ຋ໃ ຄ຺ ຖໍາຑເີໄ ກກໄ ຍັ ໜບຄຍທ຺ ຖໍາຑູເຌຽທຖາຉຄັໄ ຃າໄ ງດໃ ູຌຌັໄ ກບຄ຋ຍັ ຖາຆະຘຓີ າຌາໍ ຿ຈງຑະຌະຕຄ຺ ຘຄ຺ ຃າຓຽຆໃ ຄີ ຉຄັໄ ຃າໄ ງດໃ ູກໃ ບຌ ແຈຍໄ ຸ ກ຿຅ຓຉ຋ີ ຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄດໃ າຄກະ຋ຌັ ນຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຿ບ຅ໃ ຄີ ຘໃ ຄັ ເນຊໄ ບງ຋ຍັ ແຎຉຄັໄ ດໃ ູຍາໄ ຌຉຌີ ຽຂາ຺ ຌໍາຑູ. ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ປູທໄ ໃ າ ກບຄ຋ຍັ ຖາຆະຘຓີ າຓາຽຑໃ ຓີ ຾ຖະ ຓາເກ຃ໄ ຾ຌທຌ຅ີໄ ໃ ຄຘໃ ຄັ ເນຑໄ ະງາຌະຖຌີ ກຼຓຎບໄ ຄກຌັ ໜບຄຍທ຺ ຖໍາຑູ ເນ຾ໄ ຂຄ຾ປຄ ຾ຖະ ເນ຋ໄ າໄ ທບຌີ ຋ບຌ, ຋າໄ ທຘູຌ຋ບຌ ຃ຸຓ຋ະນາຌ 2.000 ຃ຌ຺ , ແຎຽຑໃ ຓີ ຽຉຓີ ເນບໄ ກີ . ຑບໄ ຓຈຼທກຌັ ຌີໄ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ກໃ ເໍ ນຉໄ ຄັໄ ຃າໄ ງຂຌໄ ບກີ ດໃ ູ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງ ເນຑໄ ະງາຆຼຄຂທາ ຽຎຌັ ຌາງ຋ຍ຃ຸຓ຋ະນາຌ 5.000 ຃ຌ຺ . ຽຓໃ ບຉຄັໄ ຃າໄ ງ຋ໃ ຑີ ູຽຂາ຺ໄ ຘາຌຘໍາຽຖຈັ ຾ຖທໄ ຅ໃ ຄີ ແຈປໄ ຼກຽບາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຈ຋ຘິ າຌຓາ຅າກຑູຽຂາ຺ ຂຼທ ຾ຖທໄ ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ຘຸຈ຋ຘິ າຌ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ເນງໃ ຍຌັ ຆາ຋ຸກ຋ຍັ , ຋ຸກ ກບຄ຋ຄັ 7 ຃າໄ ງ, ຾ຖທໄ ຘໃ ຄັ ເນ຋ໄ າໄ ທ ຿ບ ຃ຸຓ຋ະນາຌ 5.000຃ຌ຺ , ແຎຉຄັໄ ຃າໄ ງຎຈິ ຋າຄ຋ໃ ຄ຺ ຍກ຺ ນທາຌປຓີ ຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ ຋ໃ າ ຂາໄ ຓແຎຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ , ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ຑຓີ ຑຘິ າຌ ຃ຸຓ຋ະນາຌ 60 ຃ຌ຺ , ຂຌໄ ຂໃ ຓີ າໄ ຊໜຄັ ຘຎນາຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍ຃ໍາ ຋ໃ ຊີ ກ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນງໄ ກ຺ ຋ຍັ ແຎຉຽີ ຓບຄຌບໄ ງເນງໃ ຐໃ າງຽໜບຌຌັໄ ເນງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຓາຆໃ ທງຑະງາຆຼຄຂທາປກັ ຘາ຃າໄ ງດໃ ູ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງ, ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຅ຈັ ຾຅ຄຎບໄ ຄກຌັ ຈໃ າຌ຋າຄຽຂຈ຾ຈຌຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ຌຌັໄ ຋ຄັ ຆຌໄ ຌບກ ຾ຖະ ຆຌັໄ ເຌຽຎຌັ ກາຌກທຈກາ຃ທາຓໜຌັໄ ຃ຄ຺ .  ຘະນງາຓ຅ຈັ ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ປຸ ກປາຌຖາທ ຐໃ າງຑະຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຘະນງາຓ ນົຄັ ຅າກຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ແຈແໄ ຎກທາຈຉບໄ ຌຽບາ຺ ຃ທ຺ ຖາທ ດໃ ູຽຓບຄຘະຖະຍູຖແີ ຎໝຈ຺ ຾ຖທໄ ຅ໃ ຄີ ຆາຍ຅າກຑະງາຘຸຖງິ ະຑກັ ຈທີ ໃ າ: ກບຄ຋ຍັ ຖາທງກ຺ ແຎຉກີ ຸຄຽ຋ຍ ຑະບຄ຺ ແຈ຅ໄ ຈັ ກາຌຎບໄ ຄກຌັ ຑະຌະ຃ບຌຽຎຌັ ກາຌ ເນງໃ , ເນຉໄ ຄັໄ ຃າໄ ງບບໄ ຓຑະຌະ຃ບຌແທ຾ໄ ຉໃ ຋ຄ຺ ຄທ຺ ຖໍາຑບຄ (ຍທ຺ ຖໍາ຿ຑຄ) ແຎ຅ຌ຺ ຽຊຄີ ຋ໃ ຄ຺ ງາຄກະຎ,ິ ຾ຖທໄ ເນຽໄ ກຌຽບາ຺ ຑຌ຺ ຽຘກີ ຅າກຽຓບຄຐໃ າງເຉ,ໄ ຐໃ າງຽໜບຽຂາ຺ໄ ຓາ຿ປຓກຌັ ເຌທຌັ ຋ໃ ີ 3 ຓຌີ າ 1827, ຅າກຌຌັໄ ຅ໃ ຄເນກໄ ຓ຺ ຑະຖາຆະທຄັ ຍໍທບຌຘະຊາຌຓຄ຺ ຃ຌ຺ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຂຌໄ ຓາ຋າຄຽໜບຘະຖະຍູຖີ ຉຄັໄ ຋ຍັ ດໃ ູ຋ໃ າຽປບຽຂາ຺ ຑະຑຸຈ຋ະຍາຈຽຑໃ ບ຃ບງຊາໄ ຋ຍັ ນທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ, ຽຓໃ ບ຋ຍັ ຋ຄັ ນົາງຓາຑບໄ ຓກຌັ ຾ຖທໄ , ກຓ຺ ຑະຖາຆະທຄັ ຍທໍ ບຌ຾ຓໃ ຋ຍັ ເນງໃ ຅ໃ ຄີ ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນ຾ໄ ຓໃ ຋ຍັ ຅ໃ າ຾ຘຌງາກບຌ, ຑະງາກາ຿ໜຕາ ຆະຽຘຌາ, ຑະງາທແິ ຆ຋ະຕີຌ຋ະຕາ, ຑະງາຌະຖຄ຺ ທແິ ຆ ຽຎັຌ຾ຓໃ ຋ຍັ ໜາໄ ຋ໃ ໜີ ໃ ຄ, ກຓ຺ ໝໃ ຌຽຘຌາຍໍຕິຕກັ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ງັ ໜາໄ ຋ໃ ີ ຘບຄ, ກຓ຺ ໜໃ ຌຽຘຌຽິ ຋ຍຽຎຌັ ກບຄກາຄ, ກບຄໜໃ ຌຌະຖາຌຸຆຈິ ກຍັ ໜໃ ຌຘະທຈັ ທແິ ຆຽຎຌັ ຎີກຆາໄ ງ, ຎີຂທາກຓ຺ ໜໃ ຌຕາຓບຘິ ະ ຽຕຈ, ກຓ຺ ໝໃ ຌ຋ຽິ ຍຈຍໍຈ,ີ ກຓ຺ ໝໃ ຌຑຓ຺ ຑກັ ຈ,ີ ຑະຌະຽຕ຋ບຌນຕາຆາ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ງກ຺ ຂຌໄ ຓາ຋າຄຈຄ຺ ຑະງາແຒ ຽຑໃ ບຍຸກຉີ ກບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ . ເນຑໄ ະງາຓະນາ຿ງ຋າ຃ຸຓ຋ຍັ ຓບຌ ຂຌໄ ຓາ຋າຄຈຄ຺ ກາຄ, ເນຑໄ ະງາບຸ ແຑ຋ບຌ ຃ຸຓ຋ະນາຌກຸຄຽ຋ຍ 5.000 ຃ຌ຺ . ຂຌໄ ຓາຊາໄ ດໃ ູ ຽຓບຄຽຑຈັ ຘະຍູຌ, ເນຑໄ ະງາຽຑຈັ ທແິ ຆກຍັ ຑະງາແກ຿ກຘາ຃ຸຓ຋ະນາຌນທ຺ ຽຓບຄຐໃ າງຽໜບ 122 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

3.000 ຃ຌ຺ , ຂຌໄ ຓາ຋າຄຽຓບຄຑຘິ າຌຸ຿ຖກ ຽຑໃ ບຍຸກຉກີ ຍັ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ຃າໄ ງດໃ ູຽຓບຄນໃ ົຓ຺ ຘກັ , ເນຑໄ ະງາ ຕາຈຆະຌກິ ຸຌ, ຑະງາຕາຓ຃ໍາ຾ນຄ, ຑະງາຖບຄຽຓບຄ, ຑະງາ຅ຌັ ຋ະຍູຖີ ງກ຺ ຋ຍັ ຽຓບຄຑະຉະຍບຄຂຌໄ ຓາ຋າຄຽຓບຄຘຸຖຌີ ຾ຖະ ຂຌໄ ຓາ຋າຄຽຓບຄຎາ຅ຌີ , ຽຓບຄຎະ຅ຌັ ຉະ຃າຌ ບກີ ຅າໍ ຌທຌ 4 ຋ຍັ ຃: ຋ຍັ ຑະງາຕາຈຆະຘຸຑາທະຈ,ີ ຋ຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຑະງາ ຑົະ຃ຄັ , ຋ຍັ ກຓ຺ ໝໃ ຌຑຆິ ຈິ ຑູຽຍຌ ຾ຖະ ຋ຍັ ກຓ຺ ໝໃ ຌຘຸຖຌີ ຋ະຕະຕກັ ຽຑໃ ບຽຂາ຺ໄ ຉ຋ີ ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈຉຘິ ະ ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູຽຓບຄ ຘຸທຌັ ະຑຸຓ.  ຍຌັ ຈາຍຌັໄ ປຍ຺ ຉໃ າຄໂ ຓາຽຊຄີ ຽຈບຌຽຓຘາຎີ ຃.ຘ 1827 ກບຄ຋ຍັ ນົທຄຂບຄຘະນງາຓງກ຺ ຓາຽຊຄີ ຽຓບຄຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ ຅າກຌຌັໄ ກຓ຺ ຑະຖາຆະທຄັ ຍໍທບຌ, ຾ຓໃ ຋ຍັ ເນງໃ ຂບຄຘະນງາຓ ຅ໃ ຄີ ຾ຉໃ ຄເນຑໄ ະງາຕາຈຆະຘຸຑທິ ະຈີ ຽບາ຺ ຋ະນາຌ 6.000 ຃ຌ຺ , ງກ຺ ຂຌໄ ຓາ ຋າຄ຅າໍ ຎາຘກັ , ຑຓໍ າຽຊຄີ ຽຓບຄຑຓິ າງ (ເຌຂຄ຺ ຽຂຈ຅ຄັ ນທຈັ ຖາຆະຘຓີ າ) ກໃແໍ ຈຎໄ ະຊະກຍັ ກບຄຽ຅າ຺ໄ ຿ຊ ຐໃ າງຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ , ກາຌ ຘູຖໄ ຍ຺ ຾ກໃ ງາຄນົາງທຌັ ຽນຌັ ທໃ າ: ກໍາຖຄັ ຋ະນາຌຘະນງາຓນົາງກທໃ າກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຿ຊກໃ ໍແຈຎໄ ະ຃າໄ ງ຾ຉກ຃ຌຓາຽຓບຄ ຘຸທຌັ ຌະຑູຓຽຑໃ ບຘຓ຺ ຋ຍ຺ ກຍັ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈຉຘິ ະ, ຑະງາຕາຈຆະຘຸຑາທະຈກີ ໃ ງໍ ກ຺ ຓາຉຄັໄ ດໃ ູຽຓບຄຂບຌ຾ກໃ ຌ ຖທໄ ຘາໄ ຄກຌ຺ ບຸຍາງ຾ຉກ຾ງກຑາງເຌກບຄ຋ຍັ ຖາທ ຿ຈງຓໜີ ຄັ ຘແຎນາຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈຉຘິ ະທໃ າ: “ ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈຖຄ຺ ຓາກຸຄ ຽ຋ຍ ຾ຉໃ ກໃ ບຌຽ຃ງີ ຽທາ຺ໄ ທໃ າ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸ຅ະກະຍຈ຺ ຌຌັໄ ຍຈັ ຌຘີໄ ຓ຺ ຅ຄີ ຾ຖທໄ ຂເໍ ນຽໄ ຅າ຺ໄ ບາຎະຕາຈແຎຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ເນແໄ ຈ,ໄ ຋ຍັ ນົທຄ຅ະງກ຺ ຂຌໄ ແຎຘະຈທກ ຾ຖະ ຽປາ຺ ຅ະງກ຺ ໜຌູ ຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈແຎ ” ຃ຌັ ຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈຉຘິ ະ ແຈປໄ ຍັ ໜຄັ ຘຌ຾ີໄ ຖທໄ ກໃ ຓໍ ຑີ ະແ຋ ຘຄ຺ ແຘດໃ າຄງໃ ຄິ ຾ຖະ ຃ຈິ ທໃ າກາຌ຋ໃ ທີ ໃ າຑະງາຖາຈຆະຘຸຑາທະຈຓີ ໜີ ຄັ ຘຓາຽຊຄີ ຌຌັໄ ຅ະຽຎຌັ ກຌ຺ ບຸຍາງເນຽໄ ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຘຉຌ຺ ຾ຉໃ ຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈຽນຌັ ທໃ າ: ຅ະບໍາແທຍໄ ໃ ແໍ ຈໄ ຅ໃ ຄີ ຘໃ ຄ຺ ຘາຌຓາຊທາງຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຋ໃ ຑີ ູຽຂາ຺ໄ ຘາຌ ຽຑໃ ບຘະ຾ຈຄ຃ທາຓຍໍຖຘິ ຸ ຈ. ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸ ທຄ຺ ປູທໄ ໃ າບຌັ ຌ຾ີໄ ຓໃ ຌກຌ຺ ບຸ ຍາງຂບຄຘະນງາຓ຋ໃ ງີ ທ຺ ະຽດ຺າໄ ເນ຾ໄ ຉກກຌັ , ຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈຉຘິ ະ ຽນຌັ ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓຽໜບ ກທໃ າກາໍ ຖຄັ ຑຌ຺ ຾ຖະ ບາທຸຈງຸຈ຋ະຑຌັ ຋ຄັ ເຆກໄ ຌ຺ ຽຘກີ ດໃ າຄປບຍຈາໄ ຌ ຅ໃ ຄຊບງ຋ຍັ ແຎຉຄັໄ ດໃ ູຽຓບຄໜບຄນາຌ, ຽປຈັ ເນຑໄ ະງາ ຖາຆະຘຸຑາທະຈຍີ ໃ ໍຑໍເ຅ ຅ໃ ຄີ ງກ຺ ກບຄ຋ຍັ ແຎຉຽີ ບາ຺ ຽຓບງະ຿ຘ຋ບຌ ຾ຉໃ ຊກຎະຆາຆຌ຺ ຽຓບຄຉຉີ າໄ ຌ຃ຌດໃ າຄ຾ຂຄ຾ປຄ ຾ຖະ ຍໃ ໍ ງບຓບໃ ບຌຉໃ ໍຑທກຽຂາ຺ ຾ຉໃ ງບໄ ຌກາໍ ຖຄັ ໜບໄ ງກທໃ າ຅ໃ ຄີ ຘາຓາຈຘູແໄ ຈຑໄ ຼຄ 2 ທຌັ ຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ ກໃ ຑໍ ໃ າງ຾ຑເໄ ນຘໄ ະນງາຓ, ຘະນງາຓແຈໄ ຅ຍັ ຽບາ຺ ງາຈຑຌີໄ ບໄ ຄຂບຄບຸຎະຕາຈຉຘິ ະ, ຉະນບົ ຈປບຈຎະຆາຆຌ຺ ຏູປໄ ກັ ຆາຈແຈໄ 160 ຃ຌ຺ , ຾ຖທໄ ກໃ ໍຌໍາຽບາ຺ ຓາຽຏາ຺ ແຒ຋ຄັ ຽຎຌັ ດໃ ູ ຂາໄ ຄ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຆ,ີ ຽຎຌັ ກາຌກະ຋ໍາບຌັ ຿ນຈປາໄ ງຎໃ າຽຊໃ ບຌຉໃ ຎໍ ະຆາຆຌ຺ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຏູປໄ ກັ ຆາຈ, ຽປຈັ ເນຎໄ ະຆາຆຌ຺ ຖາທ຃ຼຈ຾຃ຌໄ ຉໃ ໍຘະນງາຓຽຎຌັ ດໃ າຄງໃ ຄີ , ຾ຖທໄ ແຎຽຂາ຺ໄ ກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈຉຘິ ະ ດໃ ູຽຓບຄໜບຄນາຌຽປຈັ ເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຑະງາຆະຘຸຑາທະຈີ ດາໄ ຌ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈຉຈິ ຘະ. ກບຄ຋ຍັ ນົທຄຂບຄຘະນງາຓ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄເນຑໄ ະງາ຾ຘຌງາກບຌ, ຑະງາກະຖາ຿ໜຖາຆະຽຘຌາ, ຑະງາທແິ ຆງະຍູຕີຌ ຋ະຕາ, ຑະງາຌະຕຄ຺ ຃ະທແິ ຆ ຾ຖະ ໝໃ ບຓຽ຅າ຺ໄ ຂຸຌຽຌຌ ຃ຸຓ຃ຌ຺ ຿຋ຈ ຾ຖະ ກບຄ຿຅ຓຖທຓຓີ 8.400 ຃ຌ຺ , ເນຽໄ ຎຌັ ຋ຍັ ໜາໄ ງກ຺ ຂຌໄ ຓາຍຸກຉ຃ີ າໄ ງຽຓບຄໜບຄຍທ຺ ຖໍາຑູ, ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ຋ຄັ 5 ຋ຍັ , ແຈຍໄ ຸກຉ຃ີ າໄ ງຑະງາຌະຕຌີ ເຌທຌັ ບຌັ ຃າຌ ທຌັ ຋ໃ ີ 1 ຑຈຶ ຘະຑາ 1827 ຑະງາຌະຕຌີ (຾ຓໃ ຋ຍັ ຖາທ) ແຈຌໄ ໍາກໍາຖຄັ ຋ະນາຌຉໃ ໍຘູດໄ ໃ າຄຈຸຽຈບຈ ຾ຖະ ຈຍັ ຘູຌ຋ະນາຌຘະນງາຓ ຖຓ຺ໄ ຉາງຽຎຌັ ຅າໍ ຌທຌນທົ ຄນົາງຽຆໃ ຌັ : ຑະງາກຼຈ, ນົທຄຑກັ ຈຌີ ຖຸ ກັ , ນົທຄຑຑິ ຈິ ຘຓ຺ ຍຈັ , ນົທຄຑຖິ າ຋ກັ , ຘະຓຄີ ຍາຍບຄ຺ ທະ, ຘະຓຄີ ຕາຆະຽ຋ທະ, ຘະຓຄີ ຌະຖາ຅ບຓຘຸ ທະ...ຘໃ ທຌແຑຑຌ຺ ຌຌັໄ ຊກຂາໄ ຉາງຌຍັ ຍໃ ໍຊທໄ ຌ. ຾ຉໃ ຽຌໃ ບຄ຅າກທໃ າ຋ະນາຌ ຘະນງາຓຓກີ າໍ ຖຄັ ນົາງກທໃ າ ຾ຖະ ຓກີ ບຄໝຌູ ຓາຽຑໃ ຓີ ຍໃ ໍຂາຈ, ຓາຽຊຄີ ທຌັ ຘຸກ ທຌັ ຋ໃ ີ 4 ຑຈຶ ຘະຑາ 1827 ຃າໄ ງຂບຄຑະງາ ຌະຕີຌ ກໃ ໍຊກຘະນງາຓດຈຶ ແຈ຋ໄ ະນາຌຘະນງາຓແຈ຅ໄ ຍັ ຑະງາຌະຕີຌ, ຾ຖທໄ ຘໃ ຄ຺ ແຎເນກໄ ຓ຺ ຑະຖາຆະທຄັ ຍໍທບຌ ຽນຌັ ຘຓີ ຑະຌະຕີຌຽກໃ ຄັ ກາໄ ຅ໃ ຄຊາຓທໃ າ:”຅ະງບຓບໃ ບຌຌບໄ ຓນົຍໃ ໍ, ຊາໄ ງບຓບໃ ບຌຌບໄ ຓ຅ະຖຼໄ ຄແທ”ໄ ຾ຉໃ ຑະງາຌະຕີຌແຈຉໄ ບຍທໃ າ:” 123 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຽຎຌັ ຆາງຆາຈ຋ະນາຌຊາໄ ຽຘງ຋຾ີ ຖທໄ ຉບໄ ຄຉາງ ”. ຾ຓໃ ຋ຍັ ຘະນງາຓ຅ໃ ຄຽບາ຺ ຆາໄ ຄເຆຄໄ າ຾຋ຄຑະງາຌະຕີຌ຅ຌ຺ ຘຌີໄ ຆທີ ຈິ . ຽຓໃ ບ ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓຉີແຈ຃ໄ າໄ ງຑະງາຌະຕີຌ ຾ຖທໄ ກໃ ໍງກ຺ ຋ັຍຓາຉັຄໄ ດໃ ູ຋ໃ ຺ຄຘ຺ຓໄ ຎໃ ບງ ແກ຅າກຆໃ ບຄຽຂ຺າໄ ຘາຌຎະຓາຌ 10 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ . ກາຌຉໃ ຘໍ ູຂໄ ບຄຑະງາຌະຕີຌເຌ຃ຄັໄ ຌີໄ ຽຎຌັ ກາຌບຄ຺ ບາຈກາໄ ນາຌ຋ໃ ຘີ ຸຈ຋ໃ ງີ ບຓຽຘງຘະນົະ຋ຸກຘໃ ຄີ ຋ຸກດໃ າຄຽຑໃ ບຽຎຌັ ຾ທໃ ຌ຾ງຄບຌັ ເຘ຾຅ຄໄ ຾ກໃ ຖູກນາົ ຌຖາທເຌຑາງຖຸຌ. ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ 3 ຋ຍັ ຃: ຋ຍັ ຑະງາແຑຑູ຋ບຌ 5.000 ຃ຌ຺ , ຋ຍັ ຂບຄຑະງາຽຑຈັ ຑແິ ຆ ຾ຖະ ຑະງາ຿຃ຘາ 5.000 ຃ຌ຺ ງກ຺ ຂຌໄ ແຎຉກີ ບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ດໃ ູຽຓບຄນໃ ຓົ຺ ຘກັ ຌຌັໄ . ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຈຉໄ ໃ ໍຘູກໄ ຍັ ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ຋ຄັ ຘາຓກບຄ຅ຌ຺ ຘຸຈ຃ທາຓຘາຓາຈ ຾ຉໃ ງບໄ ຌກໍາຖຄັ ຑຌ຺ ຾ຖະ ບາທຸ ຈຈບໄ ງກທໃ າຘະນງາຓນົາງ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຅ໃ ຄ຅າໍ ຽຎຌັ ຉບໄ ຄຊບງ຋ຍັ ໜີ ຓາຆໃ ບຄຑູຽຂາ຺ໄ ຘາຌ ຽຑໃ ບຘຓ຺ ຋ຍ຺ ກຍັ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ , ຑບໄ ຓຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄນໃ ົຓ຺ ຘກັ ກໃ ຑໍ າ ແຑໃ ຑຌ຺ ໜຉີ າຓຓາຌາໍ ດໃ າຄນທົ ຄນົາງ. ຑະງາຆຼຄຂທາ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍ຃ໍາ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຖາທ຋ໃ ຃ີ າໄ ງຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງ ແຈ຅ໄ ຈັ ຋ຍັ ບບກ຅າກ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງ ແຎຉກີ ບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ຋ໃ ຽີ ຂາ຺ ຓາຉຄັໄ ຃າໄ ງດໃ ູເກຌໄ ຌັໄ , ແຈຘໄ ູຘໄ ຸຈ຃ທາຓຘາຓາຈ ກໃ ຉໍ ກີ ບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓຍໃ ໍ຾ຉກ, ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍ຃ໍາ຅ໃ ຄຎກຘາກຍັ ຑະງາ ຆຼຄຂທາ, ຅ະຉບໄ ຄ຅ຈັ ຋ຍັ ເນງໃ ບບກຉກີ ຍັ ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓເນ຾ໄ ຉກ຿ຈງແທ. ຃ຈິ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຅ໃ ຄ຅ຈັ ບບກຽຎຌັ 5 ກບຄ຃: ເນກໄ ບຄ຃ໍາຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຃ຸຓ຃ຌ຺ 4.000 ຃ຌ຺ ຾ຖທໄ ງກ຺ ບບກຎຉ຃ີ າໄ ງຘະນງາຓ, ເນຑໄ ະງາ຾ຘຌຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ກບຄ຃ຸຓຑຌ຺ 4.000 ຃ຌ຺ . ເນງໄ ກ຺ ແຎຽຎຌັ ກບຄກາໄ ຘູຉໄ າງ, ຈກັ ຘະກຈັ ດໃ ູເຌຎໃ າ 2 ຐາກ຋າຄ຃ບງຉກີ ບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓຍໃ ໍເນຓໄ າຆໃ ທງກຌັ ແຈ.ໄ ເນຑໄ ະງາຽຘບນາຌຽຎຌັ ຾ຓໃ ກບຄ຃ຸຓຑຌ຺ 2.000຃ຌ຺ . ຾ຖທໄ ເນງໄ ກ຺ ແຎຖຈັ ຉຌ຺ໄ ຋າຄ຋ໃ ກີ ບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ຅ະງກ຺ ຓາ, ເນໄ ຑະງາແຆຘຄ຺ ຃າຓ, ຽຑຈັ ຘຸທຌັ ຾ຖະ ຋າໄ ທໝີ ຃ຸຓຑຌ຺ 2.000 ຃ຌ຺ . ດໃ ູປກັ ຘາ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງ ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍ຃ໍາກຍັ ຑະງາຆຼຄຂທາ ກໃ ງໍ ກ຺ ຋ຍັ ເນງໃ ບບກ຅າກ຃າໄ ງ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງແຎຉກີ ຍັ ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ, ຐໃ າງຘະນງາຓແຈງໄ ກ຺ ກໍາຖຄັ ບບກຘ຿ູ ໄ ຈງຑະງາຘະຽ ໜໃ ນາຑູ຋ບຌ ຾ຖະ ຑະງາທຘິ ຸຈ຿ກຘາ, ຐໃ າງຘະນງາຓຊກຎະຖາແຆເຌກາຌຘູຖໄ ຍ຺ ກາຄຽຈໃ ຌີ ຑທກຽຂາ຺ ຅ໃ ຄ຾ຉກຊບງແຎດໃ ູເຌ ຃າໄ ງໝຈ຺ . ກບຄ຋ຍັ ຖາທຍໃ ໍຘາຓາຈຉ຃ີ າໄ ງ຾ຉກ, ຓ຾ີ ຉໃ ຖບໄ ຓ຃າໄ ງແທ຋ໄ ຄັ 4 ຈາໄ ຌແຈນໄ ົາງທຌັ , ຽຆໃ ຄີ ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓເກ ໄ ຅ະ຾ຉກໃ ູ຾ຖທໄ ຌຌັໄ , ກຓ຺ ໜໃ ຌຌະຽຖຈ຿ງ຋ີ ຾ຖະ ກຓ຺ ໜໃ ຌຽຘຌຍິ ໍຕິຕກັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຐໃ າງຘະນງາຓ ປູຂໄ ໃ າທ ຅ໃ ຄິ ຒາໄ ທງກ຺ ຋ຍັ ຓາ ຆໃ ທງ ຑໍງກ຺ ຓາປບຈຎໃ າຈຄ຺ ຉະ຃ຼຌ ກໃ ຊໍ ກກບຄ຋ຍັ ຑະງາ຾ຘຌນາຌກຍັ ຑະງາຌໃ າຌຓຽນົກັ ຽຆໃ ຄີ ຃ຸຓຑຌ຺ 8.000 ຃ຌ຺ , ຈກັ ຘະກຈັ ຘະນງາຓກາຄຎໃ າຽຊີຄຂຌັໄ ຉະຖຸຓຍບຌ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ເຆກໄ ບຄ຋ຍັ ຆາໄ ຄຽຂາ຺ໄ ຖບໄ ຓກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓ ແທ຿ໄ ຈງປບຍ຾ຖທໄ ຍຄັ ຃ຍັ ຆາໄ ຄເນແໄ ຖໃ ຾຋ຄ຋ະນາຌຘະນງາຓຖຓ຺ໄ ຉາງຽຎັຌ຅ໍາຌທຌນົທຄນົາງ, ກບຄ຋ຍັ ຖາທຽຊຄີ ຅ະຘາຓາຈຖບໄ ຓກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓແທແໄ ຈໄ ຾ຖະ ຓກີ າໍ ຖຄັ ຑຌ຺ ນົາຍກທໃ າກໃ ຉໍ າຓ, ຾ຉໃ ຆໍາໄ ຑຈັ ຂາຈບາທຸຈ ຾ຉໃ ຐໃ າງຘະນງາຓຑຈັ ຓບີ າທຸຈ຋ຌັ ຘະແໝ຾ຍຍ ຽບຖີ ຍ຺ ຿ຈງຘະຽຑາະ຾ຓໃ ຌ຾ຓໃ ຋ຍັ ຌາງກບຄ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຘະນງາຓ຅ໃ ຄງຄິ ຎຌເຘໃ ຆາໄ ຄຖາທເນ຾ໄ ຉກຉໃ ຌຊບງບບກແຎນໃ າຄເຌ຋ໃ ີ ຘຸຈກໃ ຏໍ ໃ າທຄ຺ ຎຈິ ຖບໄ ຓບບກແຎແຈ.ໄ ກບຄ຋ຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຂຸ ຌຽຌຌ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຌາງ຋ຍັ ກບຄນົບຌຌຌັໄ ແຈປໄ ູຂໄ ໃ າທທໃ າ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍ຃ໍາ຾ຓໃ ຋ຍັ ເນງໃ ງກ຺ ຋ຍັ ບບກຓາ຅າກ຃າໄ ງ ຾ຖທໄ ງຄັ ຽນບົ ຾ຉໃ ຋າໄ ທຽຑງ຃ຸຓຑຌ຺ ຋ະນາຌປກັ ຘາ຃າໄ ງຽຆໃ ຄີ ແຈເໄ ຆກໄ ຌ຺ ບຸຍາງເນ຋ໄ ະນາຌ 6 ຃ຌ຺ ຾ຉໃ ຄກາຌຎບຓຽຎຌັ ຋ະນາຌ ຖາທຽຂາ຺ໄ ຅ຈູ ຽຏາ຺ ຃າໄ ງເຌຉບຌ຃ໃ ໍາ, ຽຓໃ ບແຒແໝຖໄ ຸກຂຌໄ ຾ຖທໄ ຅ໃ ຄຽກຈີ ຃ທາຓຘຍັ ຘຌ຺ , ຾ຖທໄ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຂຸ ຌຽຌຌ ຾ຖະ ຑະງາຌະຕຄ຺ ຘຄ຺ ຃ທາຓກໃ ໍຍຸກຉຽີ ຂາ຺ໄ ຽປຈັ ເນ຃ໄ າໄ ງຖາທ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງ຾ຉກ. ຽຓໃ ບຎຈີ ຃າໄ ງ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງແຈ຾ໄ ຖທໄ ກຓ຺ ຑະຖາຆະທຄ຺ ຍໍທບຌ ຑບໄ ຓຈທໄ ງ຾ຓໃ ຋ຍັ ຌາງກບຄກໃ ແໍ ຈຉໄ ຄັໄ ຃າໄ ງເນງໃ ດໃ ູ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງຌຌັໄ . ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ຃າໄ ງດໃ ູຆໃ ບຄຽຂາ຺ໄ ຘາຌຌຌັໄ ປູທໄ ໃ າ຃າໄ ງຂບຄໜບຄຍທ຺ ຖໍາຑູ, ຃າໄ ງ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງ, ຃າໄ ງ຋ໃ ຄ຺ ຖໍາຑີໄ ຾ຖະ ຃າໄ ງນໃ ົຓ຺ ຘກັ ຾ຉກ ງບໄ ຌຘູບໄ າທຸຈ຋ຌັ ຘະແໝຂບຄຘະນງາຓຍໃແໍ ຈໄ ຅ໃ ຄຘໃ ຄັ ເນຑໄ ະງາ຿ຑກຍັ ຽຑງຆາຌຌ຺ ຽຆໃ ຄີ ຾ຓໃ ຌຂຸ ຌຌາຄຏູເໄ ນງໃ 124 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ເນປໄ ຍັ ໜາໄ ຋ໃ ີຘຍຉໃ ໍຌໍາຑາກບຄ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ຿຅ຓຉກີ ບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓດໃ ູ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງເນ຾ໄ ຉກ, ຘໃ ທຌຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ກໃ ໍຌໍາກໍຄຖຄັ ຋ະນາຌ຅າໍ ຌທຌໜໃ ຄກຍັ ຃ຌຓາຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ຽຑໃ ບກກຼຓຎບໄ ຄກຌັ ຾ຖະ ກຼຓງກ຺ ງາໄ ງຆຍັ ຘຓ຺ ຍຈັ ບຌັ ຓ຃ີ ໃ າຉໃ າຄໂ ບບກ຅າກຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ແຎແທຍໄ ໃ ບຌຎບຈແຑ ຾ຖະ ກຼຓຽປຈັ ຘຄ຺ ຃າຓ຾ຍຍງາທຌາຌຉາໄ ຌຑທກຘະນງາຓຉໃ ໍແຎ. ຅າກຌຌັໄ ກໃ ຽໍ ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ແຎ຋າຄຌະ຃ບຌຑະຌຓ຺ ຉາຓຘາງຑູຑຄັ (ຘາງຑູຌຎີໄ ຈັ ຅ຍຸ ຌັ ຆາທບຘີ າຌຽບຌີໄ ທໃ າ: ຘາງ຋າຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸ ). ຐໃ າງຑະງາຘຸ຿ຑກຍັ ຽຑງຆາຌຌ຺ ແຈທໄ າຄ຾ຏຌ຿຅ຓຉ຃ີ າໄ ງເນງໃ ຘະນງາຓ຋ໃ ຽີ ຂາ຺ໄ ຓາຉຄັໄ ດໃ ູ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງ ຉາຓ຃ໍາຘໃ ຄັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຿ຈງຓໜີ ຄັ ຘຑະງາຆຼຄຘາ ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູຍາໄ ຌຑະໜຓ຺ , ຽຊຄີ ຑະງາໜໃ ໍ຃ໍາຉຄັໄ ຃າໄ ງດໃ ູຆໃ ບຄຄທ຺ ຾ຉກ, ຽຊຄີ ຽຑງຘຸຖຌີ ເນງໄ ກ຺ ແຎຉ຃ີ າໄ ງຘ຺ຓໄ ຎໃ ບງ, ຽຓໃ ບຌຈັ ກຌັ ຑບໄ ຓ຾ຖທໄ ກບຄ຋ຍັ ຖາທ຋ັຄ 3 ກບຄ, ກໃ ໍງກ຺ ກບຄ຋ຍັ ຓາຎິຈຖບໄ ຓກບຄ຋ັຍ ຘະນງາຓດໃ ູ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງ຋ຄັ 3 ຈາໄ ຌ, ຑທກຘະນງາຓງກ຺ ຋ຍັ ບບກຓາຉໃ ຘໍ ູ ໄ ຾ຉໃ ຊກກບຄ຋ຍັ ຖາທຉ຾ີ ຉກຊບງ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ແຎເຌ ຃າໄ ງ, ຾ຉໃ ຌຌັໄ ຓາ຋ະນາຌຘະນງາຓກໃ ໍຍໃ ໍກາໄ ບບກຓາຖຍ຺ ກາຄຽຈໃ ຌີ ແຈ,ໄ ກບຄ຋ຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຎຈິ ຖບໄ ຓແທໄ 7 ທຌັ ຽປຈັ ເນໄ ຋ະນາຌຘະນງາຓບຈຶ ບານາຌຖຓ຺ໄ ຉາງຖຄ຺ ຽຎຌັ ຅າໍ ຌທຌນົທຄນົາງ ຃າໄ ງ຋ະນາຌຘະນງາຓດໃ ູ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງຽກບຍ຅ະ຾ຉກດໃ ູ ຾ຖທໄ , ຑຈໍ ຽີ ທຖາຌຌັໄ ກບຄ຋ຍັ ຘະນງາຓຍຌັ ຆາ຿ຈງກຓ຺ ໝໃ ຌຽຘຌຍິ ຕໍ ຕິ ກັ ແຈງໄ ກ຺ ຂຌໄ ຓາຉກີ ບຄ຋ຍັ ຖາທຈາໄ ຌນຄົັ ກບຄ຋ຍັ ຖາທ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຅ໃ ຄແຈນໄ ຌັ ກາໍ ຖຄັ ຓາຉໃ ໍຘູກໄ ຍັ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄກຓ຺ ໝໃ ຌຽຘຌຍິ ໍຕຕິ ກັ , ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຑທກຘະນງາຓ຋ໃ ດີ ໃ ູເຌ຃າໄ ງ຅ໃ ຄິ ຾ຉກ຾ນກທຄ຺ ຖບໄ ຓບບກຓາແຈ.ໄ ຽຊຄີ ທຌັ ບາ຋ຈິ ຋ີ 13 ຑຈຶ ຘະຑາ ຃.ຘ 1827 ກບ຋ຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ຖບໄ ຓ຋ຍັ ຘະນງາຓແທຌໄ ຌັໄ ກໃ ໍ ຾ຉກ຾ງກກຌັ ແຎ຃ຌ຺ ຖະ຋າຄ, ກບຄ຋ຍັ ຑະງາຆຼຄຘາ ແຈຊໄ ບງຓາຉຄັໄ ດໃ ູຍາໄ ຌ຿ຑຌຆຼຄ ນທໃ າຄ຾຃ຓນທໄ ງນົທຄ (ບໍາຽຑ຿ີ ຑຌ ຑແິ ຆ), ຘໃ ທຌຑະງາຘຸ຿ຑກຍັ ຑະງາຆາຌຌ຺ ກໃ ຾ໍ ຉກແຎຖທຓດໃ ູຑູຽຂາ຺ໄ ຘາຌ. ກຓ຺ ຖາຆະທຄັ ຍໍທບຌ຾ຓໃ ຋ຍັ ເນງໃ ຂບຄຘະນງາຓ ຅ຈັ ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ຉ຃ີ າໄ ງເນງໃ ຂບຄຖາທດໃ ູຑູຽຂາ຺ໄ ຘາຌນົາງຈາໄ ຌ຃: ຈາໄ ຌ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ , ຈາໄ ຌຉາຽທຌັ ບບກຘໃ ຼຄຽໜບ, ຈາໄ ຌເຉ.ໄ ຌບກຌງີໄ ຄັ ຓຑີ ະງາຘຸຖຌີ ຋ຑຖະຌີ ຃ຸຓຑຌ຺ 600 ຃ຌ຺ ປກັ ຘານທໄ ງຌາໍໄ ຖໍາ ຋າຌ຋ຸກຍໃ ບຌ ຍໃ ໍເນ຋ໄ ະນາຌຖາທແຈຌໄ ໍາໄ ເຆ,ໄ ເນຑໄ ະງາຆະ຿ງ຋າກຍັ ຑະງາຓະນາບໍາຌາຈ຃ຸຓ຃ຌ຺ 1000 ຃ຌ຺ , ຽຎຌັ ກບຄ 125 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ໜຌູ ເນຑໄ ະງາຑູ຋ບຌ ຃ຸຓ຋ະນາຌ 1.000 ຃ຌ຺ , ປກັ ຘາ຃າໄ ງ຋ໃ ຄ຺ ຘຓ຺ໄ ຎໃ ບງແທບໄ ກີ ຉໃ ຓ, ເນຑໄ ະງາຎະຘຈິ ຋ຘິ າຈຉາ ຽຎຌັ ກບຄ ຽຘບຎໃ າງກ຺ ແຎຽຎຌັ ຋ຍັ ໜາໄ , ເນນໄ ົທຄຖຈິ ຘໍາ຾ຈຄ ຃ຸຓຑຌ຺ ຋ະນາຌຽບຕີ ຍ຺ ຽຆໃ ຄີ ຾ຓໃ ຌກບຄຎຌເນງໃ 300 ຃ຌ຺ , ຽຎຌັ ກບຄກາໄ ຘູ ໄ ຉາງແຎກຍັ ກບຄ຋ຍັ ນທົ ຄ, ເນນໄ ົທຄຏໃ າຌຑຑິ ຍ຺ ຃ຸຓກບຄ຋ະນາຌຓາໄ 200 ຃ຌ຺ , ຽຎຌັ ກບຄຘຍຂໃ າທ, ເນຑໄ ະງາຎະກຈິ ຌຸຖກັ ຃ຸຓກບຄ຋ະນາຌຆາໄ ຄ 300 ຿ຉ, ເນຍໄ ຸກຉ຃ີ າໄ ງຑູຽຂາ຺ໄ ຘາຌເນຑໄ ບໄ ຓກຍັ ກບຄ຋ຍັ ບໃ ຌໂ. ດໃ ູ຃າໄ ງຑູຽຂາ຺ໄ ຘາຌຌຌັໄ ກບຄ຋ຍັ ຖາທແຈ຅ໄ ຈັ ກາຌຉຄັໄ ປຍັ ດໃ າຄຽຂຓັໄ ຾ຂຄ, ຍຌັ ຈານຖໍ ຍ຺ ຃າໄ ງ຃ຉູ ໃ າຄໂ ແຈຓໄ ຂີ ທາກໝາຓ ຾ຖະ ຋ະນາຌຎບໄ ຄກຌັ ດໃ ູ຃ຍ຺ ຊທໄ ຌ, ງຄັ ກທຓຽບາ຺ ກບຄ຋ຍັ ຖາທນທ຺ ຽຓບຄຂຌໄ ຓາຘຓ຺ ຋ຍ຺ ແຈນໄ ົາງຑຌັ ຃ຌ຺ ຾ຖະ ຋ຌັ ຽທຖາ, ຑະງາ ຿ຑ ຾ຖະ ຽຑງໄ ຆາຌຌ຺ ຾ຖະ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຌາງກບຄ຋ຄັ ຎທຄແຈຽໄ ນຌັ ຑບໄ ຓຌາໍ ກຌັ ທໃ າ: ກາໍ ຖຄັ ຂບຄຐໃ າງຘະນງາຓ຋ໃ ງີ ກ຺ ຂຌໄ ຓາ຋າຄຌີໄ ຓກີ ໍາຖຄັ ນົາງ ຾ຖະ ຓບີ າທຸ ຈຈກີ ທໃ າຐໃ າງຖາທ ຾ຉໃ ທໃ າຑທກຽຂາ຺ ຅ະຘູຖໄ ຍ຺ ແຈຍໄ ໃ ໍຈຌ຺ , ງບໄ ຌງກ຺ ຋ຍັ ຓາແກ ຾ຖະ ຌໍາຘະຍຼຄ ບານາຌຍໃ ໍຑຼຄຑໍ, ດໃ າຄນົາງກໃ ໍກຸຓໄ ແຈໄ 3 ຽຈບຌ, ຑທກຽປາ຺ ກໃ ໍຓ຾ີ ຉໃ ຆໃ ທງຎບໄ ຄກຌັ ຃າໄ ງແທດໄ ໃ າຄ຾ຂຄ຾ປຄ ຾ຖທໄ ຘໃ ຄັ ເນກໄ ບຄ ຖາຈຉະຽທຌຂບຄຑທກຽປາ຺ ບບກຖຈັ ຉກີ ບຄຖໍາຖຼຄຂບຄຘະນງາຓຍໃ ໍເນຘໄ ໃ ຄ຺ ຘະຍຼຄບານາຌເນ຾ໄ ກໃ ກຌັ ແຈ,ໄ ຎະຓາຌ 1 ຽຈບຌ ຎາງກບຄ຋ະນາຌກໃ ຅ໍ ະຂາຈຘະຍຼຄບານາຌ ຾ຖະ ບໃ ບຌຖຄ຺ , ຾ຖທໄ ຑທກຽປາ຺ ຅ໃ ຄບບກ຿຅ຓຉກີ ໃ ຅ໍ ະແຈປໄ ຍັ ແຆຆະຌະ, ກບຄ຋ຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄກຼຓຎບໄ ຄກຌັ ຃າໄ ງແທຘໄ ຸຈ຃ທາຓຘາຓາຈ. ຽຓໃ ບກຄ຋ຍັ ຘະນງາຓງກ຺ ຂຌໄ ຓາຖບໄ ຓ຃າໄ ງຖາທຽຊຄີ 7 ທຌັ ຾ຖທໄ , ຍໃ ໍຽນຌັ ກບຄ຋ຍັ ຖາທງກ຺ ບບກຓາຉຉີ າຓ຋ໍາຌຼຓ ຽຘກິ ເນງໃ ຅ໃ ຄີ ຃ຈິ ດາໄ ຌຉຌ຺ ຊກກຌ຺ ບຸ ຍາງຂບຄຐໃ າງຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ຑທກຽຂາ຺ ຅ໃ ຄີ ຘໃ ຄັ ເນຑໄ ບໄ ຓຑຼຄກຌັ ຍຸ ກ຿຅ຓຉດີ ໃ າຄຽຎັຌ ຂະຍທຌ, ຐໃ າງຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄແຈງໄ ຄິ ໜາໄ ແຓ,ໄ ຎຌແຒບບກເຘໃ ຘະນງາຓຎາຌນໃ າຐຌ຺ ຽປຈັ ເນຑໄ ທກຽຂາ຺ ຖຓ຺ໄ ຉາງດໃ າຄນົທຄນົາງ, ຾ຉໃ ງບໄ ຌບໍາຌາຈຎຌເນງໃ , ຎຌຌບໄ ງ຋ໃ ຋ີ ຌັ ຘະແໜ຾ຍຍຌາງ຋ຌຉາຽທຌັ ຉກ຺ ເຌຘະແໜຌຌັໄ ຋ໃ ຑີ ທກຘະນງາຓຆບກຆຓໄ າແຈໄ ຽປຈັ ເນຽໄ ຂາ຺ ແຈຎໄ ຼຍກບຄ຋ຍັ ຖາທດໃ າຄຂາຈຉທ຺ ຑທກຽຂາ຺ ຅ໃ ຄຉ຃ີ າໄ ງຖາທ຾ຉກ຋ຸກ຃າໄ ງ. 3. ຘາຽນຈ຋ໃ ຽີ ປຈັ ເນຂໄ ະຍທຌກາຌຉໃ ຘໍ ູຂໄ ບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ຎະຖາແຆ ຾ຖະ ຃ທາຓໝາງຎະນທຈັ ຘາຈ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຌ຾ຓໃ ຌຽກຈີ ຂຌໄ ຾ຖະ ຂະນງາງຉທ຺ ຅ະຽຖຌີ ປໃຸ ຄຽປບຄດໃ ູຽ຋ຄີ ຘບຄຐໃ ຄັ ຂບຄ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄຽຎຌັ ຽທຖາ ຈຌ຺ ຌາຌ, ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທ຾ຓໃ ຌຽຎຌັ ຏູຓໄ ຓີ ຸຌຽຆບໄ ປກັ ຆາຈ, ປກັ ຽບກະຖາຈ, ປກັ ບຈິ ຘະນົະຑາຍ຾ນໃ ຄຆາຈດໃ າຄຈູຈຈໃ ຓ, ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຽຓໃ ບຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓປຸ ກປາຌ ຾ຖະ ດຈຶ ຃ບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຾ຖທໄ , ຎະຆາຆຌ຺ ຍຌັ ຈາຽຏໃ າ຺ ຅ໃ ຄແຈຖໄ ຸກຂຌໄ ຉໃ ໍຘູຘໄ ຈັ ຉູ ຂບຄຆາຈດໃ າຄຖຼຌຉຈິ , ຿ຈງຘະຽຑາະ຾ຓໃ ຌຂະຍທຌກາຌຖຸກປຂໄ ຌໄ ຉໃ ໍຘູຑໄ າງເຉກໄ າຌຌໍາຑາຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ເຌຎີ ຃.ຘ 1827-1829, ຽຆໃ ຄີ ກາຌຉໃ ໍຘູຽໄ ຋ໃ ບຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌແຈຓໄ ກີ າຌກະກຼຓຽຎຌັ ຽທຖາຖນົາງຎີ ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຍຌັ ຈາຽຏໃ າ຺ ຾ຉໃ ຽໜບປບຈ ເຉເໄ ຌ຋ໃ ທ຺ 2 ຒາກຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄ ແຈຎໄ ະກບຍຘໃ ທຌດໃ າຄຽຈຈັ ຈໃ ຼທໜຼທ຾ໜຌໄ , ຑຖິ ະບາຈນາຌ ຾ຖະ ຋ໍຖະນຈ຺ ບຈ຺ ຋ຌ຺ ຋ໃ ີ ຘຸຈ. ຅ຌ຺ ຑທກຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓກໃ ປໍ ຍັ ປບຄທໃ າຘຄ຺ ຃າຓ຃ຄັໄ ຌຌັໄ ຐໃ າງຖາທຓ຃ີ ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄນົາງ, ຈາໄ ຌທຈັ ຊຸຘໃ ຄີ ຂບຄ ຂບຄ ຖາທຍໃ ໍຓ຋ີ າຄຽໜບກທໃ າຑທກຽຂາ຺ , ບຌັ ຋ໃ ຽີ ໜບກທໃ າຑທກຽຂາ຺ ຓ຾ີ ຉໃ ຈາໄ ຌ຅ຈິ ເ຅ປກັ ຆາຈຽບກະຖາຈຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ , ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທ ຋ຸກ຋ໃ ທ຺ ໜາໄ ຅ໃ ຄິ ແຈຑໄ ບໄ ຓຑາກຌັ ຖຸກປຂໄ ຌໄ ດໃ າຄຽຎຌັ ຂະຍທຌເນງໃ . ຽຑໃ ບຂຍັ ແຖໃ ຑທກຘະນງາຓບບກ຅າກ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຖາທ, ຾ຉໃ ທໃ າ ຂະຍທຌກາຌຖຸກປຌໄ ຂຌໄ ຉໃ ໍຘູຌໄ າໍ ຿ຈງຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຃ຄັໄ ຌຌັໄ ຽຊຄີ ຅ະຽຂຓັໄ ຾ຂຄເຌຈາໄ ຌ຅ຈິ ເ຅ປກັ ຆາຈ, ຽບກະຖາຈຑຼຄເຈກໃ ໍຉາຓ ຾ຉໃ ກໃ ຎໍ ະຖາແຆເນ຾ໄ ກໃ ຑທກຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓງບໄ ຌບາທຸຈນາົ ໄ ຘະແໝກທໃ າ. ກ. ຘາຽນຈ຋ໃ ຑີ າເນຎໄ ະຖາແຆ ຘາຽນຈ຋ໃ ຑີ າເນຂໄ ະຍທຌຖຸກປຂໄ ຌໄ ຉໃ ໍຘູຂໄ ບຄຎະຆາຆຌ຺ ຖາທ຋ໃ ກີ ທາໄ ຄເນງໃແຑຘາຌຎະຖາແຆຌຌັໄ ຓນີ ົາງຘາຽນຈ, ຾ຉໃ ເຌ ຌຌັໄ ຘາຽນຈຘໍາ຃ຌັ ບຌັ ໜໃ ຄ຾ຓໃ ຌງບໄ ຌຐໃ າງຘະນງາຓຓບີ າທຸ ຈ຋ຌັ ຘະແໝກທໃ າ, ງບໄ ຌທໃ າຘະນງາຓຆບໄ າທຸຈ຋ໃ ຋ີ ຌັ ຘະແໝ ຅າກຑທກຌາງ຋ຌຉາຽທຌັ ຉກ຺ ດໃ າຄນົທຄນົາງ, ຘໃ ທຌຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຾ຓໃ ຌນໃ າຄ຅າກ຋ໃ າຽປບ຋າຄ຋ະຽຖ ຾ຖະ ຎະຽ຋ຈ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູເກ ໄ 126 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

຋ະຽຖຆໍາໄ ຑຈັ ຏູກຂາຈກາຌ຃າໄ ບາທຸຈ຅ໃ ຄຽປຈັ ເນຐໄ ໃ າງຖາທຍໃ ໍຘາຓາຈຆບໄ າທຸຈ຋ໃ ຋ີ ຌັ ຘະແໜ຅າກຑາງຌບກ, ຘໃ ທຌຘະນງາຓ ຌບກ຅າກຓບີ າທຸຈ຋ໃ ຋ີ ຌັ ຘະແໝ຾ຖທໄ , ຘະນງາຓງຄັ ຅າໄ ຄ຃ຌ຺ ຉໃ າຄຎະຽ຋ຈຽຎຌັ ຏູຽໄ ຐກິ ຾ບຍ຋າຄ຋ະນາຌ. ຌບກຌຌັໄ ງຄັ ຓ຋ີ ະນາຌ຋າຄຍາຄກບກງຄັ ຎະກບຍຈທໄ ງ຋ະນາຌບໃ ຌໂຽຆໃ ຌັ : ກບຄ຋ະນາຌຓບຌ຋ໃ ຍີ ຌັ ຆາກາຌ຿ຈງກຄ຺ ຂບຄ຃ຌ຺ ຽບຕີ ຺ຍ, ກາຌຑທ຺ ຑຌັ ກຍັ ຑທກຌາງ຋ຌ ຾ຖະ ບາຌາ຅ກັ ບບໄ ຓຂາໄ ຄຌຌັໄ ຐໃ າງຖາທງຄັ ຽປຈັ ຍໃ ໍແຈຈໄ ງີ ບໄ ຌຖາທຉກ຺ ດໃ ູເຌ ຘະຊາຌະຽຎຌັ ຽຓບຄຘໃ ທງຂບຄຘະນງາຓ, ບກີ ຎະກາຌໜໃ ຄຏູຌໄ າໍ ຖາທເຌຽທຖາຌຌັໄ ກໃ ງໍ ຄັ ຍໃ ໍຘາຓາຈຆໃ ຄັ ຆາກໍາຖຄັ ຖະນທໃ າຄຉຌ຺ ຽບຄກຍັ ຘຈັ ຉູແຈດໄ ໃ າຄຊກຉບໄ ຄຆຈັ ຽ຅ຌ, ງຄັ ຽນຌັ ຾ຉໃ ຈາໄ ຌບໃ ບຌຂບຄຘຈັ ຉູ ຾ຖະ ຽນຌັ ຈາໄ ຌ຾ຂຄຂບຄຉຌ຺ , ຘະຑາຍຘາກຌ຺ ຍໃ ໍບໍາ ຌທງ, ຽທຖາຌຌັໄ ຐໃ າງຖາທຍໃ ໍຓຍີ ໃ ບຌບຄີ ຾ໜຌໄ ຾ກໃ ຌ ຓ຾ີ ຉໃ ຈາໄ ງນທຼຈຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ , ຾ຉໃ ຈາງນທຼຈຽທຖາຌຌັໄ ກໃ ໍຓຍີ ຌັ ນານງຸຄໄ ງາກ ຑາງເຌນາົ ງຎະກາຌ. ຘາຽນຈຉຌ຺ໄ ຉໍ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຋ໃ ຘີ ຸຈ ຋ໃ ຑີ າເນຎໄ ະຖາແຆຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌ຃ທາຓຘາຓກັ ຃ຑີ າງເຌຍໃ ໍ຋ຌັ ຾ໜຌໄ ຾ກໃ ຌຽ຋ໃ າ຺ ຋ໃ ຃ີ ທຌ ຿ຈງ ຘະຽຑາະຖຑນທໃ າຄຘກັ ຈຌີ າຖາທຈທໄ ງກຌັ ຃: ຖະນທໃ າຄຘກັ ຈຌີ າທຼຄ຅ຌັ -ຘກັ ຈຌີ ານົທຄຑະຍາຄ, ຘໃ ທຌຘກັ ຈຌີ ານົທຄຑະຍາຄ ຽຊຄີ ຅ະປໃ ທຓເ຅ກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຾ຉໃ ກໃ ຍໍ ໃ ໍຽຉຓັ ຽຓຈັ ຽຉຈັ ໜໃ ທງ, ຑາງນົຄັ ຽນຌັ ຋ໃ າຎະຖາແຆ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ຓຌັ ຋າຉຸຖາຈ ກໃ ໍຽຂາ຺ໄ ຂາໄ ຄ ຘະນງາຓ຿ຖຈ, ຓ຾ີ ຉໃ ຘກັ ຈຌີ າ຅າໍ ຎາຘກັ ຃: ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະຍຸຈ຿ດ຋ໄ ໃ ໍຌຌັໄ ຋ໃ ເີ ນກໄ າຌປໃ ທຓຓດໃ າຄໝຈ຺ ຅ຈິ ໝຈ຺ ເ຅, ຘໃ ທຌຘກັ ຈຌີ າ ບໃ ຌໂ຋ໃ ຽີ ຃ງີ ປໃ ທຓຓ຾ຉໃ ຽຍບໄ ຄຉຌ຺ໄ ຑຽໍ ນຌັ ຋ໃ າຎະຖາແຆກໃ ຽໍ ຂາ຺ໄ ນາຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓ຃ກຌັ . ບຌັ ຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌຽນຈກາຌຖະຍບຍຘກັ ຈຌີ າ຋ໃ ຽີ ນຌັ ຾ກໃ ຉທ຺ , ຊຏຌ຺ ຎະ຿ນງຈຘໃ ທຌຉທ຺ ຘູຄກທໃ າຂບຄຆາຈ ຅ໃ ຄີ ຽປຈັ ເນກໄ າຌຉໃ ຘໍ ູ຃ໄ ຄັໄ ຌຌັໄ ຑຍ຺ ຃ທາຓຎະຖາແຆ. ຂ. ຃ທາຓໝາງ຋າຄຈາໄ ຌຎະນທຈັ ຘາຈ ຽຊີຄທໃ າຂະຍທຌກາຌຉໃ ໍຘູຂໄ ບຄຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຉາໄ ຌຘກັ ຈຌີ າຘະນງາຓ ຌໍາ຿ຈງຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຅ະຎະຖາແຆກໃ ໍຉາຓ, ຾ຉໃ ຓຌັ ຾ຓໃ ຌ຃ທາຓໝາງ຋າຄຎະນທຈັ ຘາຈ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຉໃ ໍຆາຈຖາທ, ຘະ຾ຈຄຽຊີຄຓູຌຽຆບໄ ຉໃ ໍຘູດໄ ໃ າຄບຄ຺ ບາຈກາໄ ນາຌ ຾ຖະ ທຖິ ະກໍາ ບຌັ ຖໍາໄ ຽຖຈີ ເຌ຃ຄັໄ ຌຌັໄ ແຈຐໄ ໃ ຄັ ດໃ ູເຌ຅ຈິ ເ຅ຂບຄ຃ຌ຺ ຖາທ຋ຸກ຃ຌ຺ , ຓຌັ ແຈຽໄ ປຈັ ເນຖໄ ຈັ ຋ປິ ກັ ຆາຈຽຂຓັໄ ຽຽຂຄງໃ ຄິ ຂຌໄ , ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທ ງໃ ຄີ ຃ຼຈ຾຃ຌໄ ຉໃ ຘໍ ກັ ຈຌີ າຘະນງາຓຏູດໄ ຈຶ ຃ບຄດໃ າຄຽຖກີ ຽຆໃ ຄີ ກທໃ າ຾ຉໃ ກໃ ບຌ. ຃ທາຓຘາຓກັ ຃ຂີ ບຄຎະຆາຆຌ຺ ຖາທ຋ໃ ປີ ໃ ທຓກຌັ ຉໃ ໍຘູ ໄ ຉາໄ ຌຘະນງາຓດໃ າຄບຄ຺ ບາຈກາໄ ນາຌຌຌັໄ ແຈກໄ າງຽຎຌັ ຓູຌຽຆບໄ ບຌັ ຈຄີ າຓ຅ຌ຺ ຓາຽຊຄີ ຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ຌ.ີໄ ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທແຈ຅ໄ ຈ຺ ຅ໍາຌໍາໄ ເ຅ປກັ ຆາຈເຌຘະແໝຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ດໃ າຄຍໃ ໍຓທີ ຌັ ຖຓ, ຿ຈງຘະຽຑາະຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ແຈໄ ກາງຽຎຌັ ຾ຍຍດໃ າຄ຾ນໃ ຄຌາໍໄ ເ຅ປກັ ຆາຈ, ປກັ ຃ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຖາຈ຾ນໃ ຄຆາຈຽຊຄີ ຽຑໃ ຌີ ຅ະ຅ຍັ ແຎຽຎຌັ ຘະນງາຓ຾ຉໃ ບາງຸ ຎີ, ຊກບຍ຺ ປຓ຺ ເນຖໄ ຓຆາຈຖຓ຾ຏໃ ຌຈຌີ , ຾ຉໃ ຑະບຄ຺ ຑຈັ ກຍັ ກາງຽຎຌັ ຏູປໄ ກັ ຆາຈດໃ າຄຈູຈຈໃ ຓ, ຑະບຄ຺ ແຈຉໄ ໃ ໍຘູດໄ ໃ າຄຍໃ ໍປູບໄ ຈິ ປູຽໄ ຓໃ ບງ, ເຌ຋ໃ ຘີ ຸຈກໃ ຘໍ ຌີໄ ຑະຆຌ຺ ຖຄ຺ ດໃ າຄຑຖິ ະບາຈນາຌ, ຑະບຄ຺ ແຈຎໄ ຸກຖະຈຓ຺ ຌາໍໄ ເ຅ປກັ ຆາຈເນຐໄ ຈ຺ ຽຈບຌດໃ ູ຋ຸກຍໃ ບຌ ຽປຈັ ເນຎໄ ະຆາຆຌ຺ ຖາທຽປາ຺ ຽຂາ຺ໄ ປໃ ທຓກຌັ ຉໃ ໍຘູດໄ ໃ າຄກທາໄ ຄຂທາຄ. ຌບກ຅າກ ຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຾ຖທໄ ກໃ ງໍ ຄັ ຓນີ າົ ງ຃ຌ຺ ຋ໃ ແີ ຈຘໄ າໄ ຄທຖິ ະກາໍ ບຌັ ຖໍາໄ ຽຖຈີ ເຌ຃ຄັໄ ຌຌັໄ ຽຆໃ ຌັ : ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຈ຋ຘິ າຌ, ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ , ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະຍຸຈ, ຑະງາຌະຕຌີ , ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຘຓີ ຸຌ, ຑະງາແກຘຄ຺ ຃າຓ, ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຂຸ ຂຌັ ຾ຖະ ຏູບໄ ໃ ຌໂຉະນົບຈປບຈ຋ະນາຌ, ຎະຆາຆຌ຺ ບກີ ຌຍັ ຍໃ ໍແຂທໃ ຖທໄ ຌ຾ຉໃ ແຈຎໄ ະກບຍຘໃ ທຌດໃ າຄບຄ຺ ບາຈກາໄ ນາຌ, ຿ຈງ ຘະຽຑາະ຾ຓໃ ຌຑະງາຌະຕຌີ , ຑະງາແກຘຄ຺ ຃າຓ ຑບໄ ຓຈທໄ ງກບຄ຋ຍັ ຾ຖະ ຎະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ດີ ໃ ູເກຽໄ ຈຆາງ຾ຈຌຖາທກຍັ ຘະນງາຓ ຾ຓໃ ຌແຈຘໄ າໄ ຄທຖິ ະກໍາດໃ າຄບຄ຺ ບາຈກາໄ ນາຌ຋ໃ ຘີ ຸຈ ເຌຘຄ຺ ຃າຓ຃ຄັໄ ຌີໄ ຓຌັ ແຈກໄ າງຽຎຌັ ຾ທໃ ຌ຾ງຄບຌັ ເຘ຾຅ຄໄ ເນ຾ໄ ກໃ ຖູກນົາຌຖາທ ເຌຉໃ ໍແຎ. ຘຄ຺ ຃າຓຉໃ ໍຘູຽໄ ຑໃ ບຽບກະຖາຈ຃ຄັໄ ຌຌັໄ ຽຊຄີ ທໃ າ຅ະຎະຖາແຆເນ຾ໄ ກໃ ຘຈັ ຉູຏູປໄ ຸ ກປາຌ ຾ຖະ ຏູຌໄ າໍ ຖາທເຌ຃ຄັໄ ຌີໄ ແຈຊໄ ກຑທກ ຘະນງາຓ຅ຍັ ແຎຖຄ຺ ຿຋ຈ, ຋ໍຖະຓາຌດໃ າຄ຿ນຈປາໄ ງຎໃ າຽຊໃ ບຌ ຽຑໃ ບນທຄັ ຈຍັ ຓບຈ ຌາໍໄ ເ຅ຉໃ ໍຘູຂໄ ບຄຎະຆາຆຌ຺ ຖາທເນໝໄ ຈ຺ ແຎ, ຾ຉໃ ຏູຌໄ ໍາຖາທ຅າໍ ຌທຌໜໃ ຄຘາຓາຈຽບາ຺ ຉທ຺ ນົບຈໜແີ ຎແຈໄ ຾ຖະ ງຄັ ຘຍຉໃ ໍຉໃ ໍຘແູ ໄ ຎບກີ ຽຆໃ ຌັ : ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ແຈຘໄ ຍຉໃ ໍຽ຃ໃ ບຌແນທຉໃ ໍ 127 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຓາບກີ ນົາງຎ຿ີ ຈງຓ຋ີ ໃ ໜີ ຌັໄ ດໃ ູ຾ຂທຄ຃າໍ ຓໃ ທຌ, ຘະນທຌັ ຌະຽຂຈ... ຂະຍທຌກາຌຉໃ ໍຘູແໄ ຈຂໄ ະນງາງຉທ຺ ເຌປູຍຂບຄຂະຍທຌຏູ ໄ ຓຍີ ູຌບກີ ນາົ ງແຖງະ, ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທແຈ຅ໄ ຈ຺ ຅າໍ ຓຌູ ຽຆບໄ ຉໃ ໍຘູຂໄ ບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ , ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ... ຉະນບົ ຈຓາ຿ຈງແຈຂໄ ຼຌຽຎຌັ ຑຌໄ ທຼຄຖາຆະທຄ຺ , ຑຌໄ ຋ບຄ຃ໍາທຼຄ຅ຌັ , ຽປຈັ ເນຓໄ ູຌຽຆບໄ ຉໃ ໍຘູ຃ໄ ຄັໄ ຌຌັໄ ຍໃ ໍຓທີ ຌັ ຘຌີໄ ຘຸ ຈ. ຑາງນົຄັ ຘຄ຺ ຃າຓຎະຖາແຆ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ງຄັ ຘຍຉໃ ໍຉໃ ໍຘູຍໄ ໃ ໍຖຈ຺ ຖະ. ຘໃ ຄີ ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓໝາງຎະນທຈັ ຘາຈບກີ ບຌັ ໜໃ ຄ ກໃ ໍ຾ຓໃ ຌກາຌຆໃ ທງຽນົບຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ນທຼຈຌາຓຉໃ ໍຎະຆາຆຌ຺ ຖາທເຌ ຘະແໜຽ຅າ຺ໄ ບາຌທຸ ຄ຺ ຋ຄັ ຘະໜຍັ ຘະໜຌູ ຋າຄທຈັ ຊຸ, ຅ຈິ ເ຅ ຾ຖະ ກໍາຖຄັ ຋ະນາຌ. ຓຌັ ແຈກໄ າງຽຎຌັ ຓຸຌຽຆບໄ ຾ນໃ ຄກາຌຑທ຺ ຑຌັ ຖາທ - ນທຼຈຌາຓຓາປບຈຎະ຅ຍຸ ຌັ ຌ.ີໄ ຘຄ຺ ຃າຓເຌຘະແໜຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບາຌຸທຄ຺ ຾ຓໃ ຌຘຄ຺ ຃າຓຉໃ ໍຘູຽໄ ຑໃ ບ຃ທາຓຽຎັຌຽບກະຖາຈ ຾ຖະ ຾ຓໃ ຌຘຄ຺ ຃າຓຽຑໃ ບ຃ທາຓ ຽຎຌັ ຋າໍ . 128 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຽບກະຘາຌບາໄ ຄບຄິ  ຎຓຶໄ ຾ຍຍປຼຌທຆິ າ຃ຸຌຘຓ຺ ຍຈັ ຾ຖະ ຿ຖກບບໄ ຓຉທ຺ ຽປາ຺ ຆຌັໄ ຎະຊຓ຺ ຘກຶ ຘາຎ຋ີ ີ 4 ກະຆທຄຘກຶ ຘາ຋ກິ າຌ ຾ຖະ ກຖິ າ ຎີ 2009.  ຑູຓຘາຈ 1 ຘາງ຃ຓູ ຈັ ຋ະງຓ຺ ຉຌ຺ໄ ຖະຍຍ຺ 3 ຎີ ຎ຋ີ ີ 1 ກະຆທຄຘກຶ ຘາ຋ກິ າຌກຓ຺ ຘາໄ ຄ຃,ູ ຘູຌຑຈັ ຋ະຌາ຃ູ ຎີ 2008.  ຑູຓຘາຈ 2 ຘາງ຃ູຓຈັ ຋ະງຓ຺ ຉຌ຺ໄ ຖະຍຍ຺ 3 ຎີ ຎ຋ີ ີ 1 ກະຆທຄຘກຶ ຘາ຋ກິ າຌ ຾ຖະ ກຖິ າກຓ຺ ຘາໄ ຄ຃ູ, ຘູຌຑຈັ ຋ະຌາ ຃,ູ ຎີ 2008.  ຑູຓຘາຈ 3 ຘາງ຃ຓູ ຈັ ຋ະງຓ຺ ຉຌ຺ໄ ຖະຍຍ຺ 3 ຎີ ຎ຋ີ ີ 2 ກະຆທຄຘກຶ ຘາ຋ກິ າຌ ຾ຖະ ກຖິ າກຓ຺ ຘາໄ ຄ຃ູ, ຘູຌຑຈັ ຋ະຌາ ຃,ູ ຎີ 2009.  ຾ຍຍປຼຌຑູຓຘາຈຆຌັໄ ຓຈັ ຋ະງຓ຺ ຉຌ຺ໄ ຓໍ 1 ກະຆທຄຘກຶ ຘາ຋ກິ າຌ ຾ຖະ ກຖິ າກຓ຺ ຘາໄ ຄ຃ູ, ຘູຌຑຈັ ຋ະຌາ຃ູ, ຎີ 2009.  ຎະນທຈັ ຘາຈ 1 ຘາງ຃ູຓຈັ ຋ະງຓ຺ ຉຌ຺ໄ ຖະຍຍ຺ 3 ຎີ ຎີ຋ີ 1 ກະຆທຄຘກຶ ຘາ຋ກິ າຌ ຾ຖະ ກຖິ າກຓ຺ ຘາໄ ຄ຃ູ, ຘູຌ ຑຈັ ຋ະຌາ຃ູ, ຎີ 2009.  ຎະນທຈັ ຘາຈ 3 ຘາງ຃ູຓຈັ ຋ະງຓ຺ ຉຌ຺ໄ ຖະຍຍ຺ 3 ຎີ ຎີ຋ີ 2 ກະຆທຄຘກຶ ຘາ຋ກິ າຌ ຾ຖະ ກຖິ າກຓ຺ ຘາໄ ຄ຃ູ, ຘູຌ ຑຈັ ຋ະຌາ຃,ູ ຎີ 2009. 129 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຍຈ຺ ຘບຌ (Unders ທຆິ າ ຘຄັ ຃ຓ຺ ຘກຶ ຘາ ຑາກ 1 ຑູຓຘາຈ ຍຈ຺ ຋ີ 1 ຾ຏຌຏຄັ ຾ຖະ ຾ຏຌ຋ໃ ີ ຂຌັໄ ຉບຌ຋ີ 1 : ຏຌ຺ ແຈປໄ ຍັ ຽຎາ຺ໄ ໝາງ: (Goal) - ຽຑໃ ບເນຌໄ ກັ ປຼຌຘາຓາຈບະ຋ຍິ າງແຈ຃ໄ ທາຓໝາງຂບຄ຾ຏຌຏຄັ ຾ຖະ ຾ຏຌ຋ - ຽຑໃ ບເນຌໄ ກັ ປຼຌຘາຓາຈ຅ແຈຽໄ ຊຄິ ທ຋ິ ໃ ກີ າຌຘາໄ ຄ຾ຏຌ຋ໃ ີ ຾ຖະ ຾ຏຌຏຄັ ແຈໄ ຃ທາຓຽຂາ຺ໄ ເ຅ (Understanding) ຃າຊາຓ຋ໃ ຅ີ າຽຎຌັ (Que ຌກັ ປຼຌ຅ະຽຂາ຺ໄ ເ຅ກໃ ຼທກຍັ : 1. ຾ຏຌ຋ໃ ຾ີ ຓໃ ຌນງ - ຃ທາຓໝາງຂບຄ຾ຏຌ຋ໃ ີ ຾ຖະ ຾ຏຌຏຄັ - ປແູ ໄ ຈຽໄ ຊຄິ ທ຋ິ ກີ າຌຘາໄ ຄ຾ຏຌ຋ໃ ີ ຾ຖະ ຾ຏຌຏຄັ 2. ຾ຏຌຏຄັ ຾ຓໃ ຌນ 3. ຘໃ ທຌຘາ຃ຌັ ຂບ ຃ທາຓປູ(ໄ Knowledge) ຋ກັ ຘະ (Skill) - ຽຑໃ ບເນຌໄ ກັ ປຼຌ ຌກັ ປຼຌ຅ະປູ:ໄ - ຽຑໃ ບເນຌໄ ກັ ປຼຌ - ຃ທາຓໝາງຂບຄ຾ຏຌ຋ໃ ີ ຾ຖະ ຾ຏຌຏຄັ - ປແູ ໄ ຈຽໄ ຊຄິ ທ຋ິ ກີ າຌຘາໄ ຄ຾ຏຌ຋ໃ ີ ຾ຖະ ຾ຏຌຏຄັ - ຌກັ ປຼຌຘາຓາຈ ໜາໄ ທຼກ຋ໃ ຉີ ບໄ ຄຎະຉຍິ ຈັ (Task) ຂຌັໄ ຉບຌ຋ີ 2 ນົກັ ຊາຌບໃ ຌໂ (Other -ບະ຋ຍິ າງ. ຘຌ຺ ຋ະຌາກຍັ ຌກັ ປຼຌ, ເນຌໄ ກັ ປຼຌ຃ຌ຺ໄ ຃ທໄ າ -຃ຘູ ຄັ ຽກຈກາຌຓຘີ ໃ ທຌປໃ ທ ຉບຍ຃າຊາຓຽຎຌັ ກໃ ຸຓ ຾ຖະ ຍຸກ຃ຌ຺ -ກາຌຊາຓ຃າຊາຓ຋ໃ ຍີ ໃ ຽຂ -ກາຌຉບຍ຃າຊາຓ຋ໃ ຃ີ ູຊ

standing by Design) ຘາງຎະຊຓ຺ ຎີ 2 ຽທຖາ ຆໃ ທ຺ ຿ຓຄ ຍ຋ໃ ຉີ ບໄ ຄກາຌ (Desired Results) ຋ໃແີ ຈໄ estion) ງຄັ ? ນງຄັ ? ບຄ຾ຏຌ຋ໃ ຓີ ນີ ງຄັ ຾ຈໃ ? ຌຘາຓາຈບະ຋ຍິ າງແຈ຃ໄ ທາຓໝາງຂບຄ຾ຏຌຏຄັ ຾ຖະ ຾ຏຌ຋ໃແີ ຈໄ ຌຘາຓາຈ຅ແຈຽໄ ຊຄິ ທ຋ິ ໃ ກີ າຌຘາໄ ຄ຾ຏຌ຋ໃ ີ ຾ຖະ ຾ຏຌຏຄັ ແຈໄ ຈຌາເຆ຾ໄ ຏຌ຋ໃ ີ ຾ຖະ ຾ຏຌຏຄັ ຂບຄເຌກາຌຈາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ແຈໄ 2: ນກົັ ຊາຌ຋ໃ ເີ ຆຎໄ ະຽຓຌີ Evidence) ທຓເຌກຈິ ຅ະກາ ຂາ຺ໄ ເ຅ ຊາຓ

-ກາຌຖາງຄາຌຉໃ າຄໜາໄ ກໃ ຸຓ -ກາຌຘບຍຽຘຄັ ຂຌັໄ ຉບຌ຋ີ 3:຾ຏຌກາຌປຼຌ ກຈິ ຅ະກາກາຌປຼຌ: ກຈິ ຅ະກາ 1 -຃ູ຾ຍໃ ຄຌກັ ປຼຌບບກຽຎຌັ ກໃ ຸຓຉາຓ຃ທາຓຽໝາະຘຓ຺ - ຃ຉູ ຄັໄ ຃າຊາຓເນຌໄ ກັ ປຼຌ຃ຌ຺ໄ ຃ຈິ ຿ຈງບຄີ ເຘໃ ກາຌປຼຌຏໃ າຌຓາຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ 1. ຾ຏຌຏຄັ ຾ຓໃ ຌນງຄັ ? 2. ຑທກຽປາ຺ ຓທີ ຋ິ ກີ າຌຘາໄ ຄ຾ຏຌຏຄັ ຃຾ຌທເຈ? 3.. ຾ຏຌ຋ໃ ຾ີ ຓໃ ຌນງຄັ ? 4. ຘໃ ທຌຎະກບຍຂບຄ຾ຏຌ຋ໃ ຓີ ນີ ງຄັ ຾ຈໃ ? 5. ບຸຎະກບຌເຌກາຌ຾ຉຓໄ ຾ຏຌ຋ໃ ຓີ ນີ ງຄັ ຾ຈໃ ? -຃ເູ ນຉໄ ໃ າຄໜາໄ ຾ຉໃ ຖະກໃ ຸຓຂຌຶໄ ຓາຖາງຄາຌດໃ ູກະຈໃ າຌ -຃ູງບໄ ຄງຌກັ ປຼຌ ຾ຖະ ຅ຈັ ຎະຽຑຈເນຌໄ ກັ ປຼຌ຾ຉໃ ຖະກໃ ຸຓ -຃ູ ຾ຖະ ຌກັ ປຼຌປໃ ທຓກຌັ ຘະນຸຍົ ຉາຓຎຓໄ ຾ຍຍປຼຌ ຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ ຉບຍ1: ຾ຏຌຏຄັ ຾ຓໃ ຌ ປູຍຂບຄ ຘະຊາຌ຋ໃ ເີ ຈໜໃ ຄຶ ຽ຋ຄິ ຑຌໄ ຑຼຄ ຋ໃ ຘີ ະ຾ຈຄເນຽໄ ນຌັ ຂະ ຉບຍ2: ກາຌຘາໄ ຄ຾ຏຌຏຄັ ເຈໜໃ ຄຶ , ກໃ ບຌບໃ ຌເນຘໄ ຄັ ຽກຈຽຍໃ ຄິ ປູຍປໃ າຄຂບຄຘໃ ຄິ ຌຌັໄ ຾ຖທໄ ຾ ຓາຈຉາຘໃ ທຌ: ຓາຈຉາຘໃ ທຌ຾ຓໃ ຌບຈັ ຉາຘໃ ທຌຖະນທໃ າຄ຃ທາຓງາທນຂົ ະໜາຈເຌ ຌບໄ ງກທໃ າຉທ຺ ຅ຄິ ນາົ ງຽ຋ໃ າ຺ ເຈຽ຋ໃ ບ. ຓາຈຉາຘໃ ທຌເຌປູຍຘໃ ທຌນາົ ງແຈຘໄ ະ຾ຈຄເນຽໄ ນຌັ ຈ ຘູຈ຃ຈິ ແຖໃ ຓ ຓາຈຉາຘໃ ຉບຍ3: ຾ຏຌ຋ໃ ຾ີ ຓໃ ຌກາຌ຾ຉຓໄ ນງໄ ຂບຄຑຌໄ ຋ໃ ເີ ຈໜໃ ຄຶ ດໃ ູຽ຋ຄິ ໜາໄ ຿ຖກ ຉາຓຓາຈຉາຘໃ ທ ຋ໃ ເີ ຈໜໃ ຄຶ ຘາຓາຈຌາເຆປໄ ູຍຊໃ າງ຅າກຍໃ ບຌຘູຄ ຽຑໃ ບຘກຶ ຘາ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ຂບຄຘະຊາຌ຋ໃ ຉີ ໃ າຄໂ ຾

ຓ ະໜາຈ ຾ຖະ ຘະຊາຌ຋ໃ ຌີ ຌັໄ ໂ ຿ຈງຽຍໃ ຄິ ຅າກຍໃ ບຌຘູຄ ຾ຖະ ຂບຍຽຂຈ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ຂບຄຘໃ ຄິ ຌຌັໄ ໂ. ຾຋ກຂະໜາຈຉໃ າຄໂ. ຅າກຌຌັໄ ຅ໃ ຄິ ຾ຉຓໄ ຖຄ຺ ຽ຅ງໄ ຿ຈງນງຽໄ ຂາ຺ໄ ຉາຓຓາຈ ຉາຘໃ ທຌ຋ໃ ກີ າຌຈ຺ ແທ.ໄ ຌປູຍກຍັ ຃ທາຓງາທ ນົ ຂະໜາຈເຌຉທ຺ ຅ຄິ . ຓາຈຉາຘໃ ທຌຆໃ ທງເນຽໄ ປາ຺ ປູແໄ ຈທໄ ໃ າຂະໜາຈເຌປູຍ຅ະ ຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ 1 : 1000 ຓ຃ີ ທາຓໜາງທໃ າ 1 ຆຄັ ຉ຾ີ ຓຈັ ຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ 1000 ຆຄັ ຉ຾ີ ຓຈັ ຂບຄຉທ຺ ຅ຄິ . ຓາຈຉາຘໃ ທຌຓຈີ ໃ ຄັ ຌ:ີໄ ຘທຌ =຃຃ທທາຓາຓງງາທາເທເຌຌຉປທ຺ ູຍ຅ຄິ ທຌບຌັ ຾ຌໃ ຌບຌ. ກາຌ຾ຉຓໄ ຾ຏຌ ຾ຖທໄ ຃ຈິ ແຖໃ ແຖງະນໃ າຄຌຌັໄ ເນກໄ ຄ຺ ກຍັ ຉທ຺ ຅ຄິ . ນົຄັ ຅າກຌຌັໄ ຅ໃ ຄິ ນງຽໄ ຂາ຺ໄ ຉາຓຓາຈຉາຘໃ ທຌ຋ໃ ກີ າຌຈ຺ ແທໄ

຾ຖະ ເຆຘໄ ຌັ ງາຖກັ ເຘໃ ຍຌັ ຈາຘະຊາຌ຋ໃ ຌີ ຌັໄ ໂເນຽໄ ໜາະຘຓ຺ . ຉບຍ4: ຎະກບຍຓຈີ ໃ ຄັ ຌ:ີໄ ກ) ຆໃ : ຆໃ ຂບຄ຾ຏຌ຋ໃ ຆີ ຍີໄ ບກເນຽໄ ປາ຺ ປູຂໄ ບຍຽຂຈ, ຋ໃ ຉີ ຄັໄ , ຾ຖະ ຂຓໄ ຌູ ຉຌ຺ໄ ຉຂບຄຘະຊາຌ ຂ) ຋ຈິ : ຾ຏຌ຋ໃ ໜີ ໃ ຄຶ ໂ ຽຑໃ ຌິ ຅ະກາຌຈ຺ ຋ຈິ ດໃ ູຽ຋ຄິ , ຽຍບໄ ຄຖໃ ຸຓ຾ຓໃ ຌ຋ຈິ ເຉ,ໄ ຽຍບໄ ຄຂທາ຾ຓ ຉບຍ 5: ຾ຏຌ຋ໃ ຾ີ ຓໃ ຌ຾ຏໃ ຌຘະ຾ຈຄກຈິ ຅ະກາທ຋ິ ະງາຘາຈ ຋ໃ ຽີ ຉຓັ ແຎຈທໄ ງຽຌບໄ ເຌ຋ໃ ຃ີ ຉາບກີ ຈທໄ ງຘໃ ທຌຎະກບຍ຋ໃ ຘີ າ຃ຌັ ຽຑໃ ບຍໃ ຄ຺ ຍບກ຾ຏຌ຋ໃ ີ ຾ຖະ ຽຎາ຺ໄ ໝາງບໃ ຌໂ ຾ຓໃ ຌຍຌັ ຽຂາ຺ໄ ເ຅຾ຏຌ຋ໃ ແີ ຈຘໄ ໃ ທຌເຈໜໃ ຄຶ . ດາກ຾ຉຓໄ ຾ຏຌ຋ໃແີ ຈຈໄ ,ີ ຎຈັ ເ຅ຘາ຃ຌັ ຉບໄ ຄປູຽໄ ຖບກຽບ ຾ຏຌ຋ໃ ຓີ ີ ຃ ຽ຅ງໄ , ຘຈາ, ຎາກກາ, ຍຌັ ຋ຈັ , ຽບ຾ກ, ກບຓຎາ, ຒບງ຾ຉຓໄ , ຘຘ,ີ ຘຌີ າໄ ຓບຍທຼກຍາໄ ຌ: - ເນຌໄ ກັ ປຼຌ຾ຉຓໄ ຾ຏຌ຋ໃ ີ ຾ຖະ ຾ຏຌຏຄັ ຓາຽຍໃ ຄິ ? ທຌັ ຋.ີ .......................... ນທ຺ ໜາໄ ນບໄ ຄກາຌຎະຊຓ຺ - ບະຌຸຍາຌ

ຌ຋ໃ ຌີ ຌັໄ ໂ. ຓໃ ຌ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກ ຾ຖະ ຽຍບໄ ຄຆາໄ ງ຾ຓໃ ຌ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ . ຃ຍ຺ ຊທໄ ຌ, ຅ະ຾຅ຄໄ ຽຍໃ ຄິ ຄໃາງ ຾ຖະ ຄາຓ ຌຈາຽ຃ໃ ບຄໝາງ ຽຆໃ ຌັ ຽ຃ໃ ບຄໝາງຈທໄ ງຘ,ີ ຽ຃ໃ ບຄໝາງຈທໄ ງຉທ຺ ໜຄັ ຘ຋ໃ ຘີ າຓາຈຆໃ ທງເນຑໄ ທກຽປາ຺ ບາ຺ ຽ຃ໃ ບຄຓດໃ າຄຽໝາະຘຓ຺ ຾ຖະ ປູທໄ ຋ິ ຌີ າເຆຽໄ ຃ໃ ບຄຓຉຓບກີ . ຽ຃ໃ ບຄຓຉຌ຺ໄ ຉ຋ໃ ປີ ຍັ ເຆ຾ໄ ກໃ ກາຌຘາໄ ຄ າ... ທຌັ ຋.ີ ............................ ຏູຘໄ ບຌ

ຍຈ຺ ຘບຌ (Unders ທຆິ າ ຘຄັ ຃ຓ຺ ຘກຶ ຘາ ຍຈ຺ ຋ີ 2 ຈທຄຈາທຉໃ າຄໂ ເຌຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌ ຂຌັໄ ຉບຌ຋ີ 1 : ຏຌ຺ ແຈປໄ ຍັ ຽຎາ຺ໄ ໝາງ: (Goal) - ຽຑໃ ບເນຌໄ ກັ ປຼຌຘາຓາຈ຅ແຈແໄ ຈ຃ໄ ທາຓໝາງ ຾ຖະ ບຄ຺ ຎະກບຍຂບຄຘຸຖງິ ະ຅ - ຽຑໃ ບເນຌໄ ກັ ປຼຌຘາຓາຈບະ຋ຍິ າງແຈບໄ ຄ຺ ຎະກບຍ ຾ຖະ ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ຂບຄຈາທຉໃ າຄໂ ຃ທາຓຽຂາ຺ໄ ເ຅ (Understanding) ຃າຊາຓ຋ໃ ຅ີ າຽຎຌັ (Que ຌກັ ປຼຌ຅ະຽຂາ຺ໄ ເ຅ກໃ ຼທກຍັ : 1. ຅ກັ ກະທາຌ຾ຓໃ 2. ບຄ຺ ຎະກບຍຂບ - ຃ທາຓໝາງ ຾ຖະ ບ຺ຄຎະກບຍຂບຄຘຸ ຖິງະ 3. ຈາທຍຖທິ າຌຂບ ຅ກັ ກະທາຌ - ຈາທຍຖທິ າຌຂບຄຈທຄຉາຽທຌັ ຃ທາຓປູ(ໄ Knowledge) ຋ກັ ຘະ (Skill) - ຽຑໃ ບເນຌໄ ກັ ປຼຌ ຌກັ ປຼຌ຅ະປູ:ໄ - ຽຑໃ ບເນຌໄ ກັ ປຼຌ - ຃ທາຓໝາງ ຾ຖະ ບ຺ຄຎະກບຍຂບຄຘຸ ຖິງະ ຅ກັ ກະທາຌ ຂຌັໄ ຉບຌ຋ີ 2 - ຈາທຍຖທິ າຌຂບຄຈທຄຉາຽທຌັ ນົກັ ຊາຌບໃ ຌໂ (Other - ກາຌ຿຃຅ບຌຂບຄຈາທຉໃ າຄໂ -຃ູຘຄັ ຽກຈກາຌຓຘີ ໃ ທຌປໃ ທ -ກາຌຊາຓ຃າຊາຓ຋ໃ ຍີ ໃ ຽຂ ໜາໄ ທຼກ຋ໃ ຉີ ບໄ ຄຎະຉຍິ ຈັ (Task) -ບະ຋ຍິ າງ, ຘຌ຺ ຋ະຌາກຍັ ຌກັ ປຼຌ, ເນຌໄ ກັ ປຼຌ຃ຌ຺ໄ ຃ທໄ າ ຉບຍ຃າຊາຓຽຎັຌກໃ ຸຓ ຾ຖະ ຍຸ ກ຃ຌ຺ ຾ຖະຘຄັ ຽກຈກາຌ

standing by Design) ຘາງຎະຊຓ຺ ຎີ 2 ຽທຖາ ຆໃ ທ຺ ຿ຓຄ ຍ຋ໃ ຉີ ບໄ ຄກາຌ (Desired Results) ຅ກັ ກະທາຌ ໂ estion) ຓຌນງຄັ ? ບຄຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌຓນີ ງຄັ ? ບຄຈທຄຉາຽທຌັ ຓຈີ າທນງຄັ ຾ຈໃ ? ຌຘາຓາຈ຅ແຈແໄ ຈ຃ໄ ທາຓໝາງ ຾ຖະ ບຄ຺ ຎະກບຍຂບຄຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌ ຌຘາຓາຈບະ຋ຍິ າງແຈບໄ ຄ຺ ຎະກບຍ ຾ຖະ ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ຂບຄຈາທຉໃ າຄໂ 2: ນກົັ ຊາຌ຋ໃ ເີ ຆຎໄ ະຽຓຌີ Evidence) ທຓເຌກຈິ ຅ະກາ ຂາ຺ໄ ເ຅

ປໃ ທຓກຈິ ຅ະກາຂບຄຌກັ ປຼຌ຾ຉໃ ຖະ຃ຌ຺ -ກາຌຉບຍ຃າຊາຓ຋ໃ ຃ີ ຊູ -ກາຌຖາງຄາຌຉໃ າຄໜາໄ ກໃ ຸຓ -ກາຌຘບຍຽຘຄັ ຂຌັໄ ຉບຌ຋ີ 3:຾ຏຌກາຌປຼຌ ກຈິ ຅ະກາກາຌປຼຌ: ກຈິ ຅ະກາ 1 -຃ູ຾ຍໃ ຄຌກັ ປຼຌບບກຽຎຌັ ກໃ ຸຓຉາຓ຃ທາຓຽໝາະຘຓ຺ - ຃ູຉຄັໄ ຃າຊາຓເນຌໄ ກັ ປຼຌ຃ຌ຺ໄ ຃ຈິ ຿ຈງບຄີ ເຘໃ ກາຌປຼຌຏໃ າຌຓາຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ 1. ຅ກັ ກະທາຌ຾ຓໃ ຌນງຄັ ? 2. ບຄ຺ ຎະກບຍຂບຄຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌຓນີ ງຄັ ? 3. ຈາທຍຖທິ າຌຂບຄຈທຄຉາຽທຌັ ຓຈີ າທນງຄັ ຾ຈໃ ? -຃ເູ ນຉໄ ໃ າຄໜາໄ ຾ຉໃ ຖະກໃ ຸຓຂຌຶໄ ຓາຖາງຄາຌດໃ ູກະຈໃ າຌ -຃ງູ ບໄ ຄງຌກັ ປຼຌ ຾ຖະ ຅ຈັ ຎະຽຑຈເນຌໄ ກັ ປຼຌ຾ຉໃ ຖະກໃ ຸຓ -຃ູ ຾ຖະ ຌກັ ປຼຌປໃ ທຓກຌັ ຘະນຸົຍຉາຓຎຓໄ ຾ຍຍປຼຌ ຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ ຉບຍ1: ຅ກັ ກະທາຌ ” ຾ຓໃ ຌນໃ ທຄບາທາກາຈ຋ໃ ຍີ ໃ ຓຂີ ບຍຽຂຈ, ຾ຓໃ ຌຽ຋ນະທຈັ ຊຸບຌັ ກ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌຂບຄຑທກຽປາ຺ ຃ຽຓໃ ບຈທຄຉາຽທຌັ ຽກຈີ ຂຌຶໄ ຽຌໃ ບຄ຅າກກາຌນຈ຺ ຾ຖະ ບບກ຅າກກຌັ ຾ຖະ ຉໃ ຓາກໃ ຃ໃ ບງຖທຓຉທ຺ ກຌັ ຽຎຌັ ຈາທຽ຃າະ ຾ຖະ ຽ຋ນະທຈັ ຊຸບໃ ຌໂ ຽຘຌັໄ ຿຃຅ບຌບບໄ ຓຈາທຽ຃າະ ຋ໃ ຎີ ະກຈ຺ ເຌຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌ ຌຌັໄ ກໃ ຓຂີ ະຍທຌກ ຉບຍ2: ຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌ ຾ຓໃ ຌກໃ ຸຓຈາທກໃ ຸຓໜໃ ຄຶ ຽຆໃ ຄິ ຎະກບຍຈທໄ ງຈທຄຈາທ ຅ກັ ກະທາຌໝາງຽຊຄິ ຽ຋ນະທຈັ ຊຸ຋ຸກຆະຌຈິ ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓກໃ ຼທຂບໄ ຄ ຾ຖະ ຏູກຑຌັ ດໃ ູກຍັ ຽປາ຺ ຋ໃ ຘີ າ຃ຌັ ແຈ຾ໄ ກໃ : 1. ຈາທຽ຃າະ ຽຆໃ ຄິ ໝາງຽຊຄິ ຽ຋ນະທຈັ ຊຸ຋ໃ ຍີ ໃ ຓ຾ີ ຘຄຘະນໃ ທາຄເຌຉທ຺ ຽບຄ, ຾ຉໃ ຾ຘຄ 2. ຈາທຍຖທິ າຌ ຾ຓໃ ຌຈາທຽ຃າະຆະຌຈິ ໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຍຖທິ າຌ ຈາທຽ຃າະຉໃ າຄໂຂບຄ ຽຘຌັໄ ຿຃຅ບຌບບໄ ຓຈາທຽ຃າະຉໃ າຄໂ ເຌຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌ. 3. ຈາທຽ຃າະຌບໄ ງ ຽຎຌັ ຈາທ຋ໃ ຓີ ຂີ ະຌາຈຌບໄ ງ຋ໃ ຘີ ຸຈ ຉາຓຎກ຺ ກະຉ຾ິ ຖທໄ ຅ະຓຽີ ຘ

ຊາຓ ຓ ກທໄ າຄແກ຋ໃ ຍີ ໃ ຘາຓາຈກາຌຈ຺ ແຈ.ໄ ຘໃ ທຌກາຌຈາຽຌຌີ ຂບຄໜໃ ທງ຿ຖກ ຾ຖະ ຈາທຽ຃າະບໃ ຌໂ ເຌຖະຍຍ຺ ະ ຖທຓຉທ຺ ຽຂາ຺ໄ ຘໃ ູຘູຌກາຄຂບຄກໃ ຸຓບາງ, ຘໃ ທຌກໃ ຸຓບາງ຋ໃ ຽີ ຍາ຺ ຍາຄຽນົບດໃ ູບບໄ ຓຂາໄ ຄ ຅ະຊກຉຈັ ຂາຈ ໂ ຋ໃ ຓີ ຽີ ຘຌັໄ ຋າຄກາຌ຿຃຅ບຌບບໄ ຓຈທຄຉາຽທຌັ ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຂຌຶໄ ເໝໃ . ຘາຖຍັ ຍຖທິ າຌຂບຄຈາທຽ຃າະ຋ໃ ຓີ ີ ກາຌກາຽຌຈີ ຽໜບຌກຍັ ຍຌັ ຈາຈາທຽ຃າະ຋ໃ ກີ ໃ າທຓາ຾ຖທໄ . ທ຋ໃ ຘີ າ຃ຌັ ຉໃ າຄໂ ຽຆໃ ຌັ :ຈທຄຉາຽທຌັ ຽຎຌັ ຘູຌກາຄຂບຄຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌ. ຘຸຖງິ ະ ຍຈາທຈທຄໜໃ ຄຶ ຿ຈງຘະຽຑາະຽ຋ນະທຈັ ຊຸ ຋ໃ ຎີ ະກບຍດໃ ູເຌຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌຂບຄຑທກ ຄຘະນໃ ທາຄ຋ໃ ນີ ຼົ ທຽນຌັ ຾ຓໃ ຌ຾ຘຄຘະນໃ ທາຄ຋ໃ ຘີ ະ຋ບໄ ຌຓາ຅າກ຾ຘຄຂບຄຈທຄຉາຽທຌັ . ຄຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌຽຆໃ ຄິ ຓຖີ ກັ ຘະຌະ຃າໄ ງ຃ຈທຄ຅ຌັ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຍຖທິ າຌຂບຄ຿ຖກຽປາ຺ ຾ຖະ ຓີ ຘຌັໄ ຏໃ າກາຄຌບໄ ງກໃ ທາ 800 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ .

4. ຈາທນາຄ ຎະກບຍຈທໄ ງຘໃ ທຌນທ຺ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຂບຄ຾ຂຄ ຾ຖະ ຘໃ ທຌນາຄ຋ໃ ຾ີ ກໃ ງາທບ ນາົ ງຆະຌຈິ , ຽຘຌັໄ ຿຃຅ບຌບບໄ ຓຈທຉາຽທຌັ ຾ຓໃ ຌ຃ຄ຺ ຋ໃ ີ ( ຿຃຅ບຌ຾ຍຍຉາຓຽຈ 5. ບຸກະຍາຈ ( ຈາທຘະຽຈຈັ ) ຽຎຌັ ຽ຋ນະທຈັ ຊຸ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຂະຌາຈຌບໄ ງ ຾ຖະ ດໃ ູກະ ຍຌັ ງາກາຈຂບຄ຿ຖກ ຅ະຽກຈີ ກາຌຽຏາັ ແໝຽໄ ຎຌັ ຾ຘຄຘະນໃ ທາຄປໃ ຸຄຂຌຶໄ ຽຆໃ ຄິ ຘະ຋ບໄ ຌເ ( ບຸກະຍາຈ ) ຌຌັໄ ຽບຄ. ຉບຍ3: ຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌຎະກບຍຈທໄ ງຈາທຽ຃າະ 8 ຈທຄ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຍຖທິ າຌຂບ 1. ຈາທຑຸຈ ຽຎຌັ ຈາທຽ຃າະຈທຄຄຌບໄ ງ຋ໃ ຘີ ຸຈ ຾ຖະ ດໃ ູເກກໄ ຍັ ຈທຄບາ຋ຈິ ນາົ ງກທໃ າຈາທຽ຃າະຈ ຏໃ າຘູຌກາຄຎະຓາຌ 2/5 ຂບຄ຿ຖກ ນົ ຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ 4.840 ກຓ ຽຌໃ ບຄ຅າກຈທຄບາ຋ຈິ ນ ຑຼຄ 88 ທຌັ ຉໃ ໜໃ ຄຶ ປບຍ ຾ຖະ ເຌຌຊີໄ ທໃ າຎີໜໃ ຄຶ ຂບຄຈາທຑະຑຸຈຌຌັໄ ຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ 88 ທຌັ ຂ ຈາໄ ຌຈຼທດໃ ູຘະຽໜກີ າຌຽຎຌັ ຈໃ ຄັ ຌີໄ ຽຑໃ ຌີ ຽຆໃ ບທໃ າ ຓຌັ ບາຈ຅ະຽຎຌັ ກາຌໜຌູ ບບໄ ຓຉທ຺ ຂບຄ ຑຸຈ ຽຓໃ ບຎຼຍ຋ຼຍເຘໃ ກຍັ ຿ຖກຂບຄຽປາ຺ ຾ຖທໄ ກໃ ຎະກຈ຺ ທໃ າ 1 ທຌັ ຂບຄຈາທຑຸຈຌຌັໄ ຆາໄ ຌາ ຂຓໄ ແຖງະ຋າຄ຿ຈງຘະຽຖໃ ງ ຃າຍກາຌ຿຃຅ບຌ ຃ໃ າ຃ທາຓຕີ ທຄ຺ ຿຃຅ບຌບໃ ຼຄ຅າກຖະຌາຍຘຸຖງິ ະທຊິ ີ ຽຘຌັໄ ຘູຌຘູຈບໃ ຼຄ຅າກຖະຌາຍ຿຃຅ບຌ ຓທຌ ຃າຍກາຌໝຌູ ປບຍຉທ຺ ຽບຄ ຽຘຌັໄ ຏໃ າຘູຌກາຄ ຃ທາຓໜາ຾ໜຌໄ

ບບກແຎນາົ ງຖາໄ ຌກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ , ຘໃ ທຌນາຄຂບຄຈາທນາຄຎະກບຍຈທໄ ງ຋າຈບາງກາຘ ( Gas ) ຈຉີ ະນບົ ຈຽທຖາ ). ະ຾຅ກກະ຅າງ຋ໃ ທ຺ ແຎ ເຌຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌ. ຽ຋ນະທກັ ຊຸຽນໃ າົ຺ ຌີໄ ຽຓໃ ບຽ຃ໃ ຌຽຂາ຺ໄ ຘໃ ູ ເນຓໄ ະຌຸຈຽປາ຺ ນຼົ ທຽນຌັ ຽຎຌັ ຾ຘຄງາທໂ ຽຆໃ ຄິ ຑທກຽປາ຺ ຌງິ ຓ຺ ກຌັ ຽບຌີໄ ທໃ າ ຈາທຘະຽຈຈັ ນົ ຈາທຉກ຺ ບຄຈທຄຉາຽທຌັ ຽຆໃ ຄິ ຎະກບຍຓຈີ ທຄຈາທຉໃ າຄໂຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ ຈທຄບໃ ຌໂ ເຌຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຃: ຓແີ ຖງະນໃ າຄ຅າກຈທຄບາ຋ຈິ ຑຼຄຎະຓາຌ 58 ຖາໄ ຌ ກຓ, ຓຽີ ຘຌັໄ ນົາງ຋າຄ຿຃຅ບຌຂບຄຓຌັ ບບໄ ຓຈທຄບາ຋ຈິ ເຌໜໃ ຄຶ ປບຍ຅ໃ ຄິ ຓແີ ຖງະຘຌັໄ ຋ໃ ຘີ ຸຈ ຃ ເຆຽໄ ທຖາ຿຃຅ບຌ ຂບຄ຿ຖກຌກັ ຈາຖາຘາຈຘຌັ ຌຊິ າຌທໃ າຈາທຑະຑຸ ຈຌນີໄ ຌັ ໜາໄ ນົ ບທໃ າງໜາໄ ຽຂາ຺ໄ ນາຈທຄບາ຋ຈິ ຑຼຄ ຄຓຌັ ຽບຄແຈຑໄ ຼຄ 1 ປບຍຽຆໃ ຌັ ກຌັ . ຘະຌຌັໄ , ເຌໜໃ ຄຶ ຎີ ຂບຄຈາທຑຸ ຈ຅ໃ ຄິ ຽ຋ໃ າ຺ ກຌັ ກຍັ 1 ທຌັ ຂບຄຈາທ າຌຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ 88 ທຌັ ຂບຄ຿ຖກຽປາ຺ ນົ 44 ຓຽໄ ທຌັ ຾ຖະ 44 ຓ຃ໄ ຌຌຌັໄ ຽບຄ. ຓຌູ ຂບຄຈາທຑຸຈ 57.91 ຖາໄ ຌກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ 87.97 ທຌັ ຂບຄ຿ຖກ (ທຄ຺ ກຓ຺ =0) 0.206 7 ບຄ຺ ຘາ 0 ບຄ຺ ຘາ 0.055 ຽ຋ໃ າ຺ ຂບຄ຿ຖກ 58.65 ທຌັ ຂບຄ຿ຖກ 2.440 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ 5.43 ກຕຓັ ຉໃ ຆຄັ ຉ຾ີ ຓຈັ ກບໄ ຌ

຃ທາຓ຿ຌຓໄ ຋ໃ ທຄ ປ ບຄ຺ ຎະກບຍ ບຸ ຌນະຑຸ ຓ 2. ຈາທຘຸກ ນົ ຈາທຑະຘຸກ ( Venus ) ຽຎັຌຈາທຘຸກຈທຄໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຎີ າກຈ຺ ຓ຾ີ ຘຄຘະນທໃ າຄແທ຋ໃ ຘີ ຸຈເຌ຋ບໄ ຄຒາໄ ຓແີ ຖງະນໃ ຂບຄຽປາ຺ ຃ຂະໜາຈຽຘຌັໄ ຏໃ າກາຄຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ 12.200ກຓ ຓກີ າຌ຿຃຅ບຌບບໄ ຓຈທຄບາ຋ຈິ ຈາທຘຸກ ຾ຓໃ ຌຈາທຑະຽ຃າະຈທຄຈຼທ຋ໃ ຓີ ຍີ ຌັ ງາກາຈນຸຓໄ ນໃ ຽບາ຺ ແທດໄ ໃ າຄໜາ຾ໜຌໄ ( ຍໃ ຌ ກໃ ຼທກຍັ ຈາທຑະຘຸກຌ.ີໄ ຘະຌຌັໄ , ຅ໃ ຄິ ຽຎັຌຽນຈເນຓໄ ກີ າຌຘຄ຺ ເຘດໃ ູທໃ າຍຌ຺ ຑຌໄ ຏທິ ຂບຄຈ ຑະຘຸກຌຌັໄ ຽຑໃ ຌິ ຘາຓາຈນາຽນຈຏຌ຺ ຓາຘະ຾ຈຄເນປໄ ູທໄ ໃ າຈາທຘຸກໜຌູ ບບໄ ຓຉທ຺ ຽບຄແຈຎໄ ຂຓໄ ຌູ ແຖງະນໃ າຄ຅າກຈທຄບາ຋ຈິ ຃າຍກາຌ຿຃຅ບຌ ຃ໃ າ຃ທາຓຕີ ທຄ຺ ຿຃຅ບຌບໃ ຼຄ຅າກຖະຌາຍຘຸຖງິ ະທຊິ ີ ຽຘຌັໄ ຘູຌຘູຈບໃ ຼຄ຅າກຖະຌາຍ຿຃຅ບຌ ຃າຍກາຌໝຌູ ປບຍຉທ຺ ຽບຄ ຃ທາຓໜາ຾ໜຌໄ ຖຈັ ຘະໝຍີ ຖຽິ ທຌຘູຌຘູຈ ຓທຌ ຃ທາຓ຿ຌຓໄ ຋ໃ ທຄ ບຄ຺ ຎະກບຍ

0.38 ຽ຋ໃ າ຺ ຂບຄຈທຄບາ຋ຈິ ປ຿ີ ຈຕ຾ຆຌ, ຽປຖຼຓ, ຿ຆຈຼຓ, ຿ຑ຾຋ຘຆຼຓ, ຾຃ຖຆຼຓ, ຾ຓກັ ຌຆີ ຼຓ -180 – 430 ບຄ຺ ຘາ ນາຄ຅າກຈທຄບາ຋ຈິ ຎະຓາຌ108 ຖາໄ ຌ ກຓ ດໃ ູເກກໄ ຍັ ຿ຖກຽປາ຺ ຓຂີ ະໜາຈເນໃ ງຽກບຍຆໃ ກຍັ ຿ຖກ ຈ, ຌກັ ຈາຖາຘາຈແຈ຃ໄ າຌທຌກາຌ຿຃຅ບຌຂບຄຓຌັ ທໃ າເຌ 1 ປບຍເຆຽໄ ທຖາຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ 225ທຌັ . ຌຍັ ຿ຖກ ) ຈທໄ ງຽນຈຌີໄ ຓະຌຸຈຽປາ຺ ຅ໃ ຄິ ຓບີ ຸຎະຘກັ ນົາງດໃ າຄ຋ໃ ກີ ຈີ ຂທາຄຘາຖຍັ ກາຌຘກຶ ຘາ຃ຌ຺ໄ ຃ທໄ າ ຈາທຘຸກຌຌັໄ ຅ະຽຎຌັ ຾ຌທເຈ຾຋ໄ ຾ຉໃ ຽຊຄິ ດໃ າຄເຈກໃ ຉາຓ ຘາຖຍັ ກາຌໜູຌບບໄ ຓຉທ຺ ຽບຄຂບຄຈາທ ຎະຓາຌ 30 ທຌັ ຃ ຓຓີ ຃ໄ ຌຌາຌຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ 15 ຃ຌ ຾ຖະ ຓຽໄ ທຌັ 15 ຓ ໄ ຂບຄ຿ຖກຽປາ຺ . ຌຂບຄຈາທຑະຘຸ ກ 108.21 ຖາໄ ຌກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ 224.70 ທຌັ (ທຄ຺ ກຓ຺ =0) 0.0068 3.39 ບຄ຺ ຘາ 177.3 ບຄ຺ ຘາ 242.02 ທຌັ 5.24 ກຕຓັ ຉໃ ຆຄັ ຉ຾ີ ຓຈັ ກບໄ ຌ 6.052 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ 0.815 ຽ຋ໃ າ຺ ຂບຄ຿ຖກ 0.91 ຽ຋ໃ າ຺ ຂບຄຈທຄບາ຋ຈິ ຃າຍບຌແຈບບກແຆ

ຽຘຌັໄ ຏໃ າຘູຌກາຄ ບຸຌນະຑຸຓຑຌໄ ຏທິ 3. ຈາທບຄັ ຃າຌ ( Mars ) ຈາທຍຖທິ າຌຂບຄຈທຄບາ຋ຈິ ບກີ ຈທຄໜໃ ຄຶ ຽຆໃ ຄິ ດໃ ູເກໂໄ ກຍັ ຿ຖກຓະຌຸຈຽປາ຺ ຃ ຈ າຈເນໃ ງກທໃ າ຿ຖກ ຃ ຓຂີ ະໜາຈຽຘຌັໄ ຏໃ າຘູຌກາຄຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ 6.700 ກຓ ນໃ າຄ຅າກ຿ຖກ ບຄັ ຃າຌຎໃ ບິ ບໄ ຓຉທ຺ ຓຌັ ຽບຄເກ຃ໄ ຼຄກຍັ ກາຌໜຌູ ບບໄ ຓຉທ຺ ຽບຄຂບຄໜໃ ທງ຿ຖກ ຃ 24 ຆໃ ຂຓໄ ຌູ ແຖງະນໃ າຄ຅າກຈທຄບາ຋ຈິ ຃າຍກາຌ຿຃຅ບຌ ຃ໃ າ຃ທາຓຕີ ທຄ຺ ຿຃຅ບຌບໃ ຼຄ຅າກຖະຌາຍຘຸຖງິ ະທຊິ ີ ຽຘຌັໄ ຘູຌຘູຈບໃ ຼຄ຅າກຖະຌາຍ຿຃຅ບຌ ຃າຍກາຌໝຌູ ປບຍຉທ຺ ຽບຄ ຃ທາຓໜາ຾ໜຌໄ ຖຈັ ຘະໝຍີ ຖຽິ ທຌຘູຌຘູຈ ຓທຌ ຃ທາຓ຿ຌຓໄ ຋ໃ ທຄ ບຄ຺ ຎະກບຍ ຽຘຌັໄ ຏໃ າຘູຌກາຄ ບຸຌນະຑຸຓຑຌໄ ຏທິ

2.440 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ 470ບຄ຺ ຘາ ຈາທຑະບຄັ ຃າຌຽຎຌັ ຈາທຑະຽ຃າະ຋ໃ ຓີ ປີ ູຍຖກັ ຘະຌະກຓ຺ ຾ຍຍຽໜບຌຂບຄໜໃ ທງ຿ຖກ ຾ຉໃ ຓຂີ ະໜ ກຽປາ຺ ຎະຓາຌ 78 ຖາໄ ຌ ກຓ ຾ຉໃ ຓແີ ຖງະນໃ າຄ຅າກຈທຄບາ຋ຈິ ຎະຓາຌ 228 ຖາໄ ຌ ກຓ. ຈາທຑະ ຆທ຺ ຿ຓຄ 37 ຌາ຋ີ ຾ຖະ 22 ທຌິ າ຋.ີ ຌຂບຄຈາທບຄັ ຃າຌ 227.94 ຖາໄ ຌກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ 1.8807 ຎີ (ທຄ຺ ກຓ຺ =0) 0.0934 1.8 ບຄ຺ ຘາ 25.19 ບຄ຺ ຘາ 24.62 ຆໃ ທ຺ ຿ຓຄ 3.934 ກຕຓັ ຉໃ ຆຄັ ຉ຾ີ ຓຈັ ກບໄ ຌ 3.397 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ 0.10744 ຽ຋ໃ າ຺ ຂບຄ຿ຖກ 0.38 ຽ຋ໃ າ຺ ຂບຄ຿ຖກ ຃າຍບຌແຈບບກແຆ, ຌ຿ີ ຉຕ຾ຆຌ, ບາກບຌ 2.440 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ -88 – 58 ບຄ຺ ຘາ

ຍຖທິ າຌ 4. ຈາທຑະນຈັ ( Jupiter ) ຽຎຌັ ຈາທຽ຃າະຈທຄເນໃ ງ຋ໃ ຘີ ຸຈຂບຄຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌ, ເນໃ ງກທໃ າ຿ຖກຽປ 778 ຖາໄ ຌ ກຓ, ຽຆໃ ຄິ ຊທໃ າຽຎຌັ ແຖງະນໃ າຄແກຑຎາຌກາຄ ຽຓໃ ບ຋ຼຍເຘໃ ກຍັ ແຖງະ຋າຄ຋ໃ ຽີ ຋ໃ ຘີ ຸຈຌຌັໄ ຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ 816 ຖາໄ ຌ ກຓ, ຈາທຑະນຈັ ຿຃຅ບຌບບໄ ຓຈທຄບາ຋ຈິ ຌາຌຽຊຄິ 11 ຎ ຃ ເຆຽໄ ທຖາຑຼຄ຾ຉໃ 9 ຆໃ ທ຺ ຿ຓຄ 50 ຌາ຋.ີ ຍຌັ ງາກາຈຓ຾ີ ຉໃ ( ກາຘ ) ຽຎຌັ ຑຈິ ຽຆໃ ຌັ : ບ ຂຓໄ ຌູ ແຖງະນໃ າຄ຅າກຈທຄບາ຋ຈິ ຃າຍກາຌ຿຃຅ບຌ ຃ໃ າ຃ທາຓຕີ ທຄ຺ ຿຃຅ບຌບໃ ຼຄ຅າກຖະຌາຍຘຸຖງິ ະທຊິ ີ ຽຘຌັໄ ຘູຌຘູຈບໃ ຼຄ຅າກຖະຌາຍ຿຃຅ບຌ ຃າຍກາຌໝຌູ ປບຍຉທ຺ ຽບຄ ຃ທາຓໜາ຾ໜຌໄ ຖຈັ ຘະໝຍີ ຖຽິ ທຌຘູຌຘູຈ ຓທຌ ຃ທາຓ຿ຌຓໄ ຋ໃ ທຄ ບຄ຺ ຎະກບຍ ຽຘຌັໄ ຏໃ າຘູຌກາຄ

2 ຈທຄ ປາ຺ 11 ຽ຋ໃ າ຺ ຃ ຓຽີ ຘຌັໄ ຏໃ າຘູຌກາຄຎະຓາຌ 142.700 ກຓ ຓແີ ຖງະນໃ າຄ຅າກຈທຄບາ຋ຈິ ຎະຓາຌ ຽຂາ຺ໄ ແຎເກກໄ ຍັ ຈທຄຉາຽທຌັ ຋ໃ ຘຸຈຌຌັໄ ຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ 740 ຖາໄ ຌ ກຓ, ຘໃ ທຌແຖງະ຋ໃ ນີ ໃ າຄ຅າກຈທຄບາ຋ຈິ ຎີ ກຍັ 315 ທຌັ ຉໃ 1 ປບຍ. ຾ຉໃ ກຄ຺ ກຌັ ຂາໄ ຓກຍັ ກາຌໜຌູ ບບໄ ຓຉທ຺ ຂບຄຓຌັ ຽບຄຌຌັໄ ແທນົາງ຋ໃ ຘີ ຸຈ ບາກ຿ຓຌບີ ກັ ຾ຖະ ບໃ ຌໂ. ຽຎຌັ ຈາທ຋ໃ ຓີ ຍີ ຖທິ າຌນາົ ງກທໃ າໜໃ .ູ ຌຂບຄຈາທຑະນຈັ 778.41 ຖາໄ ຌກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ 11.8565 ຎີ (ທຄ຺ ກຓ຺ =0) 0.04839 1.305 ບຄ຺ ຘາ 3.12 ບຄ຺ ຘາ 9.92 ຆໃ ທ຺ ຿ຓຄ 1.3 ກຕຓັ ຉໃ ຆຄັ ຉ຾ີ ຓຈັ ກບໄ ຌ 71.492 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ 317.82 ຽ຋ໃ າ຺ ຂບຄ຿ຖກ 20.87 ຾ຓຈັ ຉໃ ທຌິ າ຋ກີ າຖຄັ 2 ປ຿ີ ຈຕ຾ຆຌ, ຽປຖຼຓ 142,800 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ (12 x ຽຘຌັໄ ຏໃ າຘູຌກາຄຂບຄ຿ຖກ)

ບຸຌນະຑຸຓຑຌໄ ຏທິ ຍຖທິ າຌ 5. ຈາທຽຘາ຺ ( Saturne ) ຽຎຌັ ຈາທຄາຓກທໃ າຈາທຽ຃າະຈທຄບໃ ຌໂເຌຖະຍຍ຺ ຘຸຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌ ຓຌັ ດໃ ູນໃ າ ແຖງະ຋ໃ ດີ ໃ ູນໃ າຄແກ຅າກຈທຄບາ຋ຈິ ຋ໃ ຘີ ຸຈ ຽຎຌັ ຈາທຽ຃າະ຋ໃ ຓີ ຂີ ະໜາຈເນໃ ງບຌັ ຈຍັ ຋ີ 2 ບບໄ ຓຈທຄບາ຋ຈິ ຌຌັໄ ເຆຽໄ ທຖາຌາຌນົາງ ຃ 29 ຎກີ ຍັ 165 ທຌັ ຉໃ 1 ປບຍ ຎະຖຓິ າຌ຃ 150 ( -150 ) ຂຓໄ ແຖງະນໃ າຄ຅າກຈທຄບາ຋ຈິ ຃າຍກາຌ຿຃຅ບຌ ຃ໃ າ຃ທາຓຕີ ທຄ຺ ຿຃຅ບຌບໃ ຼຄ຅າກຖະຌາຍຘຸຖງິ ະທຊິ ີ ຽຘຌັໄ ຘູຌຘູຈບໃ ຼຄ຅າກຖະຌາຍ຿຃຅ບຌ ຃າຍກາຌໝຌູ ປບຍຉທ຺ ຽບຄ ຃ທາຓໜາ຾ໜຌໄ ຖຈັ ຘະໝຍີ ຖຽິ ທຌຘູຌຘູຈ ຓທຌ ຃ທາຓ຿ຌຓໄ ຋ໃ ທຄ ບຄ຺ ຎະກບຍ ຽຘຌັໄ ຏໃ າຘູຌກາຄ ບຸ ຌນະຑຸ ຓ