ວິຊາສັງຄົມສຶກສາ1

຾ຖະ ຽຌໃ ບຄຓາ຅າກເຌງາຓກາຄ຃ຌຉໃ ຓບກີ . ຘໃ ທຌຽຂຈປບຓຑູ຋ໃ ຽີ ຖກິ ຾ຖະ ຾຃ຍ຾ຓໃ ຌຽຂຈເຈ຋ໃ ຓີ ຋ີ ຈິ ຽຌໃ ຄັ ແຎຉາຓຖທຄ ງາທຂບຄຽຘຌັໄ ຂະໜາຌ຾ຓໃ ຌ຅ະແຈປໄ ຍັ ຾ຘຄ຾ຈຈນົາງກໃ ທາ ຾ຖະ ບໃ ຸຌນະຑູຓກໍ຅ະຘູຄກໃ ທາ. ຾ຉໃ ຽຂຈ຋ໃ ຓີ ຋ີ ຈິ ຽຌໃ ຄັ ຉາຓຽຘຌັໄ ຾ທຄ຾ຓໃ ຌ຅ະແຈປໄ ຍັ ຾ຘຄຽຽຈຈໜບໄ ງກໃ ທາ ຾ຖະ ບໃ ຸ ຌບຸ ຌນະຑູຓຉໃ ໍາກທໃ າ ຽຑາະທໃ າ຋ຄັ ຘບຄຽຎີຌໄ ຑູ຅ະຍຄັ ຾ຘຄ຾ຈຈ ຾ຖະ ບຸຌນະຑູຓກຄ຺ ກຌັ ຂາໄ ຓກຌັ ຽຆໃ ຌັ : ດໃ ູຽຒບໄ ຄ຿ຖກຽໜບຽຎຌີໄ ຑູຈາໄ ຌເຉ຅ໄ ະແຈປໄ ຍັ ຾ຘຄ຾ຈຈນົາງກໃ ທາຈາໄ ຌຽໜບ ຾ຖະ ບຸຌນະຑູຓ ກຘໍ ູຄກໃ ທາ. ຘທຌດໃ ູຽຒບໄ ຄ຿ຖກເຉ຾ໄ ຓໃ ຌດໃ ູຽຎຌີໄ ຑູຈາໄ ຽໜບ຅ະແຈປໄ ຍັ ຾ຘຄ຾ຈນາົ ງ ຾ຖະ ບຸຌນະຑູຘູຄກໃ ທາຽຎຌີໄ ຑູຈາໄ ຌເຉ.ໄ 3.5. ບຸຌນະຑູຓ຾ຉກຉໃ າຄກຌັ ງບໄ ຌຖກັ ຘະຌະກາຌຽ຃ໃ ບຌເນທຂບຄຓທຌບາກາຈ ດໃ ູຽ຋ຄິ ໜາໄ ຿ຖກຽປາ຺ ຌຓີໄ ຓີ ທຌບາກາຈນົາງຆະຌຈິ ຈທໄ ງກຌັ ຋ໃ ຽີ ຃ບຌເນທແຎຓາດາຄຽຎຌັ ຎະ຅າໍ , ເຌຌກີໄ ໃ ໍຓບີ ຸຌນະຑູຓ ປບໄ ຌ, ຍາຄຆະຌຈິ ກຓໍ ບີ າກາຈໜາທຽດຌັ ນົ ຓ຃ີ ຸຌຘຓ຺ ຍຈັ ດໃ າຄບໃ ຌ. ຍຌັ ຈາຓທຌບາກາຈຉໃ າຄໂ຋ໃ ກີ ໃ າທຓາຂາໄ ຄຽ຋ຄິ ຌ,ີໄ ຊາໄ ນາກ ຓຌັ ຾ຏໃ ແຎຎກ຺ ຃ຸຓຽຂຈເຈກ຅ໍ ະຽປຈັ ເນຽໄ ຂຈຌຌັໄ ຎໃ ຼຌ຾ຎຄແຎຉາຓຖກັ ຘະຌະຂບຄຓຌັ . ຉທ຺ ດໃ າຄ: ຊາໄ ຓທຌບາກາຈປບໄ ຌຎ຺ກ຃ຸຓໄ ຽບາ຺ ຂຄ຺ ຽຂຈເຈກໃ ໍ຅ະຽປຈັ ເນຂໄ ຄ຺ ຽຂຈຌຌັໄ ຓບີ ຸ ຌນະຑູຓຘູຄຂຌໄ ຾ຖະ ຊາໄ ຓທຌ ບາກາຈໜາທຎຎ຺ກ຃ຸຓໄ ຽຂຈເຈ ຂຄ຺ ຽຂຈຌຌັໄ ກໃ ໍ຅ະຓບີ ຸຌນະຑູຓຉໃ ໍາຖຄ຺ . ບກີ ຈາໄໄໄ ຌໜໃ ຄຶ ຍຌັ ຈາຓທຌບາກາຈຉໃ າຄໂ ຽນໃ ົາ຺ ຌຑີໄ ຈັ ຓີ ກາຌຽ຃ໃ ບຌ຋ໃ ແີ ຎຉາຓຖະຈູກາຌງບໄ ຌກາຌຽ຃ໃ ບຌ຋ໃ ຽີ ທຌັໄ ຓຌັ ຅ໃ ຄິ ຑຈັ ຽບາ຺ ຃ທທາຓປບໄ ຌ ຾ຖະ ຃ທາຓຽດັຌແຎ຾຅ກດາງຉາຓ ຘໃ ທຌຉໃ າຄໂຂບຄ຿ຖກ, ຽປຈັ ເນຽໄ ຂຈເຈຽຂຈໜໃ ຄຶ ຂບຄ຿ຖກຍໃ ໍປບໄ ຌ ຾ຖະ ຍໃ ໍໜາທ຅ຌ຺ ຽກຌີ ແຎ. ບໃ ຄິ ຉາຓຖະຈຍັ ຃ທາຓຽຂຓັໄ ຂບຄ ຾ຘຄຈທຄຉາຽທຌັ ດໃ ູ຾ຉໃ ຖະຽຂຈຂບຄ຿ຖກ, ຾ຖທໄ ຊາໄ ຘຓ຺ ຓຸຈທໃ າ ຓທຌບາກາຈຉໃ າຄໂຌຌັໄ ນາກດຸ ຈຌຄິໄ ດໃ ູຍໃ ບຌຽກໃ າ຺ ຽຖໃ ບງ ກໃ ໍ຅ະ ຽປຈັ ເນຽໄ ຂຈຽຘຌັໄ ຘູຌຘູຈ ຾ຖະ ຽຂຈບາງຌັ ກໃ າງຽຎຌັ ຽຂຈປບໄ ຌ຾ປຄຉະນົບຈແຎດໃ າຄຍໃ ໍຓກີ າຌຎຎຼຌ຾ຎຄ ຾ຖະ ຽຂຈຂທ຺ໄ ຿ຖກໃ ໍ ຅ະກໃ າງຽຎຌັ ຽຂຈໜາທຉະນົບຈແຎ຾ຉໃ ເຌ຃ທາຓ຅ຄິ ງບໄ ຌທໃ າ ຓທຌບາກາຈຉໃ າຄໂຌຌັໄ ຓກີ າຌຽ຃ໃ ບຌແນທແຎຓາ຅ໃ ຄິ ຽປຈັ ເນໄ ບຸຌນະຑູຓດໃ ູເຌຘທຌຉໃ າຄຂບຄໜາໄ ຿ຖກຓຈີ ຍັ ຽໝາະຘຓ຺ ຘໍາຖຍັ ກາາຌຈໍາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ . 3.6 ບຸຌນະຑູຓຓ຃ີ ທາຓ຾ຉກຉໃ າຄກຌັ ງບໄ ຌບາກາຈຑຈັ ແຎຓາ ກາຌຽ຃ໃ ບຌ຋ໃ ຉີ າຓ຾ຌທຌບຌຂບຄບາກາຈ ນົ ຖຓ຺ ຾ຓໃ ຌຓຍີ ຈ຺ ຍາຈຘໍາ຃ຌັ ຉໃ ໍກາຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄຂບຄບຸຌນະຑູຓດໃ ູເຌຂຄ຺ ຽຂຈ ຈໃ ຄັ ກໃ າທ ຃: ຊາໄ ທໃ າຊກຎ຺ກ຃ໃ ຸຓຈທໄ ຓທຌບາກາຈປບໄ ຌບາຈ຅ະກໃ ໍບາກາຈກໃ ໍ຅ະປບໄ ຌ ຾ຖະ ບຸ ຌນະຑູຓກໃ ໍ຅ະຘູຄຂຌໄ ຈໃ ຄັ ຌີໄ ຽຎຌັ ຉຌ຺ໄ , ຾ຉໃ ງບໄ ຌທໃ າ ຓຖີ ຓ຺ ຑຈັ ແຎຓາດໃ ູຽຖບໄ ງໂ຃ທາຓປບໄ ຌ ນົ ຃ທາຓຽດຌໄ ດໃ ູຽ຋ຄິ ໜາໄ ຿ຖກ຅ໃ ຄິ ຾຅ກດາງແຎເຌຘໃ ທຌຉໃ າຄໂ. ຖຓ຺ ແຈຆໄ ໃ ທງຑຈັ ຽບາ຺ ບາກາຈປບໄ ຌ຅າກຽຂຈຽຘຌັໄ ຘູຌຘູຈ ຾ຖະ ຽຂຈຽຘຌັໄ ບາງຌັ ແຎງຄັ ຽຂຈ຋ໃ ຽີ ດັຌກໃ ທາ ຽປຈັ ເນຽໄ ຂຈຌຌັໄ ຓີ ບຸຌນະຑູຓຉໃ ໍາຖຄ຺ ກາຌ຋ໃ ຓີ ຖີ ຓ຺ ຽດຌັ ຑຈັ ຏໃ າຌດໃ ູຘະຽໝຌີ ຌັໄ ກໃ ງໍ ບຓຽປຈັ ເນບໄ າກາຈປບໄ ຌ຃ບໃ ງໂຽດຌັ ຖຄ຺ . ຽທາ຺ໄ ຖທຓ຾ຖທໄ ຖຓ຺ ຓີ ຍຈ຺ ຍາຈເຌກາຌຌໍາຽບາ຺ ຃ທາຓປບໄ ຌເຌຽຂຈໜໃ ຄຶ ແຎຘໃ ູຽຂຈບໃ ຌ ຾ຖະ ຑບໄ ຓຈຼທກຌັ ຌຌັໄ ຖຓ຺ ກໃ ໍຽຎັຌຎັຈເ຅຋ໃ ຽີ ປຈັ ເນ຃ໄ ທາຓ ບຍ຺ ຽບາ຺ໄ ຂບຄຽຂຈເຈໜໃ ຄຶ ຆໃ ຄຶ ຊກ຾ຘຄຉາຽທຌັ ຽຏາ຺ ແໝ຾ໄ ປຄຌຌັໄ ນຸຈົ ຏໃ ບຌຖຄ຺ . 3.7.ບຸຌນະຑູ຾ຉກຉໃ າຄກຌັ ງບໄ ຌ຃ທາຓ຃ຓໄ ຾ຖະ ຎະຖຓິ າຌຎກ຺ ຃ຸຓໄ ຂບຄຽຓກເຌ຋ບຄຒາໄ ຘະຑາຍ຃ທາຓ຃ຓໄ ຂບຄ຋ບໄ ຄຒາໄ ກໃ ໍ຾ຓໃ ຌຎຈັ ເ຅ໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຘີ າ຃ຌັ ເຌກາຌ຾຅ກດາງບຸ ຌນະຑູຓດໃ ູຽ຋ຄິ ໜາໄ ຿ຖກ. ຎະຖຓິ າຌ ຃ທາຓປບໄ ຌ຅າກ຾ຘຄຉາຽທຌັ ຋ໃ ຖີ ຄ຺ ຓາຘໃ ູໜາໄ ຈຌິ ຅ະໜບໄ ງ ນົ ນາົ ງຌບກ຅າກ຅ະຂຌໄ ກຍັ ຎຈັ ແ຅ບໃ ຌ຾ຖທໄ ຓຌັ ງຄັ ຂຌໄ ກຍັ ຋ບຄ ຒາໄ ຋ໃ ຓີ ຽີ ຓກຌບໄ ງ ນົ ນົາງຌາໍ ບກີ . ຌຌັໄ ກໃ ຽໍ ຑາະທໃ າຽຓກຓໜີ າໄ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຓໃ າຌຍຄັ ຃ທາຓປບໄ ຌ ຾ຖະ ຾ຘຄ຾ຈຈ ເນຘໄ ໃ ບຄຽ຋ຄິ ໜແໄ ຈໄ ຈຌິ ແຈໜໄ ບໄ ງຖຄ຺ . ຑບໄ ຓຈໃ ຼທກຌັ ຌຌັໄ ຽຓກງຄັ ຆໃ ທງກຌັ ຃ທາຓປບໄ ຌຍໃ ໍເນ຾ໄ ຏໃ ບບກແຎ຅າກໜາໄ ຿ຖກແທ຅ຌ຺ ຽກຌີ ແຎ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ເຌ ງາຓກາຄຽທຌັ ຊາໄ ຋ບໄ ຄຒາໄ ຓຽີ ຓກນາົ ງບາກາຈກໃ ຅ໍ ະຍໃ ໍປບໄ ຌນາົ ງ຾ຉໃ ຊາໄ ຓຽີ ຓກນາົ ງເຌຽທຖາກາຄ຃ຌບາກາຈກໃ ຅ໍ ະປບໄ ຌບຍ຺ ຽບາ຺ໄ ຽຑາະ຃ທາຓປບໄ ຌ຅າກໜາໄ ຈຌິ ຋ໃ ຾ີ ຏໃ ບບກແຎຌຌັໄ ຊກຽຓກຎກ຺ ຃ຸຓໄ ແທ.ໄ 49 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຉາຓນົກັ ກາຌຌຌັໄ , ຊາໄ ຍໃ ໍ຃ຈິ ແຖໃ ຽຊຄິ ຘະຑາຍ຃ທາຓ຃ຓໄ ຾ຖະ ຎະຖຓິ າຌຽຓກເຌ຋ບໄ ຄຒາໄ ເຌໜໃ ຄຶ ຎີ຾ຉໃ ຖະ຅ຈຸ ຂບຄບຄ຺ ຘາ ຂະໜາຌດໃ ູຽ຋ຄິ ໜາໄ ຿ຖກ຅ະຉບໄ ຄແຈປໄ ຍັ ຾ຘຄ຾ຈຈເຌຆໃ ທຄຽທຖາຽ຋ໃ າ຺ ກຌັ . 3.8. ບຸຌນະຑູຓຎໃ ຼຌ຾ຎຄແຎຉາຓບາຽຍ຿ຈ ຂບຄໜາໄ ຿ຖກ ຎະຖຓິ າຌ຃ທາຓປບໄ ຌ຅າກ຾ຘຄຉາຽທຌັ ຋຾ີ ຏໃ ຓາຍຄັ ຿ຖກຽປາ຺ ຌຓີໄ ຑີ ຼຄ຾ຉໃ 45% ຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ ຋ໃ ຘີ າຓາຈຘໃ ບຄຖຄ຺ ຓາປບຈໜາໄ ຈຌິ , ຾ຉໃ ຽຓໃ ບຖຄ຺ ຓາປບຈໜາໄ ຈຌິ ຾ຖທໄ ຑຈັ ຓ຾ີ ຉໃ 35% ຋ໃ ຘີ າຓາຈຖຄ຺ ແຎເຌຈຌິ . ໝາງ຃ທາຓທໃ າ 10% ຾ຓໃ ຌຊກຘະ຋ບໄ ຌ ຃ຌ ຌຌັໄ ກໃ ໍຽຑາະທໃ າຈຌິ ກໃ ຓໍ ບີ ໍາຌາຈເຌກາຌຘະ຋ບໄ ຌຖຄັ ຘ,ີ ຽຆໃ ຄິ ຓ຋ີ ຄັ ກາຌຘະ຋ບໄ ຌຖຄັ ຘ຾ີ ຅ຄໄ ຾ຖະ ກາຌຘະ຋ບໄ ຌຖຄັ ຘຓີ ຈ. ບັຈ ຉ າ ກ າ ຌ ຘ ະ ຋ໄບ ຌ ຖັຄ ຘີ຿ ຈ ງ ໜໄາ ຑ ຼ ຄ ຂ ບ ຄ ທັຈ ຊຸ ຉໃ າ ຄ ໂ ຽ ຆໃ ີຄ ຓີ຃ໃ າ ຽ ຎັຌ ຘໃ ທ ຌ ປໄບ ງ ຌັຌໄ ຽ ບີໄຌ ທໃ າ ບ າ ຌ ຽ ຍ຿ ຈ (Albedo).ຉາຉະຖາຄກາຌຘະ຋ບໄ ຌ ຖຄັ ຘຂີ ບຄ ບາຌຽຍ຿ຈ. ຆໃ ທຈັ ຊຸຘະ຋ບໄ ຌ຾ຘຄ ບັຈຉາ ກ າ ຌຘະ ຋ໄບ ຌ ຆໃ ທຈັ ຊຸຘະ຋ບໄ ຌ຾ຘຄ ບັຈຉາກາຌຘະ຋ບໄ ຌ ຽຎຌັ % ຽຎຌັ % ຽຓກ 0,25-0,90 ນຌີ ຖາຽຂຈ຋ະຽຖຆາງ 0,25 ນຓິ ະຘຈ຺ 0,85 ຈຌິ ຎບກ຿ຖ຋ໄ ໃ ຾ີ ນຄໄ 0,18 ຈຌິ ຆາງຂາທ຾ຖະ຾ນຄໄ 0,34 ຌາໍໄ ຋ະຽຖ <0,14 ຋ຄ຺ ນງາໄ ຾ນຄໄ 0,31 ຎໃ າແຓ ໄ 0,04 ຉາຉະຖາຄ຋ໃ ີ 01 ຘໍາຖຍັ ຃ໃ າຂບຄບາຌຽຍ຿ຈຌ,ີໄ ຊາໄ ຽຍໃ ຄິ ຉາຓປູຍຊໃ າງ຋າຄບາກາຈຽປາ຺ ຅ະຽນຌັ ແຈ຃ໄ : ຽຓກ, ຈຌິ ຆາງ, ຏາ, ນຓິ ະ຅ະ ຎະກຈ຺ ເນຽໄ ນຌັ ຽຎັຌຘີຂາທໂ ຘໍາຖຍັ ຋ໃ ຄ຺ ຌາຓຌັ ຅ະຎະກຈ຺ ຽຎັຌຘຽີ ຋ໃ າ຺ ບໃ ບຌ, ຎໃ າແຓ຅ໄ ະຎະກຈ຺ ຽຎັຌຘຽີ ຋ໃ າ຺ ຾ກໃ ນົ ຘີຽຂັຓໄ ຘໃ ທຌທໃ າໜບຄຌາໍໄ ຾ຖະ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຅ະຎະກຈ຺ ຽຎຌັ ຘຈີ ໍາ. 3.9. ບຸຌນະຑູຓ຾ຉກຉໃ າຄກຌັ ງບໄ ຌບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄກະ຾ຘຖຓ຺ ຍໍຖຽິ ທຌຉໃ າຄໂຉາຓ຾຃ຓ຋ະຽຖ ນົ ຓະນາຘະໝຸຈ, ຊາໄ ທໃ າຌບຌດໃ ູເຌຽຂຈບຄ຺ ຘາຂະໜາຌຈຼທກຌັ ກໃ ງໍ ໃ ບຓຓບີ ຸຌນະຑູຓ ຃າໄ ງ຃ກຌັ , ຾ຉໃ ຊາໄ ນາກທໃ າແຈປໄ ຍັ ບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄກະ຾ຘຌໍາໄ ຋ໃ ຉີ ໃ ຉກຉໃ າຄກຌັ ກໃ ໍງໃ ບຓຓບີ ຸຌນະຑູຓ຾ຉກຉໃ າຄກແຎຌໍາ ຽຆໃ ຌັ : ຊາໄ ກະ຾ຘຌໍາໄ ຽ຃ໃ ບຌຽດຌັ ນາກຽ຃ໃ ບຌແນໃ ົຏໃ າຌຍໍຖຽິ ທຌເຈກໃ ຅ໍ ະຽປຈັ ເນຍໄ ໍຖຽິ ທຌ ຈໃ ຄັ ກໃ າທຌຌັໄ ຓບີ ຸຌນະຑູຓຉໃ ໍາຖຄ຺ ກທໃ າຽຂຈບໃ ຌໂ຋ໃ ີ ຌບຌດໃ ູຽ຋ຄິ ຽຘຌັໄ ຂະໜາຌຈຼທກຌັ ຾ຖະ ຊາໄ ນາກທໃ າ຾ຓໃ ຌກະ຾ຘຌາໍໄ ຽ຃ໃ ບຌປບໄ ຌຓາກໃ ຅ໍ ະຽປຈັ ເນບໄ ຸຌນະຑູຓຂບຄຽຂຈຈຄັ ກໃ າທ ຘູຄຂຌໄ . ຉທ຺ ດໃ າຄ: ຑາກຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຂບຄບາຽຓຖກິ າແຈປໄ ຍັ ບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄຂບຄກະ຾ຘຌໍາໄ ຽ຃ໃ ບຌຽດັຌ຃າຕິຒໍຽຌງ (California). ຽປຈັ ເນບໄ ຸຌນະຑູຓຉໃ ໍາກທາຑາກຉາຽທຌັ ບບກ຋ໃ ແີ ຈປໄ ຍັ ບຈີ ຋ຑິ ຌ຺ ຅າກກາຌຽ຃ໃ ບຌເນທຂບຄກະ຾ຘຌໍາໄ ຽ຃ໃ ບຌບໃ ຸຌ ຽກຌິ ຘະຉົຓີ (Gulf Stream). 3.1.຃ທາຓກຈ຺ ຈຌັ ຂບຄບາກາຈ 3.1.1 ຌງິ າຓຂບຄ຃ທາຓກຈ຺ ຈຌັ ຂບຄບາກາຈ ບາກາຈ຋ນີ ຸຓໄ ນໃ ໍໝໃ ທງ຿ຖກຽປາ຺ ຌ຾ີິໄ ຓໃ ຌຘະຘາຌ ນົ ທຈັ ຊຸດໃ າຄໝໃ ຄຶ ຾ຖະກໃ ຾ຓໃ ຌຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຌີ ໍາໄ ໝກັ ຿ຈງຘາຓາຈຆໃ ຄັ ແຈ຃ັ : ບາກາຈ 1 ຖຈິ ຅ະຓຌີ າໍໄ ໜກັ ກຎະຓາຌ 1,3 ກປາຓ,ຈະຽປາ຺ ຘາຓຓາຈ຋ຈ຺ ຖບຄແຈໄ ຽຑໃ ບເນປໄ ູທໄ ໃ າບາກາຈຓຌີ ໍາໄ ໝກັ ຿ຈງຽບາ຺ ໝ າກຎຸ ຓຽຎາ຺ໄ ຾ນທຓາຆຄັ ຾ຖທໄ ຅າກຌຌັໄ ກະຽຎໃ າ຺ ຖຓ຺ ຽຂາ຺ໄ ຾ຖທໄ ຽບາ຺ ຓາຆຄັ ບກີ . ຽປາ຺ ຅ະຽນຌັ ທໃ າຎຸຓຽຎາ຺ໄ ຋ໃ ຓີ ບີ າກາຈດໃ ູເຌຌຌັໄ ໝກັ ກທໃ າຽທຖາ຾ນທກາຌ຋ຈັ ຖບຄຂບຄບາກາຈຌຍີໄ ໃ ໍ຾ຓໃ ຌທໃ າຓຌັ ຅ະກຈ຺ ຈຌັ ຖຄ຺ ເຘໃ ໝາໄ ຈຌິ ຋ຈິ ຋າຄເຈ຋ຈິ ຋າຄໜໃ ຄຶ ຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ ຾ຉໃ ຓຌັ 50 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

຅ະກຈ຺ ຈຌັ ແຎ຋ໃ ທ຺ ຋ຸກ຋ຈິ ຋ຸກ຋າຄ,ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຅ໃ ຄິ ຽປຈັ ເນທໄ ຈັ ຊຸຘໃ ຄິ ຂບຄຉໃ າຄໂຓປີ ູຍຆຄ຺ ຘຓ຺ ຍູຌ ຾ຖະ ຊາທບຌດໃ ູຘະຽໝຽີ ຆໃ ຌັ : ຎະຉູຽປບຌ ຾ຖະ ບໃ ຌໂ. ຊາໄ ຽປາ຺ ດາກປູທໄ ໃ າບາກາຈຓ຃ີ ທາຓກຈ຺ ຈຌັ ຽປາ຺ ຉບໄ ຄຽປຈັ ເນ຾ໄ ປຄກຈ຺ ຈຌັ ຂບຄບາກາຈ ຉໃ ໍຘໃ ຄິ ທຈັ ຊຸດໃ ູ ຈາໄ ຌເຈຈາໄ ຌໜໃ ຄຶ ຌຌັໄ ບໃ ບຌຖຄ຺ ນົ ຾ປຄຂຌຶໄ ກໃ ທາຽກໃ າ຺ ຽຆໃ ຌັ : ຽປາ຺ ຘູຍຖຓ຺ ຽຂາ຺ໄ ດາຄຖຈ຺ ຽປາ຺ ກໃ ຅ໍ ະຽນຌັ ທໃ າດາຄຖຈ຺ ຌຌັໄ ຉຄຶ ຂຌຶໄ ຾ຖະ ຊາໄ ຘູຍເຘໃ ນົາງ຿ຑຈກໃ ໍ຅ະຽປຈັ ເນດໄ າຄຖຈ຺ ຌຌັໄ ຖະຽຍຈີ . ຘາຽນຈ຋ໃ ຽີ ປຈັ ຽຎັຌຽຆໃ ຌັ ຌຌັໄ ກໃ ໍຽຑາະທໃ າ຃ທາຓຈຌັ ຂບຄບາກາຈດໃ ູຈາໄ ຌເຌ ຾ປຄກໃ ທາຈາໄ ຌຌບກຂບຄດາຄຖຈ຺ ຌຌັໄ ຽບຄ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຽຑໃ ຌິ ຌງິ າຓແຈທໄ ໃ າ: ຌໍາໄ ໜກັ ຂບຄບາກາຈ຋ໃ ຋ີ ຍັ ຖຄ຺ ເຘໃ ໜາໄ ຿ຖກຌຽີໄ ປາ຺ ຽບຌີໄ ທໃ າ: ຃ທາຓກຈ຺ ຈຌັ ຂບຄບາກາຈ. ຍຈ຺ ຋ີ 6 ຆຍັ ຑະງາກບຌ຋າໍ ຓະຆາຈຂບຄ຿ຖກ 1. ຆຍັ ຑະງາກບຌຌາໍໄ ຂບຄ຿ຖກ 1.1 ຃ທາຓຘໍາ຃ຌັ ຂບຄຌາໍໄ ຌໍາໄ ຾ຓໃ ຌຆຍັ ຑະງາກບຌ຋ໍາຓະຆາຈ຋ໃ ຅ີ າໍ ຽຎັຌ ຾ຖະ ຂາຈຍໃ ໍແຈຘໄ ໍາຖຍັ ກາຌຈໍາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ຂບຄຘໃ ຄິ ຋ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ດໃ ູຍຌ຺ ໜາໄ ຿ຖກ, ຌຍັ ຋ຄັ ຑຈ, ຘຈັ ຾ຖະ ຃ຌ຺ . ຘໍາຖຍັ ຃ຌ຺ ຽປາ຺ ຊທໃ າຌໍາໄ ຽຎຌັ ຘໃ ທຌຎະກບຍ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຋ໃ ຘີ ຸ ຈຘໍາຖຍັ ປໃ າຄກາງຽຑາະທໃ າດໃ ູເຌ ປໃ າຄກາງຂບຄ຃ຌ຺ ຽປາ຺ ຓຌີ າໍໄ ຎະຓາຌ 70% ຂບຄຌໍາໄ ໜກັ ຉທ຺ ຋ຄັ ໝຈ຺ . ຌບກ຅າກຌຌີໄ ໍາໄ ງຄັ ເຆຽໄ ຂາ຺ໄ ເຌຆທີ ຈິ ຎະ຅າໍ ທຌັ ຂບຄ຃ຌ຺ ຽປາ຺ ຽຆໃ ຌັ ເຆຘໄ ໍາຖຍັ ບາຍ, ຈໃ ຓ, ຆກັ ຽ຃ໃ ບຄ, ຖາໄ ຄຍໃ ທຄ, ຊທໄ ງ, ຋ໃ ,ູ ຅າຌ...ຘໃ ທຌຈາໄ ຌກະຘກິ ໍາງຄັ ເຆຌໄ ໍາໄ ຽຂາ຺ໄ ເຌກາຌຽປຈັ ຘທຌ , ຽປຈັ ຌາ, ຖຼໄ ຄຘຈັ , ຉະນົບຈປບຈກາຌຌໍາເຆຽໄ ຂາ຺ໄ ເຌກາຌຘາໄ ຄຽຎຌັ ຑະຖຄັ ຄາຌ, ຽຘຌັໄ ຋າຄ຃ຓ຺ ຓະຌາ຃ຓ຺ ຂຌ຺ ຘໃ ຄ຺ , ກາຌກໃ ຘໍ າໄ ຄ ຾ຖະ ຌາໍ ເຆຽໄ ຂາ຺ໄ ເຌທຼກຄາຌບຸຈຘານະກາໍ . ຑບໄ ຓກຌັ ຌຌັໄ ຌາໍໄ ງຄັ ຽຎຌັ ຑຌໄ ຋ໃ ດີ ໃ ູບາແຘຂບຄຘຈັ ຌາໍໄ ຉໃ າຄໂ. 1.2 ທຄ຺ ຅ບຌຂບຄຌາໍໄ ທຄ຺ ຅ບຌ ນົ ກາຌໜຌູ ທຼຌຂບຄຌາໍໄ ໝາງຽຊຄິ ກາຌຏຌັ ຾ຎຑາທະຂບຄຌາໍໄ ຃: ຌາໍໄ ດໃ ູຽ຋ຄິ ໜາໄ ຈຌິ ນົ ຓະນາຘະໝຸຈ ຽຓໃ ບແຈປໄ ຍັ ຃ທາຓປບໄ ຌ຅າກ຾ຘຄຉາຽທຌັ ກໃ ໍ຅ະຑາເນຌໄ ໍາໄ ດໃ ູຘະຊາຌ຋ໃ ຉີ ໃ າຄໂຌຌັໄ ຖະຽນງີ ບາງຂຌຶໄ ຘໃ ູບາກາຈ, ຽຓໃ ບຑຍ຺ ຽນຌັ ບຸຌນະຑູຓຉໃ ໍາບາງຌາໍໄ ຽນໃ ົາ຺ ຌຌັໄ ກໃ ຅ໍ ະ຋ບໄ ຌ຿ປຓຽຂາ຺ໄ ກຌັ ກາງຽຎຌັ ຽຓກ ຾ຖະ ຽຓໃ ບເຈບຸຌນະຑູຓຽໝາະຘຓ຺ ນົ ກບໄ ຌຽຓກຑຍ຺ ກຍັ ບາກາຈປບໄ ຌກໃ ໍ຅ະຽປຈັ ເນກໄ ບໄ ຌຽຓກຈໃ ຄັ ກໃ າທຽຎໃ ບງຽຎຌັ ຽຓຈັ ຌໍາໄ ຐຌ຺ ຉກ຺ ຖຄ຺ ຓາ. ຌໍາໄ ຌຌັໄ ກໃ ໍ຅ະແນົຘໃ ູນທໄ ງປໃ ບຄ, ໜບຄຍຄຶ , ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຖໍາຽຆຉໃ າຄໂ ຘຸ ຈ຋າໄ ງກໃ ໍແນົແຎ຋ບໄ ຌ຿ປຓກຌັ ດໃ ູ຋ະຽຖ ຾ຖະ ຓະນາຘະໝຸຈຌຌັໄ ຽບຄ. ກາຌໜູຌທຼຌຂບຄຌໍາໄ ນົ ກາຌຽ຃ໃ ບຌແນທຂບຄຌາໍໄ ຽຎຌັ ປບຍທຼຌຽຑໃ ຌິ ຽບຌີໄ ທໃ າ: ທຄ຺ ຅ບຌກາຌໜຌູ ທຼຌຂບຄຌາໍໄ . ຽຓຈັ ຐຌ຺ ຾ຉໃ ຖະຽຓຈັ ຋ໃ ຉີ ກ຺ ຖຄ຺ ຓາຌຌັໄ ຓຌັ ຍໃ ໍຘາຓາຈແນົແຎ຋ບໄ ຌ຿ປຓດໃ ູ຋ະຽຖ ຾ຖະ ຓະນາຘະໜຸຈແຈໝໄ ຈ຺ ຾ຖະ ຘໃ ທຌ຋ໃ ຍີ ໃ ໍຘາຓາຈແນົແຎຽຊຄິ ຋ະຽຖ ນົ ຓະນາຘະໝຸຈກໍກະ຅າງຽຎັຌຌໍາໄ ຂຄັ ດໃ ູຉາຓນທໄ ງປໃ ບຄ, ໜບຄຍຄຶ ດໃ ູຽຂຈຉໃ າຄໂ ຽຆໃ ຌັ : ຽຂຈຂທ຺ໄ ຿ຖກ, ຽຂຈຑູຘູຄ...ຽຆໃ ຌັ : - ຊາໄ ຐຌ຺ ຉກ຺ ຖຄ຺ ຾ຖທໄ ແນົແຎຘໃ ູຍໃ ບຌນຸົຍຓຌັ ກໃ ຽໍ ຉາ຺ໄ ຿ປຓຽຂາ຺ໄ ກຌັ ຽຎຌັ ໜບຄ, ຍຄຶ ນົ ຽຑໃ ຌິ ຽບຌີໄ ທໃ າຌາໍໄ ຂຄັ . 51 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

- ຊາໄ ຐຌ຺ ຉກ຺ ຖຄ຺ ຾ຖທໄ ແນ຿ົ ປຓຽຂາ຺ໄ ເຘໃ ປໃ ບຓກາງຽຎຌັ ກະ຾ຘຌາໍໄ ຌບໄ ງ ນົ ຽຎຌັ ນທໄ ງ ຾ຖະ ຊາໄ ຽຎຌັ ກະ຾ຘຌາໍໄ ເນໃ ງຽຆໃ ຌັ : ຽຆ ນົ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຌຌັໄ ຽຑໃ ຌິ ຽບຌີໄ ທໃ າຌາໍໄ ແນົ. - ຊາໄ ຌາໍໄ ຐຌ຺ ຆຓຶ ຽຂາ຺ໄ ແຎເຌຈຌິ ຾ຖທໄ ຿ປຓຽຂາ຺ໄ ກຌັ ຽຎຌັ ຌາໍໄ ແນົເຉຈໄ ຌິ ຽບຌີໄ ທໃ າ: ຌາໍໄ ຖບຈຑຌໄ . - ຊາໄ ຌາໍໄ ຐຌ຺ ດໃ ູຽຂຈໜາທ, ຽຂຈຑູຘູຄ຋ໃ ຓີ ບີ ຸຌນະຑູຓຉໃ ໍາເຉໄ 0 ບຄ຺ ຘາຽຆ ຌາໍໄ ຐຌ຺ ກໃ ຅ໍ ະກາງຽຎຌັ ນຓິ ະ ນົ ຌາໍໄ ກາໄ ຓຌຌັໄ ຽບຌີໄ ທໃ າຌາໍໄ ຾ຂຄ. ຽຌໃ ບຄ຅າກທໃ າກາຌໜຌູ ທຼຌຂບຄຌາໍໄ , ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຅ໃ ຄິ ແຈປໄ ຍັ ຃ທາຓຆໃ ຸຓຆໃ ຌ. ຘຈັ , ຑຈ ຾ຖະ ຃ຌ຺ ຽປາ຺ ຅ໃ ຄິ ຘາຓາຈດຌງຄ຺ ຃ຄ຺ ຉທ຺ ນົ ຓຆີ ທີ ຈິ ດໃ ູ຿ຖກຌແີໄ ຈ,ໄ ຽທາ຺ໄ ຖທຓ຾ຖທໄ ກາຌໜຌູ ທຼຌຂບຄຌາໍໄ ດໃ ູເຌ຾ຉໃ ຖະຽຘຌັໄ ຂະໜາຌ຾ຓໃ ຌຍໃ ຃ໍ ກຌັ ຽຆໃ ຌັ : - ຌຍັ ຾ຉໃ ຽຘຌັໄ ຂະໜາຌ຋ີ 20 ນາ 40 ກາຌໜຌູ ທຼຌຂບຄຌາໍໄ ຓໜີ ບໄ ງງບໄ ຌທໃ າຽຂຈຌ຾ີໄ ນຄໄ ຾ຖຄໄ ຽຎຌັ ຘໃ ທຌເນໃ ງ. ຾ຉໃ ຊາໄ ຽຂຈຓຖໍ ະຘຸຓ຾ຖທໄ ກາຌໜຌູ ທຼຌຂບຄຌາໍໄ ກໃ ຓໍ ນີ າົ ງຑຘໍ ຓ຺ ຃ທຌ ຾ຖະ ຘາຓາຈຽປຈັ ເນບໄ າກາຈຈໃ ຄັ ກໃ າທຆໃ ຸຓຆໃ ຌ , ຓຎີ ໃ າຉຍຶ ຈຄ຺ ໜາ. - ຾ຉໃ ຽຘຌັໄ ຂະໜາຌ຋ີ 05 ນາ 70 ກາຌໜຌູ ທຼຌຂບຄຌໍາໄ ຾ຓໃ ຌຆາໄ ກໃ ທາຽຂຈປບໄ ຌ, ບາກາຈ ກໃ ໍຽໜາະຘຓ຺ ກຍັ ຑຈ ນາົ ງຆະຌຈິ . ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຽຂຈຌ຅ີໄ ໃ ຄິ ຽຎຌັ ຽຂຈ຋ໃ ຽີ ໜາະຘຓ຺ ຾ກໃ ກາຌກະຘກິ ຽໍ ຎຌັ ຘໃ ທຌນາົ ງ. - 1.3 ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຋ໃ ເີ ນໃ ງເຌ຿ຖກ ດໃ ູເຌ຿ຖກ຋ໃ ກີ ທໄ າຄເນໃ ງແຑຘາຌ ຋ໃ ຑີ ທກຽປາ຺ ບາແຘດໃ ູຌ຋ີໄ ໍາຓະຆາຈຽຎຌັ ຎຈັ ແ຅ຉຌ຺ໄ ຉໍ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຂຌຶໄ ຓາດໃ ູ຃ຼຄຂາໄ ຄກຍັ ຿ຖກ ຽປາ຺ ຾ຖະ ຋ໍາຓະຆາຈກໃ ໍຽຎັຌຎັຈເ຅ໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຎີ ະຈຍັ ຽບເໄ ນ຿ໄ ຖກຂບຄຑທກຽປາ຺ ຓ຃ີ ທາຓໜາໄ ດໃ ູຂຌຶໄ . ເຌຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌໍາໄ ກໃ ໍຽຎັຌບກີ ຎຈັ ເ຅ໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຋ີ ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຘາໍ ຃ຌັ ຉໃ ກໍ າຌ຃ຄ຺ ຉທ຺ ດໃ ູຂບຄ຿ຖກກໃ ຃ໍ ຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ຉໃ າຄໂດໃ ູເຌ຿ຖກຌ.ີໄ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຓຌັ ແຈດໃ ຄັ ດາງ ນົ ຽກຈີ ຂຌຶໄໄ ເນຽໄ ນຌັ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ເນໃ ງ ຾ຖະ ຘາິໍ຃ຌັ ເຌ຿ຖກຓາເນຽໄ ນຌັ ຽຆໃ ຌັ : - ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຓຆີ ຈິ ຆຎີ ີ - ຓຈິ ຆູຖີ ດໃ ູເຌ຋ະທຍີ ບາຽຓຕກິ າຽໜບ ງາທ 8. 150 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ . - ຾ຓໃ ຌາໍໄ ບາຓາ຿ຆຌ ດໃ ູເຌ຋ະທຍີ ບາຽຓຕກິ າເຉໄ ງາທ 7.025 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ . - ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຌຌິ ດໃ ູເຌ຋ະທຍີ ບາຒຕກິ າ ງາທ 6.670 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ . - ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄດໃ ູເຌ຋ະທຍີ ບາຆີ ງາທ 4.500 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ . - ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຿ບຍີ ດໃ ູເຌ຋ະທຍີ ບາຆີ ງາທ 5.410 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ . - ຾ຓໃ ຌາໍໄ ບາຓູ ດໃ ູເຌ຋ະທຍີ ບາຆີ ງາທ 4.440 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ . - ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຽຖຌາ ດໃ ູເຌ຋ະທຍີ ບາຆີ ງາທ 4.440 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ . - ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຽບຌແີ ຆ ດໃ ູເຌ຋ະທຍີ ບາຆີ ງາທ 4.090 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ . - ຾ຓໃ ຌາໍໄ ບາ຿ທຌກາ ດໃ ູເຌ຋ະທຍີ ບາຆີ ງາທ 3.530 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ . - ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຽນບົ ຄ ດໃ ູເຌ຋ະທຍີ ບາຆີ ງາທ 5.460 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ . 1.4 ກກ຺ ຽ຃າ຺ໄ ກາຌກາໍ ຽຌຈີ ຂບຄໜບຄ ໜບຄຓກີ ກ຺ ຽ຃າ຺ໄ ຓາ຅າກນົາງຽຄໃບຌແຂ຋ໃ ຾ີ ຉກຉໃ າຄກຌັ ຉາຓຘະຑາຍ຾ທຈຖບໄ ຓຂບຄຂຄ຺ ຽຂຈ຋ໃ ໜີ ບຄກໍາຽຌຈີ ຂຌຶໄ ຌຌັໄ . ຾ຉໃ ເຌ຃ທາຓຽຎຌັ ຅ຄິ ຾ຖທໄ ໜບຄຓກີ ກ຺ ຽ຃າ຺ໄ ກາໍ ຽຌຈີ ຓາ຅າກຘບຄຎຈັ ເ຅຃: ກາໍ ຽຌຈີ ຅າກແຑ຋ໍາຓະຆາຈ ຾ຖະ ຃ຌ຺ ຘາໄ ຄຂຌຶໄ ຓາ ຽຆໃ ຌັ : 52 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

- ໜບຄກາໍ ຽຌຈີ ຅າກ຾ຏໃ ຌຈຌິ ແນທ ຾ຖະ ຑູແຒຖະຽຍຈີ . ໜບຄ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຅າກ຾ຏໃ ຌຈຌິ ແນທ ຾ຖະ ຑູແຒຖະຽຍຈີ ຌຽີໄ ຎຌັ ໜ ບຄ຋ໃ ຓີ ຂີ ະໜາຈເນໃ ງ ຾ຖະ ຽຖກິ ຑໍຘຓ຺ ຃ທຌ ຽຑາະຽທຖາ຾ຏໃ ຌຈຌິ ແນທຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌຈຌິ ແຈ຾ໄ ງກບບກ຅າກກຌັ ຽຆໃ ຌັ ໜບຄແຍກາຌ, ຘໃ ທຌໜບຄ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຅າກຑູແຒ຾ຓໃ ຌໜບຄ຋ໃ ດີ ໃ ູຽ຋ຄິ ຅ບຓຑູແຒ ຽຆໃ ຌັ ໜບຄຉຉີ ີ - ກາກາ ( ດໃ ູຽ຋ຄິ ຘາງຑູບຄັ ຽຈິ ນົ ບາຌ຾ຈຈ ) ຽຎຌັ ໜບຄ຋ໃ ກີ ທໄ າຄເນໃ ງ ຾ຖະ ຽຖກິ ຑໍຘຓ຺ ຃ທຌ. - ໜບຄ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຅າກກາຌຘຼຈຽຆາະຂບຄຌໍາໄ ຐຌ຺ ຾ຖະ ຌໍາໄ ກາໄ ຓ. ໜບຄ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຅າກກາຌຘຼຈຽຆາະຂບຄກາຌຌໍາໄ ຐຌ຺ ຾ຓໃ ຌໜບຄ຋ໃ ຽີ ກຈີ ດໃ ູເຌຽຂຈຑູນຌີ ຎູຌຏໃ າຌກາຌຘຼຈຽຆາະ຅າກຌໍາໄ ຐຌ຺ ນົາງໂຎີ຅ະຽປຈັ ເນຑໄ ູນຌີ ຎູຌງຸ ຍຖຄ຺ ຽຎັຌ ປໃ ບຓຌໍາໄ ຾ຖທໄ ກາງຽຎຌັ ໜບຄຓຌີ ໍາໄ ຋ໃ ເີ ຘ ຾ຖະ ຽດັຌຈ.ີ ຘໃ ທຌໜບຄ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຅າກຌໍາໄ ກາໄ ຓ຋ໃ ຽີ ກຈີ ດໃ ູຽຂຈບາກາຈໜາທ ຽຆໃ ຌັ ໜບຄຂາໄ ຋າຈດໃ ູກາຌາຈາ ກທໄ າຄຽຊຄິ 3.000 ກ຿ິ ຖຉາ຾ຓຈັ , ດໃ ູຎະຽ຋ຈ຾ຒຄັ ຖຄັ ກໃ ຓໍ ນີ ົາງໜບຄ ຾ຖະ ຓຂີ ະໜ າຈກທໄ າຄຑຘໍ ຓ຺ ຃ທຌ ຽຆໃ ຄິ ເຌຌຌັໄ ຎະກບຍຓຽີ ຊຄິ 35.000 ໜບຄ. - ໜບຄກໍາຽຌຈີ ຅າກທຈັ ຊຸກຈີ ຂທາຄ ຽກຈີ ຅າກກາຌຽ຅ໃ ບຌຂບຄຈຌິ ຾ຖະ ນຌີ ຖຄ຺ ຉຌັ ຘາງຌໍາໄ ຽຆໃ ຄິ ຑທກຽປາ຺ ຽ຃ງີ ຽບຌີໄ ກຌັ ທໃ າ ຕບຄຽຆຖຈັ ຽຆໃ ຌັ : ໜບຄ຋ະຽຖຘາຍດໃ ູກາໍ ຎູຽ຅ງ ຾ຖະ ໜບຄ຅າຈດໃ ູ຋ະທຍີ ບາຐປກິ າ. - ໜບຄ຋ຽີ ກຈີ ຅າກກາຌຘາໄ ຄຂຌຶໄ ຂບຄຓະຌຈຸ ຽຎຌັ ໜບຄ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຅າກກາຌຂຸຈ຃ຌ຺ໄ ຍໃ ຾ໍ ປໃ , ກາຌຂຸຈ ນົ ຘາໄ ຄຽຎຌັ ໜບຄຎາ, ກາຌຘາໄ ຄຽ຃ໃ ບຌແຒຒາໄ ຌາໍໄ ຉກ຺ . 2. ຆຍັ ຑະງາກບຌຈຌິ 2.1 ຃ທາຓຘໍາ຃ຌັ ຂບຄຈຌິ ຈຌິ ຾ຓໃ ຌທຈັ ຊຸ຋ໃ ຋ີ ຍັ ຊຓ຺ ຎກ຺ ຃ຸຓຽຎຌັ ຆຌັໄ ຍາຄໂດໃ ູ຋ໃ ທ຺ ຑຌຶໄ ຋ໃ ຘີ ໃ ທຌເນໃ ງ ຑາງຌບກຘຸຈຂບຄຽຎບກ຿ຖກ.ຽຆໃ ຄິ ຎະກບຍ ຈທໄ ງບຌິ ຆທີ ຈັ ຊຸ ຾ຖະ ບະຌຌິ ຆທີ ຈັ ຊຸ຋ໃ ຎີ ະຎຌ຺ ກຌັ ດໃ ູເຌຘະຑາຍຂບຄ຾ຂຄ, ຂບຄ຾ນົທ ຾ຖະ ບາງ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ກາຌ຋ໃ ຅ີ ະຽຂາ຺ໄ ເ຅ ກໃ ຼທກຍັ ຈຌິ ຌຍັ ທໃ າຽຎຌັ ຘໃ ຄິ ຋ໃ ຅ີ າໍ ຽຎຌັ ຘໍາຖຍັ ຌກັ ປຼຌຑູຓຘີ າຈ ຋ຄັ ຌກີໄ ໃ ໍຽຑາະທໃ າ຃ທາຓບຸຈຓ຺ ຘຓ຺ ຍູຌ ຾ຖະ ຃ຸຌຎະ຿ນງຈຂບຄ ຈຌິ ຓບີ ຈິ ຋ຏິ ຌ຺ ຉໃ ກໍ າຌຏະຖຈິ ບານາຌ, ຽ຃ໃ ບຄຌໃ ຸຄນໃ ຓ຺ , ຋ໃ ດີ ໃ ູບາແຘ ຾ຖະ ດາປກັ ຘາ຿ຖກຘໍາຖຍັ ຓະຌຸຈ. ກາຌຘກຶ ຘາຽຖໃ ບຄຉໃ າໂ ຂບຄຈຌິ ຅ະຉບໄ ຄບຄີ ເຘໃ ຑຌຶໄ ຊາຌ຃ທາຓປູກໄ ໃ ຼທກຍັ ຖກັ ຘະຌະຑູຓບາກາຈ ຾ຖະ ຎຈັ ເ຅ບໃ ຌໂກໃ ໍຓບີ ຈິ ຋ຏິ ຌ຺ ຉໃ ໍກາຌກາໍ ຽຌຈີ ຂບຄ ຈຌິ , ຽຓໃ ບຈຌິ ຓກີ າຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄຽຊຄິ ຂຌັໄ ຘຓ຺ ຍູຌ຾ຍຍ ກໃ ຅ໍ ະຽປຈັ ເນຆໄ ຌັໄ ຂບຄຈຌິ ຎະກຈ຺ ເນຽໄ ນຌັ ດໃ າຄ຅ະ຾຅ຄໄ ເຌຖກັ ຘະຌະຂບຄ ຓຌັ . ຉາຓ຋ໍາຓະຈາ຾ຖທໄ ຽຌບໄ ຈຌິ ຅ະຎະກຈ຺ ດໃ ແູ ຈໄ 3 ຑາທະ຃ ຾ຂຄ, ຾ນົທ ຾ຖະ ຐໃຸ ຌຖະບບຄ. ຈຌິ ຋ໃ ຽີ ໝາະຘໍາຖຍັ ກາຌ ຅ະຽຖຌີ ຽຉຍີ ຿ຉຂບຄຑຈ຅ະຉບໄ ຄຓີ ຑາທະ຾ຂຄ, ຑາທະ຾ນົທ ຾ຖະ ຐໃຸ ຌຖະບບຄເຌບຈັ ຉາຘໃ ທຌ຋ໃ ຘີ ຓ຺ ຈູຌກຌັ . ຘໃ ທຌຎະກບຍ ຘໍາ຃ຌັ ຂບຄຈຌິ ຓ຃ີ :  ບະຌຌິ ຆທີ ຈັ ຊຸ ຾ປໃ ຋າຈຌຍັ ທໃ າຽຎັຌຘໃ ທຌຎະກບຍ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຂບຄຈຌິ ຽຆໃ ຄິ ຓນີ ົາງຆະຌຈິ ຾ຖະ ຅ະຏຌັ ຾ຎແຎຉາຓ ຆະຌຈິ ຂບຄຈຌິ , ຾ປໃ ຋າຈ຋ໃ ຎີ ະກບຍດໃ ູເຌຈຌິ ນາົ ງ຋ໃ ຘີ ຸຈ຃ບກ຺ ຆ຾ີ ຆຌ 47% ຆຖີ ກິ 28%, ບາຖູຓຌີ ຼຓ, ຽນົກັ , ຾຃ຖຆຼຓ, ຿ຎຉາຈຆຼຓ, ຿ຆຈຼຓ ຾ຖະ ຾ຓກັ ຽດຆຼຓ຅ະຓຎີ ະຖຓິ າຌຖທຓກຌັ 23%. ຌບກ຅າກ຾ປໃ ຋າຈຌ຾ີໄ ຖທໄ ງຄັ ຓ຾ີ ປໃ ຋າຈບໃ ຌໂ ບກີ ຋ໃ ຎີ ະກຈ຺ ດໃ ູເຌຈຌິ ຖທຓກຌັ 2% ຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ ຋ໃ ຓີ ີ ຃ທາຓຘໍາ຃ຌັ ຉໃ ໍກາຌ຅ະຽຖຌີ ຽຉຍີ ຿ຉຂບຄຑຈ.  ບຌິ ຆທີ ຈັ ຊຸ ແຈ຾ໄ ກໃ ທຈັ ຊຸຉໃ າຄໂ ຋ໃ ຽີ ຎັຌຘໃ ທຌຎະກບຍຽຌໃ າ຺ ຽຎໃ ບງຂບຄຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ຋ຓີ ຂີ ະໜາຈຌບໄ ງບາແຘນົ ຅ະຽຖຌີ ຽຉຍີ ຿ຉດໃ ູເຌຈຌິ ຈທໄ ງ, ຽຆໃ ຄິ ຋ຄັ ໜຈ຺ ຌຘີໄ າຓາຈ຅າໍ ຾ຌກບບກແຈໄ 3 ກໃ ຸຓຈທໄ ງກຌັ ຃: - ບຌິ ຆທີ ຈັ ຊຸ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ດໃ ູຽຆໃ ຌັ ຂກີໄ ະຽຈບຌ, ຾ຍກັ ຋ຽີ ປງ. - ບຌິ ຆທີ ຈັ ຊຸ຋ໃ ຽີ ຌໃ າ຺ ຽຎໃ ບງຑຸຑຄັ ຍາຄຘໃ ທຌຽຆໃ ຌັ ຑຈ, ຘຈັ . 53 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

- ບຌິ ຆທີ ຈັ ຊຸ຋ໃ ຽີ ຌໃ າ຺ ຽຎໃ ບງ຅ຌ຺ ຍໃ ໍຎະກຈ຺ ຿຃ຄຘາໄ ຄຽຈຓີ ເນຽໄ ນຌັ ຽຆໃ ຌັ ຆາກຽຘຈຉໃ າຄໂ. ຌບກ຅າກຌ຾ີໄ ຖທໄ ງຄັ ຓຌີ າໍໄ ເຌຈຌິ ຾ຖະ ບາກາຈເຌຈຌິ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຘໃ ທຌຎະກບຍຘໍາ຃ຌັ ຂບຄຈຌິ .ຽຊຄິ ດໃ າຄເຈກໃ ຉໍ າຓ ຈຌິ ຋ໃ ຽີ ໜາະ຅ະຓາຌໍາເຆເໄ ຌກາຌຎູກຐຄັ ຌຌັໄ ຉບໄ ຄຓບີ ຈັ ຉາຘໃ ທຌຂບຄ຾ຂຄ, ຂບຄ຾ນົທ ຾ຖະ ບາງດໃ ູເຌຘະຑາຍ຋ໃ ຘີ ຓ຺ ຍູຌ. ຉທ຺ ດໃ າຄ ຈຌິ ຅ະຉບໄ ຄຎະກບຍຈທໄ ງ຾ປໃ ຋າຈ 45%, ບຌິ ຆທີ ຈັ ຊຸ 5%, ຌາໍໄ 25%, ບາກາຈ 25%. 2.2 ຎຈັ ເ຅ຉໃ າຄໂ຋ໃ ຑີ າເນຽໄ ກຈີ ຽຎຌັ ຈຌິ  ທຈັ ຊຸຉຌ຺ໄ ກໍາຽຌຈີ ທຈັ ຊຸ ຋ໃ ເີ ນຉໄ ຌ຺ໄ ກໍາຽຌຈີ ຓາຽຎັຌຈຌິ ບຌັ ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ແຈ຾ໄ ກໃ ນຌີ ຆະຌຉິ ໃ າຄໂຌຌັໄ ຽບຄ. ນຌີ ຽຓໃ ບຏໃ າຌ ແຖງະຽທຖາ ກາຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄຂບຄຘະຑາຍ຾ທຈຖບໄ ຓ຋າຄບາກາຈ ຾ຖະ ຆທີ ະຆາຈກໃ ໍ຅ະຽປຈັ ເນນໄ ຌີ ຌຌັໄ ຾ຉກ ຾ຖະ ຾ງກ ຽງໃ ບງ, ຑຈັ ຋ະຌາກາງຽຎຌັ ຈຌິ ຂຌຶໄ ຓາ, ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ບາຈຽທາ຺ໄ ແຈທໄ ໃ າ ຈຌິ ດໃ ູເຌຆຌັໄ ຎະຊຓ຺ ຓະແທຌຌັໄ ຽຎຌັ ທຈັ ຊຸ຋ໃ ເີ ນກໄ ໍາຽຌຈີ ຽຎຌັ ຈຌິ ຾ຉໃ ຽຓໃ ບແຖງະຽທຖາເຌກາຌຑຈັ ຋ະຌາຈຌິ ງາທຌາຌນົາງຂຌຶໄ ຈຌິ ບາຈ຅ະຎໃ ຼຌ຾ຎຄແຎຉາຓຘະຑາຍຑູຓບາກາຈ ິົິ ຎຈັ ເ຅ຈາໄ ຌບໃ ຌໂ.  ຖກັ ຘະຌະຂບຄຑູຓບາກາຈ ຑູຓບາກາຈກໃ ໍຓ຃ີ ທາຓຘໍາ຃ຌັ ຉໃ ໍກາຌກາໍ ຽຌຈີ ຾ຖະ ກາຌຑຈັ ຋ະຌາຂບຄຈຌິ ນົາງ຋ໃ ຘີ ຸຈ. ບຄ຺ ຎະກບຍ຋າຄບາກາຈ຋ໃ ແີ ຎກໃ ຼທຂບໄ ຄກຍັ ຈຌິ ຃ ຎະຖຓິ າຌຌໍາໄ ຐຌ຺ , ບຸ ຌນະຑູຓ ຾ຖະ ຖຓ຺ ຽຎັຌຉຌ຺ໄ . 3 ຎັຈເ຅ຂບຄຑູຓ ບາກາຈຌຽີໄ ຎັຌຎັຈເ຅ຘໃ ທງກະຉຸຌໄ ກາຌ຾ງກຽງໃ ບງ ຾ຖະ ຖະຖາງຂບຄທຈັ ຊຸ຾ປໃ ຋າຈ ຾ຖະ ນຌີ ຾ຓໃ ( ນຌີ ບກັ ຃ະຌີ ) ຋ໃ ີ ຑາເນກໄ າໍ ຽຌຈີ ຽຎຌັ ຈຌິ .  ຑຈ ຾ຖະ ຘຈັ ຓບີ ຈິ ຋ຏິ ຌ຺ ຉໃ ໍກາຌຑຈັ ຋ະຌາຈຌິ ດໃ າຄຽຖກິ ຽຆໃ ຄີ . ຑຈ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຓາຎກ຺ ຃ຸຓໜາໄ ຈຌິ ເຌ຾ຉໃ ຖະຍໍຖຽິ ທຌ຅ະ ຓ຃ີ ທາຓ຾ຉກຉໃ າຄກຌັ . ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຽຓໃ ບຘຈັ ຾ຖະ ຑຈຉາງແຎ຅ະຆໃ ທງຽຑໃ ຓີ ຑູຌບຌິ ຆເີ ຌຈຌິ ເຌຖກັ ຘະຌະ ຾ຖະ ຎະຖຓິ າຌ຋ໃ ີ ຾ຉກຉໃ າຄກຌັ . ຈຌິ ຋ໃ ບີ ຸ ຈຓ຺ ຘຓ຺ ຍູຌແຎຈທໄ ງຎໆຸ ງບຌິ ຆີ ຽຎັຌຈຌິ ຋ໃ ບີ ໍາຌທງ຃ທາຓຘະຈທກ຾ກໃ ຑຈ ຾ຖະ ຅ຖຸ ະຆຍີ ຉໃ າຄໂ ຂະນງາງຉທ຺ . ຘຈັ ຓບີ ຈິ ຋ຏິ ຺ຌຉໃ ໍກາຌຑຈັ ຋ະຌາ ຂບຄຈຌິ ຋າຄຈາໄ ຌກຌ຺ ຖະຘາຈຌຌັໄ ຅ະຓຏີ ຌ຺ ຽປຈັ ເນ຿ໄ ຃ຄຘາໄ ຄຂບຄຈຌິ ຎໃ ຼຌ຾ຎຄແຎ ຽຆໃ ຌັ ຂກີໄ ະຽຈບຌ ຅ະຆໃ ທງເນຈໄ ຌິ ຑຸຏໃ ຸງ, ຘາໍ ຖຍັ ຅າໍ ຑທກຓຈ຺ ຾ຖະ ຎທກ຅ະຂຌ຺ ຽບາ຺ ຈຌິ ດໃ ູຽຍບໄ ຄຖໃ ຸຓຂຌຶໄ ຓາແທໄ ຽຍບໄ ຄຽ຋ຄິ . ກາຌຆບກດໃ ູນາກຌິ ຂບຄຘຈັ ຽຆໃ ຌັ ໜ,ູ ຎູ, ຉໃ ຸຌ, ກະຉໃ າງ... ຅ະຽປຈັ ເນຈໄ ຌິ ຊກຖຍ຺ ກທຌ, ຽປຈັ ເນຈໄ ຌິ ຆຌັໄ ຖໃ ຸຓຊກ ຂຸ ຈ຃ຌ຺ໄ ຂຌຶໄ ຓາຆຌັໄ ຽ຋ຄິ ຾ຖະ ຈຌິ ຆຌັໄ ຽ຋ຄິ ຖຄ຺ ແຎດໃ ູຆຌັໄ ຖໃ ຸຓ ບຌັ ຽຎຌັ ຽນຈເນຈໄ ຌິ ຓກີ າຌຎັຍຎຸຄ ນົ ຎໃ ຼຌ຾ຎຄ຃ຸຌຌະຑາຍຉາຓ ຘະຑາຍ຾ທຈຖບໄ ຓແຈ.ໄ  ຖກັ ຘະຌະຑູຓຘຌັ ຊາຌ ຎັຈເ຅ຘໍາ຃ັຌບີກຎະກາຌໜໃ ຄຶ ເຌກາຌຑຈັ ຋ະຌາຈຌິ ເຌຘໃ ທຌຉໃ າຄໂຂບຄ຿ຖກກໃ ໍ຃ເຌ ຖກັ ຘະຌະຂບຄຑູຓຘຌັ ຊາຌ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຖາຈຆຌັ , ຆຌັໄ ຂບຄຈຌິ ຋ໃ ຎີ ະກຈ຺ ດໃ ູ຅ະຍາຄນົາງ, ຋ຄັ ຌກີໄ ໃ ໍຽຑາະທໃ າ ກະ຾ຘຂບຄຌໍາໄ ແນົ ຘາຓາຈຘຼຈຽຆາະແຈຘໄ ະຈທກ, ຘໃ ທຌເຌຍໍຖຽິ ທຌ຋ໃ ປີ າຍຑຼຄ ກາຌຽ຃ໃ ບຌແນົຂບຄຌໍາໄ ຅ະຆາໄ ຖຄ຺ ຽຎຌັ ຏຌ຺ ເນ຾ໄ ກໃ ຈາຌຘຼຈ ຽຆາະຽຎຌັ ແຎແຈງໄ າກ຅ໃ ຄິ ຽປຈັ ເນຆໄ ຌັໄ ຂບຄຈຌິ ໜາ, ຌບກ຅າກຌຉີໄ າຓຍໍຖຽິ ທຌບໃ າຄ ນົ ຍໃ ບຌນຸົຍ ຍໃ ບຌຉໃ ໍາ ຆຌັໄ ຂບຄຈຌິ ຅ະໜາ ງບໄ ຌທໃ າຌາໍໄ ແຈຑໄ ຈັ ຽບາ຺ ຆາກ ຽຘຈຽນົບຂບຄທຈັ ຊຸຉໃ າຄໂ຅າກຍຖໍ ຽິ ທຌ຋ໃ ຘີ ູຄເກ຃ໄ ຼຄຓາ຋ຍັ ຊຓ຺ ແທ.ໄ  ຽທຖາ ກໃ ຽໍ ຎຌັ ບກີ ຎຈັ ເ຅ໜໃ ຄຶ ຂບຄກາຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄຘໃ ຄິ ຉໃ າຄໂຓາຽຎຌັ ຈຌິ ຾ຉໃ ກໃ ຉໍ ບໄ ຄເຆຽໄ ທຖາບຌັ ງາທຌາຌເຌຍາຄ ຍໃ ບຌ ຍາຄ຾ນໃ ຄບາຈ຅ະເຆຽໄ ທຖາ 200 – 300 ຎີ ນົ ໜບໄ ງກໃ ທາຌຌັໄ , ເຌຍາຄ຾ນໃ ຄບາຈ຅ະເຆຽໄ ທຖາຽຊຄິ ຑຌັ ໂຎີນຌີ ຾ຓໃ (ນຌີ ບກັ ຃ະຌ)ີ ກໃ ກໍ າງຓາຽຎຌັ ຈຌິ ຆະຌຈິ ຉໃ າຄໂແຈຉໄ າຓຘະຊາຌະກາຌຂບຄຓຌັ . 3. ຆຌັໄ ຈຌິ ຆຌັໄ ຈຌິ ໝາງຽຊຄິ ຖກັ ຘະຌະຂບຄຽຌບໄ ຈຌິ ຋ໃ ຆີ ບໄ ຌກຌັ ດໃ ູຽຎຌັ ຆຌັໄ ໂຉາຓ຾ຌທຌບຌ. ເຌ຾ຉໃ ຖະຆຌັໄ ຂບຄຈຌິ ຽຌບໄ , ຘີ ຾ຖະ ຘໃ ທຌຎະກບຍຂບຄຈຌິ ຅ະຉໃ າຄກຌັ ຑາຍໜາໄ ຉຈັ ຂບຄຈຌິ ຎະກຈ຺ ເນຽໄ ນຌັ ຆຌັໄ ຈຌິ 3 ຆຌັໄ ດໃ າຄຽຈໃ ຌັ ຆຈັ ຃: 54 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

 ຆຌັໄ ຽ຋ຄິ ນົ ຆຌັໄ ຽບ (A) ຽຎຌັ ຆຌັໄ ຈຌິ ຋ໃ ດີ ໃ ູຂາໄ ຄຽ຋ຄິ ຘຸຈຽຆໃ ຄິ ຍາຄ຃ຄັໄ ຽບຌີໄ ທໃ າ “ ຆຌັໄ ຏທີ ຈຌິ ” ຽຎຌັ ຆຌັໄ ຋ໃ ຎີ ໆຸງບຌິ ຆຎີ ະກຈ຺ ດໃ ູນົາງ, ຽຎັຌຈ຋ິ ໃ ຽີ ກຈີ ຅າກກາຌກະ຋ໍາຂບຄຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ນົາງ຋ໃ ຘີ ຸຈ, ຌບກ຅າກຌີໄ ຽຓໃ ບຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ຋ຄັ ນົາງ຋ໃ ບີ າແຘດໃ ູຽ຋ຄິ ນົ ເຉຈໄ ຌິ ກໃ ໍ຅ະຉາງຽຎັຌຎໆຸ ງບຌິ ຆ຋ີ ຍັ ຊຓ຺ ດໃ ູ, ຌບກ຅າກຌີໄ ຈຌິ ຆຌັໄ ຽ຋ຄິ ງຄັ ຊກຍຌັ ຈາຓູຌຘໃ ທຌຂບຄ຋ໍາຓະຆາຈກະ຋ຍ຺ ດໃ ູ ຉະນົບຈຽທຖາ ຽຆໃ ຌັ : ຌາໍໄ ຑຈັ ຽບາ຺ ຾ປໃ ຋າຈ຅າກຈຌິ ຖຄ຺ ຘໃ ູ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຖໍາຽຆ ນົ ຊກ຾ຆກຆຓຖຄ຺ ຘໃ ູຆຌັໄ ຈຌິ ຽຍບໄ ຄຖໃ ຸຓ. ຆຌັໄ ຽບຌບີໄ າຈ ຾ຍໃ ຄຽຎຌັ 3 ນຍົ ຃ ຽບ1, ຽບ2, ຽບ3.  ຆຌັໄ ຖໃ ຸຓ ນົ ຆຌັໄ (C) ຈຌິ ຆຌັໄ ຌຎີໄ ະກບຍຈທໄ ງທຈັ ຊຸ ຋ໃ ີກໍາຽຌຈີ ຽຎັຌຈຌິ ຋ໃ ີນາກໃ ໍຘະນົາງຉທ຺ ຏຸ ຑຄັ ຾ຖະ ກໍາຖຄັ ຑຈັ ຋ະຌາຽຎຌັ ຈຌິ ເຌຽທຖາຉໃ ໍແຎ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຈຌິ ຆຌັໄ ຌ຅ີໄ ໃ ຄິ ຓຖີ ກັ ຘະຌະ຃າໄ ງ຃ທຈັ ຊຸກໍາຽຌຈີ ຽຎຌັ ຈຌິ ນົາງ຋ໃ ຘີ ຸຈ ຾ຖະ ຓຘີ ໃ ຄິ ຋ຓີ ີ ຆທີ ຈິ ໜບໄ ງ຋ໃ ຘີ ຸຈ.  ຆຌັໄ ນຌີ ຈາຌ ນົ ຆຌັໄ ຈີ (D) ນົ ຆຌັໄ ບາຕ (R) ເຌຆຌັໄ ຌຓີໄ ຃ີ ທາຓຽຎຌັ ຈຌິ ງຄັ ຍໃ ໍ຋ຌັ ແຈຎໄ ະກຈ຺ , ຘໃ ທຌເນໃ ງ຅ະຽຎັຌ ຑທກນຌີ ຈາຌ຋ໃ ປີ ບຄປຍັ ຍຌັ ຈາຆຌັໄ ຈຌິ ດໃ ູຂາໄ ຄຽ຋ຄິ ແທ.ໄ ນຌີ ຈາຌຌຍີ າຄ຃ຄັໄ ກໃ ຍໍ ໃ ໍກໃ ຼທຂບໄ ຄກຍັ ຽຌບໄ ຋ໃ ຈີ ຌິ ຋ໃ ຋ີ ຍັ ຊຓ຺ ດໃ ູຂາໄ ຄຽ຋ຄິ .ເຌ ກຖໍ ະຌຍີ ຖໍ ຽິ ທຌຌຌັໄ ຊກ຋ຍັ ຊຓ຺ ຅າກຓູຌຘໃ ທຌຂບຄ຋ໍາຓະຆາຈ ຽຆໃ ຌັ : ຌໍາໄ , ຖຓ຺ ນົ ຌາໍໄ ຾ຂຄຆຸຽບາ຺ ຆາກຽຘຈ ຾ຖະ ທຈັ ຊຸ຅າກ ຋ໃ ບີ ໃ ຌຓາ຋ຍັ ຊຓ຺ ແທ.ໄ ຑາກ຋ີ II ຎະນທຈັ ຘາຈ ຍຈ຺ ຋ີ 7 ກາຌກາໍ ຽຌຓີ ະຌຈຸ ຾ຖະ ກາຌຈາໍ ຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ຂບຄ຃ຌ຺ ຎະຊຓ຺ ຍູປາຌ 1. ຉຌ຺ໄ ກາໍ ຽຌຈີ ຓະຌຈຸ ຓະຌຸຈຽກຈີ ຓາ຅າກເຘ, ຽທຖາເຈ, ຍຌັ ນາຌແີໄ ຈຓໄ ກີ າຌຘກຶ ຘາ຃ຌ຺ໄ ຃ທາໄ ຾ຖະ ຊກ຺ ຊຼຄກຌັ ນົາງເຌຍຌັ ຈາໝໃ ູ ຌກັ ຎາຈ, ຌກັ ທ຋ິ ະງາຘາຈຘາຂາຉໃ າຄໂ ຉາຓ຃ທາຓຽຂາ຺ໄ ເ຅ຂບຄ຾ຌທ຃ຈິ ຋ໃ ຽີ ຆໃ ບຊຉາຓຘາຘະໜາແຈຽໄ ທາ຺ໄ ທໃ າ “ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຽຎຌັ ຏູ ໄ ຘາໄ ຄ຿ຖກ ຾ຖະ ຓະຌຸຈຖທຓ຋ຄັ ຅ກັ ກະທາຌ ”. ຑທກຘາຘະໜາ຃ຕຈິ ຆໃ ຾ຆຄັ ຿ບກຸຈຘະຉຌິ ( St Augustin ) ແຈຽໄ ທາ຺ໄ ດໃ າຄ ຾຅ໃ ຓ຾຅ຄໄ ທໃ າ “ ຓະຌຸຈຘຍຽຆບໄ ຘາງຓາ຅າກຍຌັ ຑະຍູຖຸຈຏູ຋ໄ ໍາບຈິ ຂບຄ຿ຖກ຃ ບາຈໍາ ( Adam) ຾ຖະ ບທີ າ( Iva ). ຑະ ຽ຅າ຺ໄ ຘາໄ ຄຓະຌຸຈ຃ໃ ູຌຂີໄ ຌຶໄ ຓາ 6.000 ຎີ ກໃ ບຌ ຃ຘ ”, ຾ຉໃ ຃ທາຓ຅ຄິ ຾ຖທໄ ບຄີ ເຘໃ ຽນຈຏຌ຺ ຋າຄຈາໄ ຌທ຋ິ ະງາຘາຈ “ ຓະຌຸຈແຈຓໄ ີ ທທິ ຈັ ຋ະຌາກາຌກໍາຽຌຈີ ຓາ຅າກຘຈັ ຆະຌຈິ ໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຓີ ຖີ ກັ ຘະຌະ຃າໄ ງ຃຋ະຌ,ີ ຾ຉໃ ຽຎັຌຎະຽຑຈ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຘທີ ແິ ຖກທໃ າ຋ະຌີ ຆະຌຈິ ບໃ ຌໂ ”. ຽນຈຏຌ຺ ຌຌັໄ ແຈປໄ ຍັ ຃ທາຓຽຆໃ ບຊ ຾ຖະ ຾ຏໃ ນົາງເຌຍຌັ ຈາໝໃ ຌູ ກັ ຎາຈ, ຿ຈງຘະຽຑາະຑາງນົຄັ ຋ໃ າຌຈາກທຌິ 55 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

(Charles Darwin ) ແຈຂໄ ຼຌກໃ ຼທກຍັ ທທິ ຈັ ຋ະຌາກາຌຂບຄຓະຌຸຈດໃ າຄຖະບຼຈແທເໄ ຌຎຶຓໄ “ The Descent of man ”. ຅າກ຃ທາຓກາໄ ທໜາໄ ຋າຄ຋ໍຖະຌທີ ຋ິ ະງາແຈ຃ໄ ໍາຌທຌຽຊິຄກາຌກໍາຽຌຈີ ຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ທໃ າ: ຘຈັ ຋ໃ ຓີ ປີ ູຍປໃ າຄ຃າໄ ງ຃ ຓະຌຸຈແຈຎໄ າກຈ຺ ຉທ຺ ຂຌຶໄ ຋ໍາບຈິ ເຌ຿ຖກຽຓໃ ບຎະຓາຌ 25 -5 ຖາໄ ຌຎກີ ໃ ບຌ຃ຘ ຊຈັ ຅າກຌຌັໄ ຎະຓາຌ 5 – 1,6 ຖາໄ ຌຎກີ ໃ ບຌ ຃ຘ ຓະຌຸຈແຈຎໄ າກຈ຺ ຂຌຶໄ ຾ຖທໄ ຃ໃ ບງໂທທິ ຈັ ຋ະຌາກາຌຉາຓຖາໍ ຈຍັ . ຘໃ ຄິ ຋ໃ ດີ ຄັໄ ດຌຽຑໃ ຌິ ແຈຑໄ ຍ຺ ຽນຌັ ຿຃ຄກະຈູກ຋ໃ ຓີ ຘີ ໃ ທຌຍຄ຺ ຍບກຽຊຄິ ທທິ ຈັ ຋ະຌາກາຌຂບຄຓະຌຸຈ.ຎະກບຍ຃ທາຓປູ຋ໄ າຄ ຋ຖໍ ະຌີ - ຒຆິ ກິ ຋ໃ ຘີ າຓາຈປແູ ໄ ຈຽໄ ຊຄິ ກາຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄຂບຄຘະຑາຍຈຌິ ຒາໄ ບາກາຈ, ຘຈັ ຾ຖະ ຑຈ ກໃ ບຌ຋ໃ ຿ີ ຖກຽປາ຺ ຅ະຎໃ ຼຌ຾ຎຄ ຘະຑາຍຓຖີ ກັ ຘະຌະ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ດໃ ູ຃ຈໃ ຄັ ຋ຸກທຌັ ຌ.ີໄ ຌບກ຅າກຌຌັໄ , ງຄັ ຑຍ຺ ຽນຌັ ຆາກຽຘຈຽ຃ໃ ບຄຓບບກ຾ປຄຄາຌ຋ໃ ຽີ ປຈັ ຈທໄ ງນຌີ ຋ໃ ຊີ ກ຋ຍັ ຊຓ຺ ດໃ ູເຌຆຌັໄ ຈຌິ ຽກໃ າ຺ ຽຆໃ ຄິ ຘະ຾ຈຄຽຊຄິ ກາຌຑຈັ ຋ະຌາຂບຄຓະຌຸຈຍູຌາຌ. ຌກັ ທ຋ິ ະງາຘາຈງຄັ ແຈບໄ ະ຋ຍິ າງຉໃ ຓທໃ າ ຅າກ຃ທາຓປູ຋ໄ າຄຈາໄ ຌຒຆິ ກິ ຿ຖກ ຑທກຽປາ຺ ຽຎັຌຈາທຑະຽ຃າະຈທຄໜໃ ຄຶ ເຌຖະຍຍ຺ ຘຸ ຖງິ ະ຅ກັ ກະທາຌ ຽຆໃ ຄິ ກໍາຽຌຈີ ຂຌຶໄ ຎະຓາຌ 4.500 ຖາໄ ຌຎີກໃ ບຌ ຃ຘ ຎະຓາຌ 1.000 ຖາໄ ຌຎກີ ໃ ບຌ ຃ຘ ຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ແຈກໄ ໍາຽຌຈີ ຂຌຶໄ ຽ຋ໃ ບ຋ໍາບຈິ ເຌ຋ບໄ ຄ຋ະຽຖ, ນົຄັ ຅າກຌຌັໄ ຅ໃ ຄິ ຃ໃ ບງໂຂະນງາງ ຑຌັ ຓາຽຖບໄ ງໂ, ບາຌາຽຂຈ຋ໃ ຂີ ະນາງຓາຘໃ ູ຾຃ຓຐໃ ຄັ ຾ຖທໄ ຂຌຶໄ ຓາຽ຋ຄິ ຍກ຺ ນົ ຘໃ ູໜາໄ ຈຌິ . ຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ຋ໍາບຈິ ຾ຓໃ ຌຑຈ ຾ຖະ ຘຈັ ຋ໃ ຓີ ບີ ຄ຺ ຎະກບຍຄໃາງໂ ຃ ຘຈັ ຾ຆຌຈຼທກໍາຽຌຈີ . ຾ຉໃ ຘໍາຖຍັ ຘຈັ ຽຖບຈບໃ ຸຌ ຾ຖະ ຘຈັ ຖຼໄ ຄຖູກຈທໄ ງຌໍາໄ ຌຓ຺ ຽຆໃ ຄິ ຓຓີ ະຌຸຈ ຎະກບຍດໃ ູຌໍາຌຌັໄ ຽຖໃ ຓີ ຎາກຈ຺ ຂຌຶໄ ຎະຓາຌ 225 – 180 ຖາໄ ຌຎີກໃ ບຌ ຃ຘ. ຅ຌ຺ ປບຈຎະຓາຌ 65 ຖາໄ ຌຎີກໃ ບຌ ຃ຘ ຘຈັ ຎະຽຑຈຖຄິ ຓນີ າຄແຈກໄ ໍາຽຌຈີ ຾ຖະ ຽຎັຌຘຈັ ຋ໃ ຓີ ປີ ູຍປໃ າຄ຃າໄ ງ຃ຓະຌຸຈຎາກຈ຺ ຂຌຶໄ ຓາ 2 ຖາໄ ຌ - 1 ຖາໄ ຌຎີກໃ ບຌ ຃ຘ. ຾ຉໃ ຓີ ຖກັ ຘະຌະປູຍປໃ າຄຍາຄຘໃ ທຌ຋ໃ ຾ີ ຉກຉໃ າຄກຌັ ກຍັ ຓະຌຸຈຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ . ຘໃ ທຌ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຓະຌຸຈຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ຌຎີໄ າກຈ຺ ຂຌຶໄ ຓາຽຓໃ ບຎະຓາຌ 35.000 – 12.000 ຎກີ ໃ ບຌ ຃ຘ ເຍແຓ຋ໄ ໃ ຽີ ກຈີ ຽຎຌັ ນຌີ , ຽຎຌັ ຑຈດໃ ູຍກ຺ ຋າໍ ບຈິ ຌກັ ຓະຌຸຈທ຋ິ ະງາງຄັ ບະ຋ຍິ າງຉໃ ຓບກີ ທໃ າ ແຖງະ຋ໍາບຈິ ຂບຄຓະຌຸຈຍູປາຌຌແີໄ ຈບໄ າແຘກຌິ ດໃ ູຽ຋ຄິ ຉຌ຺ໄ ແຓ.ໄ ຾ຉໃ ຉໃ ໍຓາ ຽຌໃ ບຄ຅າກຘະຑາຍ຾ທຈຖບໄ ຓ ຿ຈງຘະຽຑາະຈຌິ ຒາໄ ບາກາຈ, ບານາຌກາຌກຌິ ຓກີ າຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄ ຐູຄ຋ະຌ຃ີ ຌ຺ ແຈຖໄ ຄ຺ ຓາ຅າກ ຉຌ຺ໄ ແຓນໄ າກຌິ ດໃ ູຉາຓໜາໄ ຈຌິ ຽຑໃ ບຘະຈທກເຌກາຌຆບກນາບານາຌ ຾ຖະ ຽຑໃ ບກາຌ຃ຄ຺ ຉທ຺ , ຋ະຌ຃ີ ຌ຺ ແຈຓໄ ກີ າຌຎຍັ ຉທ຺ ເຌ ຘະຑາຍ຾ທຈຖບໄ ຓເໝໃ ຈທໄ ງກາຌກາໄ ທຂຌຶໄ ເຌ຋ໃ າດຌຂບຄຂາໜາໄ ແຈຎໄ ໃ ຼຌຓາຽຎຌັ ຓຽຑໃ ບ຅ຍັ ແຓ຃ໄ ບໄ ຌແທຖໄ ໃ າຘຈັ ຾ຖະ ຂຸຈຽຂໃ ງ ຽບາ຺ ປາກແຓ,ໄ ນທ຺ ຓຌັ ຓາຽຎັຌບານາຌ. ຿ຈງຏໃ າຌກາຌບບກ຾ປຄຄາຌບຌັ ງາທຌາຌຽຎຌັ ຽທຖານົາງໝໃ ຌຎີ, ຑຈັ ຋ະຌາກາຌ ຂບຄ຋ະຌ຃ີ ຌ຺ ແຈຎໄ ໃ ຼຌ຾ຎຄ຋າຄຈາໄ ຌຑາຘາ, ຎໃ ຼຌ຅າກຑາຘາຘຌັ ງາຌງາທຌາຌຽຎຌັ ຽທຖານົາງໜໃ ຌຎີ, ຑຈັ ຋ະຌາກາຌຂບຄ ຋ະຌ຃ີ ຌ຺ ແຈຎໄ ໃ ຼຌ຾ຎຄຈາໄ ຌຑາຘາ, ຎໃ ຼຌ຅າກຑາຘາຘຌັ ງາຌຓາຽຎັຌຑາຘາຘໃ ຄ຺ ຘຼຄ “ ຑາຘາຘາຈ ” ຾ຖທໄ ທທິ ຈັ ກາງຓາຽຎັຌ 56 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຑາຘາຘຌັ ງາຖກັ , ( Symbol languge ). ຋າຄຈາໄ ຌຓຌັ ຘະໝບຄກໃ ໍແຈທໄ ທິ ຈັ ຋ະຌາກາຌຓາຽຎຌັ ຓຌັ ຘະໝບຄຂບຄຓະຌຸຈ ຘາຓາຈຘຄັ ຽກຈ, ຅ໃ ຅າໍ ຾ຖະ ປຼຌປູ.ໄ ຘຄັ ຖທຓ຾ຖທໄ ຓະຌຸຈຽຎັຌຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ຋ໃ ຘີ າຓາຈແຈຎໄ ຼຍກໃ ທາຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ບໃ ຌໂ ຋ຄັ ຌກີໄ ໃ ໍງບໄ ຌຓະຌຸຈຓຖີ ະຍຍ຺ ຎະກບຍຘາໄ ຄຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຘີ ູຌຍຌັ ຆາກາຌ຃ບຍ຃ຸຓຎະຘາຈ຋ໃ ຓີ ກີ າໍ ຖຄັ ຃ທາຓຘາຓາຈຘູຄກທໃ າຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ບໃ ຌໂຽບຌີໄ ທໃ າ“ຓະຌຸຈ”ຘໃ ຄິ ຋ໃ ຓີ ຆີ ທີ ຈິ ແຈກໄ າໍ ຽຌຈີ ຾ຖະ ທທິ ຈັ ຋ະຌາກາຌຓາຽຎຌັ ແຖງະຽທຖານົາງຖາໄ ຌຎຓີ າ຾ຖທໄ , ຽຆໃ ຄິ ຽຖໃ ຓີ ຅າກຘຈັ ຅ຖຸ ຄັ ຈຼທ຋ໃ ແີ ຈຏໄ ໃ າຌ ຂຌັໄ ຉບຌ຾ນໃ ຄກາຌທທິ ຈັ ຋ະຌາກາຌ ຿ຈງຓກີ າຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄ, ຉໃ ໍຘູຽໄ ຑໃ ບ຃ທາຓດໃ ູຖບຈ ຾ຖະ ຓຆີ ທີ ຈິ ດໃ ູຈທໄ ງກາຌບບກ຾ປຄ ຄາຌ. 2. ກາຌຈາໍ ຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ຂບຄ຃ຌ຺ ຎະຊຓ຺ ຍູປາຌ ຽຑໃ ບຘກຶ ຘາ຃ທາຓ຅ະຽຖຌີ ກາໄ ທໜາໄ ຋າຄຈາໄ ຌທຈັ ຋ະຌາ຋ໍາ, ຽຘຈຊະກຈິ , ຘຄັ ຃ຓ຺ ນົ ຑຈັ ຋ະຌາກາຌຂບຄຓະຌຸຈ຋ໃ ີ ຘຍຽຌໃ ບຄກຌັ ຓາຽຎຌັ ຽທຖານົາງຎີ. ຌກັ ຎະນທຈັ ຘາຈແຈ຾ໄ ຍໃ ຄທທິ ຈັ ຋ະຌາກາຌຂບຄຓະຌຸຈບບກຽຎຌັ ງຸກ຿ຈງຊຽບາ຺ ຊາຌະ ຋າຄຘຄັ ຃ຓ຺ , ຖະຍຍ຺ ຽຘຈຊະກຈິ , ກາຌຎກ຺ ຃ບຄ, ຑານະຌະກາຌຏະຖຈິ ຉະນົບຈປບຈ຾ຌທ຃ທາຓ຃ຈິ ຋ໃ ຃ີ າໄ ງ຃ກຌັ ຽຎັຌ ແຖງະຂບຄງຸກໜໃ ຄຶ . ຽຓໃ ບຘະຊາຌະກາຌເຌຈາໄ ຌຉໃ າຄໂຎໃ ຼຌແຎງຸກກໃ ຓໍ ກີ າຌຎໃ ຼຌແຎ. ຿ຈງບຄີ ຊາຓຉາຓນົກັ ຊາຌ຋າຄຍູປາຌ຃ະຈ,ີ ຓະຌຸຈແຈຎໄ າກຈ຺ ຉທ຺ ຂຌຶໄ ຓາເຌ຿ຖກ຋ໍາບຈິ ຎະຓາຌ 2 ຖາໄ ຌກທໃ າຎີ. ກາຌຈໍາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ຂບຄຓະຌຈຸ ຽທຖາຌຌັໄ ຍໃ ໍ຾ຉກຉໃ າຄນງຄັ ຅າກກາຌຈໍາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ຂບຄຘຈັ ຑໍຎາຌເຈ, ຑທກຽຂາ຺ ຈໍາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ດໃ ູຽຎຌັ ໝໃ ຽູ ຎຌັ ຐູຄຽບຌີໄ ທໃ າ “ ກໃ ຸຓ຃ຌ຺ ຎະຊຓ຺ ຍູປາຌ ” ຘະຓາຆກິ ຍໃ ໍນົາງຑໍຎາຌເຈ, ຍໃ ໍ຋ຌັ ປູ຅ໄ ກັ ຎກ຺ ຎຈິ ປໃ າຄກາງ, ບາແຘດໃ ູຉາຓຊໍາໄ ຾ຖະ ຽຄຍີ ຏານຌີ . ຽ຃ໃ ບຄຓຽ຃ໃ ບຄເຆ຋ໄ ໍາບຈິ ຋ໃ ຓີ ະຌຸຈຎະຈຈິ ຂຌຶໄ ຾ຓໃ ຌຽ຃ໃ ບຄຓ຋ໃ ຽີ ປຈັ ຈທໄ ງແຓ,ໄ ນຌີ . ຍຌັ ຈາຽ຃ໃ ບຄຓນຌີ ຌແີໄ ຈໄ ຊກ຃ຌ຺ໄ ຑຍ຺ ດໃ ູຉາຓຆຌັໄ ຈຌິ ຋ຘີ າຓາຈບະ຋ຍິ າງແຈຽໄ ຊຄິ ຃ທາຓຽຎຌັ ດໃ ູ, ກາຌຈໍາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ຂບຄຓະຌຸຈຍູປາຌແຈຽໄ ຎຌັ ດໃ າຄຈ.ີ ຈທໄ ງ ຽນຈຌຌີໄ ກັ ຍູປາຌ຃ະຈ,ີ ຌກັ ຎະນທຈັ ຘາຈ ຾ຖະ ຌກັ ຓະຌຸຈທ຋ິ ະງາ຅ໃ ຄິ ບຄີ ເຘໃ ຽ຃ໃ ບຄຓຓະຌຸຈເຌ຾ຉໃ ຖະແຖງະຽຑໃ ບຽຎຌັ ນົກັ ຊາຌຂຓໍໄ ູຌດໃ າຄຖະບຼຈ ຿ຈງ຅ຈັ ຾ຍໃ ຄແຖງະຎະນທຈັ ຘາຈຂບຄຘະແໝຎະຊຓ຺ ຍູປາຌບບກຽຎຌັ ຾ຉໃ ຖະງຸກຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ ຘະແໝນຌີ , ຘະແໝ຋ບຄ ຾ຖະ ຘະແໝຽນກົັ ( ເຌຍູປາຌ຃ະຈຽີ ຑໃ ຌິ ຅ຈັ ບບກຽຎຌັ ຘບຄງຸກຘະແໝໃ ຃: ງຸກນຌີ ຾ຖະ ງຸກ຿ຖນະ ) - ຘະແໝນຌີ ຾ຍໃ ຄບບກຽຎຌັ 3 ແຖງະ຃: ຘະແໝນຌີ ຽກໃ າ຺ , ຘະແໝນຌີ ກາຄ, ຘະແໝນຌີ ເໝໃ - ຘະແໝ຿ຖນະຘະແໝ຋ບຄ຾ຈຄ, ຋ບຄຘໍາຓະຖຈິ ຾ຖະ ຘະແໝຽນກົັ . 3. ກາຌກາໍ ຽຌຈີ ຘຄັ ຃ຓ຺ ກກ຺ ຽນໃ າົ຺ ກາຌຈໍາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ , ກາຌຎະຈຈິ ຽ຃ໃ ບຄຓຂບຄຓະຌຸຈແຈຽໄ ຖໃ ຓີ ຅າກກາຌບາແຘ຋ໍາຓະຆາຈກາໄ ທແຎຽຊຄິ ກາຌຎະຈຈິ ຘາໄ ຄ ຽ຃ໃ ບຄຓເໝໃ ຾ຖະ ຓບີ າຆຍີ ຾ຍຍ຃ຄ຺ ຋ໃ .ີ ຿ຈງຏໃ າຌກາຌບບກ຾ປຄຄາຌຽຎັຌຽທຖານົາງໝໃ ຌຎີ. ກາຌຈໍາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ແຈຓໄ ກີ າຌ ຎໃ ຼຌ຾ຎຄ຅າກກາຌຽຎຌັ ດໃ ູຽຎຌັ ຐູຄ ກາໄ ທແຎຽຊຄິ ຍໃ ບຌຓກີ າຌ຾ຍໃ ຄຄາຌກຌັ ຂຌຶໄ ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຖະນທໃ າຄງຄິ - ຆາງ ຉາຓຘາຂາບາຆຍີ . ປບຈ຋າໄ ງຂບຄງຸກນຌີ ຽກໃ າ຺ ຉບຌຎາງ ປູຍກາຌ຅ກັ ຉຄັໄ ຂບຄຐູຄ຃ຌ຺ ຎະຊຓ຺ ຍູປາຌແຈຘໄ ູຌຽຘງ຿຃ຄປໃ າຄຎະກບຍຽຈຓີ ຾ຖທໄ ຽກຈີ ຓກີ າຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ເໝໃ ຓຖີ ກັ ຘະຌະກາໄ ທໜາໄ ກທໃ າຽຂາ຺ໄ ຎໃ ຼຌ຾຋ຌ຃: ຅າກກາຌຘຍຘາງຽຖບຈຈຼທກຌັ , ກາຌຈໍາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ເຌບາຌາຽຂຈຈຼທກຌັ ແຈກໄ ໃ ໍເນຽໄ ກຈີ ຓຘີ ຄັ ຃ຓ຺ ເໝໃ ຋ໃ ຽີ ຎັຌຎຶກ຾ຏໃ ຌ຾ໜຌໄ ໜາກທໃ າຽກໃ າ຺ ຂຌຶໄ . ຽບຌີໄ ທໃ າ: “ ຘຄັ ຃ຓ຺ ກກ຺ ຽນໃ ົາ຺ ນົ ຘຄັ ຃ຓ຺ ຘະນະຆຍີ ທຄ຺ ຉະກຸຌ ” ຋ໃ ກີ ໍາຽຌຈີ ຾຋ຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຎະຊຓ຺ ຍູປາຌ. ຌກັ ຎະນທຈັ ຘາຈແຈຎໄ ໃ ຼຌທທິ ຈັ ຋ະຌາກາຌກກ຺ ຽນໃ ົາ຺ ບບກຽຎຌັ 2 ແຖງະ ຃:ໄ ກກ຺ ຓາຌຈາ ນົ ຖະຍບຍຓາຌຈາຘຈິ ຋ຖິ າຈ ຾ຖະ ກກ຺ ຍຈິ າ ນົ ຖະຍບຍຍຈິ າຘຈິ ຋ຖິ າຈ. 3.1 ກກ຺ ຓາຌຈາຘຈິ ຋ຖິ າຈ 57 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຘຄັ ຃ຓ຺ ກກ຺ ຽນໃ ົາ຺ ກໍາຽຌຈີ ຂຌຶໄ ເຌງຸ ກນຌີ ຽກໃ າ຺ ຉບຌຎາງນາງຸກນຌີ ເໝໃ ຋ໃ ຎີ ະກບຍຘາຓາຆກິ ບາແຘດໃ ູນົາງກທໃ າເຌ ແຖງະຐູຄ຃ຌ຺ ຎະຊຓ຺ ຍູປາຌ. ຑທກຽຂາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຽຉາ຺ໄ ຿ປຓກຌັ ຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ຃ບຍ຃ທ຺ ເນໃ ງ ຽຆໃ ຄິ ຽບຌີໄ ທໃ າ: ທຄ຺ ຉະກຸຌ ນົ ກກ຺ ຽນໃ າົ຺ . ເຌ ທຄ຺ ຉະກຸຌ຋ໃ ຓີ ກີ າຌຑທ຺ ຑຌັ ກຌັ ດໃ າຄເກຘໄ ຈິ ຋າຄຘາງຽຖບຈ ຓນີ ທ຺ ໜາໄ ຌາໍ ຑາ. ນທ຺ ໜາໄ ທຄ຺ ຉະກຸຌ ນົ ກກ຺ ຽນໃ ົາ຺ ຌີໄ ແຈປໄ ຍັ ກາຌ ຃ຈັ ຽຖບກຓາ຅າກຘະຓາຆກິ ຂບຄກກ຺ ຽນໃ າົ຺ , ຽຎຌັ ຏູປໄ ຍັ ຑາຖະໜາໄ ຋ໃ ຽີ ຍໃ ຄິ ຾ງຄ, ຈູ຾ຖຘະຓາຆກິ ຂບຄຉຌ຺ . ກາຌຑທ຺ ຑຌັ ຖະນທໃ າຄ ຘະຓາຆກິ ເຌທຄ຺ ຉະກຸຌ ນົ ກກ຺ ຽນໃ ົາ຺ ຽຎຌັ ແຎ຾ຍຍຎະຆາ຋ຎິ ະແຉ ຾ຖະ ຘະຽໜຑີ າຍ, ຍໃ ໍຓຆີ ຍັ ຘຓ຺ ຍຈັ ເຈຂບຄຍຸກ຃ຌ຺ ນົ ຂບຄ ຘໃ ທຌຉທ຺ ຋ຸກ຃ຌ຺ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ບີ ບກ຾ປຄຄາຌຽປຈັ ທຼກປໃ ທຓກຌັ ຾ຖະ ຆຓ຺ ເຆຘໄ ຈິ ຏຌ຺ ຎະ຿ນງຈປໃ ທຓກຌັ . ເຌຉບຌຉຌ຺ໄ ຂບຄຘຄັ ຃ຓ຺ ຘະນະຆຍີ ທຄ຺ ຉະກຸຌ, ຾ຓໃ ງຄິ ຽຎຌັ ຏູຓໄ ຍີ ຈ຺ ຍາຈຘໍາ຃ຌັ , ທຼກຄາຌຑາຖະໜາໄ ຋ໃ ຂີ ບຄ຾ຓໃ ງຄິ ຌບກ຅າກາຌຆບກນາຽກຍັ ຽຈຈັ , ຾ຖທໄ ງຄັ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຈີ ູ຾ຖຽຍໃ ຄິ ຾ງຄ຃ບຍ຃ທ຺ ນົາງກທໃ າຏູຆໄ າງ. ໜາງ຃ທາຓທໃ າ ຏູງໄ ຄິ ຽຎັຌຏູ ໄ ປກັ ຘາຑາຖະໜາໄ ຋ໃ ເີ ຌຽຖໃ ບຄບານາຌກາຌກຌິ ດໃ າຄຘະໜໃ ໍາຘະຽໝີ ຾ຖະ ຃ຄ຺ ຈກີ ທໃ າ ຽຓໃ ບ຋ຼຍກຍັ ກາຌຖໃ າຽຌບໄ ຋ໃ ຽີ ຎັຌຑາຖະ ຂບຄຏູຆໄ າງ, ບກີ ຍຌັ ນາໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຽີ ປຈັ ເນກໄ ກ຺ ຓາຌຈາກາໍ ຽຌຈີ ຂຌຶໄ ກໃ ຽໍ ຌໃ ບຄຓາ຅າກຖະຍຍ຺ ຘຓ຺ ຖຈ຺ ຖທຓໝໃ ,ູ ຖູກ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຓາ຅ະປູ຾ໄ ຉໃ ຾ຓໃ , ຍໃ ໍປູຑໄ ໃ ໍ. ຈທໄ ງຽນຈຌຌັໄ ຖູກ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຓາ຅ໃ ຄິ ບຄີ ເຘໃ ຽຆບໄ ຘາງ຋າຄ຾ຓໃ ຽຎັຌຉຌ຺ໄ ຉໍ. ຽປຈັ ເນກໄ ໍາຖຄັ ຂບຄ຾ຓໃ ຓນີ ົາງ. ຾ຓໃ ຅ໃ ຄິ ກາງຽຎຌັ ຏູ຋ໄ ໃ ຓີ ຊີ າຌະຍຈ຺ ຍາຈຘາໍ ຃ຌັ ດໃ ູເຌຘຄັ ຃ຓ຺ . ຎະນທຈັ ຘາຈຽບຌີໄ ຽນຈກາຌແຖງະຌທີໄ ໃ າ “ ຖະຍບຍຓາຌຈາຘຈິ ຋ຖິ າຈ ນົ ຖະຍບຍຓາຌຈາ຋ຎິ ະແຉ ”. ຖະຍບຍຓາຌຈາຘຈິ ຋ຖິ າຈຂະນງາງຉທ຺ ຘູຄຘຸຈເຌງຸກນຌີ ເໝໃ ຉບຌຉຌ຺ໄ ຃: ຎະຓາຌ 10.000 – 9.000 ຎີ ກໃ ບຌ ຃ຘ ເຌງຸ ກຌກີໄ າຌຎູກຐຄັ ຾ຖະ ນຈັ ຊະກາໍ ຎັຌໄ ໝແໍໄ ຈຂໄ ະນງາງຉທ຺ ຽຆໃ ຄິ ຋ໍາບຈິ ຾ຓໃ ຌ຾ປຄຄາຌຂບຄ຾ຓໃ ງຄິ ຽຎັຌກາໍ ຖຄັ ຉຌ຺ໄ ຉໍ. ເຌຖະຍບຍກກ຺ ຓາຌຈາ຾ຓໃ ງຄິ ຓຊີ າຌະ຃ຸຓໄ ຃ບຄຍຖໍ ນິ າຌຉໃ າຄໂ ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຅ຌ຺ ກະ຋ຄັໄ ຃ຸຓໄ ຃ບຄ຃ບຍ຃ທ຺ . ຘະຓາຆກິ ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຉບໄ ຄຊຽຆບໄ ຘາງ຋າຄ຾ຓໃ ຽຎຌັ ຘໍາ຃ຌັ ຾ຖະ ຽຎຌັ ນກົັ ຘະຓາຆກິ ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຋ຸກ຃ຌ຺ ຓຘິ ຈິ ຘະຽໜຑີ າຍກຌັ . ຽທາ຺ໄ ຖທຓ຾ຖທໄ ເຌຖະຍບຍກກ຺ ຓາຌກາ ຿຃ຄປາຄກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ຋າຄຘຄັ ຃ຓ຺ ແຈຓໄ ກີ າຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ເໝໃ ຋ໃ ຘີ ູຄກທໃ າຽກໃ າ຺ , ຓີ ກາຌດໃ ູປໃ ທຓກຌັ ດໃ າຄ຾ໜຌໄ ໜາ, ຓກີ າຌ຾ຍໃ ຄທຼກຄາຌຉາຓຽຑຈ. ນົກັ ກາຌ຾ຍໃ ຄທຼກຄາຌແຈກໄ ໍາຌຈ຺ ຽບາ຺ ຏູບໄ າທຸ຿ຘຽຎຌັ ນທ຺ ໜາໄ ຃ຸຓໄ ຃ບຄ ຿ຈງງຈຶ ຊຽບາ຺ ຾ຓໃ ງຄິ ຋ໃ ຓີ ບີ າງຸຘູຄ, ຓຍີ ຈ຺ ປຼຌ ຾ຖະ ບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຽຎຌັ ນທ຺ ໜາໄ . 3.2 ກກ຺ ຍຈິ າຘຈິ ຋ຖິ າຈ ເຌງຸ ກນຌີ ເໝໃ ຉບຌ຋າໄ ງ ຽຉກັ ຌກິ ກາຌຏະຖຈິ ຽ຃ໃ ບຄຓບບກ຾ປຄຄາຌ, ຑານະຌະຽ຃ໃ ບຄເຆຓໄ ກີ າຌຎັຍຎຸຄເນຈໄ ຂີ ຌຶໄ ຋າຄຈາໄ ຌ຃ຸຌຌະຑາຍ. ກາຌຏະຖຈິ ຂະນງາງຉທ຺ , ຿ຈງຘະຽຑາະຑາງນົຄັ ຋ໃ ຓີ ກີ າຌ຾ຍໃ ຄຄາຌກຌັ ດໃ າຄ຅ະ຾຅ຄໄ ຖະນທໃ າຄກາຌ ຎູກຐຄັ - ກາຌຖຼໄ ຄຘຈັ . ຘບຄຂະ຾ໜຄກາຌຌີໄ ແຈຓໄ ກີ າຌຂະນງາງຉທ຺ ດໃ າຄທໃ ບຄແທ. ຽຌບໄ ຋ໃ ຎີ ູກຐຄັ ຂະນງາງກທໄ າຄບບກ, ຓີ ກາຌຌາໍ ເຆຆໄ ຌ຺ ຖະຎະ຋າຌຈທໄ ງກາຌຂຸຈປໃ ບຄ຃ບຄຽໜບຄຽຑໃ ບຖະຍາງຌາໍໄ ເຘໃ ຽຌບໄ ຋ໃ ຎີ ູກຐຄັ , ທຼກຄາຌຌຉີໄ ບໄ ຄກາຌ຾ປຄຄາຌຘູຄ. ຈທໄ ງຽນຈຌຌັໄ ຏູຆໄ າງ຅ໃ ຄິ ແຈບໄ ຸ຋ຈິ ກໍາຖຄັ ຂບຄຉຌ຺ ຽຂາ຺ໄ ປໃ ທຓຎະກບຍຘໃ ທຌເຌທຼກຄາຌຎູກຐຄັ - ຖຼໄ ຄຘຈັ ຽຎຌັ ຘໃ ທຌເນໃ ງ. ຍໃ ແໍ ຈໄ ບບກນາຖໃ າຘຈັ ຽຎຌັ ຎະ຅າໍ ຃຾ຉໃ ກໃ ບຌບກີ . ຽຆໃ ຄິ ບຌັ ຌຽີໄ ຎຌັ ຅ຈຸ ຽຖໃ ຓີ ຉຌ຺ໄ ຂບຄກາຌຽຂາ຺ໄ ຓາຓບີ ໍາຌາຈຂບຄຑໃ ໍ ນົ ຏູຆໄ າງເຌຘຄັ ຃ຓ຺ . ຽທາ຺ໄ ຿ຈງ຋ໃ ທ຺ ແຎ຾ຖທໄ , ຖະຍບຍຍຈິ າ ນົ ກກ຺ ຍຈິ າກາໍ ຽຌຈີ ຂຌຶໄ ເຌແຖງະຎູກຐຄັ - ຖຼໄ ຄຘຈັ ຓກີ າຌຂະນງາງຉທ຺ , ຿ຈງ ຘະຽຑາະເຌງຸ ກ຿ຖນະ ຃ ຌຍັ ຾ຉໃ ຓະຌຸຈແຈຌໄ ໍາຽບາ຺ ຿ຖນະຓາຽຎັຌຽ຃ໃ ບຄຓກາຌຏະຖຈິ . ຿ຖນະ຋ໍາບຈິ ຋ໃ ຓີ ະຌຸຈຌໍາເຆ຾ໄ ຓໃ ຌ ຋ບຄຎະຓາຌ 4.000 – 3.000 ຎກີ ໃ ບຌ ຃ຘ ເຌແຖງະຽຍບໄ ຄຉຌ຺ໄ ກາຌເຆ຋ໄ ບຄຽຂາ຺ໄ ຎໃ ຼຌ຾຋ຌນຌີ ຌຌັໄ ຃ຌ຺ ຽປາ຺ ງຄັ ເຆຽໄ ຃ໃ ບຄຓ ນຌີ ດໃ ູ ຽຆໃ ຄິ ຽຑໃ ຌິ ຽບຌີໄ ທໃ າ “ ແຖງະນຌີ - ຋ບຄ ”. ຉໃ ໍຓາຓະຌຸຈ຅ໃ ຄິ ປູ຅ໄ ກັ ຎະຘຓ຺ ຋ບຄກຍັ ຿ຖນະບໃ ຌ ຅ໃ ຄິ ຽປຈັ ເນ຋ໄ ບຄຓ຃ີ ຸຌ ຌະຑາຍ຾ຂຄ ຾ຖະ ຋ຌ຺ ຋າຌກທໃ າ. ຿ຖນະ຋ໃ ຌີ ໍາຓາຎະຘຓ຺ ກຍັ ຋ບຄ຋ໍາບຈິ ຾ຓໃ ຌກໃ ທ຺ ຽບຌີໄ ທໃ າ: “ ແຖງະ຋ບຄ - ກໃ ທ຺ ”. ຅ຌ຺ ປບຈຎະຓາຌ 1.000 ຎີ ກໃ ບຌ ຃ຘ ຓະຌຸຈແຈ຃ໄ ຌ຺ໄ ຑຍ຺ ຿ຖນະຽນົກັ ຽຂາ຺ໄ ເຌກາຌຏະຖຈິ . ກາຌຌໍາເຆ຿ໄ ຖນະຽນົກັ ຽຂາ຺ໄ ຓາຏະຖຈິ 58 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຽ຃ໃ ບຄຓບບກ຾ປຄຄາຌ ນົ ຽຎຌັ ບຸຎະກບຌກາຌຏະຖຈິ ຌຌັໄ ແຈຽໄ ປຈັ ເນທໄ ຼກຄາຌຂະ຾ໜຄກາຌບໃ ຌໂ ຓກີ າຌຂະນງາງຉທ຺ ຽຆໃ ຌັ ກາຌ຾ຖກຎໃ ຼຌ, ກາຌນຈັ ຊະກາໍ ຾ຖະ ກາຌກະຘກິ າໍ . ກາຌກາໍ ຽຌຈີ ຂະ຾ໜຄກາຌຌີໄ ຓຌັ ຅າໍ ຽຎຌັ ຉບໄ ຄແຈປໄ ຼກປບໄ ຄເນຓໄ ກີ ໍາຖຄັ ຾ປຄຄາຌຘູຄ ຏູຆໄ າງ຅າໍ ຉບໄ ຄແຈກາງຽຎຌັ ຏູ຾ໄ ຍກນາຍ ຾ຖະ ຽຎຌັ ກາໍ ຖຄັ ຉຌ຺ໄ ຉຂໍ ບຄຘຄັ ຃ຓ຺ , ກາຌຎໃ ຼຌ຾຋ຌ຾ປຄຄາຌຂບຄຏູຆໄ າງ ຌແີໄ ຈຽໄ ປຈັ ເນບໄ ຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄ຾ຓໃ ງຄິ ດໃ ູເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຉກ຺ ຉໃ າໍ ຖຄ຺ , ຋ຄັ ຌກີໄ ໃ ຽໍ ຌໃ ບຄຓາ຅າກຘາຽນຈ຋ໃ ທີ ຼກຄາຌທຆິ າຆຍີ ຂບຄ຾ຓໃ ຍໃ ໍຘາຓາຈ ຉບຍຘະໜບຄແຈຉໄ າຓ຃ທາຓຉບໄ ຄກາຌຂບຄຘຄັ ຃ຓ຺ ນົ ເຌ຃ບຍ຃ທ຺ ບກີ ຾ຖທໄ . ຘຸຈ຋າໄ ງກາໍ ຓະຘຈິ ເຌກາຌ຃ຸຓໄ ຃ບຄທຄ຺ ຉະກຸຌ ແຈຉໄ ກ຺ ຓາຽຎຌັ ຂບຄຏູຆໄ າງ. ຌຘີໄ ະ຾ຈຄເນຽໄ ນຌັ ຽຊຄິ ຅ຈຸ ກາໍ ຽຌຈີ ຂບຄຂບຄຖະຍບຍຍຈິ າຘຈິ ຋ຖິ າຈ. ບກີ ຎຈັ ເ຅ໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຽີ ປຈັ ເນຖໄ ະຍບຍກກ຺ ຍຈິ າກາໍ ຽຌຈີ ຾ຓໃ ຌຓາ຅າກກາຌກາໍ ຽຌຈີ ຖະຍບຍ຃ບຍ຃ທ຺ ຈຼທ ( ຏທ຺ ຈຼທ ) ຽຂາ຺ໄ ຎໃ ຼຌ຾຋ຌ ເນຖໄ ະຍບຍຘຓ຺ ຖຈ຺ ຖທຓໜໃ ຾ູ ຍຍຌບກກໃ ຸຓ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຖູກຽກຈີ ຓາຉບໄ ຄຽບາ຺ ຌາຓຘະກຸຌຂບຄຑໃ ໍ. ຌບກຌຌັໄ ກໃ ໍ ຽກຈີ ຅າກກາຌ຾ຍໃ ຄຄາຌເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຂຌຶໄ ເຌແຖງະ຋ໃ ຓີ ກີ າຌຎໃ ຼຌ຾ຉໃ ຖະຍບຍຓາຌຈາຘຈິ ຋ຖິ າຈ ນາຍຈິ າຘຈິ ຋ຖິ າຈແຈຓໄ ີ ກາຌ຾ຍໃ ຄຄາຌເນໃ ງເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຂຌຶໄ ຽຊຄິ 3 ຃ຄັໄ ຃: - ຃ຄັໄ ຋ີ 1 ເຌງຸກນຌີ - ຋ບຄ ຖະນທໃ າຄກາຌຎູກຐຄັ ຾ຖະ ຖຼໄ ຄຘຈັ . - ຃ຄັໄ ຋ີ 2 ເຌງຸກ຿ຖນະຎະຘຓ຺ ນົ ຋ບຄຘາໍ ຖຈິ ຖະນທໃ າຄກາຌຎູກຐຄັ - ຖຼໄ ຄຘກັ - ນຈັ ຊະກາໍ . - ຃ຄັໄ ຋ີ 3 ເຌງຸກ຋ບຄ ນາງຸກຽນົກັ ຖະນທໃ າຄກາຌກະຘກິ າໍ - ນຈັ ຊະກາໍ - ກາຌ຃າໄ . ຽທາ຺ໄ ຖທຓ຾ຖທໄ ຖະຍບຍຍຈິ າກໍາຽຌຈີ ຽກຈີ ຂຌຶໄ ແຈໄ ງບໄ ຌບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄ຾ປຄຄາຌຏູຆໄ າງແຈຓໄ ຍີ ຈ຺ ຍາຈດໃ ູເຌຘຄັ ຃ຓ຺ , ຽຆໃ ຄິ ກາຌກາໄ ທຂຌຶໄ ຌແີໄ ຈຽຎັຌແຎດໃ າຄຆາໄ ໂ ຋ໃ ຘີ ຸ ຈ຅ຌ຺ ຽຑໃ ຌິ ຽບຌີໄ ທໃ າ ຾ຓໃ ຌແຖງະຽຆໃ ບຉໃ ໍ ຾ຉໃ ຖະຍບຍ຃ບຍ຃ທ຺ ບໍາຌາຈ຾ຓໃ ນາ ຖະຍບຍ຃ບຍ຃ທ຺ ບໍາຌາຈຑໃ ໍ. ກາຌກໍາຽຌຈີ ຖະຍບຍກກ຺ ຍຈິ າຌແີໄ ຈຽປຈັ ເນກໄ າຌຑທ຺ ຑຌັ ຃ຌ຺ ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ກໃ ໍ຃຃ບຍ຃ທ຺ ຓກີ າຌ ຎໃ ຼຌ຾ຎຄ, ກາຌກຈ຺ ຂໃ ຂີ ູຈປຈີ ຽກຈີ ຂຌຶໄ ຽຆໃ ຄິ ຋ໍາບຈິ ຾ຓໃ ຌກາຌກຈ຺ ຂໃ ຋ີ າຄຽຑຈ ຅ໃ ຄິ ຃ໃ ບງໂກາໄ ທແຎຽຊຄິ ກາຌກຈ຺ ຂໃ ຋ີ າຄຆຌ຺ ຆຌັໄ . ຌີໄ ຾ຓໃ ຌກາຌຽຘງຎຼຍດໃ າຄເນໃ ງນທົ ຄເຌຎະນທຈັ ຘາຈຂບຄ຾ຓໃ ງຄິ . 4. ກາຌຂະນງາງຉທ຺ ຾ຖະ ກາຌ຾ຉກຓາໄ ຄຂບຄຘຄັ ຃ຓ຺ ກກ຺ ຽນໃ າົ຺ ກ. ກາຌ຾ຉກຓາໄ ຄຂບຄກກ຺ ຽນໃ ົາ຺ ຑໍກາໄ ທຽຂາ຺ໄ ຘໃ ູຎະຓາຌ 1.000 ຎີ ກໃ ບຌ ຃ຘ.ຽຆໃ ຄິ ກຄ຺ ກຍັ ຘະແໜຎະນທຈັ ຘາຈຂບຄຖະຍບຍຘຄັ ຃ຓ຺ ກກ຺ ຽນໃ າົ຺ ຋ີ 2 ຃ຖະຍບຍຍຈິ າຘຈິ ຋ຖິ າຈ). ຉບຌ຋າໄ ງຂບຄຖະຍບຍຍຈິ າ ກາຌຏະຖຈິ ແຈຓໄ ກີ າຌຂະນງາງຉທ຺ ຘູຄ ຓຌັ ແຈຽໄ ປຈັ ເນຘໄ ຄັ ຃ຓ຺ ຓີ ກາຌຂນງາງຉທ຺ ຾ຖະ ຓກີ າຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄເນໃ ງນທົ ຄ. ຅ຈຸ ຾ນໃ ຄກາຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄຌຽີໄ ບຌີໄ ທໃ າ “ ກາຌ຾ຉກຓາໄ ຄຂບຄຖະຍບຍຘຄັ ຃ຓ຺ ກກ຺ ຽນໃ ົາ຺ ” ຘໃ ຄິ ຋ໃ ຽີ ປຈັ ເນຘໄ ຄັ ຃ຓ຺ ກກ຺ ຽນໃ ົາ຺ ຾ຉກຓາໄ ຄກໃ ຓໍ າ຅າກຎຈັ ເ຅ຉໃ າຄໂ ຽຆໃ ຌັ ຽກຈີ ຅າກກາໍ ຓະຘຈິ ຘໃ ທຌຉທ຺ , ກາຌ຾ຉກຓາໄ ຄ ຂບຄຽຏໃ າ຺ ຆຸຓຌຸຓຆຌ຺ ນົ ຽບຌີໄ ທໃ າກາຌ຾ງກຉທ຺ ຂບຄ຃ບຍ຃ທ຺ . ຋ຄັ ໝຈ຺ ຌກີໄ ໃ ໍງບໄ ຌທໃ າຑາງນົຄັ ຋ໃ ຓີ ະຌຸຈແຈຌໄ ໍາຽບາ຺ ຿ຖນະຽຂາ຺ໄ ຓາ ຌາໍ ເຆເໄ ຌກາຌຏະຖຈິ ຽປຈັ ເນຂໄ ະ຾ໜຄກາຌທຆິ າຆຍີ ກາໍ ຽຌຈີ ຂຌຶໄ ນົາງ, ຏຌ຺ ຏະຖຈິ ບຸຈຓ຺ ຘຓ຺ ຍູຌ ຾ຖະ ຓກີ າຌຽຘຈຽນົບ. ຅າກ ຎຈັ ເ຅ຈໃ ຄັ ກໃ າທແຈຽໄ ປຈັ ເນກໄ າຌຏະຖຈິ ກາງຓາຽຎຌັ ຂບຄຘໃ ທຌຍຸກ຃ຌ຺ ຽຆໃ ຄິ ກາຌຏະຖຈິ ຾ຍຍຌແີໄ ຈຘໄ າໄ ຄກາຖະ຿ບກາຈບຌັ ຈເີ ນໄ ຾ກໃ ກາໍ ຓະຘຈິ ຘໃ ທຌຉທ຺ ກໍາຽຌຈີ , ຽກຈີ ຓກີ າຌງຈຶ ຅ໃ ບຄຆຍັ ຾ຖທໄ ຽປຈັ ເນຘໄ ຄັ ຃ຓ຺ ຓກີ າຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄ ຽກຈີ ຓຏີ ູ຋ໄ ຸກຏູປໄ ໃ ຄັ ຽຆໃ ຌັ ກາຌ ຃ຌ຺ໄ ຑຍ຺ ນຸົຓຐຄັ ຘຍ຺ ດໃ ູຖບໄ ຄ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຌຌິ ( Nil ) ເຌຎະຓາຌ 4.000 ຎີກໃ ບຌ ຃ຘ ແຈຘໄ ຄັ ຽກຈຽນຌັ ຍຌັ ຈາທຈັ ຊຸຉໃ າຄໂ ຋ໃ ບີ ບໄ ຓ ຂາໄ ຄນຸົຍຐຄັ ຘຍ຺ ຋ໃ ຓີ ດີ ໃ າຄນທົ ຄນາົ ງ. ຃ຼຄ຃ໃ ູກຍັ ນຸຍົ ຐຄັ ຘຍ຺ ຌຌັໄ ງຄັ ຓນີ ຸົຍຐຄັ ຘຍ຺ ບກີ ຋ຍີ ໃ ຓໍ ທີ ຈັ ຊຸຘໃ ຄິ ຂບຄ຾ຉໃ ດໃ າຄເຈຽຖງີ . ຑບໄ ຓແຎ຃ໃ ູກຍັ ກາຌກາໍ ຽຌຈີ ກາໍ ຓະຘຈິ ຘໃ ທຌຉທ຺ , ກາຌຘະຘຓ຺ ຆຍັ ແຈກໄ າໍ ຽຌຈີ ຂຌຶໄ , ທຈັ ຊຸຘໃ ຄິ ຂບຄຘໃ ທຌຖທຓ຋ໃ ຘີ ະຘຓ຺ ແທເໄ ຌຽຓໃ ບກໃ ບຌ ກໃ ກໍ ຍັ ກາງຓາຽຎຌັ ຂບຄຘໃ ທຌຉທ຺ ຽ຋ໃ ບຖະຌບໄ ງ, ຽຆໃ ຄິ ຉໃ ໍຓາແຈຽໄ ປຈັ ເນນໄ ທ຺ ໜາໄ ຃ໃ ບງໂ ຓຊີ າຌະຈຂີ ຌຶໄ ຋າຄຈາໄ ຌ ຽຘຈຊະກຈິ ຾ຖະ ຓກີ າຌຘະຘຓ຺ ຏຌ຺ ຏະຖຈິ ຋ໃ ຽີ ນົບກາໄ ທແຎຽຊຄິ ກາຌງຈຶ ຅ໃ ບຄໝຈ຺ ກາຌຏະຖຈິ ຂບຄຘຄັ ຃ຓ຺ . ຽທາ຺ໄ ຖທຓ຾ຖທໄ 59 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ກາໍ ຓະຘຈິ ຘໃ ທຌຉທ຺ ກໍາຽຌຈີ ແຈຽໄ ປຈັ ເນຘໄ ະຑາຍຘຄັ ຃ຓ຺ ຓກີ າຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄ ຃ທາຓຍໃ ໍຘະຽໝຑີ າຍຽກຈີ ຂຌຶໄ , ຘຄັ ຃ຓ຺ ຏູ຋ໄ ຸກຏູປໄ ໃ ຄັ , ຓີ ກາຌຂູຈປຈີ ຾ປຄຄາຌ ຾ຖະ ກາຌ຾ງກຉທ຺ ຂບຄ຃ບຍ຃ທ຺ . ບກີ ຎຈັ ເ຅ໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຽີ ປຈັ ເນຘໄ ຄັ ຃ຓ຺ ກກ຺ ຽນໃ ົາ຺ ຊກ຾ຉກຓາໄ ຄ, ຾ຖທໄ ຎໃ ຼຌ຾຋ຌຈທໄ ງກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ເໝໃ ຃ ຆຸຓຌຸຓຆຌ຺ ເກ຃ໄ ຼຄ. ງບໄ ຌທໃ າກາຌຏະຖຈິ ຓກີ າຌຂະນງາງຉທ຺ , ຽ຃ໃ ບຄຓ, ບຸຎະກບຌກາຌຏະຖຈິ ຓຖີ ກັ ຘະຌະຈຂີ ຌຶໄ , ກາຌບບກ຾ປຄຄາຌ຾ຍຍຆຸຓ ຆຌ຺ ຽນຌັ ທໃ າຍໃ ໍຽໝາະຘຓ຺ , ຍໃ ໍຉບຍຘະໜບຄກຍັ ຃ທາຓຉບໄ ຄກາຌ, ຾ຖທໄ ແຈ຾ໄ ງກບບກແຎຘາໄ ຄຉຄ຺ ເໝໃ , ຘາໄ ຄຽຘຈຊະກຈິ ເໝໃ . ກາຌ຾ງກຉທ຺ ຂບຄ຃ບຍ຃ທ຺ ຽຑໃ ບຈາໍ ຽຌຌີ ກາຌຏະຖຈິ ຽຘຈຊະກຈິ ເໝໃ ຌຽີໄ ປຈັ ເນ຃ໄ ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຑາຍຑາງເຌຊກ຾ຉກຓາໄ ຄ. ເຌຉບຌ຋າໄ ງຂບຄຘຄັ ຃ຓ຺ ຖະຍບຍຍຈິ າ ກາຌ຾ງກຉທ຺ ຂບຄ຃ບຍ຃ທ຺ ຓດີ ໃ ູຘບຄຎະຽຑຈ ຃ ກາຌ຾ງກຉທ຺ ຂບຄ ຃ບຍ຃ທ຺ ຋ຸກ ຾ຖະ ກາຌ຾ງກຉທ຺ ຂບຄ຃ບຍ຃ທ຺ ປໃ ຄັ . ຾ຉໃ ທໃ າ຃ທາຓຽຎຌັ ຅ຄິ ຂບຄຘຄັ ຃ຓ຺ ຽທຖາຌຌັໄ ຃ບຍ຃ທ຺ ຋ຸກແຈ຾ໄ ງກບບກ ຅າກຘຄັ ຃ຓ຺ ກໃ ບຌໝໃ ູ ຽຑາະຊກຽຘຈຊໜີ ຍີ ປຈັ , ຘະຑາຍກາຌກຌິ ດໃ ູຍໃ ໍຑໍຑຼຄ ຾ຖະ ຍໃ ໍຘາຓາຈຈໍາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ຾ຍຍຂາຈຽຂຌີ , ຑາງ ເຉກໄ າຌ຃ຸຓໄ ຃ບຄຌໍາຑາຂບຄນທ຺ ໜາໄ ຽຏໃ າ຺ ຅ໃ ຄິ ຾ງກຉທ຺ ບບກແຎຽຎັຌຽບກະຖາຈ. ກໃ ຸຓ຃ຌ຺ ຑທກຌຉີໄ ໃ ໍຓາແຈກໄ າງຽຎັຌຂາໄ ຋າຈ. ຘໃ ທຌ຃ບຍ຃ທ຺ ປໃ ຄັ ຓຑີ ທກຌຽີໄ ຊຄິ ຅ະ຾ງກຉທ຺ ບບກຆາໄ ຾ຉໃ ກໃແໍ ຈກໄ າງຽຎັຌຏູ຋ໄ ໃ ຓີ ຘີ ຈິ ເຌ຋ຸກຈາໄ ຌ ຾ຖະ ຑະງາງາຓຆບກ຋ຸກ ທ຋ິ ຋ີ າຄຽຑໃ ບກາຌ຃ຄ຺ ຉທ຺ ຿ຈງບາແຘ຾ປຄຄາຌຂບຄຏູບໄ ໃ ຌຽຑໃ ບຏະຖຈິ . ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ເຌຽທຖາຘຄັ ຃ຓ຺ ກກ຺ ຽນໃ ົາ຺ ຾ຉກຓາໄ ຄຑທກຌແີໄ ຈໄ ກາງຽຎຌັ ຑທກຽ຅າ຺ໄ ຋າຈ, ຂຸ ຌຌາຄປໃ ຄັ ຓ.ີ ຽທາ຺ໄ ຖທຓ຾ຖທໄ ກາຌຏະຖຈິ ຂະນງາງຉທ຺ ແຈຽໄ ປຈັ ເນຘໄ ຄັ ຃ຓ຺ ຓກີ າຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄ ຽຆໃ ຄິ ຘຈິ ບໍາຌາຈຖທຓຘູຌ, ຖະຍບຍ ກາໍ ຓະຘຈິ ຖທຓໝໃ ,ູ ຃ທາຓຘະຽໜຑີ າຍ຋ໃ ຓີ ຓີ າເຌຽຓໃ ບກໃ ບຌຓາປບຈຽທຖາຌແີໄ ຈຊໄ ກ຾ຉກຓາໄ ຄ, ບຌັ ຽຎຌັ ຏຌ຺ ຓາ຅າກກາຌກໍາ ຽຌຈີ ກາໍ ຓະຘຈິ ຘໃ ທຌຉທ຺ , ກາຌງຈຶ ຅ບຄຆຍັ ຾ຖະ ກາຌຏະຖຈິ ຾ຍຍຽບກະຽ຋ຈຽກຈີ ຂຌຶໄ . ຋ຄັ ໝຈ຺ ຌແີໄ ຈຽໄ ປຈັ ເນຖໄ ະຍບຍກກ຺ ຽນໃ າົ຺ ຊກ຾ຉກຓາໄ ຄ, ນທ຺ ໜໃ ທງກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ຋າຄຘຄັ ຃ຓ຺ ຓກີ າຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄ ຾ຖທໄ ຊກຎໃ ຼຌ຾຋ຌຈທໄ ງບຌັ ເໝໃ ຃ “ ຆຸຓຌຓຸ ຆຌ຺ ເກ຃ໄ ຼຄ ” ຋ໃ ຍີ ໃ ໍແຈບໄ ຄີ ເຘໃ ຘາງຘາໍ ຑຌັ ຋າຄຈາໄ ຌຽຆບໄ ຘາງ ຾ຉໃ ບຄີ ເຘໃ ຂບຍຽຂຈກາຌ຋ໍາຓານາກຌິ ເກ຃ໄ ຼຄກຌັ ຽຎຌັ ນົກັ . ຂ. ກາຌກາງຽຎຌັ ຘຄັ ຃ຓ຺ ຋ໃ ຓີ ຆີ ຌ຺ ຆຌັໄ ແຎ຃ຼຄ຃ໃ ູກຍັ ກາຌຆຸຈ຿ຆຓຖຄ຺ ຂບຄຖະຍບຍຘຄັ ຃ຓ຺ ກກ຺ ຽນໃ ົາ຺ , ກາຌຑທ຺ ຑຌັ ຃ຌ຺ ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຓກີ າຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄ຅າກຍໃ ບຌ ຍໃ ໍຓກີ າຌກຈ຺ ຂໃ ,ີ ຍໃ ໍຓກີ າຌຽບາ຺ ຖຈັ ຽບາ຺ ຎຼຍ ຾ຖະ ຍໃ ໍຓຆີ ຌ຺ ຆຌັໄ ກາໄ ທແຎຽຊຄິ ຍໃ ບຌຓກີ າຌກຈ຺ ຂໃ ີ ຾ຖະ ຓຆີ ຌ຺ ຆຌັໄ ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ , ຽຆໃ ຄິ ກາຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄຌຍີໄ ໃ ແໍ ຈຽໄ ຎຌັ ແຎດໃ າຄຘຌັ ຉິ ກາຌກາໍ ຽຌຈີ ຾ຍຍຌຽີໄ ບຌີໄ ທໃ າ “ ຖະຍບຍບຈັ ຉາ຋ຎິ ະແຉ ”. ເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຖະຈຍັ ກາຌຈາໍ ຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ແຈຏໄ ຌັ ຾ງກບບກຽຎຌັ ຏູປໄ ໃ ຄັ ຏູ຋ໄ ຸກ, ຑາງເຌຘຄັ ຃ຓ຺ ຽກຈີ ຓ຃ີ ທາຓຽຎຌັ ຎໍຖະຎກັ ກຌັ ຽຎຌັ ຽ຋ໃ ບ຋າໍ ບຈິ ເຌຎະນທຈັ ຘາຈຘຄັ ຃ຓ຺ ຓະຌຈຸ ຌຌັໄ ຃ ຑທກຂຸຌຌາຄຽ຅າ຺ໄ ຋າຈກຍັ ຑທກຂາໄ ຋າຈ. ຂາໄ ຋າຈຽທຖາຌຌັໄ ແຈຓໄ າ຅າກ ຘບຄຑາກຘໃ ທຌ ຃ ຘະຽຖງີ ຽຘກິ ຾ຖະ ຂາໄ ຋າຈໜຘີໄ ຌິ . ຑທກຂາໄ ຋າຈຽນໃ ົາ຺ ຌີໄ ແຈກໄ າງຽຎຌັ ຏູບໄ ບກ຾ປຄຄາຌຏະຖຈິ ຖຼໄ ຄຘຄັ ຃ຓ຺ . ຽຑໃ ບຎກ຺ ຎກັ ປກັ ຘາຆຍັ ຘຓ຺ ຍຈັ , ບໍາຌາຈ ຾ຖະ ບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ , ຑທກກາໍ ບາິໍຌາຈກໃ ຃ໍ ຑທກຆຌ຺ ຆຌັໄ ຽ຋ຄິ ບຌັ ແຈ຾ໄ ກໃ ຑທກຂຸ ຌຌາຄ, ຽ຅າ຺ໄ ຋າຈ, ແຈ຅ໄ ຈັ ຉຄັໄ ກຄ຺ ຅ກັ ໜໃ ຄຶ ຂຌຶໄ ຽບຌີໄ ທໃ າ “ ກຄ຺ ຅ກັ ຖຈັ ” ປູຍກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ຖຈັ ຋ໍາບຈິ ຋ໃ ຎີ ະຉຍິ ຈັ ໜາໄ ຋ໃ ຾ີ ຋ຌຑທກຽຂາ຺ ຾ຓໃ ຌ ຘະນະຑຌັ ຖຍັ . ຘະນະຑຌັ ຖຍັ ຌ຾ີໄ ຓໃ ຌບຄ຺ ກາຌໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຎີ ກ຺ ຎກັ ປກັ ຘາຘຈິ ຏຌ຺ ຎະ຿ນງຈຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຋າຈ ຾ຖະ ຏູປໄ ໃ ຄັ ຓ.ີ ຘະຓາຆກິ ຋ໃ ຘີ ຄັ ກຈັ ເຌບຄ຺ ກາຌຌຉີໄ ບໄ ຄຽຎຌັ ຽຑຈຆາງ຋ໃ ຓີ ຊີ າຌະປໃ ຄັ ຓ຅ີ ໃ ຄິ ຘາຓາຈຽຂາ຺ໄ ຘຄັ ກຈັ ເຌບຄ຺ ກາຌຌແີໄ ຈ.ໄ ຽທາ຺ໄ ຖທຓ຾ຖທໄ , ຘະນະຑຌັ ຖຍັ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຘາຌຉຈັ ຘຌິ ຘູຄຘຸຈ. ກາຌກໍາຽຌຈີ ບຄ຺ ກາຌຘະນະຑຌັ ຖຍັ ຌີໄ ແຈຽໄ ປຈັ ເນໄ ຖະຍບຍຎະຆາ຋ຎິ ະແຉຂບຄຉຌ຺ ຊກຈຍັ ຘູຌ ຾ຖທໄ ຎໃ ຼຌ຾຋ຌຈທໄ ງຖະຍບຍຎະຆາ຋ຎິ ະແຉກາຌ຋ະນາຌ. ຓາປບຈຽທຖາຌີໄ ກາຌຘຍຓຌູ ຓຄັ , ບາໍ ຌາຈຍໃແໍ ຈບໄ ຄິ ເຘໃ ຊາຌະ຃ທາຓປໃ ຄັ ຓີ ຾ຉໃ ບາໍ ຌາຈຊກປກັ ຘາແທຈໄ ທໄ ງ຃ທາຓຎໃ າຽຊໃ ບຌ. 60 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຉທ຺ ດໃ າຄ ຘຄັ ຃ຓ຺ ຂບຄຽຏໃ າ຺ ຈາ຿ປ຾ຓຌ ( Dahomen ) ດໃ ູບາຒປກິ ກາຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຊາໄ ທໃ ານທ຺ ໜາໄ ຽຏໃ າ຺ ຉາງ, ຏູ຋ໄ ໃ ແີ ຎ ຂຸ ຈຂຸ ຓຐຄັ , ຽຓງ, ຌາຄຍໍາຽຖບີ ກີ 50 ຃ຌ຺ ຑບໄ ຓຈທໄ ງ຋ະນາຌບກີ 50 ຃ຌ຺ ຾ຖະ ຏແູ ໄ ຎຘໃ ຄ຺ ທຌິ ງາຌ 16 ຃ຌ຺ ຉບໄ ຄແຈຊໄ ກຂາໄ ເຌແຖງະ 16 ຓ ໄ ຽຑໃ ບຘຄັ ຽທງີ ຈທຄທຌິ ງາຌຂບຄນທ຺ ໜາໄ ຽຏໃ າ຺ . ຘຄັ ຖທຓ຾ຖທໄ ຽທຖາຌຘີໄ ຄັ ຃ຓ຺ ຋ໃ ຽີ ຃ງີ ຓ຾ີ ຉໃ ຃ທາຓຘະຽໜຑີ າຍ ແຈຊໄ ກຎໃ ຼຌ຾຋ຌຈທໄ ງຘຄັ ຃ຓ຺ ຋ໃ ຓີ ກີ າຌຽບາ຺ ຖຈັ ຽບາ຺ ຎຼຍຆຄິ ຈຆີ ຄິ ຽຈໃ ຌັ ກຌັ ຽຑໃ ບຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຂບຄຘຄັ ຃ຓ຺ .ຘຄັ ຃ຓ຺ ເໝໃ ຋ໃ ຓີ ີ 2 ຆຌັໄ ຃ຌ຺ ຉຌ຺ໄ ຉໍ.ຘຄັ ຃ຓ຺ ຓຆີ ຌ຺ ຆຌັໄ ຋ໍາບຈິ ຂບຄຓະຌຸຈຽບຌີໄ ທໃ າ: “ ຘຄັ ຃ຓ຺ ຂາໄ ຋າຈ ນົ ຖະຍບຍຂາໄ ຋າຈ ”. ຍຈ຺ ຋ີ 8 ຽຓບຄຖາທຍູປາຌ 1. ຃ທາຓຽຎຌັ ຓາຂບຄຽຓບຄຖາທຍູປາຌ 61 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທເຌຽຓໃ ບກໃ ບຌແຈກໄ ທຓຽບາ຺ ຐໃ ຄັ ຂທາຂບຄ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄ ຖທຓ຋ຄັ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຽຂຈຈຌິ ຾ຈຌຂບຄຎະຽ຋ຈຓຼຌ ຓາ, ແ຋, ຓາຽຖຽຆງ, ກໍາຎູຽ຅ງ ຾ຖະ ນທຼຈຌາຓ. ເຌຽຓໃ ບກໃ ບຌ຃ຈິ ຉະຘຄັ ກາຈຽຑໃ ຌີ ຽບຌີໄ ຽຂຈຌທີໄ ໃ າ: “ຈຌິ ຾ຈຌຘຸທຌັ ຌະ ຑູຓ” ຽຎຌັ ຂຄ຺ ຽຂຈ຋ໃ ບີ ຸຈຓ຺ ຘຓ຺ ຍູຌຽຉຓັ ແຎຈທໄ ງຽຄຌິ ຾ຖະ ຃າ ຅ໃ ຄິ ຊກຂະໜາຌທໃ າ “຾ນົຓ຋ບຄ຃າໍ ຘຸທຌັ ຌະຑູຓ”. ເຌຖະນທໃ າຄຘະຉະທຈັ ຋ີ VI, ຑທກຂບຓແຈຽໄ ຃ໃ ບຌງາໄ ງ຅າກບຌິ ຽຈງຽຂາ຺ໄ ຓາຘໃ ູຈຌິ ຾ຈຌຘຸ ທຌັ ຌະຑູຓຽຑໃ ບ຋າ ກາຌ຋ໃ ບຄ຋ໃ ຼທ, ຽຏງີ ຾ຏໃ ຘາຘະໜາ, ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຽຂາ຺ໄ ຓາຆບກນາ຾ນໃ ົຄທຈັ ຊຸຽຄຌິ ຃ໍາ ຾ຖະ ຋ໍາກາຌ຃າໄ ຂາງ. ຌບກ຅າກຌຌັໄ ຘາຽນຈໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຑີ ທກຂບຓຽ຃ໃ ບຌງາໄ ງຽຂາ຺ໄ ຓາຘໃ ູຂຄ຺ ຽຂຈຌດີໄ ໃ າຄນົທຄນົາງ ງບໄ ຌທໃ າແຈບໄ ຍ຺ ຑະງຍ຺ ໝ຅ີ າກຘຄ຺ ຃າຓຂບຄຘະແໝຑະ ຽ຅າ຺ໄ ບະ຿ຘກະຓະນາຖາຈ (273-232 ຃.ຘ). ຽຓໃ ບຑທກຂບຓແຈນໄ ໃ ົຄັ ແນົຽຂາ຺ໄ ຓາຈຌິ ຾ຈຌຘຸທຌັ ຌະຑູຓຌຍັ ຓຌໄ ຍັ ນົາງຂຌຶໄ , ຾ຖທໄ ຑທກຂບຓກແໍ ຈປໄ ໃ ທຓກຍັ ຆາທຑຌໄ ຽຓບຄຘາໄ ຄຉຄັໄ ບາຌາ຅ກັ ຂບຄຉຌ຺ ຂຌຶໄ ຽຆໃ ຌັ ບາຌາ຅ກັ ຑູຌຌັ , ບາຌາ຅ກັ ຅ຌັ ຖາ, ບາຌາ຅ກັ ຋ະທາຕະທະຈ,ີ ບາຌາ຅ກັ ຽຓບຄຆທາ ຾ຖະ ບາຌາ຅ກັ ບຌິ ຋ະຎຈັ . 2. ຽຓບຄຖາທຍູປາຌ 2.1 ບາຌາ຅ກັ ຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ ບາຌາ຅ກັ ຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ ຾ຓໃ ຌບາຌາ຅ກັ ໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຽີ ກໃ າ຺ ຾ກໃ ຂບຄຖາທ ຓຘີ ູຌກາຄ຋ໍາບຈິ ຉຄັໄ ດໃ ູຖບໄ ຄຽຆຍຄັໄ ແຒ (ຌຍັ ຾ຉໃ ຎາກ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຽຂາ຺ໄ ແຎຽຊຄິ 15 ກຓ). ແຖງະຉໃ ຓໍ າບາຌາ຅ກັ ຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄຓບີ າຌາຽຂຈກທາໄ ຄຂທາຄ ກທຓຽບາ຺ ຘບຄຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ຾ຉໃ ທຼຄ຅ຌັ ຖຄ຺ ປບຈນໃ ົຏີ ,ີ ຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ (ຐໃ ຄັ ຂທາ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ) ກທຓຽບາ຺ ນົາງ຾ຂທຄເຌຑາກຉາຽທຌັ ບບກຂບຄແ຋ ຉຈິ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ຋າຕາທາຕະທະຈ,ີ ຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກຉຈິ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ຅າໍ ຎາ ຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ຈໃ ຄັ ຽຈຓີ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຂບຄບາຌາ຅ກັ ຌ຾ີໄ ຓໃ ຌ ຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ຖາທາໄ (ຖາທຽຈຓີ ). ຃ໍາທໃ າຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ຾ຓໃ ຌແຈຓໄ າ຅າກ“຿຃ຉະຎຸຕະ” ຾ຎທໃ າຽຓບຄ຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກ ຽຆໃ ຄິ ແຈໄ ກາໍ ຽຌຈີ ຂຌຶໄ ເຌຘະຉະທຈັ ຋ີ I ກໃ ບຌ ຃.ຘ (຅າກຌຌັໄ ແຈຎໄ ໃ ຼຌຓາຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ຘ຿ີ ຃ຈຉະຍູຌ຾ຖທໄ ຅ໃ ຄິ ກາງຓາຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ຘີ ຿຃ຈຉະຍບຄເຌຽທຖາຉໃ ຓໍ າ. ຓາຽຊຄິ ຉຌ຺ໄ ຘະຉະທຈັ ຋ີ III ບາຌາ຅ກັ ຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄແຈຉໄ ກ຺ ດໃ ູເຉບໄ ໍາຌາຈຂບຄຑທກຂບຓ຾ນໃ ົຄບາຌາ຅ກັ ຒູຌຌັ ຓຘີ ູຌ ກາຄດໃ ູຘາຓຖໃ ຼຓຎາກ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄແຈຓໄ ຃ີ ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄ ຾ຖະ ແຈ຾ໄ ຏໃ ບໍາຌາຈກທຓຽບາ຺ ຍຌັ ຈາບາຌາ຅ກັ ບບໄ ຓຂາໄ ຄ. ບີກ ຍຌັ ນາຌໜໃ ຄຶ ຌກັ ຍູປາຌ຃ະຈີ ງຄັ ແຈ຃ໄ ຑ຺ໄ ຍ຺ ຽນຌັ ຍຌັ ຈາປໃ ບຄປບງທຈັ ຋ະຌາ຋ໍາຂບຄຑທກຂບຓນົາງ຾ນໃ ຄ ຽ຋ຄິ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຖາທ ຿ຈງຘະຽຑາະ຾ຓໃ ຌດໃ ູຽຂຈ຋ໃ ຄ຺ ປາຍ ທຼຄ຅ຌັ , ຘະນທຌັ ຌະຽຂຈ, ຃າໍ ຓໃ ທຌ...ຽຎຌັ ຉຌ຺ໄ ຾ຓໃ ຌປໃ ບຄປບງກໃ ຼທກຍັ ຘາຘະໜາບຌິ ຈູ ຽຆໃ ຌັ ຑະຑຸຈ຋ະປູຍ, ຽ຋ທະປູຍ, ຑະຆທີ ະຽ຋ຍ ຾ຖະ ເຍຽຘຌາຽຎຌັ ຉຌ຺ໄ . ຓາປບຈກາຄຘະຉະທຈັ ຋ີ VIບາຌາ຅ກັ ຒູຌຌັ ຆຸຈ຿ຆຓຖຄ຺ . ຑະງາຌຌັ ຋ະຽຘຌ຅ໃ ຄິ ແຈຌໄ ໍາຑາຆາທຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ຾ງກຉທ຺ ບບກ ຽຎຌັ ຽບກະຖາຈ ຾ຖະ ຎັຍຎຸຄບາຌາ຅ກັ ເນຽໄ ຂຓັໄ ຾ຂຄ ຽຆໃ ຄິ ຓບີ າຌາ຅ກັ ກທາໄ ຄຂທາຄກທໃ າຽກໃ າ຺ ຽຆໃ ຄິ ກທຓຽບາ຺ ຋ຄັ ຘບຄຐໃ ຄັ ຂບຄ຾ຉໃ ຽຂຈ຾ຈຌທຼຄ຅ຌັ ຖຄ຺ ປບຈຽຂຈ຾ຈຌບາຌາ຅ກັ ຅ຌັ ຖາ. ບາຌາ຅ກັ ຅ຌັ ຖາຽທຖາຌຌັໄ ຓຘີ ູຌກາຄດໃ ູຎາກ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຓູຌຉບຌເຉ ໄ ກທຓ ຽບາ຺ ຽຂຈທຈັ ຑູ຅ໍາຎາຘກັ . ຽຆໃ ຄິ ຓຘີ ູຌກາຄຆໃ ທໃ າ ຽຘຈຊາຎຸຕະ ຾ຖະ ເຌບາຌາ຅ກັ ຒູຌຌັ ກໍ຾ຉກຓາໄ ຄຖຄ຺ ເຌຎີ ຃.ຘ 550 ຿ຈງ ກາຌດຈຶ ຃ບຄ຅າກຑທກຂບຓ຾ນໃ ຄ຅ຌັ ຖາ. ເຌຽຄໃບຌແຂ຋ໃ ບີ າຌາ຅ກັ ຒູຌຌັ ຑທຓບໃ ບຌຽຑງຆຸຈ຿ຆຓດໃ ູຌຌັ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຘຈິ ຋ຽິ ຈຈ (ຑະບຄ຺ ຽຎຌັ ຖູກຆາງ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘຌີ ໍຕະຌີ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄປບໄ ງຽບຈັ ຎະຉູ). ຽຆໃ ຄີ ຽຎຌັ ຽຆບໄ ຘາງຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຑະງາຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ. ແຈຊໄ ຽບາ຺ ກາຖະ຿ບກາຈ ຈໃ ຄັ ກໃ າທ຋ບໄ ຌ຿ປຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ ຍໍຖຽິ ທຌ຋ໃ ຄ຺ ປາຍຑຼຄຂບຄຘບຄຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ ຿ຈງກາຌຎະກາຈຉຈັ ຘາງຘໍາຑຌັ ກຍັ ຎະຽ຋ຈຘະຖາຈ (ນທ຺ ຽຓບຄຘໃ ທງ) ຂບຄຒູຌຌັ . ຅າກຌຌັໄ ຑະບຄ຺ ກແໍ ຈຎໄ ຍັ ຎຸຄບາຌາ຅ກັ ເນ຅ໄ ະຽຖຌີ ປໃຸ ຄຽປບຄ ຾ຖະ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄຓີ ບາຌາຽຂຈກທໄ າຄຂທາຄ. ຋າຄຽໜບປບຈຽຂຈ຾ຈຌທຼຄ຅ຌັ , ຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຉຈິ ກຍັ ຋ຕາທະຈ,ີ ຋າຄຉາຽທຌັ ບບກຉຈິ ກຍັ 62 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ບາຌາ຅ກັ ຅າໍ ຎາ ຾ຖະ ຋າຄເຉຉໄ ຈິ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ຅ຌັ ຖາ. ຾ຉໃ ຑາງນຄົັ ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຘຈິ ຋ຽິ ຈຈຘຌີໄ ຑະຆຌ຺ ບາຌາ຅ກັ ຘ຿ີ ຃ຈ ຉະຍບຄກໍຽຖໃ ຓີ ບໃ ບຌຽຑງຖຄ຺ ຘຓ຺ ກຍັ ກາຌຽກຈີ ແຑ຋ໍາຓະຆາຈ (ແຑຌໍາໄ ຊທໄ ຓ) ຽປຈັ ເນຎໄ ະຆາຆຌ຺ ຑຍ຺ ກຍັ ຃ທາຓບຈຶ ນທີ . ຘະຌຌັໄ , ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຌບໄ ງເນງໃ ຾ງກຉທ຺ ບບກຽຎຌັ ຽບກະຖາຈ. ຘທງ຿ບກາຈຌຘີໄ ບຄບາຌາ຅ກັ ຃: ບາຌາ຅ກັ ຋ຕາທະຈີ ຾ຖະ ບາຌາ຅ກັ ຅ຌັ ຖາ ກແໍ ຈ຋ໄ ໍາກາຌຍຼຈດຈຶ ຽບາ຺ ນທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂຂບຄບາຌາ຅ກັ ຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ. ຉກ຺ ຓາປບຈແຖງະ຋າໄ ງຂບຄຘະຉະທຈັ ຋ີ VII ບາຌາ຅ກັ ຅ຌັ ຖາ ກາໄ ທຽຂາ຺ໄ ຘໃ ູ຃ທາຓບໃ ບຌຽຑງ. ຑາງເຌຽກຈີ ຃ທາຓ ທຸຌໄ ທາງ. ຘທງ຿ບກາຈຌຑີໄ ະງາຘຸ ຓຈິ ຉະ຋ໍາຓະທຄ຺ ຘາແຈ຋ໄ ບໄ ຌ຿ປຓຽບາ຺ ນທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ຾ຖທໄ ຎະກາຈ຾ງກຉທ຺ ບບກ຅າກ ບາຌາ຅ກັ ຅ຌັ ຖາ. ຅າກຌຌັໄ , ຑະບຄ຺ ກແໍ ຈຎໄ ຍັ ຎຸ ຄບໍາຌາຈກາຌຎກ຺ ຃ບຄ຃ຌເໝໃ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຒຌໄ ຒູຘໍາຑຌັ ຋ະແຓຉກີ ຍັ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ. ບາຌາ຅ກັ ຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄຽທຖາຌີໄ ຓຂີ ບຍຽຂຈດໃ າຄກທາໄ ຄຂທາຄຽຆໃ ຄິ ກທຓຽບາ຺ ຽຊຄິ 17 ນທ຺ ຽຓບຄ຃: 1. ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ . 2. ຽຓບຄທຼຄ຃າໍ (ຽຂຈທຼຄ຾ກທໄ , ທຼຄ຃າໍ ຾ຂທຄທຼຄ຅ຌັ ເຌຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ). 3. ຽຓບຄຑະຌາໍໄ ປໃຸ ຄ (ຎາກຆຌັ ). 4. ຽຓບຄຘ຿ີ ຃ຈ (຃າໍ ຓໃ ທຌ). 5. ຽຓບຄຘາຓ຾຋ (ຎາກຽຆຍຄັໄ ແຒ). 6. ຽຓບຄ຅າໍ ຎາຌາ຃ະຈີ (຅າໍ ຎາຘກັ ). 7. ຽຓບຄຉະຍບຄ (ບຸຍຌ຺ ). 8. ຽຓບຄຉະຽຌຌ (ຘະນທຌັ ຌະຽຂຈ). 9. ຽຓບຄຒາໄ ຾ຈຈ (ກາຖະຘຌິ ). 10. ຽຓບຄຑູຑາຌ (ບຸຈບຌ). 11. ຽຓບຄຍທ຺ ຍາຌ (ໜບຄ຃າງ). 12. ຽຓບຄໜບຄນາຌນົທຄ (ຘະກຌ຺ ຌະ຃ບຌ). 13. ຽຓບຄຽຓບຄໜບຄນາຌຌບໄ ງ (ບຸຈບຌ). 14. ຽຓບຄຘ຾ີ ກທໄ (ຓະນາຘະຖະ຃າຓ). 15. ຽຓບຄຆຼຄນຼຌ (ຓະນາຘະຖະ຃າຓ). 16. ຽຓບຄປບໄ ງຎະຉູ (຅ໃ ຄັ ນທຈັ ປບໄ ງຽບຈັ ). 17. ຽຓບຄຓະຖຸກຂະຌະ຃ບຌ (຃ະ຃ບຌຑະຌຓ຺ ) ຾ຖະ ຽຓບຄບໃ ຌໂຘບຄຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ. (ເຌຖະຆະກາຌຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຓຈິ ຉະ຋ໍາຓະທຄ຺ ຘາ ຽຓບຄນທົ ຄຂບຄຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ ຾ຓໃ ຌຽຓບຄ ຓະຖຸກ຃ະຌະ຃ບຌ, ຾ຉໃ ຉໃ ຓໍ າ຅ໃ ຄິ ຓກີ າຌງກ຺ ງາໄ ງຓາດໃ ູທຼຄ຅ຌັ . ຑາງນຄົັ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຓຈິ ຉະ຋າໍ ຓະທຄ຺ ຘາ ຘຌີໄ ຑະຆຌ຺ ຾ຖທໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຓຈິ ຋ະຖາຈ ແຈຂໄ ຌຶໄ ຃ບຄບໍາຌາຈເຌບາຌາ຅ກັ ຘີ ຿຃ຈຉະຍບຄເຌຽທຖາຌຘີໄ ະຑາຍກາຌຍາໄ ຌຽຓບຄຓ຃ີ ທາຓຘະນຄຍ຺ ຘຸກ, ຅ຌ຺ ຓາປບຈຘະແໝກາຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຑະງາ ຌຖິ ຸຈ ຋ະຖາຈ, ຖາຆະຈບຌແຈປໄ ຍັ ຃ທາຓຽຈບຌປບໄ ຌ. ຘາຽນຈຽຌໃ ບຄຓາ຅າກຑະຽ຅າ຺ໄ ຌຖິ ຸຈຊະຖາຈຽຎຌັ ກະຘຈັ ຋ໃ ບີ ໃ ບຌ຾ບ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ນທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ນທ຺ ຽຓບຄຘທງ ກແໍ ຈ຾ໄ ງກບບກຽຎຌັ ຽບກະຖາຈຑໍເຏຑໍຖາທກ ເຌຽທຖາຈຼທກຌັ ຌຌັໄ ຑທກຂບຓ຾ນໃ ຄ ບຄັ ກແໍ ຈ຾ໄ ຏໃ ບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຓາດຈຶ ຈຌິ ຾ຈຌຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ຾ຉໃ ນໃ ົຏີ ປີ ບຈທຼຄ຅ຌັ ຈ ນົກັ ຊາຌ຋ໃ ງີ ຄັ ຃ຄ຺ ຽນົບແທເໄ ນຽໄ ປາ຺ ຽນຌັ ຋ຸກທຌັ ຌີໄ 63 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ກໍ຃: ທຈັ ຑູ຅າໍ ຎາຘກັ , ປໃ ບຄປບງຽຓບຄຽກໃ າ຺ ຆາງຒບຄ (ຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ) ຾ຖະ ບໃ ຌຓາຽຊຄິ ຘະຉະທຈັ ຋ີ XIII, ບຄັ ກໍ ຆຸຈ຿ຆຓຖຄ຺ , ນທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂກແໍ ຈ຾ໄ ງກຉທ຺ ບບກຽຎຌັ ຽບກະຖາຈກະ຾຅ກກະ຅າງຑເໍ ຏຑໍຖາທ. 2.2 ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ຽຓບຄທຼຄ຃ໍາ ຾ຓໃ ຌຽຓບຄ຋ໃ ຽີ ກໃ າ຺ ຾ກໃ ຂບຄຖາທ, ຉຄັໄ ດໃ ູຖບໄ ຄ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄ ຾ຖະ ຌໍາໄ ຄໃຓ ຖໍຖຽິ ທຌ ຾ຂທຄທຼຄ຅ຌັ ເຌຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ . ຽຎັຌຽຓບຄ຋ໃ ຓີ ຍີ ຈ຺ ຍາຈ຋າຄຈາໄ ຌກາຌຽຓບຄ ຾ຖະ ຽຘຈຊະກຈິ ຓາ຾ຉໃ ຘະແໝຍູປາຌ. ຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ຈໃ ຄັ ຽຈຓີ ເຌຈຌິ ຾ຈຌ຾ນໃ ຄຌີໄ ຾ຓໃ ຌຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ຖະທາໄ , ຓບຌ, ຂບຓ ຾ຖະ ຽຏໃ າ຺ ແຉ - ຖາທ. ທຼຄ຅ຌັ ຽຎຌັ ຊໃ ຌິ ຊາຌ຋ໃ ບີ ຸຈຓ຺ ຘຓ຺ ຍູຌ ແຎຈທໄ ງຽຂາ຺ໄ ຎາບານາຌ ຾ຖະ ຽ຃ງີ ຓຆີ ໃ ຘຼຄ຋າຄຈາໄ ຌກະຘກິ ໍາຓາ຾ຉໃ ຘະແໝຍູປາຌ ຽກບຍຘບຄຑຌັ ຎີຏໃ າຌຓາ຾ຖທໄ ບີຄ ຉາຓນກົັ ຊາຌປໃ ບຄປບງ຋ໃ ຘີ າໍ ຃ຌັ ຽຆໃ ຄິ ຉຈິ ຑຌັ ກຍັ ຉໍາຌາຌບຸຖຄັ ຃ະ຋າຈ ແຈກໄ ໃ າທເຌຘະແໝຑະງາຘຸຓຈິ ຉະ຋ໍາຓະທຄ຺ ຘາຽຎຌັ ເນງໃ ເຌບາຌາ຅ກັ ຘີ ຿຃ຈຉະຍບຄ ຋ໃ ຓີ ຌີ ະ຃ບຌນົທຄດໃ ູຽຓບຄຓະຖຸກ຃ະຌະ຃ບຌ, ເຌຘະຉະທຈັ ຋ີ VIII, ຋າໄ ທ ຃າຍາຄ ຽຆໃ ຄິ ຓຽີ ຆຘໄ າງຂບຄຑະງາຽຓບຄໜບຄນາຌ ແຈຑໄ າແຏໃ ຑຌ຺ ຂາໄ ຓ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄຓາຘາໄ ຄຽຓບຄຂບຄຉຌ຺ ຂຌຶໄ ຋ໃ ຎີ າກນທໄ ງຽກາ຺ໄ ຖຼໄ ທ, ຽກາ຺ໄ ຃ຈ຺ (ຍາໄ ຌຽກາ຺ໄ ຖຼໄ ທເຌຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ) ເຌຽທຖາຌຌັໄ ດໃ ູຽຓບຄໜບຄ຃ຌັ ຾຋ຏຽີ ຘບໄ ຌາໍໄ (ຽຂຈ຿ຑຌຑະຽຌາ຺ ຈໃ ຼທຌ)ີໄ ຓຆີ າທຌາຏູໜໄ ໃ ຄ ຆໃ ທໃ າ ຍູຖ຅ີ ຌັ ບໃ ທງຖໃ ທງ, ຖາທຽຎຌັ ຃ຌ຺ ຽບບໄ ຽຒບໄ ຽຑໃ ບ຾ຏ ຾ຖະ ຓຘີ ຈັ ຋າເຌຘາຘະໜາຑຸຈນາົ ງ. ງບໄ ຌ຃ທາຓຈຄີ າຓຌຌັໄ ຋າໄ ທ ຃ໍາຍາຄ຅ໃ ຄແຈງໄ ກ຺ ຖູກຘາທ ຋ໃ ຓີ ຆີ ໃ ທໃ າ ຌາຄ ບຌິ ຋ະຘະນທໃ າຄ ຖຄ຺ ປບຈ ເນ຾ໄ ຉໃ ຄຄາຌ ກຍັ ຍູຕ຅ີ ຌັ ບໃ ທງຖໃ ທງ. ຅າກຌຌັໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຓຈິ ຉະ຋ໍາຓະທຄ຺ ຘາຏູຎໄ ຺ກ຃ບຄຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ຏູຆໄ ຄ຺ ຃ຸຌທຸ ຈ຋ຌິ ໍາຽບາ຺ ຽ຃ໃ ບຄຂບຄຉໃ າຄໂຂຌຶໄ ຓານຈ຺ ຘຄ຺ ຍູຕີ຅ຌັ ບໃ ທງຖໃ ທງເນຂໄ ຌຶໄ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຑະງາຎກ຺ ຃ບຄຽຓບຄ ທຼຄ຅ຌັ ຾ຖທໄ ຎໃ ຼຌຆໃ ຓາຽຎັຌຑະງາ ຅ຌັ ຋ະຍູຕີ ຎະຘຈິ ຋຅ິ ກັ .ເຌຘະແໝ ຂບຄຑະບຄ຺ ຌີໄ ແຈຓໄ ຑີ ະບໍຖະນຌັ ຖາທ 5 ບຄ຺ ຋ໃ ຘີ າໍ ຽຖຈັ ເຌກາຌປຼຌຑະແຉຎຈີ ກ຺ ຅າກຎະຽ຋ຈບຌິ ຽຈງ. ຽທຖາກຍັ ຓາຖາທ ຑະ ຋ຄັ 5 ແຈຌໄ າໍ ຽບາ຺ ຑະຘາຖຖິ ກິ ະ຋າຈ ຂບຄຑະຑຸຈ຋ະຽ຅າ຺ໄ ຓາທຼຄ຅ຌັ . ຈທໄ ງ຃ທາຓຽນົບໄ ຓເຘໃ ເຌຑະຑຸ ຈ຋ະຘາຘະໜາ, ຑະ ຽ຅າ຺ໄ ຅ຌັ ຋ະຍູຕີ ຎະຘຈິ ຋຅ິ ກັ ຅ໃ ຄີ ແຈຌໄ ໍາຎະຆາຆຌ຺ ຘາໄ ຄ຋າຈຌບໄ ງບຌັ ຍຌັ ຅ຑຸ ະຍໍຖຓ຺ ຑະຘາຖຖິ ກິ ະ຋າຈ ( ກະຈູກນທ຺ ຽໜໃ າ຺ ) ຂບຄຑະຑຸຈ຋ະຽ຅າ຺ໄ ( ຋າຈຈໃ ຄັ ກໃ າທດໃ ູເຌຑະ຋າຈນົທຄຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ). 2.3 ຽຓບຄ຅າໍ ຎາຘກັ ຌະ຃ບຌ ຅ໍາຎາຘກັ ຽຎຌັ ຽຓບຄໜໃ ຄ຋ໃ ຽີ ກໃ າ຺ ຾ກໃ ຂບຄຖາທ ຉຄັໄ ດໃ ູຉບຌເຉຂໄ ບຄ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທ ຽຆໃ ຄີ ກທຓຽບາ຺ ຘບຄຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄ ຾ຖະ ກໍຽຎັຌຂຄ຺ ຽຂຈ຋ໃ ບີ ຸ ຈຓ຺ ຘຓ຺ ຍູຌຽໝາະ຾ກໃ ກາຌຎູກຐຄັ ຾ຖະ ຖຼໄ ຄຘຈັ . ຌະ຃ບຌ຅ໍາຎາຘກັ ຆໃ ຽຈຓີ ຾ຓໃ ຌ ຅າໍ ຎາຌະ຃ະຍູຖີ ຽຆໃ ຄິ ຉຄັໄ ດໃ ູຍໍຖຽິ ທຌຽຓບຄ ຅າໍ ຎາຘກັ ເຌຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ຃ຌ຺ ຋ໃ ຓີ າບາແຘດໃ ູກໃ ບຌໝໃ ເູ ຌຽຂຈຌ຾ີໄ ຓໃ ຌຑທກຖະທາໄ . ຾ຉໃ ຉໃ ຓໍ າແຈຓໄ ຆີ ຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ບໃ ຌຽຂາ຺ໄ ຓາດໃ ູປໃ ທຓກຌັ ຽຆໃ ຌັ ຑທກ຅າຓ ຾ຖະ ຑທກ ຂບຓຽຎຌັ ຉຌ຺ໄ . ຌະ຃ບຌ ຅າໍ ຎາຘກັ ກໃ ບຌ຃ຈິ ຉະຘກັ ກະຕາຈ ຑທກ຅າຓແຈຽໄ ຃ໃ ບຌງາໄ ງຓາ຅າກ຾຃ຓຐໃ ຄັ ຋ະຽຖ ນທຼຈຌາຓ ຾ຖະ ຂະນງາງບາຌາຽຂຈຽຂາ຺ໄ ຓາ຃ບຍ຃ບຄຂຄ຺ ຽຂຈ ຅າໍ ຎາຘກັ ຽຆໃ ຄີ ຓ຋ີ າໄ ທ ຃ຈັ ຋ະຌາຓຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ. ຑໍຓາຽຊຄິ ຘະຉະທຈັ ຋ີ III ຑທກຂບຓບາຌາ຅ກັ ຒູຌຌັ ແຈຽໄ ປບຄບໍາຌາຈກທຓຽຊຄິ 5000 – 6000 ຖີໄ ຎ 1ຖີໄ = 575 ຾ຓຈັ ) ຽຆໃ ຄິ ກທຓຽບາ຺ ບາຌາ຅ກັ ເກ຃ໄ ຼຄຽຊຄິ 10 ບາຌາ຅ກັ . ຘະຌຌັໄ , ຅ໃ ຄີ ຽປຈັ ເນບໄ າຌາ຅ກັ ຅າໍ ຎາຘກັ ຉບໄ ຄດໃ ູເຉບໄ ໍາຌາຈຂບຄຑທກຂບຓ຾ນໃ ຄ ຒູຌຌັ ຿຿ຈງ ຘະຽຑາະ຾ຓໃ ຌແຖງະຑະງາກາໍ ຓະ຋າຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ. ເຌແຖງະຌີໄ ຑະບຄ຺ ແຈຘໄ າໄ ຄທຈັ ຑູຂຌຶໄ ຾ຉໃ ຍໃ ຘໍ ໍາຽຖຈັ . ຓາຽຊຄິ ຘະຉະທຈັ ຋ີ VI ຓກີ ະຘຈັ ຂບຓຏູໜໄ ໃ ຄຓຆີ ໃ ທໃ າຑະຽ຅າ຺ໄ ຽ຋ທະຌກິ ະ(ຑະທໍຖະຓຌັ )ແຈຓໄ າຎກ຺ ຃ບຄ ຾ຖະ ຘຍຉໃ ໍ ທຈັ ຑູ຅ໍາຎາຘກັ ຂຌຶໄ ຿ຈງຓຘີ ຖິ ະຎະຖຄີ ຖາງ຾ຍຍຑທກຂບຓ. ຌຍັ ຾ຉໃ ຌຌັໄ ຓາ ຑທກຂບຓ ແຈ຃ໄ ທຓ຃ຸຓ ຾ຖະ ຂະນງາງ ບໍາຌາຈດໃ ູເຌຂຄ຺ ຽຂຈຌ.ີໄ ຎີ ຃.ຘ. 539 ຑະ ບາຌຸຆາ ຂບຄກະຘຈັ ຾ນໃ ຄ຅າຎາຘກັ ແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ຉບີ າຌາ຅ກັ ຒູຌຌັ ຽປຈັ ເນໄ ບາຌາ຅ກັ ຒູຌຌັ ບໃ ບຌຽຑງ ຾ຖະ ຾ຉກຓາໄ ຄຖຄ຺ ເຌຎີ ຃.ຘ. 550. ຉໃ ໍຓາຑະຽ຅າ຺ໄ ທໍຕະຓຌັ ກແໍ ຈຖໄ ທຍຖທຓຽບາ຺ ຈຌິ ຾ຈຌຽຂຈ 64 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

຿ນົຄໄ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄຉບຌເຉ຋ໄ ຄັ ໝຈ຺ ຑບໄ ຓກຍັ ບາຌາ຅ກັ ຒູຌຌັ ຾ຖທໄ ຘາໄ ຄຉຄັໄ ຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ຅ຌັ ຖາຂບຄຉຌ຺ ຂຌຶໄ . ຅າກຌຌັໄ ແຈງໄ າໄ ງ ຘູຌກາຄຖຄ຺ ຘໃ ູຑາກເຉຽໄ ຖບໄ ງໂ. ຅ຌ຺ ຓາປບຈຘະຉະທຈັ ຋ີ VIII. ບາຌາ຅ກັ ຅ຌັ ຖາ ແຈຆໄ ຸຈ຿ຆຓຖຄ຺ . ບຌັ ແຈຽໄ ປຈັ ເນບໄ າຌາ຅ກັ ຘີ ຿຃ຈຉະຍບຄ ຾ງກຉທ຺ ບບກຽຎຌັ ຽບກະຖາຈ ເຌຎີ ຃.ຘ. 713 ຽຆໃ ຄິ ຓຈີ ຌິ ຾ຈຌກທຓຽບາ຺ ຌະ຃ບຌ຅າຎາຘກັ . ຓາປບຈຘະຉະທຈັ ຋ີ IX – X ຌະ຃ບຌ຅າໍ ຎາຘກັ ແຈຉໄ ກ຺ ດໃ ູເຉບໄ ຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄຑທກບຄັ ກໍ ຅ຌ຺ ຽຊຄິ ຋຋າໄ ງຘຈັ ຉະທຈັ ຋ໃ ີ XIII ຑທກຂບຓ຅ໃ ຄແຈຽໄ ຘໃ ບຓບໍາຌາຈຖຄ຺ . ຘະຌຌັໄ , ຆາທຽຓບຄ຅າໍ ຎາຘກັ ຅ໃ ຄິ ຾ງກຉທ຺ ຽຎຌັ ຽບກະຖາຈບບກຽຎຌັ ຃ຄັໄ ເໝໃ . ຌຍັ ຾ຉໃ ຌຌັໄ ຓາ ບາຌາ຅ກັ ຅ໍາຎາຘກັ ກໍ຃ຽຓບຄຖາທຍູປາຌບໃ ຌໂຉໃ າຄກໍຎກ຺ ຃ບຄຽຓບຄຑໍເຏຑໍຖາທ, ຅ຌ຺ ປບຈກາຄຘະຉະທຈັ ຋ໃ ີ XIV, ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຅ໃ ຄິ ແຈ຋ໄ ບໄ ຌ຿ປຓຍຌັ ຈາຽຓບຄຖາທຍູປາຌຽນໃ ົາ຺ ຌຌັໄ ຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຽບກະຑາຍ. 2.4 ຽຓບຄຑທຌ ຽຓບຄຑທຌຆຼຄຂທາຄ ຾ຓໃ ຌຽຓບຄໜໃ ຄ຋ໃ ຽີ ກໃ ຾຺ ກໃ ຂບຄຖາທ ຾ຖະ ຓຆີ ໃ ຘຼຄ຿ຈຄຈຄັ ແຎ຋ໃ ທ຺ ຿ຖກ ຋ຄັ ຌກີໄ ໃ ງໍ ບໄ ຌທໃ າ ແຈຓໄ ີ ປໃ ບຄປບງຎະນທຈັ ຘາຈ຋ໃ ຘີ າໍ ຃ຌັ ຎະແທເໄ ນຽໄ ປາ຺ ຽນຌັ ດໃ າຄນທົ ຄນົາງຌຌັໄ ກໃ ໍ຃: ແນນຌີ ເນງໃ ຋ໃ ຓີ ເີ ຌຂຄ຺ ຽຂຈຑູຑຼຄຆຼຄຂທາຄ ຓີ ຎະຓາຌ 630 ນຌໃ ທງ. ຌບກຌຌັໄ ງຄັ ຓຽີ ຃ໃ ບຄຓນຌີ , ຂທາຌນຌີ ... ຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ຋ໃ ຓີ າບາແຘດໃ ູຽຂຈຽຓບຄຑທຌກໃ ບຌໝໃ ູ ຾ຓໃ ຌຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ຖາທຽຈຓີ (ຖະທາໄ ) ຉໃ ໍຓາ຾ຓໃ ຌຑທກຂບຓ ຾ຖະ ຑທກ ຓບຌ ແຈຽໄ ຂາ຺ໄ ຓາບາແຘດໃ ູຈຌິ ຈບຌຉບຌຌີໄ ປໃ ທຓກຍັ ຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ຑຌໄ ຽຓບຄ. ຓາເຌຖະນທໃ າຄຉຌ຺ໄ ຃ຈິ ຉະຘຄັ ກາຈຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ບາໄ ງຖາທ ແຈຽໄ ຃ໃ ບຌຖຄ຺ ຓາຈາໍ ຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ປໃ ທຓກຌັ ຾ຖະ ຉໃ ຓໍ າກແໍ ຈຉໄ ຄັໄ ຽຎຌັ ຖຈັ ຂຌຶໄ . ຉກ຺ ຓາປບຈຘະຉະທຈັ ຋ໃ ີ VIII ຂຸ ຌຽ຅ບຄຖູກຆາງຂບຄ ຂຸ ຌຍູຖຓ຺ ຃ຌ຺ ຋ໃ ີ 7 ແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຓາດຈຶ ຽບາ຺ ຽຓບຄຑທຌ ຾ຖະ ຘາໄ ຄຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ຽຓບຄຑທຌຂຌຶໄ ຑບໄ ຓຈໃ ຼທກຌັ ກຍັ ຂຸ ຌຖໍກຖໍ ຄ຺ ຓາຎກ຺ ຃ບຄຽຓບຄຆທາ. ຌຍັ ຾ຉໃ ຘະແໝກາຌຎ຺ກ຃ບຄຂບຄຂຸ ຌຽ຅ຈັ ຽ຅ບຄ ຅ຌ຺ ປບຈຎີ ຃.ຘ. 1289 ຽນຈກາຌຎະນທຈັ ຘາຈຽຓບຄຑທຌຍໃ ໍ ຅ະ຾຅ຄໄ . ຽຌໃ ບຄ຅າກຂາຈຂໍຓໄ ູຌ ຾ຖະ ຂາຈນົກັ ຊາຌ຋ໃ ີ຅ໍາຽຎັຌ. ຾ຉໃ ກໍຓຽີ ນຈກາຌ຃ ເຌຖະນທໃ າຄຘະຉະທັຈ຋ໃ ີ XII, ບາຌາ຅ກັ ຽຓບຄຑທຌແຈຉໄ ກ຺ ດໃ ູເຉບໄ ໍາຌາຈຂບຄຑທກຈາງນທຼຈ. ຉໃ ຓໍ າເຌຎີ ຃.ຘ. 1134 (຅.ຘ. 496) ຂຸ ຌຽ຅ບຄ ແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ແຎຉຽີ ຓບຄຎະກຌັ ( ຽຓບຄຑທຌ) ຅າກຑທກຈາງນທຼຈ. ຅ຌ຺ ຽຊຄິ ຎີ ຃.ຘ. 1176 ຂຸ ຌຽ຅ບຄ ແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ແຎຉຑີ ທກ຾ຓຌ (ຖາທໜບຄ຾ຘ) ຾ຖະ ຽຘງຆທີ ຈິ ດໃ ູຘະໜາຓປຍ຺ . ຓາປບຈຎີ ຃.ຘ. 1289 ຽ຅າ຺ໄ ຃າຏຄ຺ໄ ( ກະຘຈັ ບຄ຺ ຋ໃ ີ 23 ) ແຈຂໄ ຌຶໄ ຎກ຺ ຃ບບຄຍຌັ ຖຄັ ຋ໃ ຽີ ຓບຄຑທຌ ເຌຘະແໝກາຌ ຎກ຺ ຃ບຄຂບຄບຄ຺ ຌີໄ ແຈຓໄ ຽີ ຆບໄ ຘາງກະຘຈັ ຂບຄຈາງນທຼຈ ຆໃ ທໃ າ ຽຖຈຸງຓຈັ ແຈຑໄ າຌບໄ ຄຘາທຆໃ ທໃ າ ຌາຄ ທໃ າ຿ກ ຓາຂໍຖແີໄ ຑຌໍາ ຽ຅າ຺ໄ ຃ໍາຏຄ຺ , ຌາຄ ຍາ຿ກ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຄາຌກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຃ໍາຏຄ຺ ຾ຖະ ແຈຖໄ ູກ ໜໃ ຄ຃ຌ຺ ຆໃ ທໃ າ ຋າໄ ທ ຃ໍາງໍ. ຉໃ ໍຓາ ຽຖຈຸງຓຈັ ກໍແຈຂໄ ໍກາໍ ຖຄັ ຅າກຽ຅າ຺ໄ ຃ໍາຏຄ຺ ແຎຉຽີ ບາ຺ ຈາງນທຼຈ ຾ຉໃ ກໃ ໍຊກຎະຖາແຆ ຅ໃ ຄ຋ໍາກາຌຽຏາ຺ ຉທ຺ ຽບຄຉາງດໃ ູ຋ໃ ີ ຆຼຄຂທາຄ ຅າກຌຌັໄ ບາຌາ຅ກັ ຽຓບຄຑທຌ ກແໍ ຈຉໄ ກ຺ ດໃ ູເຉບໄ ໍາຌາຈ ຂບຄຈາງນທຼຈບກີ ຅ຌ຺ ຓາປບຈຘະຉະທຈັ ຋ໃ ີ XIV ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຅ໃ ຄແຈໄ ຋າໍ ກາຌ ຋ບໄ ຌ຿ປຓຽບາ຺ ຽຓບຄຑທຌຂບຄຖາທ຃ຌ຅າກຈາງນທຼຈບກີ . 2.5 ຽຓບຄຆທາ ( ນົທຄຑະຍາຄ ) ຈຌິ ຾ຈຌຈໃ ຄັ ຽຈຓີ ຂບຄຽຓບຄຆທາ ຾ຓໃ ຌຉຄັໄ ດໃ ູຍໍຖຽິ ທຌ຾ຂທຄນທົ ຄຑະຍາຄເຌຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ . ຓຽີ ຌບໄ ຋ໃ ກີ ທຓຽບາ຺ 12 ຑຌັ າຖໄ ຾ຖະ 12 ຅ແຸ ຋ ຓຽີ ຂຈຈຌິ ຾ຈຌຉຈິ ກຌັ ຖາໄ ຌຌາ. ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກຘຼຄຽໜບຉຈິ ກຍັ ຈາງນທຼຈ. ຽຓບຄຆທາຓຘີ ູຌກາຄຉຈິ ກຍັ ຆຼຄຈຄ຺ ຆຼຄ຋ບຄ ຋ໃ ຎີ າກຌາໍໄ ຈຄ຺ , ຌາໍໄ ຃າຌ. 65 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຉາຓຉໍາຖາຑຄ຺ ຘາທະຈາຌຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຑຌໄ ຂຸ ຌຍູຖຓ຺ ຾ຖະ ໜຄັ ຘບຸຖຄັ ຃ະ຋າຈແຈກໄ ໃ າທຽຊຄິ ກະຘຈັ ຎກ຺ ຃ບຄຽຓບຄຆທາ ເຌແຖງະກໃ ບຌຘະຉະທຈັ ຋ີ XIII ທໃ າຓຽີ ຊຄີ 3 ຉະກຸຌ຃ບຍ຃ບຄ຃ຽຖໃ ຓີ ຉຌ຺ໄ ຅າກທຄ຺ ຉະກຸຌຌຌັ ຋າ, ຿ຈງ຾ຓໃ ຌຂຸ ຌຆທາຽຎຌັ ກະຘຈັ ບຄ຺ ຋າໍ ບຈິ ຉຄັໄ ຆໃ ທໃ າ: “ຽຓບຄຆທາ ນົ ທໃ າ ບາຌາ຅ກັ ຆທາ”. ຑາງນົຄັ ຉະກຸຌຌຌັ ຋າ ຘຌີໄ ຘຸຈຖຄ຺ , ຓຉີ ະກຸຌ “ຑະງາຌາກ” ຂຌຶໄ ກາບາຌາຈເຌຽຓບຄຆທາ. ທຄ຺ ຉະກຸຌຌຓີໄ ຃ີ ທາຓຽຆໃ ບ ໝຌັໄ ກຌັ ທໃ າ ຾ຓໃ ຌຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ບາໄ ງຖາທຖຸຌໄ ຋ໍາບຈິ ຋ໃ ງີ າໄ ງຓາ຅າກບາຌາ຅ກັ ຾ຊຌ (ຊກປຸ ກປາຌ຅າກ຅ຌີ ) ຾ຖະ ຓາຉຄັໄ ຊໃ ຌີ ຊາຌ ປໃ ທຓກຍັ ຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ຑຌໄ ຽຓບຄດໃ ູຈຌິ ຾ຈຌ຾ນໃ ຄຌ.ີໄ ຽຓໃ ບທຄ຺ ຉະກຸຌຑະງາຌາກຘຌິໄ ຘຸຈຖຄ຺ . ກ຾ໍ ຓໃ ຌຉະກຸຌ “຅ຌັ ຋ະຑາຌຈິ ” ຂຌຶໄ ກາໍ ບໍາຌາຈ຾຋ຌ. ຉະກຸຌຌ຾ີໄ ຓໃ ຌຓບີ າຆຍີ ຃າໄ ຂາງ຋ໃ ຓີ າ຅າກທຼຄ຅ຌັ . ຘຸຈ຋າໄ ງແຈກໄ າງຽຎຌັ ຏູຓໄ ຍີ ຈ຺ ຍາຈຂຌຶໄ ຎກ຺ ຃ບຄດໃ ູຽຓບຄ ຆທາ, ທຄ຺ ຉະກຸຌ຅ຌັ ຋ະຑາຌຈິ ຾ຓໃ ຌທຄ຺ ຉະກຸຌຑທກຂບຓ. ຽຆຄິ ຎະກຈ຺ ຓຆີ ໃ ຏູກໄ າໍ ບໍາຌາຈດໃ ູຽຓບຄຆທາຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ 1. ຂຸຌຆທາ. 2. ຂຸ ຌງໃ ຍີ າ. 3. ຂຸ ຌທຖິ ງິ ະ. 4. ຂຸ ຌກຌັ ປາຄ. ຓາປບຈຎີ ຃.ຘ 757 ຂຸ ຖໍ ຽຆໃ ຄິ ຾ຓໃ ຌທຄ຺ ຉະກຸຌບາໄ ງຖາທ ຾ນໃ ຄຽຓບຄໜບຄ຾ຘ ແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຓາຍຸ ກຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄຆທາ ຽຆໃ ຄິ ແຖງະຌ຾ີໄ ຓໃ ຌຂຸຌກຌັ ປາຄ ຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ. ຽຓໃ ບຑະບຄ຺ ຂຌຶໄ ຃ບຄຖາຈ຾ຖທໄ ຑະບຄ຺ ກແໍ ຈຎໄ ຼຌຑະຌາຓຂບຄບຄ຺ ຽຎຌັ ຂຸ ຌຆທາ ຾ຖະ ຎໃ ຼຌຌາຓຂບຄຽຓບຄຆທາຽຎຌັ ຌະ຃ບຌ ຆຼຄ຋ບຄ. ບາຌາ຅ກັ ຽຓບຄຆທາຌຍັ ຉຄັໄ ຾ຉໃ ຂຸ ຌຖໍ ຖຄ຺ ຓາຉຄັໄ ບາຌາ຅ກັ ເຌຖະນທໃ າຄກາຄຘະຉະທຈັ ຋ີ XIII ຌຌັໄ ແຈຓໄ ກີ ະຘຈັ ຘຍ ຋ບຈກຌັ ຓາ຅ຌ຺ ຽຊຄິ ກາຄຘະຉະທຈັ ຋ີ XIV . ຌບກ຅າກກາຌກຉໍ ຄັໄ ບາຌາ຅ກັ ຽຓບຄຆທາ຾ຖທໄ ດໃ ູ຋າຄຑາກຉາຽທຌັ ຉກ຺ ງຄັ ຓບີ າຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາ (ຆຼຄເໝໃ ) ຽຆໃ ຄິ ຾ຓໃ ຌຖາທ ຽຎຌັ ຏູກໄ ຉໍ ຄັໄ . ຘາຽນຈຽຌບຄຓາ຅າກທໃ າ ຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ບາໄ ງຖາທແຈຘໄ ູຌຽຘງບາຌາ຅ກັ ຾ຊຌເນ຾ໄ ກໃ ຅ຌີ . ຃ຌ຺ ຖາທກໍຑາກຌັ ຊບງຖຄ຺ ຓາ ຋າຄຑາກເຉຽໄ ຖບໄ ງໂ, ຑທກໜໃ ຄຶ ບງຖຄ຺ ແຎ຋າຄບາຌາ຅ກັ ໝບຄ຾ຘ ຾ຖະ ບກີ ຑາກ ຘໃ ທຌໜໃ ຄຶ ແຈຖໄ ຄ຺ ຓາາຄຽຂຈ ຖາໄ ຌຆຼຄເໝໃ . ກະຘຈັ ຖາທ຅ກ຺ ຎະກຈ຺ ຓີ 7 ບຄ຺ , ຽຊຄິ ຘະແໝຖາທ຃ຼຄ ຅ໃ ຄິ ແຈຑໄ າກຌັ ຘາໄ ຽຓບຄເໝໃ ຂຌຶໄ ຆໃ ທໃ າ ແຆຍູຖຆີ ຼຄ຾ຘຌ (ຆຼຄ຾ຘຌ) ເຌຎີ ຃.ຘ 934. ກະຘຈັ ຖາທ຅ກ຺ ຖທຓຓີ 8 ບຄ຺ ຅ໃ ຄີິ ຽຊຄິ ຘະແໝ຅ບຓງາຽຖບຄ (ຏູຽໄ ຎຌັ ຍຈິ າຂບຄຂຸຌ ຽ຅ບຄ) ຑໃ ໍຖູກແຈບໄ ບກຽປຈັ ຘຄ຺ ຃າຓ ກຍັ ຈາງນທຼຈ ຾ຖະ ຾ຊຌຖ.ໍ ຉໃ ໍ຅າກຌຌັໄ ຓາ ຖາທຽຄຌິ ຽຖບຄ ຏູຽໄ ຎຌັ ຿ບຖຈ຺ ກໍແຈຂໄ ຌຶໄ ຎກ຺ ຃ບຄບາຌາ຅ກັ ຾ຖະ ຘ຋ບຈຍຌັ ຖຄັ ຽຊຄິ 5 ຖະຆະກາຌ ຅ໃ ຄິ ຓາຽຎຌັ ຖາຆະກາຌຂບຄຖາທຽຓຄັ , ຑະບຄ຺ ຓຖີ ກູ ຆາງຏູໜໄ ໃ ຄຶ ຆໃ ທໃ າ ຽຓຄັ ຖາງ (ຽ຅າ຺ໄ ຽຓຄັ ຖາງ). ຽຆໃ ຄິ ແຈຂໄ ຌຶໄ ຎກ຺ ຃ບຄເຌຎີ ຃.ຘ 1258 ຾ຖະ ແຈຘໄ າໄ ຄຉຄັໄ ຌະ຃ບຌຆຼຄຌຍັ ຾ຉໃ ຌຌັໄ ຓາບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາ ແຈດໄ ຸຈຽຆາ຺ ຃ໍາທໃ າ “ຖາທ” ບບກ ໜາໄ ເຌກາຌຉຄັໄ ຆໃ ຽຓບຄ ຾ຖະ ຑານົຄັ ຖາຆະທຄ຺ ຽຓຄັ ຖາງ ຑທກຑະຓາໄ ແຈຽໄ ຂາ຺ ຓາປຸ ກປາຌ຾ຖທໄ ດຶຈຽບາ຺ ຖາໄ ຌຌາແຎຂຌຶໄ ກຍັ ຑະຓາໄ . 66 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຍຈ຺ ຋ີ 9 ກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທ 1. ກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຘະຑາຍ຋ໃ ທ຺ ແຎຂບຄ຾ນຓົ ຘຸທຌັ ຌະຑູຓ ແຈຓໄ ກີ າຌຎໃ ຼຌ຾ຎຄແຎຂະໜາຈເນໃ ງ, ຍຌັ ຈາຖຈັ ຉໃ າຄໂ ຽຆໃ ຄິ ຾ຉໃ ກໃ ບຌຉກ຺ ດໃ ູ ເຉບໄ ໍາຌາຈກາຌຎ຺ກ຃ບຄຂບຄຂະຽໜຌ຋ໃ ບີ ຄັ ກໍ຋ຓ຺ ຌຌັໄ , ຉໃ ໍຓາເຌແຖງະໜໃ ຄຶ ນທ຺ ຽຓບຄຈໃ ຄັ ກໃ າທ຾ຓໃ ຌຍໃ ໍງບຓຂຌຶໄ ກຍັ ຂະຽໜຌ, ຑະງາງາຓຉຄັໄ ຉຌ຺ ຽຎຌັ ຽບກະຖາຈຑໍເຏຑຖໍ າທ. ຑທກແ຋ຘະນງາຓ຋ໃ ດີ ໃ ູ຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ ແຈ຋ໄ ໍາກາຌຍຸກ຿຅ຓຉີ ຽຂາ຺ໄ ເຌຽຂຈ ຈຌິ ຾ຈຌຂບຄຂະຽໜຌ ດໃ າຄໜກັ ໜໃ ທຄ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຽນຈກາຌ຋າຄຑາງເຌ ຾ຖະ ຑາງຌບກແຈຘໄ າໄ ຄຽຄໃບຌແຂ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຿ບກາຈບຌັ ຈີ ເນ຾ໄ ກໃ ຑະງາຒາໄ ຄໃຓຸ ເຌກາຌກາໍ ຖຄັ ຋ບໄ ຌ຿ປຓຽບາ຺ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຖາທຍູປາຌ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູຘບຄຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ໜໃ ຄຶ ຽຎຌັ ຽບກະຑາຍແຈດໄ ໃ າຄ຾຋຅ໄ ຄິ ຾ຉໃ ເຌຌຌັໄ ດໃ ູຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ ( ຽຓບຄຆທາ ) ແຈຽໄ ກຈີ ຓຽີ ນຈກາຌ຿຃ໃ ຌຖຓ຺ໄ ຖາຆະຍຌັ ຖຄັ ຂບຄຂຸ ຌຏີຒາໄ ຅າກ ຂະຍທຌກາຌຂບຄກໃ ຸຓ ຽ຅າ຺ໄ ຃ໍາປຼທ ຏູຽໄ ຎຌັ ຌບໄ ຄ ແຈຽໄ ປຈັ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄຼໄ ທ ( ຂຸ ຌຏຒີ າໄ ) ຽຘງຆທີ ຈິ . ຅າກຘະຑາຍກາຌຈໃ ຄັ ກໃ າທ ຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຑກັ ຑທກ຅ຄິ ແຈຉໄ ຈັ ຘຌິ ເ຅ຈໍາຽຌຌີ ກາຌຽ຃ໃ ບຌແນທຽຑໃ ບຽຉາ຺ໄ ຿ປຓກໍາຖຄັ ດໃ ູຑຌໄ ຊາຌ຋າຄຑາກເຉໄ ຉໃ າຄໂ ຿ຈງແຈປໄ ຍັ ກາຌຘຓ຺ ຋ຍ຺ ກຍັ ກາໍ ຖຄັ ຆໃ ທງຽນບົ ຅າກຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຂບຄຂະຽໜຌ຋ໃ ບີ ຄັ ກ.ໍ ເຌຽຍບໄ ຄຉຌ຺ໄ ຌຌັໄ ຂະຍທຌຍໃ ໍຓກີ າໍ ຖຄັ ຑຼຄຑໍ຅ໃ ຄິ ຅າໍ ຽຎັຌຉບໄ ຄທາຄ຾ຏຌຍຸ ກ຿຅ຓຉຽີ ບາ຺ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຌບໄ ງເນໃ ງ ຽຑໃ ບຽຎັຌກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓກໍາຖຄັ ຽ຋ໃ ບຖະໜບໄ ງ. ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ແຈຘໄ ໃ ຄັ ຆາກໍາຖຄັ ຑາກຑຌໄ ດໃ າຄຊໃ ີຊທໄ ຌຽຆໃ ຄິ ກໃ ບຌບໃ ຌໝຈ຺ ຾ຓໃ ຌກາຌຆໃ ຄັ ຆາກໍາຖຄັ ຂບຄຉຌ຺ ກຍັ ກໍາຖຄັ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄ຋ໃ ດີ ໃ ູຘບຄຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ ຽຑໃ ບຽຎຌັ ກາຌກຼຓຑບໄ ຓດໃ າຄຽຂຓັໄ ຾ຂຄກໃ ບຌກາຌຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ບບກ຅າກຑາກເຉ.ໄ 2. ຎະນທຈັ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽກຈີ ຽຓໃ ບຎ ຎີ ຃ຘ 1316 ຎຓີ ະ຿ຖຄ ຅ຖຸ ະຘຄັ ກາຈ 678 ຽຎຌັ ຖກູ ຆາງ຃ຌ຺ ຋ໃ ໜີ ໃ ຄຶ ຂບຄຂຸຌຏຒີ າໄ ນົ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຼໄ ຄທ ຽຎຌັ ຏູແໄ ຈປໄ ຍັ ກາຌຘກຶ ຘາບຍ຺ ປຓ຺ ຅າກບາໄ ງທຼຄຏາ ຏູຽໄ ຎຌັ ຎໃ ູຖຼໄ ຄ, ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽກຈີ ເຌ຋ໃ າຓກາຄຘະຑາຍກາຌຍາໄ ຌຽຓບຄ ຽກຈີ ຓ຃ີ ທາຓຎໃ ຌັ ຎໃ ທຌທຸຌໄ ທາງຂຈັ ຾ງໃ ຄກຌັ ດໃ າຄປຸ ຌ຾ປຄຖະນທໃ າຄຘກັ ຈຌີ າຈທໄ ງກຌັ ຋ໃ ຘີ ຍຽຌໃ ບຄກຌັ ຓາຽຎຌັ ຽທຖາງາທຌາຌ. ຑາງນົຄັ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຼຄໄ ທ ນົ ຂຸ ຌຏຒີ າໄ ແຈຂໄ ຌຶໄ ຃ບຄບໍາຌາຈຌຌັໄ ກໃ ຸຓຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຃າໍ ປຼທ ແຈນໄ າ຋ຸກທ຋ິ ຋ີ າຄຑະງາງາຓ຋ໍາກາຌ຿຃ໃ ຌຖຓ຺ໄ ຋ຌັ ຋.ີ ຘໃ ທຌຽ຅າ຺ໄ ຂຸ ຌຏຒີ າໄ ນົ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຼໄຄທ ຽນຌັ ຽຎັຌຽຆໃ ຌັ ຌຌັໄ ແຈນໄ າ຋ຈິ ຋າຄ຋ໃ ກີ ໍາຓະກາຌກບຍກູຍໄ າໄ ຌຽຓບຄເນຽໄ ຂາ຺ໄ ຘໃ ູ ຖະຍຼຍຉາຓຖາຆະຎະຽຑຌຉີ າຓຂຌັໄ ຉບຌຌຌັໄ ກໃແໍ ຈ຅ໄ ຈັ ຂະຍທຌຘໃ ຄ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃິຸຓຏູຽໄ ຎຌັ ຖູກຆາງບບກ຅າກຽຓບຄຽຑໃ ບຆບກນາ 67 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

຃ທາຓປູ຋ໄ ໃ ຅ີ ະຌາໍ ຓາກບຍກົ ໄ ຾ຖະ ຋ບໄ ຌ຿ປຓຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຖາທຍູປາຌຖາທ຋ໃ ງີ ຄັ ກະ຾຅ກກະ຅າງເນຽໄ ຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ຽບກະຑາຍ ກຌັ ຽຎັຌບຌັ ໜໃ ຄຶ ບຌັ ຈຼທ ກຌັ ຑາງເຉບໄ ໍາຌາຈຘກັ ຈຌີ າຖທຓຘູຌເຌຂຌັໄ ຉໃ ໍແຎ. ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຼໄຄທຏູຽໄ ຎັຌຍຈິ າແຈ຋ໄ ໍາກຌ຺ ບຸ ຍາງທໃ າ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽຎຌັ ຃ຌ຺ ຽຂຈັ ຂທາຄ຾ຑຍໄ າໄ ຌ຾ຑຽໄ ຓບຄຉບໄ ຄຽບາ຺ ເຘໃ ຾ຑແນຌົ າໍໄ ຽຘງ...ຽຑາະຽກຈີ ຓາຓ຾ີ ຂທໄ 33 ຽນົຓັໄ . ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽຈຌີ ຋າຄບບບກ຅າກຽຓບຄຆທ຺ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຑກັ ຑທກ຅າໍ ຌທຌ 33 ຃ຌ຺ ເຌຌຌັໄ ຓຎີ ໃ ູຖຼໄຄ, ຌາໄ ຖຼໄຄ, ຉາຖຼໄຄ, ບາໄ ງຖຼໄ ຄ, ຾ຖະ ຑໃ ຌີ ບໄ ຄຑບໄ ຓຈທໄ ງ຋ະນາຌ 6 ຃ຌ຺ ຃ ຍາ຿ຍ, ຍາ຃ຸຓໄ , ຍາຘຼຓ, ຍາ຅ໃ ຾ີ ຂ,ໄ ຍາ຅ຓິ , ຾ຖະ ຍາຖູ. ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຍໍຖທິ າຌບກີ ຅ໃ າໍ ຌທຌໜໃ ຄຶ ເຆຽໄ ທຖາຽຈຌີ ຋າຄ 1 ຎີ ຅ໃ ຄິ ປບຈຖໃ ຏີ ີ ( ຍໍຖຽິ ທຌຍາໄ ຌ຃ບຌ ຽຂຈຽຓບຄ຿ຂຄ ຾ຂທຄ ຅ໍາຎາຘກັ ). ຾ຉໃ ເຌແຖງະຌຌັໄ ຈຌິ ຾ຈຌ຾ນໃ ຄຌງີໄ ຄັ ດໃ ູຉບຌເຉບໄ ຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄຑທກຂະຽໜຌດໃ ູ. ເຌແຖງະຉຌ຺ໄ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຾ຖະ ຑກັ ຑທກຽຓໃ ບແຎຽຊຄິ ຖໃ ຏີ ຌີ ຌັໄ ຾ຖທໄ ກໃ ແໍ ຈຘໄ ະ຾ນທຄນາຘກຶ ຘາປໃ ໍາປຼຌທຆິ າບາ຃ຓ຺ ຉໃ າຄໂ ດໃ ູກຍັ ຘໍາຌກັ ທຈັ ຑະຓະນາຎາຘະຓຌັ ( ຃ຘ 1341 – 1343 ) ດໃ ູ຋ຊີ ໍາໄ ນທ຺ ນາຈຖໃ ຏີ ີ ຾ຖະ ນົຄັ ຅າກຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຑບໄ ຓຈທໄ ງ ຑກັ ຑທກງຄັ ແຈ຋ໄ ໃ ບຄ຋ໃ ຼທຆບກນາປໃ າໍ ປຼຌທຆິ າຘາຈຉະຘຌິ ຉໃ າຄໂ ຅ຌ຺ ປບຈຌະ຃ບຌຂະຽໜຌ ( ບຄັ ກ຋ໍ ຓ຺ ).ຑບໄ ຓ຋ຄັ ແຈຏໄ ູກ ຘາງຘໍາຑຌັ ບຌັ ຈຄີ າຓກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຂະຽໜຌ ຃ຘ 1332 ຆໃ ຽ຅າ຺ໄ ແຆງະທໍຖະຓຌັ ຎະຖະຽຓຘທຌ ຽນຌັ ທໃ າຓ຃ີ ທາຓໝາງບຌັ ຈຽີ ຖຈີ ເຌກາຌຘາໄ ຄຘາງຏູກຘໍາຑຌັ ແຓຉີ ບຌັ ໜກັ ຾ໜຌໄ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄແທຽໄ ຑໃ ບ຃ທາຓໝຌັໄ ຃ຄ຺ ຂບຄຉຌ຺ ຽບຄ, ຽຑໃ ບ ຽຑໃ ຄິ ຑຄິ ເຌຂາໄ ຄໜາໄ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຅ໃ ຄິ ຉກ຺ ຖຄ຺ ຽບາ຺ ຖູກຘາທຂບຄຉຌ຺ ຆໃ ຌາຄ ຖຈັ ຉະຌະງາ ຽຆໃ ຄິ ຎະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ທ຺ ແຎຽບຌີໄ ກຌັ ທໃ າ: ຌາຄ ຾ກທໄ ຽກຄງາ ເນຽໄ ຎຌັ ຑະຓະຽນຘ຾ີ ກໃ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ . ຽຍໃ ຄິ ຖທຓ຾ຖທໄ ຘະຑາຍກາຌຂບຄນທ຺ ຽຓບຄຖາທຍູປາຌກໃ ບຌກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌຍໃ ໍຓ຃ີ ທາຓຘະນຄຍ຺ , ກໃ ບຌ ໜາໄ ຌຌັໄ ຃ຌຍັ ຓາ຾ຉໃ ຘະຉະທຈັ ຋ີ VIII, ຎະຓາຌ ຃ຘ 757 ຽຆໃ ຄິ ຽທາ຺ໄ ທໃ າຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ ( ຽຓບຄ ຆທາ ) ກາງຽຎຌັ ຽຓບຄ ຖາຆະ຋າຌຂີ ບຄຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ບາໄ ງຖາທ ຿ຈງຽຖໃ ຓີ ຅າກຂຸ ຌຆທາ ( ຂຸ ຌຖໍ ) ຏູຽໄ ຎັຌຉຌ຺ໄ ກະຘຈັ ຂບຄຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ບາໄ ງຖາທ ແຎ຅ຌ຺ ຽຊິຄ ກະຘຈັ ຖາທບຄ຺ ຋ີ 20 ຑະງາຖຄັ . ແຖງະຏໃ າຌຓາຌຌັໄ ຘະຑາຍກາຌຍາໄ ຌຽຓບຄຓ຃ີ ທາຓຘະນຄ຺ ຍຎະຆາຆຌ຺ ດໃ ູຽດຌັ ຽຎຌັ ຘຸກ, ຾ຉໃ ຽຊຄິ ກະຘຈັ ບຄ຺ ຋ີ 21 ຉໃ ໍໂ ຓາຽນຈກາຌຍາໄ ຌຽຓບຄຽຉຓັ ແຎຈທໄ ງຂຂໍໄ ຈັ ຾ງໃ ຄຑາຌເຌກໃ ຸຓຘກັ ຈຌີ າຖາທຈທໄ ງກຌັ . 3. ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຋ບໄ ຌ຿ປຓ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທ 3.1 ກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຃ຄັໄ ຋ີ I ( ຎີ ຃ຘ 1349 – 1353 ) 3. 1.1. ກາຌຍຸກຉນີ ທ຺ ຽຓບຄຖາທຑາກກາຄ ຾ຖະ ຑາກເຉ ໄ ກ. ກາຌຍຸກຉ຾ີ ຃ທໄ ຌຑຓ຺ ຓະ຋ຈັ ເຌ ຃.ຘ 1349 ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຑະຆາງາ (ຽຓງ) ຌາຄ຾ກທໄ ຽກຄງາ ຾ຖະ ຑກັ ຑທກຎະກບຍຈທໄ ງກາໍ ຖຄັ ຑຌ຺ ຎະຓາຌ 10 ຑຌັ ຃ຌ຺ ແຈຽໄ ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ບບກ຅າກຍໍຖຽິ ທຌ ຑະທນິ າຌ (ຽຂາ຺ ທນິ າຌ) ຋າຄ຋ຈິ ຽໜບຂບຄຌະ຃ບຌບຄັ ກໍ ຽຂາ຺ໄ ຘໃ ູ ຑາກເຉຂໄ ບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທເຌຽຂຈຂບຄຑະງາຑຓ຺ ຓະ຋ຈັ ຓຘີ ູຌກາຄ຋ໃ ຑີ ຓິ າງ ຽຆໃ ຄິ ຉຄັໄ ດໃ ູ຋຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຂບຄທຈັ ຑູ຅າໍ ຎາ ຘກັ ກ ຽຂຈຌຽີໄ ຎຌັ ຽຂຈຌະ຃ບຌຖຈັ ໜໃ ຄຶ ຎະກບຍຈທໄ ງນົາງນທ຺ ຽຓບຄ ຽຆໃ ຌັ ຽຓບຄຎາກກຍ຺ , ຽຓບຄຂຸ ຌຆບຌ, ຽຓບຄຈບຌ ຾ຈຄ, ຽຓບຄ຃າໍ ຾ນຄ, ຽຓບຄ຿ຘຈ, ຽຓບຄ຃ບໄ ຄ຋ບຄ, ຽຓບຄ຅ຌັ ນບຓ ຾ຖະ ຽຓບຄບາໄ ງ. ນທ຺ ຽຓບຄ຋ຄັ ນົາງຌຌັໄ ຑະງາຑຓ຺ ຓະ ຋ຈັ ຽຎຌັ ຏູຓໄ ຍີ ຈ຺ ຍາຈກທໃ າຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄບໃ ຌໂ. ກາຌຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຃ຄັໄ ຌຑີໄ ະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈຌໄ ໍາກບຄ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ຉຽີ ຓບຄຎາກຍ຺ ຽຎຌັ ຽຓບຄ ຂບຄຑະງາຑຓ຺ ຓະ຋ຈັ ຑໍຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຽຊຄິ ຽຂຈ຾ຈຌ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ຘາຌແຎຽຊຄິ ຑະງາຑຓ຺ ຓະ຋ຈັ ຽຑໃ ບຂໍບາຌຸງາຈຂໍຏໃ າຌ ຾ຈຌ ຾ຉໃ ຑະງາຑຓ຺ ຓະ຋ຈັ ຍໃ ໍບາຌຸງາຈເນຏໄ ໃ າຌ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຽກຌກໍາຖຄັ ບບກຓາຉໃ ໍຘູກໄ ຍັ ກໍາຖຄັ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ດໃ າຄ ຽຉຓັ ຃ທາຓຘາຓາຈ. ຾ຉໃ ເຌ຋ໃ ຘີ ຸຈຑະງາຑຓ຺ ຓະ຋ຈັ ກຊໍ ກ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຂາໄ ຉາງດໃ ູຽ຋ຄິ ນົຄັ ຆາໄ ຄ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຍຌັ ຈາກບຄະນາຌຂບຄ 68 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຑະງາ ຑຓ຺ ຓະ຋ຈັ ຽຂາ຺ໄ ງບຓ຅າໍ ຌຌ຺ ຉໃ ໍກໍາຖຄັ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ . ຅າກຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ນົາຌຆາງຂບຄ ຑະງາຑຓ຺ ຓະ຋ຈັ ຂຌຶໄ ຃ບຄຽຓບຄຉໃແໍ ຎ. ຂ. ກາຌຍຸກຉ຾ີ ຃ທໄ ຌຽຓບຄກະຍບຄ ຑາງນົຄັ ດຶຈຽຓບຄຎາກກຍ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຍຸ ກຉຽີ ຓບຄກະຍບຄ (ຽຓບຄຘ຿ີ ຃ຈຉະຍູຌ) ເຌຽຓໃ ບກໃ ບຌ, ບາຌາ຅ກັ ຌຽີໄ ຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ຋ໃ ຽີ ຂຓັໄ ຾ຂຄ ຓບີ າຌາຽຂຈ຋ໃ ກີ ທໄ າຄຂທາຄຽບຌີໄ ທໃ າ “ບາຌາ຅ກັ ຉະຍບຄ ນົ ຘ຿ີ ຃ຈຉະຍູຌ ນົ ຘ຿ີ ຃ຈ ຉະຍບຄ”. ຽຎຌັ ຽຓບຄ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູ຋າຄ຋ຈິ ເຉຂໄ ບຄຽຓບຄ຋ໃ າ຾ຂກ ຎະຓາຌ 6 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ , ເຌກາຄຘະຉະທຈັ ຋ີ XIV ບາຌາ຅ກັ ຘີ ຿຃ຈຉະຍບຄ ຊກ຾ຍໃ ຄບບກຽຎັຌ 3 ຾຃ທໄ ຌ຃ ຾຃ທໄ ຌຉະຍບຄ, ຾຃ທໄ ຌ຅າໍ ຎາຘກັ ຾ຖະ ຾຃ທໄ ຌຽ຅ຈັ ທຼຄ. (ດໃ ູຍໍຖຽິ ທຌຌໍາໄ ນຌີ ຍູຌ ຾ຖະ ຌາໍໄ ກະຈຄິ ). ຾ຉໃ ຖະ຾຃ທໄ ຌຓຽີ ບກະຖາຈຑເໍ ຏຑຖໍ າທ. ຽຓໃ ບກບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະງາຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຓາຽຊິຄຽຓບຄກະຍບຄ຾ຖທໄ ທຑະງາ຾ຎຈຍໃ ໍ ນົ ຑະງາຘາຓຖາໄ ຌຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄ຾຃ທໄ ຌ ຉະຍບຄ ແຈຂໄ ໃ ຆີ າໄ ຄບບກໜາໄ ຾ຉໃ ຍໍ຋ຌັ ປບຈຂະຍທຌ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ກໍຽກຈີ ຃ທາຓຘະ຋າໄ ຌງາໄ ຌກທ຺ ຾ຖທໄ ຂໃ ຆີ າໄ ຄ຾ຖໃ ຌໝ.ີ ຑະງາຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄເນ຋ໄ ຍັ ຂບຄຉຌ຺ ຉາຓ຅ຍັ ຽບາ຺ ຓາຎະນາຌຆທີ ທຈິ . ຅າກຌຌັໄ , ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຅ຈັ ຖະຍຼຍ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຌບໄ ຄຆາງ ຂບຄຑະງາຘາຓຖາໄ ຌຂຌຶໄ ຎ຺ກ຃ບຄ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ເນຍໄ ຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂຽຘງຘທງ ຽຄຌິ , ຃ໍາ, ຾ຏໃ ຌ຾ຑ, ຆາໄ ຄ,ຓາໄ , ກໍາຖຄັ ຋ະນາຌ ຾ຖະ ຽຂາ຺ໄ ຎາບານາຌເນ຾ໄ ກໃ ຋ຍັ ຂບຄຑະບຄ຺ . ຑະບຄ຺ ແຈຎໄ ຍັ ຎຸຄກໍາຖຄັ ດໃ ູ຋ໃ ຌີ ຌັໄ ເນຽໄ ຂຓັໄ ຾ຂຄປບຍຈາໄ ຌຽຑໃ ບຽຎຌັ ກາຌ ປຍັ ຎະກຌັ ເນຍໄ ຌັໄ ປຍ຺ ຽ຃ໃ ບຌແນທຘູຉໄ ໃ ແໍ ຎດໃ າຄຓແີ ຆ. ຃. ກາຌຍຸກຉ຾ີ ຃ທໄ ຌ຅າໍ ຎາຘກັ ນົຄັ ຅າກກາຌກຼຓຑບໄ ຓປຼຍປບໄ ງ຾ຖທໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ກໍແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຖຄ຺ ແຎຉ຾ີ ຃ທໄ ຌ຅ໍາຎາຘກັ ຽຎັຌຽຓບຄຂບຄ ຑະງາ຅າໍ ຎາ຋ຖິ າຈ ຏູຽໄ ຎຌັ ເນງໃ ເຌຽຂຈ຾຃ທໄ ຌຌ.ີໄ ຽຓໃ ບກບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະງາຒາໄ ຄໃຓຸ ແຎຽຊຄິ , ຑະງາ຅າໍ ຎາ຋ຖິ າຈ ກໍແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ບບກຓາຘູຽໄ ຉຓັ ຃ທາຓຘາຓາຈ, ຾ຉໃ ຘູກໄ ໍາຖຄັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຍໃ ໍແຈໄ ຑະງາ຅ໍາຎາ຋ຖິ າຈ ຊກຂາໄ ຉາງ຃າ຃ໍຆາໄ ຄ. ກບຄ຋ຍັ ຂບຄ ຑະງາຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽຂາ຺ໄ ແຎດຈຶ ຽບາ຺ ຌະ຃ບຌ຅າໍ ຎາຘກັ ແຈດໄ ໃ າຄຄໃາງຈາງ. ຅າກຌຌັໄ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄ຋ໃ ຂີ ຌຶໄ ຉໃ ໍ຅າໍ ຎາຘກັ ກຽໍ ຂາ຺ໄ ຓາຂໍ ບໃ ບຌງບຓ, ຑບໄ ຓຌຌັໄ ຑະງາຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຅ໃ ຄິ ແຈ຅ໄ ຈັ ຖະຍຼຍກາຌຎ຺ກ຃ບຄ຃ຌເໝໃ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ເນຍໄ ຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂຽຘງ ຘທງ຃ຈໃ ຄັ ນທ຺ ຽຓບຄບໃ ຌໂ຋ໃ ຎີ ະຉຍິ ຈັ ຓາ຋ຸກໂຎ.ີ ຄ. ກາຌຍຸກຉ຾ີ ຃ທໄ ຌຽ຅ຈັ ທຼຄ ຑາງນົຄັ ຋ໃ ຅ີ ຈັ ຖະຍຼຍເຌ຾຃ທໄ ຌ຅າໍ ຎາຘກັ ປຼຍປບໄ ງ຾ຖທໄ ກໍາຖຄັ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ກໍຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ກຍັ ຃ຌຓາ ຾຃ທໄ ຌຉະຍບຄຽຑໃ ບກຼຓຉຽີ ບາ຺ ຾຃ທໄ ຌຽ຅ຈັ ທຼຄ. ຾຃ທໄ ຌີໄ ຽຓໃ ບກໃ ບຌຓຽີ ຅ຈັ ທຼຄ (ຽຓບຄ) ຃ ທຼຄຽ຅ຈັ ຅ໃ ທິ , ທຼຄກທາຄຘຼຓ, ທຼຄກທາໄ ຄ຋ໃ ຄ຺ , ທຼຄຓໃ ທຌ, ທຼຄທຄັ , ທຼຄກະຉາກ ຾ຖະ ທຼຄຆຸຓຑບຌ. ຉໃ ຓໍ າແຈຽໄ ຑໃ ຓີ ຂຌໄ ບກີ ຘາຓທຼຄ຃: ທຼຄຆະ຿ຎຌ, ທຼຄ ນທົ ຄ ຾ຖະ ທຼຄຎບຍຽຖຄັ . ຾຃ທໄ ຌຽ຅ຈັ ທຼຄຈໃ ຄັ ກໃ າທ ຉຄັໄ ດໃ ູ຋າຄຈິ ຉາຽທຌັ ບບກ ຾ຖະ ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກຘຼຄຽໜບຂບຄ຾຃ທໄ ຌ ກະຍບຄ (ຽຓບຄ຋ໃ າ຾ຂກຽກໃ າ຺ ) ຾຃ທໄ ຌຌ຾ີໄ ຉໃ ກໃ ບຌ ຽຎຌັ ຘໃ ທຌໜໃ ຄຶ ຂຄຶ ບາຌາ຅ກັ ຉະຍບຄ ຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ຑຌໄ ຊາຌ຾ຓໃ ຌຑທກຽຏໃ າ຺ “ແ຋ຖາທ” ຽຆໃ ຌັ ແ຋ຈາ, ແ຋ຂາທ, ແ຋ງ,ໍໄ ແ຋ຑທຌ, ຏແູ ໄ ຋ ຾ຖະ ຖາທຽ຋ຄິ . ຽຓໃ ບກບຄ຋ຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຓາຽຊິຄ຾຃ທໄ ຌຽ຅ຈັ ທຼຄ຋ໃ ທີ ຼຄຽ຅ຈັ ຅ໃ ທິ (ຍໍຖຽິ ທຌຌໍາໄ ນຌີ ຍູຌ ຾ຖະ ຌໍາໄ ກະຈຄິ ) ຑະງາ ຽ຅ຈັ ຅ໃ ທິ (ຑະງາທຼຄ) ແຈຽໄ ບາ຺ ກາໍ ຖຄັ ບບກຉໃ ໍຘູ,ໄ ຾ຉໃ ງບໄ ຌຽກຈີ ຃ທາຓຘະ຋າໄ ຌດາໄ ຌກທ຺ ຅ໃ ຄິ ແຈຂໄ ໃ ຆີ າໄ ຄຑໃ າງໜແີ ຎ. ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ຍາກຓິ ຌໍາ຋ຍັ ແຖໃ ຉຈິ ຉາຓ ຑະງາຽ຅ຈັ ຅ໃ ທິ ແຎ, ຋ຄັ ຘບຄແຈຉໄ ໃ ໍຘູກໄ ຌັ ດໃ າຄຈຸຽຈບຈ ເຌ຋ໃ ຘີ ຸຈຍາກຓິ ກໍຉຈັ ຃ໍຑະງາ 69 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຽ຅ຈັ ຅ໃ ທິ ຉາງ຃ານົຄັ ຆໃ າໄ ຄ. ຽຓໃ ບ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ , ນົຄັ ຅າກຌຌັໄ ຑະບຄ຺ ແຈ຅ໄ ຈັ ຾຅ຄກາຌຎກ຺ ຃ບຄເໝໃ ເນຍໄ ຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ ຽນໃ ົາ຺ ຌດີໄ ໃ ູຑາງເຉກໄ າຌຎ຺ກ຃ບຄຂບຄຑະບຄ຺ ຿ຈງເນຍໄ ຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຽນໃ ົາ຺ ຌຌັໄ ຽກຍັ ຽກຌກໍາຖຄັ ຑຌ຺ ຽຂາ຺ໄ ເຌກບຄ຋ຍັ ຾ຖະ ຽຘງ ຘທງເນ຋ໄ ຸກໂຎ.ີ ຅. ກາຌຍຸກຉຽີ ຂາ຺ໄ ທຼຄຑະຌາໍໄ ປໃ ຸຄ-ຆຼຄຘາ ຽຓໃ ບຘໍາຽຖຈັ ກາຌ຅ຈັ ຾຅ຄກາຌຎກ຺ ຃ບຄ຋ໃ ຾ີ ຃ທໄ ຌຽ຅ຈັ ທຼຄ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈຌໄ ໍາກາໍ ຖຄັ ຋ຍັ ຂຌຶໄ ແຎທຼຄຏາຌໍາໄ ປໃຸ ຄ - ຆຼຄຘາ ຽຆໃ ຄິ ຉຄັໄ ດໃ ູຽຂຈຍໍຖຽິ ທຌຘບຄຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌຂໄ ບຄຖະນທໃ າຄຌໍາໄ ກະຈຄິ , ຌໍາໄ ຄຼຍ ຾ຖະ ຌາໍໄ ຆຌັ . ຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກຉຈິ ກຍັ ຾ຈຌຽຓບຄຑທຌ (ຆຼຄຂທາຄ) ຾ຖະ ຾ຈຌນທຼຈຌາຓ, ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຉຈິ ກຍັ ໜບຄນາຌ, ຋ຈິ ເຉຉໄ ຈິ ກຍັ ຾຃ທໄ ຌຽ຅ຈັ ທຼຄ ຾ຖະ ຋ຈິ ຽໜບຌຉຈິ ກຍັ ທຼຄ຅ຌັ , ທຼຄ຃າໍ . ຾຃ທໄ ຌຌຎີໄ ະກບຍຓນີ ົາງນທ຺ ຽຓບຄ ຃ ຽຓບຄຆຼຄຘາ, ຽຓບຄຓບຈ, ຽຓບຄຌຼກ, ຘໃ ທຌຽຓບຄຏາຌາໍໄ ປໃ ຸ ຄ ແຈຽໄ ຎຌັ ຽຓບຄ຾ຓໃ ຂບຄຽຓບຄບໃ ຌໂ, ຑະງາຘາຓ຃ບໄ ຌຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄທຼຄຏາຌໍາໄ ປໃຸ ຄ ແຈຽໄ ກຌກໍາຖຄັ ບບກຓາຘູ ໄ ປຍ຺ ຖທຓຓຂີ ຸຌຽຘກິ 400.000 ຃ຌ຺ . ຆາໄ ຄຽຘກິ 500 ຿ຉ ຾ຖະ ຓາໄ ຽຘກິ ຽຎຌັ ຅າໍ ຌທຌນາົ ງ. ຘໃ ທຌ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນໄ ຍາ຅຾ີ ຂໄ ຌໍາກໍາຖຄັ ຽຂາ຺ໄ ແຎປຍັ ຓ຋ຄັ ຘບຄຐໃ າງແຈຉໄ ໃ ໍຘູກໄ ຌັ ຅ຌ຺ ຘຸຈ຃ທາຓຘາຓຈ. ຑະງາຘາຓ຃ບໄ ຌ ຘູ຅ໄ ຌ຺ ຽຘງຆທີ ຈິ ກໍາຖຄັ ຊກ ຾຅ກກະ຅າງ ຾ຖະ ງບຓຉທ຺ ຉໃ ໍຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈ຅ໄ ຈັ ຾຅ຄກາຌຎກ຺ ຃ບຄ຃ຈໃ ຄັ ຽ຃ງີ ຎະຉຍິ ຈັ ຓາ. ຑາງນົຄັ ແຈ຅ໄ ຈັ ຾຅ຄນທັ ຽຓບຄຏາຌໍາໄ ປໃຸ ຄ ຘໍາຽຖຈັ ຾ຖທໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ກໍ຾ຉໃ ຄກໍາຖຄັ ຽນໃ ົາ຺ ຋ຍັ ແຎຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄຎາກຆຌັ ຽຓບຄຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຈໍາຌາໍໄ ຆໃ ຾ຖະ ຽຓບຄຌຼກ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຈໍາຌາໍໄ ຽຓຈັ , ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄ຋ຄັ ຘບຄ຃າຈຘູຍໄ ໃແໍ ຈກໄ ໍຑາກຌັ ຖຍ຺ ໝແີ ຎບາແຘແຎດໃ ູກຍັ ຋າໄ ທ຃ໍາທຄັ ຾ຖະ ຋າໄ ທ຃າໍ ຃ຄັ ຋ໃ ຽີ ຓບຄແຓ.ໄ ຘະນຸົຍແຈທໄ ໃ າ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຋ໃ ຽີ ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຅າກຑາກເຉໄ ເຌກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓຆາຈ ແຖງະ຋ໍາບຈິ ດໃ ູຽຂຈຑາກເຉໄ ຾ຖະ ຑາກກາຄຌຌັໄ ຘາຓາຈຌາໍ ກາໍ ຖຄັ ຉຽີ ບາ຺ ຽຂຈ຾ຈຌ ຂບຄຑະງາຑຓ຺ ຓະ຋ຈັ , ບາຌາ຅ກັ ກະຍບຄ ຾ຖະ ຾຃ທໄ ຌຽ຅ຈັ ທຼຄແຈ຾ໄ ຖທໄ ຌຌັໄ , ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຘາຓາຈຖທຓກໍາຖຄັ ຑຌ຺ ຽຘກິ ແຈຽໄ ຎັຌ຅ໍາຌທຌນົທຄນົາງ ຓຆີ າໄ ຄຽຘກິ , ຓາໄ ຽຘກິ , ຓຆີ າງໜໃ ຸຓ ງຄິ ຘາທ຋ໃ ີ ຘະກຌັ ຎະກບຍຘໃ ທຌຽຂາ຺ໄ ເຌກບຄ຋ຄັ ນທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ ຋ໃ ຽີ ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຋ບໄ ຌ຿ປຓຓາແຈເໄ ຌແຖງະຂບຄກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຃ຄັໄ ຌ.ີໄ 3.1.2 . ກາຌຍຸກຉນີ ທ຺ ຽຓບຄຖາທຐໃ າງຉາຽທຌັ ບບກ ກ. ກາຌຍຸກຉຽີ ຂາ຺ໄ ຽຓບຄຑທຌ ຑາງນຄົັ ຋ໃ ຽີ ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຍຸກຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄຏາຌາໍໄ ນຸຄໄ ແຈ຾ໄ ຖທໄ ຑະບຄ຺ ແຈຌໄ າໍ ກາໍ ຖຄັ ຂຌຶໄ ແຎຑາກຽໜບ ຓ຃ີ ທາຓນທຄັ ຅ະຍຸກຉີ ຽບາ຺ ຽຓບຄຑທຌ. ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄ຾຃ທໄ ຌຆາຍຂໃ າທ ກຽໍ ກຈີ ຃ທາຓດາໄ ຌກທ຺ ນາົ ງ ກ຾ໍ ຉໃ ຄ຋ຈູ ຽບາ຺ ຘາຌຓາຊະນທາງ ຽຑໃ ບຂໍບໃ ບຌງບຓຉໃ ໍ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຋ໃ ຑີ ກັ ຽຆາ຺ ດໃ ູທຼຄຏາຌໍາໄ ປໃຸ ຄ - ຆຼຄຘາ “ຏູຂໄ າໄ ຌນີໄ າກຽຎຌັ ນົາຌຽຎຌັ ຽນົຌັ ຽຆບໄ ຾ຌທຂຸ ຌຍໍຕຓ຺ ຖາຆະ຋ຖິ າຈ ຽ຅າ຺ໄ ຋ຄັ ຂຸ ຌ ຖໍ ຾ຉໃ ຍູຕຓ຺ ຓາຈີ ນົ ຈາງ, ເຌ຋ໃ ຌີ ຾ີໄ ຖ” ຑຽໍ ຓໃ ບຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈປໄ ຍັ ບໃ າຌຘາຌຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຾ຖທໄ ຑະບຄ຺ ກຉໍ ບຍຑະຖາຘຘາຌແຎທໃ າ “ຑໃ ຌີ ບໄ ຄຽປາ຺ ຾ຖ ງຄັ ຃ຈິ ຽຊຄິ ຽປາ຺ ກຆໍ ບຍຈ຾ີ ຖ ຍາໄ ຌຽຓບຄກຍັ ນົາຌຽປາ຺ ກຍັ ຌບໄ ຄຽປາ຺ ຾ຉໃ ກໃ ບຌ຋ໃ ເີ ຈກຈໍ ເີ ນແໄ ທ຾ໄ ກໃ ຌບໄ ຄຽປາ຺ ຊໃ ຌີ . ຽ຃ໃ ບຄຽຘກິ , ຽ຃ໃ ບຄທຼກ, ຽ຃ໃ ບຄຽນົກັ ບຌັ ເຈກໍຈີ ຽປາ຺ ນາິໃກ຅ກັ ເນຽໄ ບາ຺ ຓາຈບຓ. ບຌັ ໜໃ ຄຶ ຍາໄ ຌຽຓບຄ ຾ຉໃ ຽປາ຺ ຏາຍແຈ຋ໄ ໃ ຽີ ຓບຄ ຆາໄ , ຽຓບຄຓໃ ທຌກເໍ ນຓໄ າແນທຓໄ າຌຍ຺ ຾ກໃ ຌບໄ ຄຽປາ຺ ”. ຅າກຌຌັໄ ຑະບຄ຺ ແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນຽໄ ຓບຄຑທຌຘໃ ຄ຺ ກບຄ຋ະນາຌຓາຘຓ຺ ຋ຍ຺ ຽຑໃ ບຽຂາ຺ໄ ຉຽີ ບາ຺ ນທ຺ ຽຓບຄຖາທ ຋ໃ ດີ ໃ ູເກກໄ ຍັ ຈາງນທຼຈ ເຌ ຃.ຘ 1351. ຂ. ກາຌ຾ຍໃ ຄຎຌັ ຽຂຈ຾ຈຌກຍັ ຈາງນທຼຈ ຃.ຘ 1351 ຽຓໃ ບ຋າຄຐໃ າງກະຘຈັ ຈາງນທຼຈຽ຅ຌີ ຈ຿ູ ຉຌ (Tnan Duton) ແຈຆໄ າຍຂໃ າທກຽໍ ກຈີ ຃ທາຓດາໄ ຌກທ຺ ຅ໃ ຄິ ແຈຌໄ ໍາ຋ຈູ ຓາ ຊະນທາງຑບໄ ຓກຍັ ຽ຅ຖະ຅າ຾ຍໃ ຄຎຌັ ຽຂຈ຾ຈຌຖະນທໃ າຄຖາທກຍັ ຈາງນທຼຈ ຽຆໃ ຄິ ຏຌ຺ ກາຌຽ຅ຖະ຅າແຈບໄ ບກຓາຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ 70 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

- ຑຌ຺ ຖະຽຓບຄ຋ໃ ດີ ໃ ູຽປບຌປາໄ ຌກທາໄ ຌຓຽີ ຘາ຺ (ຽປບຌງກ຺ ຑຌໄ ) ຾ຓໃ ຌຑຌ຺ ຖະຽຓບຄຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. - ຽຂຈ຾ຈຌຎະຽ຋ຈຌຌັໄ ເນຌໄ ຍັ ຾ຉໃ ຉຌ຺ໄ ຘາໄ ຌຘາຓຄໃາ ແຎຽຊຄິ ຌາໍໄ ຓາໄ ຘາຓ຾຃ທ (ຌໍາໄ ຓາໄ ຘາຓ຃ບຌ) ນົ ນຌີ ຘາຓຽຘາ຺ ແຎຽຊຄິ ຌາໍໄ ຽຉາ຺ໄ ຘາຓ຾຃ທ. - ນົກັ ກາຌ຾ຍໃ ຄຎຌັ ຾ຈຌເນຊໄ ຽບາ຺ ຉາຓຘຌັ ຑູ຾ຍໃ ຄຌໍາໄ ຃ຐຌ຺ ຉກ຺ ຌໍາໄ ແນົຓາ຋າຄຈາໄ ຌຖາທຍໃ ບຌຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌຽຂຈ຾ຈຌ ຂບຄຖາທ. ຌຍັ ຾ຉໃ ຌຌັໄ ຓາບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຾ຖະ ຈາງນທຼຈ ຅ໃ ຄິ ແຈຊໄ ຽບາ຺ ຘຌັ ງາຈໃ ຄັ ກໃ າທຽຎຌັ ຂໍກໄ ໍາຌຈ຺ ຽຂຈ຾ຈຌຂບຄ ຘບຄບາຌາ຅ກັ . 3.1.3. ກາຌຍຸກຉນີ ທ຺ ຽຓບຄຖາທ຋າຄຑາກຽໝບ ຑາງນົຄັ ແຈ຾ໄ ຍໃ ຄຽຂຈ຾ຈຌກຍັ ຈາງນທຼຈຘາໍ ຽຖຈັ ຾ຖທໄ , ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ກງໍ ກ຺ ກາໍ ຖຄັ ຑຌ຺ ຂຌຶໄ ແຎຉຽີ ບາ຺ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄ ຖາທຐໃ າງຽໜບ ຽຆໃ ຄິ ນທ຺ ຽຓບຄຖາທຈໃ ຄັ ກໃ າທຌີໄ ຽຓໃ ບກໃ ບຌ຾ຓໃ ຌຈຌິ ຾ຈຌຽຓບຄການຄົ຺ . ແຈ຾ໄ ກໃ ຽຓບຄ຾ຊຌ, ຽຓບຄແຆ, ຽຓບຄແຖໃ , ຽຓບຄກທາໄ ຄ, ຽຓບຄ຿ປຓ, ຽຓບຄກາຄຖາໄ ຌ, ຽຓບຄຘຄິ ຋າໄ ທ, ຽຓບຄນຸຓ, ຽຓບຄທາຈ ຾ຖະ ຽຓບຄບໃ ຌໂບກີ . ຍຄັ ຃ຍັ ເນໄ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຽນໃ າົ຺ ຌຘີໄ ໃ ຄ຺ ຘທງຽຎຌັ ຽຄຌິ , ຃ໍາ, ຏາໄ ແໝ, ຂບໄ ງຂາໄ , ຽ຃ໃ ບຄຽຘກິ ... ຅າກຌຌັໄ ຘະຽຈຈັ ແຎຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄຍູຌຽໜບ, ຍູຌເຉແໄ ຈໄ ຋ຄັ ຘບຄຽຓບຄ, ຐໃ າງຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຆຼຄປໃຸ ຄແຈຆໄ າຍຂໃ າທກາຌຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ບຌັ ຎີຆາຘາຓາຈຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ກໍຽກີຈ຃ທາຓ ກະທຌ຺ ກະທາງດາໄ ຌກທ຺ ຅ໃ ຄິ ຒາໄ ທ຾ຉໃ ຄຖາຆະຘາຌ ຑບໄ ຓກຍັ ຽ຃ໃ ບຄຍຌັ ຌາກາຌຓ຅ີ າໍ ຌທຌຽຄຌິ ໜໃ ຄຶ ຾ຘຌ, ຓາໄ 100 ຿ຉ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ບາຌຽຄຌິ , ບາຌ຃ໍາ ຾ຖະ ຾ຏໃ ຌ຾ຑຽຎຌັ ຅າໍ ຌທຌນທົ ຄນົາງ ຌາໍ ຓາຊະນທາງຑະບຄ຺ . ຽຓໃ ບຉຽີ ບາ຺ ນທ຺ ຽຓບຄຖາທຐໃ າງຽໜບໝຈ຺ ຾ຖທໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນຍໄ າ຅ໃ ຓີ ຾ຓໃ ຋ຍັ ເນງໃ ເນຽໄ ຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ໝໃ ຌຂທາ (ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຐໃ າງຂທາ). ຽຎັຌຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄນທ຺ ຽຓບຄຖາທຐໃ າງຽໜບ຾ຖທໄ ກໍຽ຃ໃ ບຌຑຓ຺ ຓາຽຊຄິ ຽຓບຄຌບໄ ງ, ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຌບໄ ງແຈໄ ບບກແຎບໃ ບຌຌບໄ ຓ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຍາຘ຋ີ ະນທາງເນຑໄ ະບຄ຺ ດໃ າຄຘຓ຺ ກຼຈ. ນົຄັ ຅າກຌຌັໄ ແຈຽໄ ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຖຄ຺ ຓາຉາຓຖບໄ ຄ຾ຓໃ ຌໍາໄ ບູ (ຽຊຄິ ຎາກບູ) ຾ຖະແຈດໄ ຸຈຉຄັໄ ຃າໄ ງດໃ ູ຋ໃ ຌີ ຌັໄ ຽຑໃ ບກະກຼຓດຈຶ ຽບາ຺ ຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ. 3.1.4. ກາຌຍຸກຉຽີ ຂາ຺ໄ ຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ ຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄເຌຽທຖາຌີໄ ຾ຓໃ ຌຽ຅າ຺ໄ ຃ໍາປຼທ (ຏູຽໄ ຎັຌບາທ) ແຈຎໄ ກ຺ ຃ບຄ. ຽຓໃ ບຆາຍຂໃ າທກາຌຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຓາຽຊຄິ ຎາກບູ຾ຖທໄ ຎະ຋ຍັ ດໃ ູ຋ໃ ຌີ ຌັໄ , ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຃ໍາປຼທ ກໍຽກຈີ ຃ທາຓດາໄ ຌກທ຺ ຃ທາຓຽຈຆາຌຸຑາຍຂບຄນົາຌຉຌ຺ ຅ໃ ຄິ ປຍີ ປບໄ ຌຽກຌແຑໃ ຑຌ຺ ຋ະນາຌ ບບກແຎປຍັ ຓກໄ ຍັ ກບຄ຋ຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຋ໃ ຎີ າກບູຽຊຄິ 3 ຃ຄັໄ , ຾ຉໃ ກຊໍ ກກບຄ຋ຍັ ຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຉຉີ ບຍ຿ຉເໄ ນຎໄ ະຖາແຆແຎ຋ຸກ຃ຄັໄ . ຽຓໃ ບ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຃ໍາປຼທຍໃ ໍຘາຓາຈຽບາ຺ ຆະຌະກຍັ ກບຄ຋ຍັ ນົາຌຉຌ຺ ຽບຄແຈ຅ໄ ໃ ຄິ ຉຈັ ຘຌິ ເ຅ກຌິ ຘາຌຄທໄ ຌ (ດາຽຍໃ ບ) ຂາໄ ຉຌ຺ ຽບຄຉາງ ຑບໄ ຓກຍັ ຓະຽນຘ.ີ ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຃ໍາປຼທຘຌີໄ ຑະຆຌ຺ ຖຄ຺ ຾ຖທໄ ຑທກຽຘຌາບາຓາຈຑບໄ ຓ ກຍັ ຍໃ າທແຑໃ ຖາຆະຈບຌແຈຑໄ ບໄ ຓກຌັ ບບກແຎຽຆຌີ ຽບາ຺ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຋ໃ ຎີ ະ຋ຍັ ດໃ ູຎາກບູຌຌັໄ ຽຂາ຺ໄ ຓາຘະຽນທງີ ຖາຆະຘຓ຺ ຍຈັ ເຌ ຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ ເຌ ຃.ຘ 1353 ຓບີ າງຸ຃ຍ຺ ປບຍ 37 ຎ.ີ ຑບໄ ຓຌຌັໄ ຽຘຌາບາຓາຈຆຌັໄ ຏູເໄ ນງໃແຈຊໄ ະນທາງຌາຓເນ຾ໄ ກໃ ຑະ ບຄ຺ ທໃ າ “ຑະງາຒາໄ ນົາໄ ຋ໍຖະຌີ ຘຘີ ຈັ ຉະຌາ຃ະຌະນຸົຈ”. ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈຂໄ ຌຶໄ ຘະຽນທງີ ຖາຈ຋ໃ ຌີ ະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ຾ຖທໄ ຑະບຄ຺ ແຈ຅ໄ ຈັ ຾຅ຄຖະຍຼຍກາຌຎກ຺ ຃ບຄຍາໄ ຌຽຓບຄ ຂຌໄ ເໝໃ ເນຘໄ ບຈ຃ໃ ບຄກຍັ ຅ຈຸ ຎະຘຄ຺ ຂບຄຑະບຄ຺ ຽຎັຌຉຌ຺ໄ ກາຌຎກ຺ ຃ບຄຈາໄ ຌ຾ຌທ຃ຈິ ຅ຈິ ເ຅ຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ເນດໄ ໃ ູຽດຌັ ຽຎັຌ ຘຸກ. ຑຽິ ຘຈຑະບຄ຺ ແຈຽໄ ບາ຺ ເ຅ເຘໃ ຍຌັ ຈາຽຘຌາບາຓາຈຉໃ າຄໂ ຏູ຋ໄ ໃ ແີ ຈຉໄ ຈິ ຉາຓຑະບຄ຺ ແຎບາຌາ຅ກັ ບຄັ ກໍ ເນດໄ ໃ ູເຌຊາຌະຉໍາ຾ໜໃ ຄ ຋ໃ ຘີ າໍ ຃ຌັ ຉາຓ຃ຸຌຄາຓ຃ທາຓຈຈີ ໃ ຄັ ຌີໄ : 71 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

- ເນຎໄ ໃ ູຖຼໄ ຄຽຎ຾ັ ຘຌຽຓບຄ (ຓະນາບຸຎະຖາຈ) - ເນຉໄ າຖຼໄ ຄຽຎຌັ ໝໃ ຌນົທຄ - ເນບໄ າທຖຼໄ ຄຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຑູຓຽໜບ - ເນຌໄ າໄ ຖຼໄ ຄຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຑູຓເຉໄ - ເນຑໄ ໃ ຖີ ຼໄ ຄຽຎຌັ ຑະງາກະຆກັ (ຎກ຺ ຃ບຄຑທກຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ຖາທຽ຋ຄິ ). 3.2 ກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓ຾ຏຌຈຌິ ຃ຄັໄ ຋ີ 2 ຎີ ຃.ຘ 1354 – 1357 ຑາງນົຄັ ຋ໃ ຽີ ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຂຌໄ ຃ບຄຖາຈ຋ໃ ຌີ ະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ ຾ຖະ຅ຈັ ຖະຍຼຍກາຌຎ຺ກ຃ບຄ຃ຌເໝໃ ຾ຖທໄ . ຑະບຄ຺ ແຈໄ ຓບຍໝາງຍາໄ ຌຽຓບຄເນຓໄ ະຽນຘີ (ຽຓງ) ຌາຄ຾ກທໄ ຽກຄງາ ຽຎຌັ ຏູປໄ ກັ ກາຌ຾຋ຌ. ຽຊຄິ ຃.ຘ 1354 ຑະບຄ຺ ແຈຘໄ ຄັ ເນຍໄ ຌັ ຈາ ຽຘຌາບາຓາຈ຋ຄັ ນົາງ ກະກຼຓກາໍ ຖຄັ ຋ະນາຌ ຽຑໃ ບ຋ບໄ ຌ຿ປຓຽບາ຺ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຖາທ ຋ໃ ດີ ໃ ູ຋າຄຑາກຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຘຼຄຽໜບ ຾ຖະ ຽຂຈນທ຺ ຽຓບຄຐໃ າງຂທາ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ຋ໃ ງີ ຄັ ກະ຾຅ກກະ຅າງດໃ ູ, ຽຎຌັ ຉຌ຺ໄ ຾ຓໃ ຌກາຌຉຽີ ບາ຺ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາ (ຆຼຄ຾ຘຌ) ຽຎຌັ ຘາໍ ຃ຌັ . 3.2.1. ກາຌຍຸກຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄຆຼຄ຾ຘຌ ຾ຖະ ກາຌ຾ຍໃ ຄຎຌັ ຽຂຈ຾ຈຌກຍັ ຖາໄ ຌຌາ ເຌ ຃.ຘ 1354 ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ແຈງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຂຌຶໄ ແຎ຋າຄຑາກຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຘຼຄຽໜບ຿ຈງ຋າຄຽປບ, ຍຸກຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄ ຾ຘຌຽໜບ. ຽຓໃ ບຑະບຄ຺ ຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຽຊຄິ ຽຓບຄ ຽນົບກ, ຋າໄ ທ ບູຖບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຽຓບຄກໍແຈຌໄ ໍາຽບາ຺ ກບຄກຼຈຉງິ ຈ຺ ຑບໄ ຓຽຊາ຺ໄ ຾ກໃ ຎະຆາຆຌ຺ ບຌັ ຓຑີ ະຘຄ຺ ບຄ຺ ຂະຽ຅າ຺ໄ ບບກຓາຉບໄ ຌປຍັ ຾ຖະ ບໃ ບຌຌບໄ ຓຉໃ ໍຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ດໃ ູ຋ໃ ຋ີ ໃ າຆາໄ ຄ຃ໍ຃ໍາ ຽຓໃ ບຽນຌັ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຑະບຄ຺ ກແໍ ຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ບູຖບຄຂຌຶໄ ຎກ຺ ຃ບຄຽຓບຄ຃ຽກໃ າ຺ ເຌຊາຌະຽຎຌັ ຽຓບຄກາຄດາໄ ທ, ຾ຖທໄ ຅າກຌຌັໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ກບຄ຋ຍັ ຂຌຶໄ ຉຽີ ບາ຺ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ ຉຄັໄ ດໃ ູ຾຃ຓຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ ຽຆໃ ຌັ ຽຓບຄຆຼຄຂບຄ, ຽຓບຄ຃ກ຺ ປໍາຽຓບຄຆຼຄ຋ບຄ ຾ຖະ ຽຓບຄຆຼຄຉຌໄ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ 4 ໝໃ ຌ຋າຄຌາໍໄ , ຓຘີ ູຌກາຄດໃ ູຆຼຄຉຌໄ . ຅າກຌຌັໄ ຑະບຄ຺ ແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ກບຄ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ຉຽີ ບາ຺ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄ຋ໃ ດີ ໃ ູ຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກຂບຄຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄ ຽຆໃ ຌັ ຽຓບຄ ຑທ຺ໄ , ຽຓບຄ຃ູຌ, ຽຓບຄຏາ ຾ຖະ ຽຓບຄ຾ນຄ. ຾ຖທໄ ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ນທ຺ ຽຓບຄ຋ຄັ 4 ຌີໄ ຽຎຌັ ຽຓບຄ 4 ໜໃ ຌ຋າຄຍກ຺ ຓບຍໝາງເນໄ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຏາ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ 4 ໝໃ ຌ຋າຄຍກ຺ , ຘູຌກາຄ຾ຓໃ ຌດໃ ູ ຽຓບຄຏາ, ຽຓໃ ບຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈ຅ໄ ຈັ ຖະຍຼຍກາຌຎກ຺ ຃ບຄ຾ກໃ ນທ຺ ຽຓບຄ 4 ໝໃ ຌ຋າຄຌາໍໄ ຾ຖະ ນທ຺ ຽຓບຄ 4 ໝໃ ຌ຋າຄຍກ຺ ຾ຖທໄ ຑະບຄ຺ ແຈຘໄ ໍານົທຈຑຌ຺ ຽຘກິ ຃ຌ ຋າຄຈາໄ ຌຆາງຘະກຌັ , ຆາໄ ຄຽຘກິ , ຓາໄ ຽຘກິ ຾ຖະ ບາທຸຈຉໃ າຄໂດໃ າຄຑຼຄຑໍ. ຽຑໃ ບກະກຼຓຽຂາ຺ໄ ຉຽີ ບາ຺ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາ (ຆຼຄເໝໃ ) ຋ໃ ຽີ ຎັຌບາຌາ຅ກັ ເນງໃ . ຉຄັໄ ດໃ ູ ຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຘຼຄຽໜບຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຽຆໃ ຄິ ຖທຓຓີ ຑຌ຺ ຽຘກິ ຽຊຄິ 400.000 ຃ຌ຺ . ດາໄ ທ ຾ຖະ ຾ກທ 100.000 ຃ຌ຺ , ຆາໄ ຄຽຘກິ 500 ຿ຉ ຾ຖະ ຓາໄ ຽຘກິ ຅າຌທຌນົທຄນົາາງ. ຏໃ າຌກາຌຘາໍ ນທົ ຈຑຌ຺ ຽຘກິ ຋ໃ ປີ ຼຍປບໄ ງ ຾ຖທໄ ຑະບຄ຺ ແຈຽໄ ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຂຌຶໄ ຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄນຌີ , ຽຓບຄຄາທ ແຈ຋ໄ ຄັ ຘບຄຽຓບຄ຾ຖທໄ ຘະຽຈຈັ ແຎຎະ຋ຍັ ດໃ ູຽຓບຄຈບຌຓູຌ (ຽຂຈຽຓບຄຆຼຄ ຖາງຎະຽ຋ຈແ຋ຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ). ຽຑໃ ບກຼຓຉຽີ ບາ຺ ຌະ຃ບຌຆຼຄເໝໃ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາຉໃ ໍແຎ. ຐໃ າງຽ຅າ຺ໄ ຘາຓຑະງາ ນົ ຑະງາຏາງູ ຏູຽໄ ຎັຌເນງໃ ຂບຄບາຌາ຅ກັ ຌີໄ ຋ໃ ີຓຘີ ູຌກາຄຉຄັໄ ດໃ ູຆຼຄ຾ຘຌແຈງໄ ກ຺ ກໍາຖຄັ ຑຌ຺ 400.000 ຃ຌ຺ ບບກຓາຘູປໄ ຍ຺ ກຍັ ກາຖຄັ ຋ຍັ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ . ຍາ຅ໃ ຓິ ຾ຓໃ ຋ຍັ ເນງໃ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຘາຓາຈຉເີ ນໄ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະງາ຾ຘຌຽຓບຄ຾ຉກໜແີ ຎ, ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຖໃ ຉຈິ ຉາຓແຎ຅ຌ຺ ຽຊຄິ ຽຓບຄຆຼຄ຾ຘຌ, ຽຓບຄ຾ຑທ , ຽຓບຄຽຖຌັ , ຽຓບຄແປ, ຽຓບຄງທຄ຅ຌ຺ ແຎຽຊຄິ ຽຓບຄຆຼຄ຾ຂຄ. ຽ຅າ຺ໄ ຘາຓຑະງາຽນຌັ ທໃ າຘູຉໄ າໄ ຌ຋຋າຌຍໃ ໍແຈໄ ຅ໃ ຄິ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນໄ ໝໃ ຌຂຸ ຌ ຾ຖະ ໝໃ ຌກາຄຽຓບຄບບກຓາຂໍບໃ ບຌຌບໄ ຓຽຎຌັ ນທ຺ ຽຓບຄຘທງ ຂໍຘໃ ຄ຺ ຘທງຽຎຌັ ຽຂາ຺ໄ ຽຎບກຎຖີ ະ 1000 ນາຍ, ຃ໍາ 2 ໝໃ ຌ, ຽຄຌີ ຘບຄ຾ຘຌ, ຾ນທຌຌຌິ ຖູກໜໃ ຄຶ ຾ຖະ ຾ນທຌ຾ຈຄຖູກໜໃ ຄຶ . ຑບໄ ຓຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ຘາຓຑະງາ ງຄັ ແຈເໄ ນ຃ໄ ໍາຘຌັ ງາເຌຘາຌ 72 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ທໃ າ “ຽຓໃ ບເຈຖູກຘາທຏູຂໄ ບຄຂາໄ ຌາຄຌບໄ ງບໃ ບຌຘໍເນງໃແຈໄ 16 ຎີ ຅ະ຅ຈັ ເນຽໄ ຓບຎັຈຽຆໃ ບຎູໝບຌ຾ກໃ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຾ຖ. ຍຈັ ຌງີໄ ຄັ ຌບໄ ງຂໍ຾ກໃ ຽ຅າ຺ໄ ຽບາ຺ ຾ຉໃ ຏາເຈແຎເນຽໄ ຎຌັ ຍາໄ ຌຽຎຌັ ຽຓບຄຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຽຊຌີໄ ”. ນຄົັ ຅າກຌຌັໄ ກະຘຈັ ຖາໄ ຌຌາ ຾ຖະ ກະຘຈັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄແຈຉໄ ກ຺ ຖຄ຺ ຾ຍໃ ຄຽຂຈ຾ຈຌຉຄັໄ ຾ຉໃ ຏາເຈຏາຈໃ າຄຖຄ຺ ຓາ ເນຽໄ ຎຌັ ຽຂຈ ຾ຈຌຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຑະ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ເຆຽໄ ທຖາຽຊຄິ 2 ຎີ ຅ໃ ຄິ ຘາໍ ຽຖຈັ ເຌກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓຽບາ຺ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຖາທ ຐໃ າງຽໜບແຈຘໄ າໍ ຽຖຈັ ຾ຖທໄ ຑະບຄ຺ ຅ໃ ຄຶ ແຈຘໄ ະຽຈຈັ ກຍັ ຃ຌຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ. ກໃ ບຌ຋ໃ ຑີ ະບຄ຺ ຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຃ຌຘໃ ູຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ ຌຌັໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈຑໄ ຅ິ າຖະຌາຽນຌັ ຘະຑາຍ຃ທາຓຽຎຌັ ດໃ ູຂບຄຑທກຖາທຽ຋ຄິ (ຖາທຽຈຓີ ) ຽຆໃ ຄິ ປບໄ ຄກຌັ ທໃ າ “ຂາໄ ” ຆທີ ຈິ ກາຌຽຎຌັ ດໃ ູຒຈຶ ຽ຃ບຄນົາງ ຑະບຄ຺ ແຈງໄ ກ຺ ງາໄ ງຑທກຽຏໃ າ຺ ຈໃ ຄັ ກໃ າທຌຽີໄ ຎຌັ ຅າໍ ຌທຌ 100.000 ຃ຌ຺ . ຅າກຽຂຈ 12 ຎຌັ ຌາຖໄ ຖຄ຺ ຓາ ແທຽໄ ຂຈຽຓບຄຆຼຄ຋ບຄ ຑບໄ ຓຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຍບກຘບຌທໃ າ “ຘູດາຄາຌ຾ກໃ ແ຋຾ກໃ ຖາທ ຘູດໃ າງາຈຽບາ຺ ຽບາ຺ ຘໃ ຄີ ຂບຄຖາທບຌັ ເຈກໍ ຈ,ີ ບຌັ ໜໃ ຄຶ ດໃ າຏຈິ ກຌັ ຽຓໃ ບ຅ກ຺ ແຎຽຖທແຎປຍ຺ ກຌັ ກຈໍ ີ ເນຘໄ ູ຅ໃ ຃ທາຓກ,ູ ຘໃ ຄີ ໜໃ ຄຶ ຓກໄ າຍ, ຓປໄ ຍັ , ຓປໄ ທາງ, ຓຽໄ ຓຄິ , ຓຽໄ ຎກິ ນາໄ ຓຌໄ ເີໄ ນຽໄ ຎຌັ ຓຽໄ ຘກິ , ຘູ຅ກັ ຖຍ຺ ຅ກັ ຽຖທກຌັ ກຉໍ າຓຘູ, ຓກໄ ຈັ , ຓກໄ ຈ຺ , ຓປໄ ໃ ທຄ, ຓຽໄ ຉໃ າ຺ , ຓກໄ າ ນາໄ ຓຌໄ ດີໄ ໃ າເນຘໄ ູປຍ຺ ຽຖທກຌັ ດໃ າແຈໄ ດຸຍຽບາ຺ ຃າງຍາງຽບາ຺ ຽຄຌິ ກຌັ , ຏູເໄ ຈນາກຍໃ ໍຒຄັ ຃ທາຓກູຘໃ ຄັ ນຌີ ໝໃ ທງຌໜີໄ ກັ ຘບຄຑຌັ ນາໄ ປບໄ ງຍາຈ, ຏູເໄ ຈນາກຍໃ ໍຒຄັ ຃ທາຓກູ ບຌັ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ເນຘໄ ູ຋ຄັ ຘໃ ຂີ ຸຌຌີໄ ຘໃ ຄັ ຽບາ຺ ຽຄຌິ ຽ຋ໃ າ຺ ນຌີ ໜໃ ທງຌີໄ ຽຖໃ າ຺ ຽບາ຺ ຃ທາງ຿ຉໜໃ ຄຶ ກຌັ ຾ກໃ ຘູ” ຽຓໃ ບຑະບຄ຺ ກຍັ ຃ຌ຅າກກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓຽບາ຺ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຖາທ຋າຄຑາກຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຘຼຄຽໜບ ຽຊຄິ ທຄັ ຆຼຄ຋ບຄ ຾ຖທໄ ຎີ ຃.ຘ 1356. ຽທຖາຌຌັໄ ຌາຄ຾ກທໄ ຽກຄງາແຈຎໄ ະຘູຈຖູກ ຽຘຌາບາຓາຈ຋ຄັ ນົາງ ແຈເໄ ນຌໄ າຓຆໃ ທໃ າ ຋າໄ ທ ບໃ ຸຌຽປບຌ ຓີ ບາງຸ 1 ຎີ ຑໍຈ.ີ ຽຓໃ ບຑະບຄ຺ ຎະ຋ຍັ ດໃ ູທຄັ ຆຼຄ຋ບຄ ແຈໄ 1 ຎີ ກກໍ ຼຓຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຖຄ຺ ຓາ຋າຄເຉໄ ຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ . 3.2.2 ກາຌຍຸກຉຽີ ຓບຄທຼຄ຅ຌັ - ທຼຄ຃ໍາ ທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ທຼຄ຃ໍາເຌຘະຉະທຈັ ຋ີ XIV ຾ຓໃ ຌຽຊາ຺ໄ ຆຼຄຓໃ ຸຄ ນົ ຽຊາ຺ໄ ຆຼຄນົກັ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຎກ຺ ຃ບຄຽຓບຄ ຓຖີ ູກ ຆາງຏູໜໄ ໃ ຄຶ ຆໃ ທໃ າ ຑະງາຽຑາ຺ ແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ຖຄ຺ ແຎຎກ຺ ຃ບຄຽຓບຄທຼຄ຃າໍ ຽຂຈ຋ໃ ຄ຺ ຑຼຄ຿ນົຄໄ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຄໃຓ ຽຎຌັ ຽຓບຄ຋ໃ ດີ ໃ ູ຋າຄ຋ຈິ ຽໜບຂບຄ ຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ຋ຄັ ຽຎຌັ ຅ຈຸ ຋ໃ ຘີ ບຄຂບຄຍຌັ ຈາຽຓບຄເນງໃ ປບຄ຅າກບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາ. ຽຊຄິ ຃.ຘ 1356 ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຿ຈງຏໃ າຌກາຌຉຖີ າ຃າຘຄັ ຽກຈ຾ຖທໄ ຅ໃ ຄິ ຌໍາ຋ຍັ ຓາຍຸກຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ . ຋ໍາບຈິ ຑະບຄ຺ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ຍາ຿ຍ ຾ຖະ ຍາ຅຾ີ ຂໄ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ແຎຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄຈໃ າງຆາໄ ງ (ຽຂຈຓະນາຘະຖາ຃າຓ ຎະຽ຋ຈແ຋ຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ) ຅ຍັ ຿ຉ຋າໄ ທແ຃ ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຽຓບຄຈໃ າຌຆາໄ ງ ແຎຎະນາຌຆທີ ຈິ . ກໍາຖຄັ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຌໍາ຋ຍັ ແຎຉຄັໄ ດໃ ູ຋ໃ າຌາຽໜບ (຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຍາໄ ຌຘແີ ຃ ຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ) ຽຓໃ ບຂໃ າທຽຊຄິ ຽ຅າ຺ໄ ຆຼຄຓໃ ຸຄ ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ກໍຉກ຺ ເ຅ດາໄ ຌກທ຺ ຅ໃ ຾ິ ຉໃ ຄ຋ຈູ ແຎຽຊຄິ ຑະງາຽຑາ຺ ເນຓໄ າຆໃ ທງຎບໄ ຄກຌັ ຉທ຺ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ຘຸຈ຃ທາຓຘາຓາຈ, ຑະງາຆຼຄຓໃ ຸຄ ຓກີ າໍ ຖຄັ 20 ຑຌັ ຃ຌ຺ , ຆາໄ ຄຽຘກິ 500 ຿ຉ. ຏໃ າຌກາຌຘູປໄ ຍ຺ ຑະງາຆຼຄຓໃ ຸຄ ຂໃ ຆີ າໄ ຄຆໃ “ທຄັ ຍູຖ”ີ ຘູຄ 8 ຘບກ, ຑະງາຽຑາ຺ ຂໃ ຆີ າໄ ຄຆໃ ທໃ າ “຾ຘຌຌາຄ຃ບງ” ຘູຄ 9 ຘບກ, ຘໃ ທຌຐໃ າງ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຃ ຍາ຿ຍ ນົ ໜໃ ຌຆາໄ ງຂໃ ຆີ າໄ ຄຆໃ “຾ຑທໄ ຅ກັ ກະທາຌ” ຍາ຅຾ີ ຂຂໄ ໃ ຆີ າໄ ຄຆໃ “ຂທາຌຖໃ ທຄຒາໄ ” ແຈຽໄ ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ຓາຉຄັໄ ດໃ ູຊໃ ຌິ ຅ໍາຎີ. ຘໃ ທຌຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຂໃ ີຆາໄ ຄຆໃ “ປໃ ຓ຺ ຆຼຄ຋ບຄ” ຌໍາ຋ຍັ ຽ຃ໃ ບຌຽຂາ຺ໄ ຓາຉຄັໄ ດໃ ູ຋ໃ ຄ຺ ຌາຽໜບ. ກາຌຘູປໄ ຍ຺ ຖະນທໃ າຄກາໍ ຖຄັ ຂບຄທຼຄ຅ຌັ , ທຼຄ຃ໍາກຍັ ກໍາຖຄັ ຐໃ າງຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ , ແຈຈໄ ໍາຽຌຌີ ແຎດໃ າຄຈຸຽຈບຈ຋ໃ ຘີ ຸຈ. ຘໃ ທຌຑະຽ຅າ຺ໄ ຽຑາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ທຼຄ຃ໍາ ຽນຌັ ຊາໄ ຘູຍໄ ໃ ໍແຈກໄ ໍຽຖງີ ຂໃ ຆີ າໄ ຄໜກີ ຍັ ຃ຌທຼຄ຃ໍາ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຾ຉໃ ຄເນຍໄ າຘຼຓ ຾ຖະ ຍາ຅຾ີ ຂແໄ ຖໃ ຉາຓ຅ຌ຺ ຽຊຄິ ຽຓບຄ ທຼຄ຃ໍາ. ຾ຉໃ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຍໃ ໍຘາຓາຈຌໍາ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ຉດີ ຈຶ ຽຓບຄທຼຄ຃ໍາແຈໄ ງບໄ ຌຽຓບຄຈໃ ຄັ ກໃ າທບບໄ ຓປບໄ ຓຈທໄ ງແຏໃ ໜ າຓດໃ າຄ຾ໜຌໄ ໜາ ຾ຖະ ຊກຉາໄ ຌ຋າຌ຃ຌ຃ຌ຅າກກບຄ຋ະນາຌຂບຄ ຽຓບຄທຼຄ຃າໍ ດໃ າ຾ຂຄ຾ປຄ. ຽຓໃ ບກບຄ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຽຂາ຺ໄ ດຶຈຽບາ຺ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ແຈຘໄ ໍາຽຖຈັ ຾ຖທໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽນຌັ ທໃ າ ຽຓບຄທຼຄ຃ໍາຽຎັຌ ຽຓບຄ຋ໃ ບີ ບໄ ຓປບຍຈທໄ ງກແໍ ຏໃ ຋ໃ ໜີ ານົາງ ຾ຖະ ນງຸຄໄ ງາກເຌກາຌຍຸກຉີ ຽຓບຄຈໃ ຄັ ກໃ າທຌແີໄ ຈ,ໄ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຅ໃ ຄິ ຽທາ຺ໄ ທໃ າ 73 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

“ຍໃ ງໍ າກຘຄັ ຽຓບໜາໄ ນາກ຅ະປູ ໄ ຍໃ ດໍ ໃ າ ຆະ຾ຖ” ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈນໄ ຌັ ຎໃ ຼຌງຸຈ຋ະທ຋ິ ີ ຾ຖະ ງຸຈ຿຋ຍາງເຌກາຌຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄທຼຄ ຃ໍາ ຈໃ ຄັ ຉໃແໍ ຎຌ:ີໄ - ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ແຈຊໄ ບຌກໍາຖຄັ ບບກ຅າກຽຓບຄທຼຄ຃ໍາ ກຍັ ຃ຌຓາທຼຄ຅ຌັ ຾ຖທໄ ງກ຺ ຑຌ຺ ຂາໄ ຓຂບຄແຎຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄ຾ກໃ ຌ຋າໄ ທ ຾ຖະ ຽຓບຄຌະ຃ບຌແ຋ (ຉຈິ ຽຂຈ຾ຈຌກຸຄຘບີ າງຸ຋ະງາ) ນຌັ ຽນ຃ທາຓຘຌ຺ ເ຅ຂບຄຑທກຘກັ ຈຌີ າຽຓບຄທຼຄ຃າໍ ເນຽໄ ກຈີ ຃ທາຓຉາງເ຅ ຾ຖະ ຃ຈິ ທໃ າຽຓບຄທຼຄ຃ໍາ ຍໃ ຽໍ ຎຌັ ຋ໃ ຘີ ຌ຺ ເ຅ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຌ.ີໄ - ຘໃ ຄັ ເນກໄ ບຄກໍາຖຄັ ຋ະນາຌຉຖີ ູກ຅ຼຄໜາໄ ຈທໄ ງຽຄຌິ , ຈທໄ ງ຃ໍາ ຾ຖທໄ ຌໍາແຎງຄິ ຘຸຓເຘໃ ກາໍ ຾ຑຄແຏໃ ໜາຓ ຽຑໃ ບຈຄຶ ຈູຈ຃ທາຓຘຌ຺ ເ຅ຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ຽຓບຄທຼຄ຃ໍາເຌກາຌຆບກນາຘໃ ຄິ ຂບຄບຌັ ຓ຃ີ ໃ າ. ຃ຈໃ ຄັ ຑຄ຺ ຘາທະຈາຌຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຂຼຌທໃ າ “ຑະບຄ຺ ເນກໄ ບຄຑະ຃ຄັ ນົທຄຽຍກີ ຽບາ຺ ຽຄຌີ , ຃ໍາ, ຓາຉຽີ ຎຌັ ຅ຼຄໜາໄ ຾ຖທໄ ງຄິ ຘຸຓເຘໃ ກໍແຏໃ ຘາຓທຌັ ຘາຓ ຃ຌ ຽຓໃ ບຎະຆາຆຌ຺ ບບກແຎ຋ໍາຓານາກຌິ ຑຍ຺ ຽນຌັ ຖູກ຅ຼຄ຋ໃ ຽີ ປຈັ ຈທໄ ງ ຽຄຌິ , ຃ໍາ ຈໃ ຄັ ກໃ າທ ກໍຑາກຌັ ຊາກຊາຄ ກແໍ ຏໃ ບຌັ ແຈຽໄ ຎຌັ ຘາຽນຈຽປຈັ ເນກໄ າໍ ຾ຑຄຽຓບຄຊກ຋າໍ ຖາງ ຾ຖທໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ກງໍ ກ຺ ຑຌ຺ ຽຂາ຺ໄ ຉຽີ ບາ຺ ຽຓບຄແຈຄໄ ໃາງ ”. ຽຓໃ ບຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຆາຍຂໃ າທກໃ ຼທກຍັ ຽນຈກາຌ ຽຓບຄທຼຄ຃ໍາ ກາໍ ຾ຑຄຊກຊາກຊາຄຂາຈຽຎຌັ ຍຌັໄ ຽຎຌັ ຉບຌຌຌັໄ ຑະ ບຄ຺ ແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ເນກໄ ບຄ຋ະນາຌຍຸກຉຽີ ຂາ຺ໄ ຽຓບຄທຼຄ຃ໍາເຌ຋ຸກຈາໄ ຌ. ຑະງາຽຑາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຽຓບຄທຼຄ຃ໍາ ບບກຉໃ ໍຘູຘໄ ຸຈ຃ທາຓຘາຓາຈ ຾ຖະ ຘູຍໄ ໃ ແໍ ຈຘໄ ຸຈ຋າໄ ງກຊໍ ກ຅ຍັ , ຽຑໃ ບຘະ຾ຈຄ຃຃ທາຓຎຆີ າຘາຓາຈຂບຄຑະງາຽຑາ຺ , ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈບໄ າຌຸງາຈເນຑໄ ະງາຽຑາ຺ ຽຂາ຺ໄ ຆຌ຺ ຆາໄ ຄກຍັ ຑະບຄ຺ . ຾ຉໃ ຍໃ ໍຓເີ ຏຽບາ຺ ຆະຌະກຌັ ແຈຈໄ ທໄ ງຽນຈຌຌັໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ແຈຉໄ ກ຺ ຖຄ຺ ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນໄ ຑະງາຽຑາ຺ ຂຌຶໄ ຎກ຺ ຃ບຄ ຽຓບຄທຼ຃າໍ ຃ຌ຃ຽກໃ າ຺ . ຾ຉໃ ຑະງາຽຑາ຺ ຍໃ ໍງບຓຂໍຽຓບດໃ ູກຍັ ຑໃ ຌິ ບໄ ຄ຋ໃ ຽີ ຓບຄຆຼຄຈຄ຺ , ຆຼຄ຋ບຄ. ຽຓໃ ບກບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຉແີ ຈຽໄ ຓບຄທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ຽຓບຄທຼຄ຃ໍາແຈ຾ໄ ຖທໄ ຑະບຄ຺ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນຍໄ າ຃ຸຓໄ ຽຎຌັ “ໝໃ ຌ຅ຌັ ” ຎກ຺ ຃ບຄຽຂຈ຾຃ທຌໄ ທຼຄ຅ຌັ , ຾ຉໃ ຄເນຍໄ າຘຼຓ ຽຎຌັ “ໝໃ ຌກະຍບຄ” ຎກ຺ ຃ບຄຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຖາທຐໃ າງເຉໄ ຾ຉໃ ຽຓບຄຏາຌໍາໄ ປໃຸ ຄ ຖຄ຺ ແຎຽຊຄິ ຽຂຈ຾ຈຌຂບຓ຋ໃ ນີ ທ຺ ນາຈນໃ ົຏີ ີ (ຽຂຈ຾຃ທຌໄ ຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ).ແຖງະຈຼທກຌັ ຑະບຄ຺ ແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນໄ ຑະງາຽຓບຄຂທາຌໍາຽບາ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຽຏໃ າ຺ ຖາທຽ຋ຄິ ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ຊໃ ຌິ ຊາຌດໃ ູ຾ຉໃ ຖະຍບຌ ຃ ຘຍິ ຑຌັ ຃ບຍ຃ທ຺ ແຎຉຄັໄ ນົກັ ຊາຌດໃ ູກະ຾ຈຒາໄ ຾຋ຍ຾຃ຓຄໃຓທຼຄ຅ຌັ . ຘຍິ ຑຌັ ຃ບຍ຃ທ຺ ແຎຉຄັໄ ນົກັ ຊາຌດໃ ູໜບຄນາຌຌບໄ ງ ຾ຖະ ໜບຄນາຌນົທຄ ຾ຖະ ບກີ ຑທກໜໃ ຄຶ ແຎ ຉຄັໄ ດໃ ູຑູ຅າາຌຽຊາ຺ໄ (ກາຖະຘຌິ ຎະຽ຋ຈແ຋ຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ). 3.3.3. ກາຌຍຸກຉນີ ທ຺ ຽຓບຄຖາທ຋າຄຐໃ ຄັ ຂທາ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ ຑາງນົຄັ ກາຌ຅ຈັ ຾຅ຄປູຍ຾ຍຍກາຌຎກ຺ ຃ບຄ຾ກໃ ທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ທຼຄ຃ໍາ ຘາໍ ຽຖຈັ ຾ຖທໄ ຓາເຌ ຃.ຘ 1357 ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈຽໄ ຃ໃ ບຌກາໍ ຖຄັ ຋ຍັ ເນງໃ ຖຄ຺ ແຎ຾຃ທຌໄ ປບໄ ງຽບຈັ , ຿຃ຖາຈ ຾ຖະ ກຸຄຘບີ າງຸ຋ະງາ (ຖາໄ ຌຽຑງ). ກາຌຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຃ຄັໄ ຌີໄ ຑະ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນໝໄ ໃ ຌ຾ກ ຾ຖະ ໝໃ ຌກະຍບຄຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ບບກໜາໄ ເນຑໄ ະງາຽຓບຄຂທາຽຎຌັ ຎກີ ຂທາ, ເນຑໄ ະງາຽຓບຄ ຆາງຽຎຌັ ຎີກຆາງ຾ຉໃ ເນໝໄ ໃ ຌ຅ຌັ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ນົທຄ ຖທຓຑຌ຺ ຽຘກິ ແຈໄ 60.000 ຃ຌ຺ , ຆາໄ ຄຽຘກິ 500 ຿ຉ, ຓາໄ ຽຘກິ 1000 ຿ຉ ຾ຖະ ຽນບົ ຌຌັໄ ແທປໄ ກັ ຘາຽຓບຄ. ແຖງະກາຌຽຈີຌ຋າຄແຎຽບ຺າຖາໄ ຌຽຑງ (ບາງຸ ຋ະງາ) ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຸຓ ແຈຌໄ ໍາ຋ັຍຉີຽບ຺າຍັຌຈານທ຺ ຽຓບຄ຋ໃ ີດໃ ູ຋າຄ ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກຘຼຄເຉໄ ຃ ຾຃ທຌໄ ປບໄ ງຽບຈັ ຾ຖະ ຿຃ຖາຈແຈ຾ໄ ຖທໄ ຅ຍັ ຽບາ຺ ຑະງາຽຓບຄຈໃ ຄັ ກໃ າທແຎຂຄັ ແທ.ໄ ຅າກຌຌັໄ , ຑະ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ກເໍ ນກໄ ບຄ຋ະນາຌຉຽີ ບາ຺ ນທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ຋ໃ ຂີ ຌຶໄ ກຍັ ຾຃ທຽຌປບໄ ງຽບຈັ ຓຽີ ຓບຄຑະຘາຈ, ຽຓບຄຑະຘະຂຼຌ, ຽຓບຄ ຑະຖຄິ , ຽຓບຄຑະຌະຖາງ, ຽຓບຄຑະຌາ຋ຼຌ, ຽຓບຄຽຆຂະຘາຈ, ຽຓບຄຘະຑຄັ ຘໃ ຾ີ ຅, ຽຓບຄ຿ຑຌຒຄິ ຾ຈຈ ຾ຖທໄ ຅ຍັ ຽບາ຺ ຑະງາຽຓບຄຈໃ ຄັ ກໃ າທຽນໃ າົ຺ ຌີໄ ຓາຂຄັ ແທ຋ໄ ໃ ຽີ ຓບຄປບໄ ງຽບຈັ . 74 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

຅າກຌຌັໄ ຑາງນົຄັ ຋ໃ ຑີ ະບຄ຺ ແຈ຋ໄ າໍ ກາຌຍຸກ຅ຍັ ກໃ ຸຓຑະງາຽຓບຄຈໃ ຄັ ກໃ າທແຈໝໄ ຈ຺ ຾ຖທໄ , ຑະບຄ຺ ແຈຂໄ ຼຌຘາຌຽຊຄິ ຑະງາບໃ ູ ຋ບຄ ຾ນໃ ຄບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຽຑງ (ບາງຸ຋ະງາ) ເຌຘາຌແຈຂໄ ຼຌທໃ າ “຅ກັ ຖຍ຺ ນົ ປູທໄ ໃ າຘໃ ຄິ ເຈຌຌັໄ ຅າ”. ຽຓໃ ບຑະຽ຅າ຺ໄ ບູ຋ບຄ ແຈໄ ປຍັ ຂໃ າທ຾ຖທໄ ກຽໍ ກຈີ ຃ທາຓຘະ຋າໄ ຌດາໄ ຌກທ຺ ຾ຖທໄ ແຈຉໄ ບຍຘາຌເຌ຋ຌັ ຋ທີ ໃ າ “ຽປາ຺ ນາກຽຎຌັ ຑໃ ຌີ ບໄ ຄກຌັ ຓາ຾ຉໃ ຂຸ ຌຍູຕຓ຺ ຑຸ ຌໄ ຈາງ ຽ຅າ຺ໄ ງາກແຈຍໄ າໄ ຌ, ແຈຽໄ ຓບຄເນຽໄ ຅າັໄ ຾ຉໃ ຽຂຈ຾ຈຌຈຄ຺ ຘາຓຽຘາ຺ໄ (ຈຄ຺ ຑະງາແຒ) ຽຓໃ ບຽ຋ໃ າ຺ ຑູງາຑໃ ໍ ຾ຖະ ຾ຈຌຽຓບຄຌະ຃ບຌ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຋ບໄ ຌ, ບຌັ ໜໃ ຄຶ ຂບໄ ງ຅ຈັ ຘໃ ຄ຺ ຌໍາໄ ບບໄ ງຌໍາໄ ຉາຌ຋ຸກຎີ, ບຌັ ໜໃ ຄຶ ຖູກຂາໄ ຆໃ ຌາຄ຾ກທໄ ງບຈຒາໄ ເນງໃ ຓາ຾ຖທໄ ຅ຈັ ຘໃ ຄ຺ ຓາເນໄ ຎຈັ ຽຆໃ ບຎູໝບຌ຾ກໃ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຾ຖ”. ຑບໄ ຓຌຌັໄ ຑະງາບູ຋ບຄກ຅ໍ ຈັ ຾຅ຄຽ຃ໃ ບຄຍຌັ ຌາກາຌຌໍາຓາຊະນທາງເນ຾ໄ ກໃ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ບຌັ ຓຆີ າໄ ຄຑາງ (ຆາໄ ຄຏູ)ໄ 51 ຿ຉ, ຆາໄ ຄຑຄ຺ (ຆາໄ ຄ຾ຓໃ ) 50 ຿ຉ, ຃າຘບຄໝໃ ຌ, ຽຄຌິ ຘບຄ຾ຘຌ, ຌໍ຾ຘຌໜໃ ທງ ຑບໄ ຓກຍັ ຽ຃ໃ ບຄ຋ໃ ີ ຓ຃ີ ໃ າບໃ ຌໂບກີ ດໃ າຄຖະປບໄ ງ, ຑະຽ຅າ຺ໄ ບູ຋ບຄແຈບໄ ໃ ບຌງບຓຽຎຌັ ຍາໄ ຌຑໃ ຽີ ຓບຄຌບໄ ຄດໃ າຄ຾຋຅ໄ ຄິ . ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຽກຈີ ຃ທາຓຽຑໃ ຄິ ຑໍເ຅ຉໃ ໍຑະງາບູ຋ບຄ ຾ຖທໄ ຉກ຺ ຖຄ຺ ຎໃ ບງຉທ຺ ຑາງຽຓບຄຽນໃ ົາ຺ ຌຌັໄ ແຎຽຎັຌບຈິ ຘະນົະ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ເນ຃ໄ ໍາຘໃ ຄັ ຘບຌທໃ າ “ເນດໄ ໃ ູເຌນົກັ ຘຌິ ຋າໍ ຍໃ ໍເນຍໄ ຼຈຍຼຌຏູບໄ ໃ ຌ” ຾ຖທໄ ຑະບຄ຺ ກຽໍ ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ກຍັ ທຼຄ຅ຌັ ດໃ າຄຓແີ ຆ. 3.3 ກາຌຎຍັ ຎຸຄບໍາຌາຈກາຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ 3.3.1 ກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ກາຌຎກ຺ ຃ບຄ  ຂຌັໄ ຽຂໃ ບຌຽຓບຄ ໝາງຽຊຄິ ນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ຽຎຌັ ຽຓບຄງຸຈ຋ະຘາຈ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄປບຍຈາໄ ຌ. ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄຽຓບຄຽນໃ ົາ຺ ຌຘີໄ ໃ ທຌເນງໃ ຾ຓໃ ຌຌາງ຋ະນາຌຂຌັໄ ຂຸຌຑຌ຺ (຾ຓໃ ຋ຍັ ) ຋ໃ ຑີ ະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແທຽໄ ຌບໄ ຽຆໃ ບເ຅ຽຆໃ ຄິ ຽບຌີໄ ທໃ າ “ຂຸ ຌເນງໃ ຽຂໃ ບຌຽຓບຄ” ຽຓບຄຈໃ ຄັ ກໃ າທ ຎະກບຍຓ:ີ - ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ - ຽຓບຄທຼຄ຃າໍ - ທຼຄ຾ກ - ທຼຄຽຓບຄຏາຌາໍໄ ປໃ ຸ ຄ - ທຼຄຎາກນທໄ ງນົທຄ - ທຼຄຆຼຄຘາ - ທຼຄກະຍບຄ - ທຼຄປບໄ ງຽບຈັ ຾ຖະ ຿຃ຖາຈ - ຽຓບຄຑທຌ - ຽຓບຄ຅າໍ ຎາຌະ຃ບຌ ຘໃ ທຌທໃ າຽຓບຄຆຼຄ຋ບຄຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌຽຎຌັ ຽຓບຄນົທຄຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຋ຄັ ຽຎຌັ ຽຓບຄຽຂໃ ບຌຌາໍ ບກີ .  ຂຌັໄ ຾ຂຄຽຓບຄ ຽຓໃ ບຊກ຅ຈັ ຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ຂຌັໄ ຾ຂຄຽຓບຄ຾ຓໃ ຌຽຓບຄ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຘໍາ຃ຌັ ເຌຖະຈຍັ ປບໄ ຄຽຓບຄເນງໃ ຖຄ຺ ຓາ, ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄຽຓບຄ ຽນໃ ົາ຺ ຌ຾ີໄ ຓໃ ຌຽ຅າ຺ໄ ຘກັ ຈຌີ າ ນົ ຽຆໃ ບຘາງຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘກັ ຈຌິ າ຋ບໄ ຄຊໃ ຌີ ຌຌັໄ ຽບຄ, ຾ຉໃ ກຽໍ ຎຌັ ຏູ຋ໄ ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓ຅ໃ ຄ຺ ປກັ ຑກັ ຈຉີ ໃ ໍບໍາຌາຈຘູຌ ກາຄກ຃ໍ ຉໃ ໍຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຌຌັໄ ຽບຄ. ຽຆໃ ຄິ ຽບຌີໄ ທໃ າ “ຂຸ ຌ ເນງໃ ຂບຍຽຓບຄ” ຽຓບຄຈໃ ຄັ ກໃ າທຎະກບຍຓຈີ ໃ ຄັ ຌ:ີໄ - ຽຓບຄ຾ກໃ ຌ຋າໄ ທ (ແຆງະຍູຖ)ີ - ຽຓບຄໜບຄຍທ຺ (຅ຄັ ນທຈັ ແຆງະຑູຓ) 75 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

- ຽຓບຄຘາຓໝໃ ຌ (ບໍາຽຑຑີ ູຂຼທ ຅ຄັ ນທຈັ ແຆງະຑູຓ) - ຽຓບຄຆາງ (຅ຄັ ນທຈັ ຽຖງີ ) - ຽຓບຄຂທາ (ຏຄ຺ໄ ຘາຖ)ີ - ຽຓບຄຎາກກທາຄ (ກທາຄຉູຓ, ນທຼຈຌາຓ).  ຂຌັໄ ຂບຍຽຓບຄ (ຽຓບຄຂບຍຈໃ າຌ) ຍຌັ ຈາຽຓບຄ຋ໃ ຅ີ ຈັ ຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ຽຓບຄຂບຍຈໃໃ າຌ ນົ ຂຌັໄ ຂບຍຽຓບຄຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌຽຓບຄ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຘໍາ຃ຌັ ຋າຄຈາໄ ຌງຸຈ຋ະງາ ຘາຈກາຌ຋ະນາຌ ຽຎຌັ ຽຓບຄ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູຆາງ຾ຈຌຽຎຌັ ຘໃ ທຌນົາງ, ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄຽຓບຄຽນໃ ົາ຺ ຌແີໄ ຈ຾ໄ ກໃ ຾ຓໃ ຋ຍັ (ຌາງ຋ະນາຌ) ຏູຽໄ ກໃ ຄັ ກາໄ ຾ຖະ຅ໃ ຄ຺ ປກັ ຑກັ ຈຉີ ໃ ໍກະຘຈັ . ນທ຺ ຽຓບຄຂບຍຈໃ າຌຽນໃ ົາ຺ ຌີໄ ຓນີ ົາງດໃ ູຽຂຈ຾ຈຌກໍາໄ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ , ກໍາໄ ຉາຽທຌັ ບບກ຋າຄຑາກຽ ໝບ ຾ຖະ ຑາກເຉໄ ຈໃ ຄັ ຎະກຈ຺ ຆໃ ເຌຑຄ຺ ຘາທະຈາຌຖາທຽປາ຺ ຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ - ຽຓບຄຂບຍຈໃ າຌກາໍໄ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຓີ 4 ຽຓບຄ຃: ຽຓບຄຌະ຃ບຌແ຋, ຽຓບຄ຾ຑ, ຽຓບຄຈຄ຺ ຾ຖະ ຽຓບຄງາຄ - ຽຓບຄຂບຍຈໃ າຌກາໍໄ ຉາຽທຌັ ບບກຓີ 8 ຽຓບຄ຃: ຽຓບຄຽ຅ຈັ ທຼຄ, ຽຓບຄກທາໄ ຄຘຼຓ, ຽຓບຄກທາໄ ຄ຋ໃ ຄ຺ ,ຽຓບຄນົທຄ , ຽຓບຄທຄັ , ຽຓບຄກະຉາກ, ຽຓບຄຆຸຓຑບຌ ຾ຖະ ຽຓບຄຆະ຿ຎຌ. - ຽຓບຄຂບຍຈໃ າຌຈາໄ ຌຽໝບຓີ 13 ຽຓບຄຓ:ີ ຽຓບຄຍຸຌຽໝບ, ຽຓບຄຍຸ ຌເຉ,ໄ ຽຓບຄຍາໄ ຌຎໃ ຄ຺ , ຽຓບຄປຸ ຌ, ຽຓບຄ ຾ຍຄ, ຽຓບຄຆຼຄ຃ບໄ ຄ, ຽຓບຄ຿຃ກປາຓ, ຽຓບຄຆຼຄ຋ບຄ, ຽຓບຄຆຼຄຉຌໄ , ຽຓບຄຐາ, ຽຓບຄຑທ຺ , ຽຓບຄຑູ຃ູຌ ຾ຖະ ຽຓບຄ຾ນຄ. - ຽຓບຄຂບຍຈໃ າຌກໍາໄ ເຉຓໄ ີ 9 ຽຓບຄ ຃: ຽຓບຄຑຓ຺ ຓະ຋ຈັ , ຽຓບຄຎາກກຍ຺ , ຽຓບຄກຸຌຆບຌ, ຽຓບຄ຃ໍາ຾ນຄ, ຽຓບຄຈບຌ຾ຈຄ, ຽຓບຄ຿ຘກ, ຽຓບຄ຃ບໄ ຄ຋ບຄ, ຽຓບຄ຅ຌັ ນບຓ ຾ຖະ ຽຓບຄບາໄ ງ. 3.2.2. ກາຌຽຖໃ ບຌງຈ຺ ຉໍາ຾ໜໃ ຄຏູ຋ໄ ໃ ຓີ ຏີ ຌ຺ ຄາຌ ຽຓໃ ບກາໍ ຖຄັ ຽ຃ໃ ບຌຓາຽຊຄິ ທຼຄ຅ຌັ ຉຌ຺ໄ ຖະຈູຐຌ຺ ຎີ ຃.ຘ 1357. ຑະບຄ຺ ແຈຑໄ ກັ ຽຆາ຺ ດໃ ູ຋ໃ ຌີ .ີໄ ຽຑໃ ບຽຎຌັ ກາຌຉບຍຘະໜ ບຄກຍັ ຃ຸຌຄາຓ຃ທາຓຈເີ ນ຾ໄ ກໃ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຌາງກບຄ ຾ຖະ ຽນົາ຺ໄ ຋ະນາຌ຋ຄັ ຋ຸກໂ຃ຌ຺ ຋ໃ ຓີ ຏີ ຌ຺ ຄາຌຌຌັໄ . ຑະບຄ຺ ແຈ຅ໄ ຈັ ຄາຌຘະນົບຄ ແຆ຋ໃ ງີ ໃ ຄີ ເນງໃ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຅ຈັ ຾຅ຄຖະຍຼຍກາຌຎກ຺ ຃ບຄ຃ຌເໝໃ ເນ຾ໄ ໝຌໄ ໜາຽຂຓັໄ ຾ຂຄ ຾ຖະ ໝຌັໄ ຃ຄ຺ ຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ - ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນຎໄ ູຖຼໄ ຄຽຎຌັ ຾ຘຌຽຓບຄ (ບາໄ ງທຼຄຏາ) ຽຎ຾ັ ຓໃ ຋ຍັ ເນງໃ (ຽຘຌາ຋ກິ າຌຘູຄຘຸຈ) ປຍັ ຏຈິ ຆບຍ຾ຏໃ ຌຈຌິ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຋ຄັ ຓທຌ. - ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນໝໄ ໃ ຌກະຍບຄຽຎັຌປບຄ຾ຓໃ ຋ຍັ ເນງໃ ນົ ຽຎັຌຽຘຌາ຋ກິ າຌ຋ະນາຌຘູຄຘຸຈ, ປຍັ ຏຈິ ຆບຍ຾ຏໃ ຌຈຌິ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຋ຄັ ຓທຌ. - ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນໝໄ ຌນົທຄ, ຑະງາຽຓບຄຂທາ, ຑະງາຽຓບຄຆາໄ ງ, ຽ຅າ຺ໄ ຑູຓຽໜບ, ຽ຅າ຺ໄ ຑູຓເຉ຋ໄ ຄັ 5 ຑະງາຽຎັຌ ຾ຓໃ ຋ຍັ , ຋ຄັ 5 ປຍັ ຏຈິ ຆບຍຈຌິ ຾ຈຌບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຋ຄັ ຓທຌ. ຾ຍໃ ຄຽຂຈກຌັ ປຍັ ຏຈິ ຆບຍ. - ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນຑໄ ະງາໝໃ ຌໜາໄ ຈໍາຖຄ຺ ຉໍາ຾ໜໃ ຄຽຎ຺ັຌຽ຅າ຺ໄ ນໍ຾຋ຌ (ຽ຅າ຺ໄ ຑູຓໜາໄ ) ນົ ຂຸ ຌຖາຆະທຄ຺ ໜາໄ (ກຓ຺ ໜາໄ ນົ ກຓ຺ ທຄັ ໜາໄ ). - ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເໝໃ ຌ຾ຏໃ ຌຈໍາຖຄ຺ ຉໍາ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ປບຄຽ຅າ຺ໄ ນໍ຾຋ຌ. - ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຽ຅າ຺ໄ ໝໃ ຌຌາຽໝບ, ເນຈໄ າໍ ຖຄ຺ ຉາໍ ຾ໜໃ ຄຽ຅າ຺ໄ ນໍນຄົັ ນົ ຂຸຌຖາຆະທຄ຺ ກາໍ ຆາງ (ກຓ຺ ນົຄັ ນົ ທຄັ ນົຄັ ). - ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ໝໃ ຌຌາເຉໄ ຈໍາຖຄ຺ ຉາໍ ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ປບຄຽ຅າ຺ໄ ນນໍ ຄົັ . 76 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

- ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຌາງນົທຄຽໜບເຌຊາຌະຽຎຌັ ຂຸ ຌຑຌ຺ ຋ະນາຌຽບກ ຏູປໄ ກັ ຘາຌະ຃ບຌນົທຄເນຈໄ ໍາຖຄ຺ ຉໍາ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຃ຸຓໄ ຃ບຄກາໍໄ ໜາໄ ( ຏູຑໄ ຑິ າກຘາຌຐໃ າງໜາໄ ). - ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຌາາງນົທຄເຉຈໄ າໍ ຖຄ຺ ຉາໍ ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຃ຸຓໄ ຃ບຄເຌກາໍໄ ນົຄັ (ຘາຌຐໃ າງນຄົັ ຃ຘາຌຐໃ າງຌາຄຘະໜຓ຺ ). ຌບກ຅າກຌ຾ີໄ ຖທໄ , ຍຌັ ຈາຌາງ຋ະນາຌຂຌັໄ ຏູຌໄ ບໄ ງຖຄ຺ ຓາຆຍັ ຆບໄ ຌຽຂາ຺ໄ ດໃ ູເຌໜາໄ ຋ໃ ຉີ ໍາ຾ໜໃ ຄຉໃ າຄໂຂບຄຊາຌະຂບຄ ເຏຖາທດໃ າຄຘຓ຺ ກຼຈ 3.3.3 ກາຌ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຏູ຋ໄ ໃ ຓີ ຏີ ຌ຺ ຄາຌແຎຎກ຺ ຃ບຄຽຓບຄ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຏູຎໄ ຺ກ຃ບຄຽຓບຄຽນໃ ົາ຺ ຌຘີໄ ໃ ທຌເນງໃ ຾ຓໃ ຌຌາງ຋ະນາຌຂຌັໄ ຂຸ ຌຑຌ຺ (຾ຓໃ ຋ຍັ ) ຋ໃ ຑີ ະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ແທຽໄ ຌບໄ ຽຆໃ ບເ຅ຽຆໃ ຄິ ຽບຌີໄ ທໃ າ “ຂຸ ຌເນງໃ ຽຂໃ ບຌຽຓບຄ” ຽຓບຄຈໃ ຄັ ກໃ າທຎະກບຍຓ:ີ - ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ (ຍາ຃ຸຓຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ) - ຽຓບຄທຼຄ຃ໍາ ເນຑໄ ະງາຽຑາ຺ ຏູເໄ ໝໃ ຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ - ທຼຄ຾ກ (ຂບຌ຾ກໃ ຌຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ) ຉຄັໄ ໝໃ ຌ຾ກໃ (ຍາ຅຾ີ ຂ)ໄ ຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ - ທຼຄຽຓບຄຏາຌາໍໄ ປໃ ຸ ຄ ຉຄັໄ ໝໃ ຌຏາຌາໍໄ ປໃຸຄຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ - ທຼຄຎາກນທໄ ງນົທຄ ຉຄັໄ ເນຑໄ ະງາຎາກນທໄ ທງນົທຄຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ - ທຼຄຆຼຄຘາ ຉຄັໄ ເນຑໄ ະງາຆຼຄຘາຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ - ທຼຄກະຍບຄ ເນຽໄ ຅າ຺ໄ ຌຌັໄ ຋ະ຾ຘຌຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ - ທຼຄປບໄ ງຽບຈັ ຾ຖະ ຿຃ຖາຈ ເນຑໄ ະປບໄ ງຽບຈັ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຎກ຺ ຃ບຄ - ຽຓບຄຑທຌ ເນຑໄ ະງາ຋ຼຌ຃ໍາງໍ ຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ - ຽຓບຄ຅າໍ ຎາຌະ຃ບຌເນຖໄ ູກນົາຌຑະງາ຅າໍ ຎາ຋ຖິ າຈຽຎຌັ ຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄ ຘໃ ທຌທໃ າຽຓບຄຆຼຄ຋ບຄຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌຽຎຌັ ຽຓບຄນທົ ຄຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຋ຄັ ຽຎຌັ ຽຓບຄຽຂໃ ບຌຌາໍ ບກີ . 2. ກາຌຎຍັ ຎຸຄ຋າຄຈາໄ ຌທຈັ ຋ະຌະ຋າໍ 2.1 ກາຌຌາຽບາ຺ ຘາຘະໜາຑຸຈຽຂາ຺ໄ ຓາເຌຖາທເຌຎີ ຃.ຘ 1359 ຆຌ຺ ຆາຈຖາທເຌ຾ຉໃ ຍູປາຌຽ຃ງີ ຌຍັ ຊຏຒີ າໄ , ຏ຾ີ ຊຌ, ຏຑີ ໃ ໍຏ຾ີ ຓໃ ຉໃ າຄໂຌາໂ ຾ຉໃ ຑໍຓາຽຊຄິ ຃.ຘ 69 ຂຸຌນົທຄຖຽີ ຓາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄຌະ຃ບຌຽຑຄາງຂບຄຽຏໃ າ຺ ບາໄ ງຖາທແຈຌໄ າໍ ຽບາ຺ ຘາຘະໜາຑຸ ຈຽຂາ຺ໄ ຓາແຈຌໄ ໍາຽບາ຺ ຘາຘະໜາຑຸ ຈຽຂາ຺ໄ ຓາຽຏງີ ຾ຏໃ ຌຆຌ຺ ຽຏໃ າ຺ ບາໄ ງ ຖາທຓາ຾ຖທໄ , ຾ຉໃ ຏໃ າຌຓານາົ ງປບໄ ງຎ຋ີ ໃ ຃ີ ຌ຺ ຖາທຊກຽ຃ໃ ບຌງາໄ ງຖຄ຺ ຓາ຋າຄເຉຽໄ ຖໃ ບງໂ, ຌຍັ ຋ຄັ ຘາຘະໜາຑຸຈກແໍ ຈ຃ໄ ໃ ບງໂ຅ຈ ຅ໃ າຄນາງແຎ, ຾ຉໃ ກໍງຄັ ຌຍັ ຊຘໃ ຄີ ບໃ ຌໂຉະນົບຈຓາ. ຅ຌ຺ ກະ຋ຄັ ຽຊຄິ ຎີ ຃.ຘ 1359 ຑະຌາຄ຾ກທໄ ຽກຄງາ ຏູຽໄ ຎັຌບກັ ຃ະຖະ ຓະຽນຘຂີ ບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈປໄ ບໄ ຄຂໍເນຑໄ ະບຄ຺ ຖຄ຺ ແຎຌາໍ ຽບາ຺ ຘາຘະໜາຑຸ ຈ຅າກຌະ຃ບຌບຄັ ກໍ ຂຌຶໄ ຓາບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຽທຖາຌຌັໄ , ຑະບຄ຺ ຓ຃ີ ທາຓງຌິ ຈີ ຅ໃ ຄິ ຑໍຑະແ຋ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນຽຘຌາບາຓາຈຌາໍ ຽ຃ໃ ບຄຍຌັ ຌາກາຌແຎຊະນທາງ຾ກໃ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຂະຽ ໝຌ຾ນໃ ຄຌະ຃ບຌບຄັ ກຽໍ ຎຌັ ຃ໍາຘາຓໝໃ ຌ, ຾ກທໄ ຌາໍໄ ຃ຄັ ຾ຖະ ຾ກທໄ ຅ບຓຽຑຈັ ບຌັ ຓ຃ີ ໃ າ຅າໍ ຌທຌໜໃ ຄຶ . ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຂະຽໝຌ຾ນໃ ຄຌະ຃ບຌບຄັ ກໍຏູຽໄ ຎັຌ຾ຓໃ ຽຊາ຺ໄ ຽຓໃ ບແຈປໄ ຍັ ຘາຌຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ກໍຓ຃ີ ທາຓຈເີ ຅຋ໃ ຘີ ຸ ຈ ຅ໃ ຄິ ແຈໄ ຌຓິ ຌ຺ ຽບາ຺ ຑະຓະນາຎາຘະຓຌັ , ຓະນາຽ຋ຍຖຄັ ກາ ຑຂິ ຸ ຘຄ຺ 20 ຉຌ຺ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຌກັ ຍາຈ຋ໃ ປີ ຼຌ຅ຍ຺ ຑະແຉຎິຈກ຺ ຆໃ ຌໍຖະຘຄິ , ຌໍຕະຽຈຈ, ຌໍຖະຘາຈ. ຑບໄ ຓ຋ຄັ ແຈຑໄ ະຖາຆະ຋າຌຑະ຋ະປູຍຎຈັ ຅ະ຿ຘກະບຄ຺ ໜໃ ຄຶ ຌາຓທໃ າ “ຑະຍາຄ” ເນຓໄ າຽຎຌັ ຘໃ ຄິ ຘກັ ກະ ຖະຍູຆາ຾ກໃ ຆາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຑບໄ ຓຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ທຈິ ຂະຽໜຓງຄັ ແຈຓໄ ບຍໜໃ ໍຉຌ຺ໄ ຓະນາ຿ຑ, ຃ໍາຑຑີ ະແຉຎຈິ ກ຺ , ຌາງຘາໄ ຄນໃ ົໍຑະ, ຆໃ າຄຽນົກັ , ຽຄຌິ , ຆໃ າຄ຃ໍາ ຉະນົບຈປບຈຽ຃ໃ ບຄຈູຖງິ າຄຈຌ຺ ຉ,ີ ຎໃ ິຏາຈ, ຖະຌາຈ ຃ບໄ ຄທຄ຺ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຍໍຖທິ າຌບຸຎະຊາທຈັ , 77 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ບຸຎະຊາກຌກັ ຍທຈບາ຅າຌ 100 ຃ຌ຺ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຍຖໍ ທິ າຌຆໃ ທງ ຌາຄ຾ກທໄ ຽກຄງາ ຌາໍ ບກີ 1000 ຃ຌ຺ ຾ຖະ ຌກັ ຎາຈ 10 ຃ຌ຺ , ຽຈຌີ ຋າຄຂຌຶໄ ຘໃ ູຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ, ຘໃ ທຌຑະຍາຄແຈຌໄ າໍ ຓາຘະຊຈິ ດໃ ູ຋ໃ ຽີ ຓບຄທຼຄ຃ໍາທຈັ ຆຼຄ຾ກທໄ ຾ຖະ ຌຍັ ຾ຉໃ ຌຌັໄ ຓາຘາຘະ ໜາຑຸຈແຈກໄ າງຽຎຌັ ຘາຘະໜາຂບຄຆາທຖາທ຅ຌ຺ ຽຊຄິ ຋ຸກທຌັ ຌ.ີໄ 4 ຘາຽນຈ຋ໃ ຑີ າເນແໄ ຈປໄ ຍັ ແຆຆະຌະ ຾ຖະ ຃ທາຓໝາງຎະນທຈັ ຘາຈ ກ. ຘາຽນຈ຋ໃແີ ຈປໄ ຍັ ແຆຆະຌະ ເຌກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຖາທຍູປາຌຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຖາຈ, ຽບກະ ຑາຍດໃ ູ຋າຄຘບຄຐໃ ຄັ ຿ນົຄໄ ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄ ຉບຌກາຄຌຑີໄ າງເຉກໄ າຌຌໍາຑາຂບຄ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ເຌກາຄຘະຉະທຈັ ຋ີ XIV ແຈປໄ ຍັ ຏຌ຺ ຘໍາຽຖຈັ ງບໄ ຌຘາຽນຈນາົ ງຎະກາຌຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ - ງບໄ ຌກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ຾ຖະ ກາຌຌາໍ ຑາຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຎຆີ າຘາຓາຈຽຂຓັໄ ຾ຂຄ ຾ຖະ ຘະນົາຈ. ຘບຈ ຃ໃ ບຄຉາຓ຃ທາຓຓໃ ຸຄຓາຎາຊະໜາຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຍຌັ ຈາຽຏໃ າ຺ ດໃ ູເຌງຸກຘະແໝຌຌັໄ . - ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຽຏໃ າ຺ ຉໃ າຄໂ຋ໃ ຈີ ໍາຖຄ຺ ຆທີ ຈິ ດໃ ູຘບຄຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄຉບຌກາຄຌຽີໄ ນຌັ ທໃ າ ຓ຃ີ ທາຓ຅າໍ ຽຎຌັ ຋ໃ ຅ີ ະຉບໄ ຄແຈໄ ຿ປຓກຌັ ຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ບຌັ ໜໃ ຄຶ ບຌັ ຈຼທກຌັ ຽຑໃ ບຉາໄ ຌ຋າຌກຍັ ກາຌ຾ຏໃ ບໍາຌາຈຽຂາ຺ໄ ຓາຂບຄຑທກຘກັ ຈຌີ າບບໄ ຓຂາໄ ຄ ຅າກຌຌັໄ ຽຂາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຘະໜຍັ ຘະໜຌູ ຂະຍທຌກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓ ຖາທຑາງເຉກໄ າຌຌາໍ ຑາຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ດໃ າຄຘຸຈ ເ຅. - ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈຉໄ ຖີ າ຃າຘະຑາຍກາຌຉໃ າຄໂດູຑາງເຌ ຾ຖະ ຑາງຌບກດໃ າຄຊໃ ຊີ ທໄ ຌ ຾ຖະ ຊກຉບໄ ຄ຋ໃ ຘີ ຸຈ. - ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ປູ຅ໄ ກັ ຌາໍ ເຆກໄ າຖະ຿ບກາຈ, ປູຎໄ ຼຍ຋ຼຍຘະຑາຍກາຌ຋າຄກາຌຽຓບຄ ຾ຖະ ກາຌ຋ະນາຌ຋າຄ ຑາງເຌ ຾ຖະ ຋຋າຄຑາງຌບກຽຎຌັ ດໃ າຄຈ.ີ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຍໃ ໍຑຼຄ຾ຉໃ ຓຍີ ຸ ກ຃ະຖກິ ຖກັ ຘະຌະຽຈໃ ຌັ ຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ ຾ຉໃ ນາກຓ຃ີ ຸຌຘຓ຺ ຍຈັ , ຆໃ ຘຈັ ຋ຼຄ຋ໍາຉໃ ໍບຸຈຓ຺ ກາຌ ຂບຄຉຌ຺ , ຘາຓາຈຈຄຶ ຈູຈຽບາ຺ ຃ທາຓຌຍັ ຊ ຅າກຓະນາຆຌ຺ ດໃ າຄນົທຄນົາງ ຽຆໃ ຌັ ຓຎີ ະຆາຆຌ຺ ນົາງນທ຺ ຽຓບຄຍໍງບຓບບກຉໃ ໍຘູ ໄ ຉາໄ ຌກຍັ ຂະຍທຌຉາຓ຃າໍ ຘໃ ຄັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘກັ ຈຌິ າ຋ບໄ ຄຊໃ ຌິ , ນຌັ ຓາຘະໜຍັ ຘະໜຌູ ຂະຍທຌກາຌຽຉາ຺ໄ ຿ປຓ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທຂບຄຑະ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຌຍັ ຓຌໄ ຍັ ນົາງຂຌຶໄ ຘາຽນຈຈໃ ຄັ ກໃ າທຌຌັໄ ຘະ຾ຈຄບບກ຾ຉໃ ຖະຈາໄ ຌຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ - ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຽຎັຌກະຘຈັ ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຘະນົາຈເຌກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ຌໍາຑາ, ຑຽິ ຘຈ຾ຓໃ ຌກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ຌໍາຑາຽນໃ ົາປຍ຺ , ປູ ໄ ປກັ ຘາກໍາຖຄັ ຾ປຄຑຌໄ ຊາຌ ຽຍບໄ ຄຉຌ຺ໄ ຓກີ ໍາຖຄັ ຑຼຄ຾ຉໃ 32 ຃ຌ຺ ຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ , ຏໃ າຌ຅າກຂະຍທຌກາຌຉໃ ໍຘູຽໄ ຑໃ ບ ຽຉາ຺ໄ ຿ປຓຽຓບຄຖາທຍູປາຌ. ກໍາຖຄັ ຋ໃ ຽີ ຑໃ ຓີ ຂຌຶໄ ຌຍັ ຓນໄ ົາງຂຌຶໄ ຽຖໃ ບງໂ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຘາຓາຈຆໃ ຄັ ຆາກໍາຖຄັ ຐໃ າງ ກຄ຺ ກຌັ ຂາໄ ຓແຈດໄ ໃ າຄກຉບໄ ຄ. - ກາຌກໃ ຘໍ າໄ ຄນກົັ ຾ນໃ ຄຑຌໄ ຊາຌ຃ທາຓຘາຓກັ ຃ຑີ າງເຌ ຘຄັ ຽກຈຽນຌັ ທໃ າ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽປຈັ ແຈຈໄ ຽີ ຎຌັ ຑຽິ ຘຈ ຍໃ ໍຓີ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຃ຌ຺ ເຈ຋ໃ ຅ີ ະ຋ໍຖະງຈ຺ ຉໃ ຑໍ ະບຄ຺ ຾ຉໃ ດໃ າຄເຈ. ຌຍັ ຾ຉໃ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຋ຍັ ບບກ຅າກຑາກເຉເໄ ຌຎີ ຃.ຘ 1349 ເຌຽຍບໄ ຉຌ຺ໄ ຽຆໃ ບກຌັ ທໃ າ ຓກີ າໍ ຖຄັ ຘູປໄ ຍ຺ ຎະຓາຌ 10.000 ຃ຌ຺ , ຽຎຌັ ກາຖຄັ ຉຌ຺ໄ ຉໍຑຌໄ ຊາຌ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄ, ກາຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ຌາໍ ຑາຽນໃ ົາ຺ ປຍ຺ ຖທໄ ຌ຾ຉໃ ຾ຓໃ ຌຍຸກ຃ຌ຺ ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຽກໃ ຄັ ກາໄ ຘາຓາຈ ຾ຖະ ຽຎຌັ ຏູແໄ ທຽໄ ຌບໄ ຽຆໃ ບ ເ຅ຉໃ ຑໍ ະບຄ຺ ຽຎຌັ ດໃ າຄຈ,ີ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຌຌັໄ ແຈ຅ໄ ຈັ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ໜາໄ , ຾ຓໃ ຋ຍັ ນົຄັ , ຎີກຆາງ ຾ຖະ ຎີກຂທາ ເຌຌຓີໄ ກີ ບຄ ຑະຖາ຋ກິ າຌຽ຃ໃ ບຌ຋ໃ ແີ ຎຈທໄ ງຽຑໃ ບກະກຼຓຘະຍຼຄບານາຌຽ຃ໃ ບຄຌໃ ຄຸ ນໃ ຓ຺ ຾ຖະ ດໃ າຎທ຺ ຑະງາຈບໃ ຌໂ 78 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

- ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທ຋ໃ ດີ ໃ ູຘບຄ຿ນຄົ ໄ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄຉບຌກາຄຌ,ີໄ ຑາງນົຄັ ແຈນໄ ຸົຈຑຌ຺ໄ ບບກ຅າກ຾ບກຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຂະຽໝຌ ເຌຖະນທໃ າຄ຋າໄ ງຘະຉະທຈັ ຋ີ XIII ຌຌັໄ ຾ຖທໄ . ຍຌັ ຈາຖຈັ ຉໃ າຄໂກແໍ ຈ຾ໄ ງກຉທ຺ ບບກຽຎຌັ ຽບກະຖາຈຑໍເຏຑໍ ຖາທ, ຅າກຌຌັໄ ຉໃ ໍຓາບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄຑທກຘະນງາຓ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ນົກັ ຾ນໃ ຄດໃ ູ຿ນົຄໄ ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຽ຅າ຺ໄ ຑະງາແຈ຾ໄ ຏໃ ບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂຌຶໄ ຓາຎກ຺ ຃ບຄ຿ຈງກຄ຺ , ຉໃ າຄຐໃ າງກຉໍ ໃ າຄໂບາແຘ຋ໃ າ຾ປຄຽຆໃ ຄິ ກຌັ ຾ຖະ ກຌັ ຽຑໃ ບຉາໄ ຌກຍັ ບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄຉໃ າຄຆາຈ. ຉໃ ໍຓາຽຊຄິ ແຖງະຉຌ຺ໄ ຂບຄຘະຉະທຈັ ຋ີ XIV ບໍາຌາຈບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄບາຌາ຅ກັ ຘຸ຿ຂແ຋ ຽຖໃ ຓີ ບໃ ບຌຽຑງຆຸ ຈ຿ຆຓຖຄ຺ ຿ຈງຘະຽຑາະ຋ໃ ີຑາງນົຄັ ຽ຅າ຺ໄ ຂຸ ຌຖາຓກໍາ຾ນຄ ຘຌິໄ ຑະຆຌ຺ , ຍຌັ ຈາຖຈັ ຂບຄຖາທ຋ໃ ດີ ໃ ູ຋າຄ຿ນົຄໄ ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄຽນຌັ ຓ຃ີ ທາຓ ຅າໍ ຽຎຌັ ຋ໃ ຘີ ຸຈ຾ຖທໄ ຉບໄ ຄແຈຽໄ ຉາ຺ໄ ຿ປຓກຌັ ຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ໜໃ ຄບາຌາ຅ກັ ຈຼທ ຋ໃ ຓີ ຽີ ບກະຖາຈດໃ າຄຘຓ຺ ຍູຌ ຾ຖະ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄ, ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຅ໃ ຄິ ຽນຌັ ທໃ າ ຎະຆາຆຌ຺ ຘໃ ທຌເນງໃ ແຈຖໄ ໍ຃ບງເນຽໄ ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽ຃ໃ ບຌ຅າກຑາກເຉຂໄ ຌຶໄ ຓາ຋ບໄ ຌ຿ປຓຽບາ຺ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄ ຉໃ າຄໂຽຂາ຺ໄ ຽຎັຌບຌັ ໜໃ ຄຶ ບຌັ ຈຼທ, ຌ຾ີໄ ຓໃ ຌຘາຽນຈໜໃ ຄຶ ຋ໃ ຑີ າເນຑໄ ະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ຘາຓາຈແຈປໄ ຍັ ແຆຆະຌະເຌກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທ. ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ແຈຉໄ ຖີ າ຃າຘະຑາຍກາຌຍາໄ ຌຽຓບຄເຌບາຆບີ າ຃ະຽຌແຈດໄ ໃ າຄຊກຉບໄ ຄປູຘໄ ທງເຆກໄ າຖະ຿ບກາຈ຋ໃ ຑີ ທກ ຘກັ ຈຌິ າຽຓບຄຆທາ (ນົທຄຑະຍາຄ) ຓ຃ີ ທາຓຂຈັ ຾ງໃ ຄກຌັ ຑາງເຌ ຾ຖະ ເຌຂະຌະ຋ໃ ີ ຑະຽ຅຺ໄ ຃ໍາປຼທ ຏູຽໄ ຎຌັ ບາຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຂຌຶໄ ຃ບຄຖາຈເຌຽຓບຄຆທາ, ຃ທາຓຂຈັ ຾ງໃ ຄແຈຽໄ ຑໃ ຓີ ຋ະທຂີ ຌຶໄ , ຑທກຽຘຌາບາຓາຈຏູເໄ ນງໃ ຾ຖະ ຽຊາ຺ໄ ຾ກໃ ຎະຆາຆຌ຺ ແຈໄ ຓ຃ີ ທາຓນທຄັ ຉໃ ຑໍ ະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຿ຈງ຃ຈິ ທໃ າ ຊາໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຓ຿ີ ບກາຈງາຓເຈ ຾ຌໃ ຌບຌ຅ະຉບໄ ຄແຈປໄ ຍັ ແຆຆະຌະ ຾ຖະ ຍາໄ ຌ ຽຓບຄກ຅ໍ ະດໃ ູຽດຌັ ຽຎຌັ ຘຸກ. ບກີ ດໃ າຄໜໃ ຄຶ ເຌແຖງະຉຌ຺ໄ ຂບຄຘະຉະທຈັ ຋ີ XIV ຌຌັໄ ຘະຑາຍກາຌ຋ໃ ດີ ໃ ູບບໄ ຓຂາໄ ຄບາຌາ຅ກັ ຖາທ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄແຈບໄ ໍາຌທງ຃ທາຓຘະຈທກເນ຾ໄ ກໃ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ເຌກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓຖາທ຃ ຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຽ຅າ຺ໄ ບໃ ູ຋ບຄ ຾ນໃ ຄ ບາງຸ ຋ະງາກໍແຈຎໄ ະຽຆຌີ ໜາໄ ກຍັ ຂະຽໝຌດໃ າຄໜກັ , ຋າຄຑາກເຉຽໄ ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ແຈຏໄ ູກຘາງຘໍາຑຌັ ກຍັ ຂະຽໝຌ຾ຖທໄ , ຋າຄ ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກ (ຽຂຈບາຌາຓ) ຌຌັ ຑທກຘກັ ຈຌີ າ຅າຓ (ຑາກກາຄ ຾ຖະ ຑາກເຉ)ໄ ຂບຄນທຼຈຌາຓກໍຽກຈີ ຃ທາຓຂຈັ ຾ງໃ ຄ ກຌັ ດໃ າຄປຸຌ຾ປຄ ຾ຖະ ຘາໍ ຖຍັ ດໃ ູ຋າຄ຋ຈິ ຽໜບ ຑທກຘກັ ຈຌີ າຑະຓາໄ ແຈຑໄ ະງາງາຓກໍ຃ທາຓຍໃ ໍຘະນຄຍ຺ ຘຸກຉາຓຽຂຈຆາງ຾ຈຌ ຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາ (ຆຼຄ຾ຘຌ) ຾ຖະ ຋ຄັ ໝຈ຺ ແຈຽໄ ຎັຌ຿ບກາຈເນ຾ໄ ກໃ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ເຌກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທ ຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ຽບກະຑາຍກຌັ ດໃ າຄຘຓ຺ ຍຸຌ. 2. ຃ທາຓໝາງຎະນທຈັ ຘາຈ ກາຌຽຉາ຺ໄ ຿ປຓຽບາ຺ ຈຌິ ຾ຈຌຘບຄຐໃ ຄັ ຿ນົຄໄ ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄຉບຌກາຄຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຽຎຌັ ຽບກະຑາຍເຉກໄ າຌ ຌາໍ ຑາຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽຓໃ ບກາຄຘະຉະທຈັ ຋ີ XIV ຌຌັໄ ຊທໃ າ ຽຎຌັ ຽນຈກາຌເນງໃ ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓໝາງຘໍາ຃ຌັ ຋ໃ ຘີ ຸຈ ຋າຄຄຈາໄ ຌ ຎະນທຈັ ຘຘາຈ ງບໄ ຌທໃ າຽຎຌັ ຽທຖານາົ ງຘະຉະທຈັ ຏໃ າຌຓາ຾ຖທໄ ຋ໃ ຃ີ ຌ຺ ຖາທຎະກບຍຈທໄ ງຽຏໃ າ຺ ຉໃ າຄໂ ແຈຉໄ ຄັໄ ນົກັ ຾ນໃ ຄດໃ າຄໝຌັໄ ຃ຄ຺ ເຌຈຌິ ຈບຌຉບຌຌ຾ີໄ ຖທໄ ຘາຓາຈກໃ ຘໍ າໄ ຄບາຌາ຅ກັ ຌບໄ ງເນງໃ ຑເໍ ຏຑຖໍ າທ ຾ຖະ ຽກຈີ ຘຄ຺ ຃າຓກຌັ ດໃ ູຽຌໃ ບຄຌຈິ ຖຼຌຉຈິ . ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຽຆບໄ ຘາງກະຘຈັ ຽຓບຄຆທາ (ນົທຄຑະຍາຄ) ຽຏໃ າ຺ “ແ຋ -ຖາທ”. ຉະກຸຌຂຸ ຌຖໍ ຾ນໃ ຄຽຓບຄ຾ຊຌ (ຈາງນທຼຈ) ຘາຓາຈຽຉາ຺ໄ ຿ປຓຖຈັ ຉໃ າຄໂດໃ ູຘບຄຐໃ ຄັ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ ຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ໜໃ ຄຶ ຽບຌີໄ ທໃ າ “ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ” ຾ຖະ ຉໃ ໍ ຓາແຈຽໄ ບຌິໄ ທໃ າ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຓຽີ ບກະຖາຈ, ຽບກະຑາຍ ຾ຖະ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄປບຍຈາໄ ຌ ຾ຖະ ຓບີ າຌາຽຂຈກທໄ າຄແກ຃ ຋າຄ຋ຈິ ຽ ໜບ ຾ຉໃ ຾຃ຓຌາໍໄ ຈໍາ ຾຃ທໄ ຌ 12 ຅ແຸ ຋ ຾ຖະ ຘໃ ທຌໜໃ ຄຶ ຂບຄ 12 ຑຌັ ຌາຖໄ ເຌຽຂຈ຾ຂທຄຏຄ຺ໄ ຘາຖ,ີ ຍໃ ໍ຾ກທໄ , ນທໄ ງຆາງ ຾ຖະ ຘໃ ທຌໜໃ ຄຶ ຂບຄຑະຓາໄ ຾ຖະ ຅ຌີ ຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ . ຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ຉກ຺ ຉຄັໄ ຾ຉໃ ຿຃ຖາຈ ນົ ຌະ຃ບຌຖາຆະຘຓີ າ, ແຆງະຑູຓ, ຌະ຃ບຌ ແ຋, ຽຓບຄ຾ຑ, ຽຓບຄຈຄ຺ , ຽຓບຄງາຄ ຅ຌ຺ ຽຊຄິ ຽຓບຄຌາຌ. ຋າຄ຋ຈິ ຉາຽທຌັ ບບກ຾ຉໃ ຘາງຑູຑຼຄຆຼຄຂທາຄ ຾ຖະ ຘາງຑູນົທຄ ຽຂາ຺ໄ ຓາ. ຽຂຈ຾ຈຌບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຌີໄ ຽຊຄິ ຉຌ຺ໄ ຘະຉະທຈັ ຋ີ XVII ແຈກໄ ໃ າທແທເໄ ຌໜຄັ ຘຂຸ ຌຍູຖຓ຺ ຘະຍຍັ ຂຼຌເຌ 79 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຖາຆະກາຌຂບຄຑະທໍຖະທຄ຺ ຘາ: “ຈຌິ ຾ຈຌຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄງາທ຾ຉໃ ຽໜບຽຊິຄເຉ ໄ 890 000 ທານົທຄ (ຎະຓາຌ 1780 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ ) ຖທຄຂທາຄຓີ 480 000 ທານທົ ຄ (ຎະຓາຌ 960 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ ”. ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄແຈ຅ໄ ະຽຖຌີ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄຽຖບໄ ງຓາ ຃ຼຄ຃ໃ ູກຍັ ບາຌາ຅ກັ ບບໄ ຓຂາໄ ຄຈໃ ຄັ ບາງຸ຋ະງາ, ຈາງນທຼຈ, ຂະຽໝຌ, ຑະຓາໄ ຽຎຌັ ຉຌ຺ໄ . ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຊທໃ າຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ກໍແຈຘໄ າໄ ຄ຾ຌທ຃ຈິ ຖທຓຘູຌຘກັ ຈຌີ າ, ຓຖີ ະຍຼຍກາຌຎ຺ກ຃ບຄ, ຓີ ຽຘຈຊະກຈິ , ຓທີ ຈັ ຋ະຌາ຋ໍາຎະຽຑຌຽີ ຎຌັ ຽບກະຑາຍເຌຈຌິ ຉບຌຌີໄ ຾ຖະ ແຈກໄ າງຽຎຌັ ຑຌໄ ຊາຌເນ຾ໄ ກໃ ຃ຌ຺ ຖາທຍຌັ ຈາຽຏໃ າ຺ ແຈຘໄ ຍ຋ບຈກຌັ ຓາ຅ຌ຺ ຽ຋ໃ າ຺ ຋ຸກທຌັ ຌ.ີໄ ຊທໃ າຽຎຌັ ຽນຈກາຌ຋຋າຄຈາໄ ຌຎະນທຈັ ຘາຈບຌັ ຘໍາ຃ຌັ . ຘໍາຖຍັ ຉໃ ໍກຍັ ຑາງຌບກຑະ ຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈຘໄ າໄ ຄຘາງຘໍາຑຌັ ບຌັ ຈຄີ າຓ ຋ໃ ຓີ ຖີ ກັ ຘະຌະຑຽິ ຘຈກຍັ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະທໍຖະຓຌັ ຑະຖາຓຘທຌກະຘຈັ ຂະຽໝຌ຾ນໃ ຄ ບຄັ ກ຋ໍ ຓ຺ . ກາຌຑທ຺ ຑຌັ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ບບໄ ຓຂາໄ ຄ ຽນຌັ ທໃ າຓກີ າຌຑທ຺ ຑຌັ ຾ຍຍແຓຉີ ຉໃ າຄຐໃ າງແຈປໄ ຍັ ປູບໄ າຌາຽຂຈຂບຄກຌັ ຾ຖະ ກຌັ ນົາງບາຌາ຅ກັ ກໍປັຍປູ ທໄ ໃ າ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຾ຓໃ ຌບາຌາ຅ກັ ໜໃ ຶຄ຋ໃ ີກທາໄ ຄເນງໃ , ຓີ຃ທາຓຘໍາ຃ຌັ ຋າຄຈາໄ ຌ ຎະນທຈັ ຘາຈດໃ ູເຌ຾ນົຓຘຸທຌັ ຌະຑູຓ ຿ຈງຓປີ ູຍ຾ຍຍກາຌຎກ຺ ຃ບຄ, ຽຘຈຊະກຈິ , ທຈັ ຋ະຌາ຋ໍາ ຾ຖະ ຘຄັ ຃ຓ຺ ຽຎຌັ ຂບຄຉຌ຺ ຽບຄ. ຉໃ ໍກຍັ ຑາງເຌຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ແຈຘໄ າໄ ຄ຃ທາຓຘາຓກັ ຃ກີ ຍັ ຎະຆາຆຌ຺ ຍຌັ ຈາຽຏໃ າ຺ ຽຑໃ ບ຃ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຑາຍກຌັ , ຑບໄ ຓກຌັ ຎກ຺ ຎກັ ປກັ ຘາ ຾ຖະ ຘາໄ ຄຘາບາຌາ຅ກັ ຂບຄຉຌ຺ ຽບຄ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ກາຌຘາໄ ຄຉຄັໄ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຂບຄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຅ໃ ຄິ ຓ຃ີ ທາຓໝາງຘໍາ຃ຌັ ຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ - ຓຌັ ຽຎຌັ ຂຈິ ໝາງ຾ນໃ ຄກາຌກາໍ ຽຌຈີ ຆາຈຖາທ ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຖາຈ ຾ຖະ ຽບກະຑາຍຽຎຌັ ຎກຶ ຾ຏໃ ຌ຾ໜຌໄ ໜາ຃ຄັໄ ຋ໍາບຈິ ຂບຄຆຌ຺ ຆາຈຖາທ ຽຑາະຽຎັຌຽທຖານົາງຘະຉະທຈັ ຋ໃ ີ຃ຌ຺ ຖາທຍັຌຈາຽຏໃ ຺າແຈຘໄ າໄ ຄຉຄັໄ ຽຓບຄ, ຌະ຃ບຌ ຾ຖະ ບາຌາ຅ກັ ຂບຄຉຌ຺ ຌຍັ ຉຄັໄ ຾ຉໃ ຘະແໝຽຓບຄຖຸຄ, ຽຓບຄຎາ ຾ຖະ ຽຓບຄຄຼໄ ທດໃ ູ຋າຄຑາກເຉຂໄ ບຄ ຅ຌີ ເຌຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ; ກາຌຘາໄ ຄຉຄັໄ ບາຌາ຅ກັ ຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ, ບາຌາ຅ກັ ຽຓບຄຆທາ. ຍຌັ ຈາບາຌາ຅ກັ ຽນໃ ົາ຺ ຌຖີໄ ທໄ ຌ຾ຉໃ ຎກ຺ ຃ບຄ຾ຍຍຽບກະຖາຈກະ຾຅ກກະ຅າງ. ຅ຌ຺ ປີ ບຈຘະຉະທຈັ ຋ີ XIV ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຖາທຍູປາຌ຅ໃ ຄິ ແຈປໄ ຍັ ກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓຽຎຌັ ຽບກະຑາຍກຌັ ຃ຄັໄ ຋ໍາບຈິ . - ກາຌຘາໄ ຄຉຄັໄ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄຌີໄ ຓຌັ ຽຎັຌຑຌໄ ຊາຌເນ຾ໄ ກໃ ກາຌກໃ ໍຘາໄ ຄຽຘຈຊະກຈິ , ຘັຄ຃຺ຓ ຾ຖະ ທັຈ຋ະຌາ຋ໍາ ເຌແຖງະຉໃ ໍຓາ຅ຌ຺ ກາງຽຎັຌບາຌາ຅ກັ ຋ໃ ີປໃ ຸ ຄຽປບຄຽຂຓັໄ ຾ຂຄປບຍຈາໄ ຌ ເຌ ຘະຉະທຈັ ຋ີ XVII. - ຓຌັ ຽຎຌັ ກາຌກໃ ຘໍ າໄ ຄ຾ຌທ຃ຈິ ຖທຓຘູຌຘກັ ຈຌິ າ, ຓຖີ ະຍຼຍກາຌຎກ຺ ຃ບຄ ຾ຖະ ຓກີ ຈ຺ ໝາງ຃ຸຓໄ ຃ບໄ ຄຘຄັ ຃ຓ຺ . ຓຌັ ຽຎຌັ ກາຌຎະກບຍຘໃ ທຌຽຂາ຺ໄ ເຌຂະຍທຌທທິ ຈັ ຾ນໃ ຄກາຌຘາໄ ຄຉຄັໄ ຖຈັ ຘກັ ຈຌິ າຖທຓຘູຌ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄເຌຂຄ຺ ຽຂຈ ບາຆຉີ າຽທຌັ ບບກຘຼຄເຉ.ໄ ຌຍັ ຾ຉໃ ຌຌັໄ ຓາບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄແຈ຅ໄ ະຽຖຌີ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄ຃ຼຄ຃ໃ ູກຍັ ຍຌັ ຈາບາຌາ຅ກັ ບບໄ ຓຂາໄ ຄ ຽຆໃ ຌັ ບາຌາ຅ກັ ບາງຸ຋ະງາ, ບາຌາ຅ກັ ຈາງນທຼຈ, ບາຌາ຅ກັ ຂະ຾ຓ ຾ຖະ ຑະຓາໄ ຽຎຌັ ຉຌ຺ໄ . 80 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຍຈ຺ ຋ີ 10 ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຖາຆະກາຌຂບຄຑະງາຘາຓ຾ຘຌແ຋ ຾ຖະ ຑະງາຖາໄ ຌ຃າໍ ຾ຈຄ 1. ຖາຆະກາຌຂບຄຑະງາຘາຓ຾ຘຌແ຋ ຑະງາຘາຓ຾ຘຌແ຋຾ຉໃ ຽຈຓີ ຆໃ ທໃ າ: “ ຋າໄ ທບໃ ຸຌຽປບຌ ” ຽຎຌັ ຖກູ ຆາງຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຑະງາຘາຓ຾ຘຌແ຋ ແຈຽໄ ຎຌັ ກະຘຈັ ຎກ຺ ຃ບຄບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຎີ ຃ຘ 1374 ຑະບຄ຺ ແຈຘໄ ຍຉໃ ຅ໍ າກຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃຓຸ ຌາໍ ຑາຎະຆາຆຌ຺ ຖາທ ຘາໄ ຄຘາຑຈັ ຋ະຌາ ນທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ ເນໝໄ ໜັໄ ຃ຄ຺ , ຊະຌຍຸ າໍ ຖຸຄຑຸຈ຋ະຘາຘະໜາ ຾ຖະ ກໃ ຘໍ າໄ ຄທຈັ ທາບາປາຓແທນໄ າົ ງ຾ນໃ ຄ. ຌບກຌຑີໄ ະບຄ຺ ແຈຏໄ ູກ ຘໍາຑຌັ ຋ະແຓຉກີ ຍັ ບາຌາ຅ກັ ບບໄ ຓຂາໄ ຄດໃ າຄຘະໜຈິ ຾ໜຌໄ . ຿ຈງຘະຽຑາະ຾ຓໃ ຌ຃ທາຓຘາໍ ຑຌັ ຖະນທໃ າຄບາງຸ຋ະງາ, ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາ ຾ຖະ ຈາງນທຼຈ. ຘໃ ຄິ ຋ໃ ຘີ າໍ ຃ຌັ ເຌຖາຆະກາຌຘະແໝຌ຾ີໄ ຓໃ ຌແຈຎໄ ໃ ຼຌ຾ຎຄຖະຍຼຍຉໍາ຾ໜໃ ຄຂາໄ ຖາຆະກາຌເໝໃ ຾ຖະ ຘໍານົທຈ຃ຌຍຌັ ຆກີ າໍ ຖຄັ ຑຌ຺ ຽຘກິ ຋ຄັ ໝຈ຺ ຂບຄຖາທຓຘີ າຓ຾ຘຌ຃ຌ຺ ( 300.000 ຃ຌ຺ )ຈທໄ ງຽນຈຌຑີໄ ະບຄ຺ ຅ໃ ຄຶ ຓຌີ າຓທໃ າ “ຑະງາຘາຓ຾ຘຌແ຋ ” ງບໄ ຌຓ຃ີ ທາຓຘາຓາຈເຌກາຌຎກ຺ ຃ບຄ ຾ຖະ ຎະຉຍິ ຈັ ກຈ຺ ຖະຍຼຍທເິ ຌດໃ າຄຽ຃ຄັ ຃ຈັ ຅ໃ ຄິ ຽປຈັ ເນໄ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຓ຃ີ ທາຓ຅ະຽຖຌີ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄ຅ຌ຺ ຽຎຌັ ຋ໃ ດີ ໍາຽກຄຂບຄບາຌາ຅ກັ ເກ຃ໄ ຼຄ. 1.1 ຃ທາຓຘໍາຑຌັ ກຍັ ກຸຄຘບີ າງຸຈ຋ະງາ ເຌແຖງະ຋ໃ ບີ າຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຑທຓດໃ ູເຌ຋ໃ າຂະນງາງຉທ຺ ຌຌັໄ ຋າຄຐໃ າງກຸຄຘບີ າງຸ຋ະງາງຄັ ນງຸຄໄ ງາກຘຍັ ຘຌ຺ ນົາງ ຎະກາຌ, ຿ຈງຘະຽຑາະຓີ 2 ຽຂຈ຃ບຍ຃ບຄ ຃ ຽຂຈຽຓບຄຽໜບ ຾ຓໃ ຌຖາຆະທຄ຺ ຘຸ຿ຂແ຋ ຓຌີ ະ຃ບຌນົທຄດໃ ູຑຈິ ຘະຌ຿ຸ ຖກ ຾ຖະ ຽຂຈເຉ຾ໄ ຓໃ ຌບາງຸ຋ະງາ຋ໃ ຓີ ຍີ ຈ຺ ຍາຈຘໍາ຃ຌັ ຂຌຶໄ ຾ຂໃ ຄຘຸ຿ຂແ຋. ຽປຈັ ເນກໄ ຸຄຘບີ າງຸ຋ະງາຽກຈີ ຂໍຂໄ ຈັ ຾ງໃ ຄຑາງເຌກໃ ຸຓຘກັ ຈຌີ າ. ຽຊຄິ ດໃ າຄເຈກຉໍ າຓ຃ທາຓຘໍາຑຌັ ຖະນທໃ າຄບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ກຍັ ກຸຄຘບີ າງຸ຋ະງາກໍແຈຈໄ ໍາຽຌຌີ ແຎ຾ຍຍຎກ຺ ກະຉ.ິ ຽທາ຺ໄ ຖທຓ຾ຖທໄ ດໃ ູເຌແຖງະຎະນທຈັ ຘາຈ ກາຌຂະນງາງຉທ຺ ຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຈໃ ຄັ ກໃ າທແຈຓໄ ຃ີ ທາຓຘໍາຑຌັ ກຍັ ກຸຄຘບີ າງຸ຋ະ ງາຽຎຌັ ດໃ າຄຈ.ີ 1.2 ຃ທາຓຘໍາຑຌັ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາ ( ຆຼຄເໝໃ ) ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌາຉຄັໄ ດໃ ູຽຍບໄ ຄຉາຽທຌັ ຉກ຺ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ຎະຆາກບຌຘໃ ທຌເນງໃ ຽຎັຌຆາທງທຌ, ຖາທຖ.ໄ ຓຍີ າຄ ແຖງະກຘໍ າຓາຈຉຄັໄ ຉທ຺ ຽຎຌັ ຽບກະຖາຈ. ຾ຉໃ ຘໃ ທຌເນງໃ ຾ຓໃ ຌຂຌຶໄ ກຍັ ບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ບາຌາ຅ກັ ເກ຃ໄ ຼຄ ຽຆໃ ຌັ ຂຌຶໄ ກຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ຑະຓາໄ , ບາງຸ຋ະງາ. ຓາປບຈຎີ ຃.ຘ 1774 ແຈຉໄ ກ຺ ຽຎຌັ ຽຓບຄຂຌຶໄ ຂບຄຘະນງາຓດໃ າຄຂາຈຉທ຺ ຾ຖະ ຉໃ ໍຓາກໍຉກ຺ ຽຎຌັ ຘະໝໍ ຖະຑູຓ຾ນໃ ຄຘຄ຺ ຃າຓງາຈ຾ງໃ ຄຖະນທໃ າຄຘກັ ຈຌິ າຑະຓາໄ ຾ຖະ ຘກັ ຈຌິ າຘະນງາຓ຅ຌ຺ ຽປຈັ ເນຌໄ ະ຃ບຌຑຄິ ກາງຽຎຌັ ຽຓບຄປາໄ ຄ ແຖງະໜໃ ຄຶ . ຑາງນົຄັ ກາຌຖທຓຉທ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຽຎັຌບາຌາ຅ກັ ຽບກະຑາຍຂບຄຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາແຈຂໄ ຌຶໄ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄບກີ ຽ຋ໃ ບຶ ໜໃ ຄຽຎຌັ ຽທຖາ 100 ກທໃ າຎີ ຅ຌ຺ ຽຊຄິ ກາຄຘະຉະທຈັ ຋ີ XVI (1550) ຘກັ ຈຌີ າຑະຓາໄ ຅ໃ ຄຶ ຾ຍຄຽບາ຺ 81 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາຘໃ ທຌໜໃ ຄຶ ແຎຂຌຶໄ ກຍັ ນຄ຺ ຘາທະຈ.ີ ດໃ ູເຌແຖງະບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຂະນງາງຉທ຺ ຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາໄ ຌຌາ຋ຸກໂ ຘະແໝກຓໍ ຃ີ ທາຓຘາໍ ຑຌັ ບຌັ ຈຉີ ະນບົ ຈຓາ. 1.3 ຃ທາຓຘາໍ ຑຌັ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ຈາງນທຼຈ ບາຌ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຾ຖະ ບາຌາ຅ກັ ຈາງນທຼຈຽ຃ງີ ຓ຃ີ ທາຓຘໍາຑຌັ ກຌັ ຓາ຾ຉໃ ຘະແໝຍູປາຌ, ຿ຈງຘະຽຑາະຉຄັໄ ຾ຉໃ ຘະແໝຑະຽ຅າ຺ໄ ຒາໄ ຄໃ ຓຸ ແຈຓໄ ກີ າຌປຍັ ປບໄ ຄຆາງ຾ຈຌຖະນທໃ າຄຘບຄບາຌາ຅ກັ . ຽປຈັ ເນຎໄ ະຆາຆຌ຺ ຋ຄັ ຘບຄບາຌາ຅ກັ ຋ໃ ຽີ ຃ງີ ແຎຓານາຘໃ ູກຌັ ກງໍ ໃ ຄິ ແຈເໄ ກຆໄ ຈິ ກຌັ ຂຌຶໄ ຉໃ ຓ຾ຍຍຍາໄ ຌເກຽໄ ປບຌ຃ຼຄ. ຘໃ ທຌຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຋ຄັ ຘບຄບາຌາ຅ກັ ກໍຽ຃ງີ ແຎຘໃ ູກຌັ ກງໍ ໃ ຄິ ແຈເໄ ກຆໄ ຈິ ກຌັ ຂຌຶໄ ຉໃ ຓ຾ຍຍຍາໄ ຌເກຽໄ ປບຌ຃ຼຄ. ຘໃ ທຌຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຋ຄັ ຘບຄບາຌາ຅ກັ ກໍຽ຃ງີ ແຎຘໃ ຄ຺ ຘາຌກາຌຉບຍ຾຋ຌຽຆໃ ຄິ ກຌັ ຾ຖະ ກຌັ ຍໃ ແໍ ຈຂໄ າຈ ຾ຖະ ຽ຃ງີ ຆໃ ທງຽນົບຽຆໃ ຄິ ກຌັ ຾ຖະ ກຌັ ຉະນົບຈຓາ. 2. ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຖາຆະກາຌຂບຄຑະງາຖາໄ ຌ຃າໍ ຾ຈຄ 2.1 ກາຌຽກຈີ ຃ທາຓທຸຌໄ ທາງເຌຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ ຑາງນົຄັ ກາຌຘຌີໄ ຑະຆຌ຺ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຖາໄ ຌ຃ໍາ຾ຈຄ ບໍາຌາຈກາຌຎກ຺ ຃ບຄຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄຉກ຺ ດໃ ູເຌກໍາຓຂບຄ ຌາ ຓະນາຽ຋ທ຾ີ ກທໄ ຑຓີ ຑາ ຽຆໃ ຄິ ຽຎຌັ ຌບໄ ຄຘາທຂບຄຑະງາຘາຓ຾ຘຌແ຋ ຋ໃ ຽີ ຃ງີ ແຈປໄ ຍັ ຃ທາຓຽ຃າ຺ ຖຍ຺ ຌຍັ ຊ຅າກຎະຆາຆຌ຺ ຾ຖະ ຓບີ າໍ ຌາຈຘູຄດໃ ູເຌບາຌາ຅ກັ ຆຼຄ຋ບຄ. ເຌຽທຖາຈຼທກຌັ ຌຌັໄ ຌາຄແຈຓໄ ຃ີ ທາຓຘະໜຈິ ຘະໜຓ຺ ກຍັ ບາໄ ງຏາທຼຄ ຽຆໃ ຄິ ຽຎຌັ ຖູກ ຆາງຂບຄ຾ຘຌຽຓບຄຏູຽໄ ຎຌັ ຎໃ ູຖຼໄ ຄຂບຄຑະງາຘາຓ຾ຘຌແ຋. ເຌຽທຖາຉໃ ໍຓາ ຌາຄຓະນາຽ຋ທີ ແຈ຾ໄ ຉໃ ຄຄາຌກຍັ ບາໄ ງຏາທຼຄ ດໃ າຄຽຎຈີ ຽຏງີ , ຌາຄຓະນາຽ຋ທຓີ ຅ີ ຈຸ ຎະຘຄ຺ ດາກເນຘໄ າຓຂີ ບຄຉຌ຺ ຓບີ ໍາຌາຈຘູຄຘຸຈເຌຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ ຌາຄ຅ໃ ຄຶ ແຈຘໄ ະຽໜເີ ນໄ ຽຘຌາຓຸຌຉ຾ີ ຉໃ ຄຉຄັໄ ບາໄ ງຏາທຼຄ ຽຎຌັ ຾ຘຌນົທຄຆຼຄຖໍຽຆໃ ຄິ ຓຉີ າໍ ຾ນໃ ຄຘູຄຘຸຈ, ຓບີ ໍາຌາຈຍຄັ ຃ຍັ ຍຌັ ຆາຐໃ າງ຋ະນາຌ ຾ຖະ ຑຌ຺ ຖະຽປບຌ. ຉໃ ຅ໍ າກຌຌັໄ ຌາຄກແໍ ຈທໄ າຄ຾ຎຌເນຏໄ ທ຺ ຂບຄຌາຄ຃ໃ ບງໂຂຌຶໄ ຽຎຌັ ຏູຘໄ ໍາຽຖຈັ ຖາຆະກາຌ຾ຏໃ ຌຈຌິ . ງບໄ ຌ຾ຏຌຈໃ ຄັ ກໃ າທ ຌຌັໄ ຅ໃແິ ຈຽໄ ປຈັ ເນໄ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຌ຃ໍາ຾ຈຄ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈີ ຏູໜໄ ໃ ຸຓຌບໄ ງກາງຽຎັຌ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຋ໃ ຽີ ຃າະປາໄ ງ ຿ຈງ຾ຓໃ ຌຌາຄຓະນາຽ຋ທເີ ຆໄ ກຌ຺ ບຸຍາງນົບກແຎຂາໄ ຽໜບຌກຌັ ກຍັ ກະຘຈັ ບຄ຺ ບໃ ຌໂຽປາ຺ ຅ະຽນຌັ . ເຌແຖງະ 7 ຎີ ຾ຉໃ ຎີ 1428 – 1434 ແຈຓໄ ກີ ະຘຈັ ຽຊຄິ 6 ຑະບຄ຺ ຋ໃ ຊີ ກຌາຄຓະນາຽ຋ທີ ນົບກແຎຂາໄ ຊຓີໄ ຖາງຖະບຼຈຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ - ຎີ ຃.ຘ 1428 – 1429 ຑະງາຑຓ຺ ຓະ຋ຈັ ຿ບຖຈ຺ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຖາໄ ຌ຃າ຾ຈຄ ຘະຽນທີ ງຖາຈແຈໄ 10 ຽຈບຌ (ຊກຂາໄ ຋ໃ ຏີ າຈຼທ) - ຎີ ຃.ຘ 1430 ຋າໄ ທ຃ໍາຽຉຓັ ຆາໄ ນົ ຑະງາຎາກນທໄ ງນົທຄຘະຽນທີ ງຖາຈແຈໄ 5 ຽຈບຌ (ຊກຎໃ ບຄຂາໄ ຅ໃ ຄຶ ຖກັ ໜີ ແຎດໃ ູຎາກນທໄ ງນົທຄແຈຎໄ ີ 1 ກຽໍ ຘງຆທີ ຈິ ). - ຎີ ຃.ຘ 1430 ຋າໄ ທໝໃ ຌແຆ ຿ບຖຈ຺ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຘາຓ຾ຘຌແ຋ຂຌຶໄ ຘະຽນທີ ງຖາຈແຈໄ 6 ຽຈບຌຽຓໃ ບປູຉໄ ຌ຺ ຊກ ຎບຄປາໄ ງ຅ໃ ຄຶ ນົຍ຺ ໜຓີ າທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ຎະຉຽິ ຘຈຍໃ ໍກຍັ ຃ຌຽຓບຽຓບຄຆຼຄ຋ບຄ. - ຎີ ຃.ຘ 1431 -1434 ຑະງາຒາໄ ແ຃ໃ ຿ບຖຈ຺ ຂບຄຑະງາຒາໄ ຃ຌໄ ຂຌຶໄ ຘະຽນທີ ງຖາຈແຈໄ 3 ຎີ (ຊກ຃ໃ າຉາງດໃ ູຏາ ຈຼທ) - ຎີ ຃.ຘ 1436 ຋າໄ ທ຃ໍາກບໄ ຌ (ຑະງາຆຼຄຘາ) ຎກ຺ ຃ບຄຽຓບຄແຈໄ 7 ຽຈບຌ ກຊໍ ກບຸຍາງແຎຂາໄ ຋ໃ ຃ີ ກ຺ ຽປບ. - ຎີ ຃.ຘ 1436 ຑະງາງຸ ຃ຌ຺ (ງຸ຃ບຌ) ຿ບຖຈ຺ ຂບຄຑະງາຖາໄ ຌ຃ໍາ຾ຈຄ ຘະຽນທີ ງຖາຈ ແຈໄ 8 ຽຈບຌ (ຊກຂາໄ ຉາງດໃ ູ຋ໃ ຃ີ ກ຺ ຽປບ). 82 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

຅າກຌຌັໄ ກແໍ ຈຽໄ ຆບໄ ຽຆຌີ ຽບາ຺ ຋າໄ ທທຄັ ຍູຖີ ຖູກຆາງຂບຄຑະງາຘາຓ຾ຘຌແ຋຋ໃ ຎີ ກ຺ ຃ບຄດໃ ູທຼຄ຅ຌັ ຂຌຶໄ ຓາຽຎຌັ ຽ຅າ຺ ຆທີ ຈິ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຾ຉໃ ຋າໄ ທ ທຄັ ຍູຖີ ແຈປໄ ູ຃ໄ ທາຓ຿ນຈປາໄ ງຎໃ າຽຊໃ ບຌຂບຄ ຌາຄຓະນາຽ຋ທ,ີ ຋າໄ ທ ທຄັ ຍູຖີ ຅ໃ ຄຶ ຎະຉຽິ ຘຈ຃ໍາຽຆບໄ ຽຆຌີ ຈໃ ຄັ ກໃ າທ. ຉໃ ໍຓາ຅ໃ ຄິ ຓີ ຋າໄ ທ຃ໍາຽກຈີ ຋ໃ ບີ າໄ ຄຉຌ຺ ທໃ າ຾ຓໃ ຌຑະງາຘາຓ຾ຘຌແ຋ຓາຽກຈີ , ຽຑາະ຋າໄ ທ຃ໍາຽກຈີ ຅ຈ຺ ຅ໍາ຋ຸກຽນຈກາຌ ຉະນບົ ຈປບຈ຃ຌ຺ ເຆເໄ ຌຖາຆະທຄັ ກ຅ໍ ຈ຺ ຅າໍ ແຈໝໄ ຈ຺ , ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຌາຄຓະນາຽ຋ທີ ຅ໃ ຄຶ ແຈແໄ ຎຽຆບໄ ຽຆຌີ ຽບາ຺ ຋າໄ ທ຃ໍາຽກຈີ ຓາຂຌຶໄ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຾ຉໃ ຂຌຶໄ ແຈໄ 2 ຎີ ກໍແຈຽໄ ຘງຆທີ ຈິ . ຽປຈັ ເນບໄ ໍາຌາຈ຋ຄັ ໝຈ຺ ເຌບາຌາ຅ກັ ຆຼຄ຋ບຄ ຉກ຺ ດໃ ູເຉບໄ ຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄຓະນາ ຽ຋ທຏີ ູເໄ ຅ຍາຍ, ຑບໄ ຓຌຌັໄ ຌາຄກຑໍ ະງາງາຓກາໍ ຅ຈັ ຽຘຌາຓຸຌຉ,ີ ຑະຘຄ຺ ບຄ຺ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຉະນບົ ຈປບຈຎະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ຋ີ ໍາກາຌຂຈັ ຂທາຄ ຅ຌ຺ ຽກຈີ ຓກີ າຌບຍ຺ ຑະງຍ຺ ບບກ຅າກຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄຽຎຌັ ຅າໍ ຌທຌນທົ ຄນົາງ, ເຌຽທຖາຌຓີໄ ກີ ໃ ຸຓຽ຅າ຺ໄ ຆາງ ຃ ຌໍຕະຘຄິ , ຌໍຕະ ຽຈຈ, ຌໍຕະຘາຈ ຾ຖະ ຌໍຕະຖາງ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຑະຘຄ຺ ບຄ຺ ຃ະຽ຅າ຺ໄ , ແຈຑໄ ບໄ ຓກຌັ ຽຉາ຺ໄ ຿ປຓກາໍ ຖຄັ ຽຑໃ ບຆບກນາທ຋ິ ກີ າໍ ຅ຈັ ຌາຄ ຓະກາຽ຋ທີ ຾ຖະ ຑກັ ຑທກ຋ໃ ຋ີ ໍາຉທ຺ ຽຎຌັ ກາຖະ຃ຌີ ຉີ ໃ ໍຘຄັ ຃ຓ຺ ເນຓໄ ຌັ ຘຌີໄ ແຎ. ຍຈ຺ ຋ີ 11 ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຖາຆະກາຌຂບຄຽ຅າ຺ໄ ແຆຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຘຓ຺ ຽຈຈັ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈຽ຅າ຺ໄ ຓຆີ ໃ ຽຈຓີ ທໃ າ “ຽ຅າ຺ໄ ຽຘຈຊະທຄັ ຿ຘ” ຽຎັຌຑະຖາຆະ຿ບຖຈ຺ ບຄ຺ ຋ໍາບຈິ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຿ຑ຋ຘິ າຕະຖາຈ, ຑະບຄ຺ ຎະຘູຈເຌຎີຓະ຾ຓຽຈບຌບາໄ ງ຾ປຓ 9 ຃ໃ ໍາ ຽທຖາ຋ຼຄເຌຎີ ຃.ຘ 1534. ຑະບຄ຺ ຂຌຶໄ ຃ບຄຖາຈເຌຎີ ຃.ຘ 1550 ຑາງນຄົັ ກາຌຘຌິໄ ຑະຆຌ຺ ຂບຄຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຿ຑ຋ຘິ າຕະຖາຈ ຏູຽໄ ຎຌັ ຍຈິ າ. ຘະຑາຍຑາງເຌຽຘຌາຓຸຌຉຽີ ທຖາຌຌັໄ ແຈໄ ຓ຃ີ ທາຓຘຍັ ຘຌ຺ ຾ຖະ ຾ຍໃ ຄບບກຽຎຌັ ຘບຄກໃ ຸຓ ຽຆໃ ຄິ ຾ຉໃ ຖະກໃ ຸຓຓ຅ີ ຈຸ ຎະຘຄ຺ ຘະໜຍັ ຘະໝູຌຽຆບໄ ຘາງກະຘຈັ ຽຑໃ ບຂຌຶໄ ຃ບຄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຋ໃ ຾ີ ຉກຉໃ າຄກຌັ . ຽຓໃ ບຽນຌັ ຘະຑາຍ຃຾ຌທຌຌັໄ ຑທກຽຘຌາບາຓາຈ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓ຅ໃ ຄ຺ ປກັ ຑກັ ຈຉີ ໃ ໍບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ຍໃ ໍງາກຽນຌັ ຃ທາຓຘຍັ ຘຌ຺ ທຸຌໄ ທາງ຋ໃ ຅ີ ະກໃ ເໍ ນຽໄ ກຈີ ຃ທາຓ຾ຉກ຾ງກເຌ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຅ໃ ຄິ ແຈຓໄ ກີ າຌ ຎກຶ ຘານາຖກຌັ ຾ຖະ ຾ຉໃ ຄເນຑໄ ະຘຄັ ຃ະຖາຈຽ຅າ຺ໄ , ຽຘຈຊາທຄັ ຿ຘ ຿ບຖຈ຺ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ ຿ຑ຋ຘິ າຕະຖາຈ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ກະຘຈັ ຎກ຺ ຃ບຄ ດໃ ູຌະ຃ບຌຆຼຄເໝໃ ເນກໄ ຍັ ຃ຌຓາຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຾ນໃ ຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຾຋ຌຑະຍຈິ າ. 1. ຖາຆະກາຌຂບຄຽ຅າ຺ໄ ແຆຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ 1.1 ກາຌຎຍັ ຎຸຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຽຊຄິ ຎີ ຃.ຘ 1548 ຑະຽຓບຄຽກຈີ ຽກາ຺ໄ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຆຼຄເໝໃ ແຈຘໄ ະນທຌັ ຌະ຃ຈ຺ ຑະບຄ຺ ຍໃ ໍຓຖີ າຆະ຿ບຖຈ຺ ຅ະຘຍຽຓບຄ ຾຋ຌ. ຑທກຽຘຌາບາຓາຈ ຾ຖະ ຑະຘຄ຺ ຃ະຖາຈຽ຅າ຺ໄ ຋ຄັ ນົາາງບຌັ ຓຑີ ະງາ຾ຘຌນົທຄ, ຑະງາຘາຓຖາໄ ຌ, ຑະງາຆຼຄ຾ຘຌ ຅ໃ ຄຶ ຑບໄ ຓກຌັ ຂໍຽບາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຽຘຈຊະທຄັ ຿ຘ (຿ບຖຈ຺ ຂບຄຑະ຿ຑ຋ຘິ າຕະຖາຈ ຑະຘູຈ຅າກຌາຄງບຈ຃ໍາ ຏູຽໄ ຎຌັ ຖາຆະ຋ຈິ າຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຆຼຄເໝໃ ). ຽຓໃ ບຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຃ບຄຌະ຃ບຌຆຼຄເໝໃ . ຽທຖາຌຌັໄ ຽຘຈຊະທຄັ ຿ຘຓຑີ ະຆຌ຺ ແຈໄ 14 ຎີ. ຘຓ຺ ຽຈຈັ ຑະ ຿ຑ຋ຘິ າຕະຖາຈກໍຓ຃ີ ທາຓງຌິ ຈີ ຅ໃ ຄຶ ຘໃ ຄ຺ ຑະຖາຆາບາຈງາເນຉໄ ກ຺ ຾ຉໃ ຄຎູຌ຾ຎຄ຾ນໃ ຾ນຌ ຓຑີ ຌ຺ ຽຊຄິ 300.000 ຃ຌ຺ . ຆາໄ ຄ 2000 ຿ຉ ຑບໄ ຓຈທໄ ງບາຓາຈຖາຆະຓຸຌຉຏີ ູເໄ ນງໃ 9 ຃ຌ຺ ຃: 1. ຑະງາກຄ຺ ກະຖາຈ 2. ຑະງາຘຘີ ຈັ ຉະ຋າໍ ຓະແຉ຿ຖກ 83 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

3. ຑະງາບໍຖະຆຸຌ 4. ຑະງາຌະ຃ບຌ 5. ຑະງາຆທີ ຈິ ຘຄ຺ ຃າຓ 6. ຑະງາຘຸຖະຽຈຈ 7. ຑະງາ຋ກັ ຂຌິ 8. ຑະງາງຈ຺ ຖກຼຌ 9. ຑະງາຑຌັ ຆາໄ ງ ຂະຍທຌຈໃ ຄັ ກໃ າທແຈ຾ໄ ນໃ ຾ນຌແຎຽຊຄິ ຌະ຃ບຌຆຼຄເໝໃ ຽຓໃ ບຽຈບຌ 9 ບບກເໝໃ 10 ຃ໃ າໍ ຎີ ຃.ຘ 1548 1.2 ກາຌຂຌຶໄ ຃ບຄຖາຈ຋ໃ ຌີ ະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄຎີ ຃.ຘ 1550 ຽ຅າ຺ໄ ຽຘຈຊະທຄັ ຿ຘຂຌຶໄ ຓາຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຎີ ຃.ຘ 1550 ຾ຖະ ຊທາງຌາຓທໃ າ “ຑະບຸແ຋ຑູ ຋ບຌຍໍບຌແຆຽຘຈຊາຑູທະຌາຊາ຋ຊິ າ຋ຎິ ັຈຘຘີ ຈັ ຉະຌາ຃ະຌະນຸຈ” ນົ “ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊະ຋ຖິ າຈ” ຾ຖະ ຑະບຄ຺ ແຈໄ ຎຍັ ຎຸຄກາຌບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຾ຉໃ ຖະຈາໄ ຌ຃ຌເໝໃ . ກ. ຈາໄ ຌກາຌຽຓບຄກາຌຎກ຺ ຃ບຄ ຿ຈງຘະຽຑາະຈາໄ ຌກາຌຍຖໍ ນິ າຌບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຑະບຄ຺ ແຈ຅ໄ ຈັ ຾ຍໃ ຄ຃ທາຓປຍັ ຏຈິ ຆບຍບບກຽຎຌັ 2 ຐໃ າງ ຃ ຐໃ າງຖາຆາຉະກຸຌ ຾ຖະ ຐໃ າງຽຘຌາ, ເຌຌຌັໄ ຐໃ າງຖາຆາຉະກຸຌຓີ 3 ຂຌັໄ ຃: - ຑະຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຽຎຌັ ຏູກໄ າໍ ບາໍ ຌາຈຘູຄຘຸຈ ຾ຖະ ຈາໍ ຖຄ຺ ຉໍາ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ຅ບຓ຋ຍັ . - ຓະນາບຸຎະຖາຈຓໜີ າໄ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຎກຶ ຘາ ຾ຖະ ຈາໍ ຽຌຌີ ຑາຖະກຈິ ຉາຄໜາໄ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ . - ຑະບຸຎະ຿ງທະຕາຈ ນົ ບຸຎະງຸທະຕາຈ. ຘໃ ທຌຐໃ າງຽຘຌາບາຓາຈຌຌັໄ ຎະກບຍຓີ 2 ຑາກຘໃ ທຌ ຃ ຑາກຘໃ ທຌ຋ະນາຌ ຾ຖະ ຑາກຘໃ ທຌຎ຺ກ຃ບຄ. ຘບຄ ຑາກຘໃ ທຌຌຽີໄ ຎຌັ ຏູກໄ ໍາບໍາຌາຈຘູຄຘຸຈຂບຄໃາງຽຘຌາບາຓາຈ ຾ຖະ ຓຉີ ໍາ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ບກັ ຃ະຽຘຌາຍໍຈີ ຐໃ າງຑຌ຺ ຖະຽປບຌ ຾ຖະ ຐໃ າງ຋ະນາຌ. ຉໍາ຾ໜໃ ຄບກັ ຃ະຽຘຌາຍໍຈ,ີ ຐໃ າງຑຌ຺ ຖະຽປບຌຽທຖາຌຌັໄ ຾ຓໃໃ ຌຑະງາ຾ຘຌຘຸຖຌິ ຃ໃ ທຄຒາໄ . ຌບກ຅າກຌຑີໄ ະບຄ຺ ງຄັ ແຈຓໄ ກີ າຌ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຽ຅າ຺ ຎກ຺ ຃ບຄຽຓບຄຉໃ າຄໂຑາງເຌບາຌາ຅ກັ ບກີ . ຂ. ຈາໄ ຌກາຌຎບໄ ຄກຌັ ບາຌາ຅ກັ ຾ຖະ ງາໄ ງຌະ຃ບຌນົທຄ ຃.ຘ 1550 ຑະບຄ຺ ແຈຓໄ ກີ າຌ຅ຈັ ກໍາຖຄັ ຑຌ຺ ຆາງຘະກຌັ ຽຂາ຺ໄ ຘຄັ ກຈັ ເຌກບຄ຋ຍັ ຽຑໃ ບຽຎັຌກໍາຖຄັ ຎບໄ ຄກຌັ ບາຌາ຅ກັ ເນຓໄ ຃ີ ທາຓ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄແທຽໄ ຋ຄິ 380.000 ຃ຌ຺ , ຆາໄ ຄຽຘກິ 5000 ຿ຉ ຾ຖະ ຓາໄ ຽຘກິ ບກີ ຽຎັຌ຅າຌທຌນົທຄນົາງ. ຌບກ຅າກຌງີໄ ຄັ ຓີ ກາຌຽຐກິ ຾ບຍງຸຈ຋ະທ຋ິ ຘີ ູປໄ ຍ຺ ຉໃ າຄໂເນ຾ໄ ກໃ ກບຄ຋ຍັ ຽຑໃ ບເນຓໄ ຃ີ ທາຓຆໍາຌຆິ າໍ ຌາຌເຌກາຌຘູປໄ ຍ຺ . ຑຽິ ຘຈເຌຘະແໝຌງີໄ ຄັ ແຈໄ ຓກີ າຌ຅ຈັ ຆຌັໄ ຉໍາ຾ໜໃ ຄ຋າຄກາຌ຋ະນາຌ຃ຌເໝໃ ເນຽໄ ຎຌັ ຖະຍຍ຺ ຘະຽຑາະຂບຄກບຄ຋ຍັ ຃: - ຑະງາ ຓຉີ າໍ ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ຏູຍໄ ຌັ ຆາກາຌ຋ະນາຌຘູຄຘຸຈ. - ຾ຘຌ ຓຉີ າໍ ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ຏູປໄ ບຄຏູຍໄ ຌັ ຆາ຋ະນາຌຘູຄຘຸຈ ຾ຖະ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ . - ໝໃ ຌ ຓຉີ າໍ ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ຌາງ຋ະນາຌ. ຑາງນົຄັ ກາຌຉໃ ໍຘູງໄ າຈຆຄິ ບໍາຌາຈຽຑໃ ບ຃ບຍ຃ບຄຆຼຄເໝໃ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈກແໍ ຈຽໄ ນຌັ ດໃ າຄ຅ະ຾຅ຄໄ ຉໃ ໍ ກຌ຺ ບຸຍາງຂະນງາງບາຌາຽຂຈຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄ. ຉາຓ຃າຈ຃ະຽຌທໃ າ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ຉບໄ ຄກຘໍ ຄ຺ ຃າຓງຸກປາຌບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌ ຆາໄ ຄດໃ າຄ຾ຌໃ ຌບຌ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຑະບຄ຺ ຅ໃ ຄຶ ປຼຌຑະຆຸຓ ຽຘຌາຓຸຌຉີ ຽຑໃ ບທາຄ຾ຏຌຎບໄ ຄກຌັ ກາຌປຸ ກປາຌ຅າກຑະຓາໄ . ຏໃ າຌ຅າກ 84 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ກາຌຎະຆຸຓຽຘຌາຓຸຌຉຄີັ ນາົ ງ຅ໃ ຄຶ ຉກ຺ ຖຄ຺ ຃ທາຓຽນຌັ ກຌັ ທໃ າ “ຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄຍໃ ໍຽໝາະຘຓ຺ ຋ໃ ຌີ ະຽຎຌັ ຽຓບຄນົທຄຉໃ ແໍ ຎຽຑາະດໃ ູ ເກກໄ ຍັ ຑະຓາໄ ຋ໃ ກີ ທຓຽຎຌັ ຘຈັ ຉູກຍັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ບກີ ຈາໄ ຌໜໃ ຄຶ ຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄຽຎຌັ ຽຓບຄ຃ຍັ ຾຃ຍຍໃ ໍກທໄ າຄຂທາຄຓຑີ ູຽຂາ຺ ບບໄ ຓ ປບຍ ຍໃ ໍຓ຋ີ າຄຂະນງາງ. ຘໃ ທຌທຼຄ຅ຌັ ຽຎຌັ ຽຓບຄເນງໃ ຓຍີ ໃ ໍຖຽິ ທຌກທໄ າຄຂທາຄຘຓ຺ ຍູຌ ຾ຖະ ຉຄັໄ ດໃ ູຽ຃ໃ ຄີ ກາຄບາຌາ຅ກັ ຘະຈທກ ເນ຾ໄ ກໃ ກາຌຎກ຺ ຃ບຄ຋າຄຑາກຽໜບ ຾ຖະ ຑາກເຉ,ໄ ບກີ ບຌັ ໜໃ ຄຶ ຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ຓຎີ ະຆາຆຌ຺ ຑຌ຺ ຖະຽຓບຄດໃ ູດໃ າຄ຾ໜຌໄ ໜາ ຾ຖະ ທຼຄ຅ຌັ ຽຎັຌຘູຌກາຄ ກາຌ຃ຓ຺ ຓະຌາ຃ຓ຺ ຋າຄຍກ຺ ຾ຖະ ຋າຄຌໍາໄ , ຋ຄັ ຽຎຌັ ຍໃ ບຌ຾ຖກຎໃ ຼຌ຋຋າຄຑາງເຌ ຾ຖະ ຑາງຌບກ. ເຌງາຓຘະນຄຍ຺ ທຼຄ຅ຌັ ຽຎຌັ ຘູຌກາຄຎກ຺ ຃ບຄ, ຽຘຈຊະກຈິ , ທຈັ ຋ະຌະ຋ໍາຽຎຌັ ຉທ຺ ຾຋ຌເນ຾ໄ ກໃ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ເຌງາຓຘຄ຺ ຃າຓກຘໍ າຓາຈຘໃ ຄັ ກາໍ ຖຄັ ນົທຄບບກແຎຎບໄ ຄກຌັ ຆາງ຾ຈຌ ນົ ຽກຌຽບາ຺ ກໍາຖຄັ ຋ບໄ ຄຊໃ ຌີ ຓາຎບໄ ຄກຌັ ຌະ຃ບຌນົທຄກໍ ແຈແໄ ທ຋ຌັ ກຍັ ຽນຈກາຌ” ງບໄ ຌຘະຑາຍກາຌຈໃ ຄັ ກໃ າທຌຌັໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຅ໃ ຄຶ ຉກ຺ ຖຄ຺ ງກ຺ ງາໄ ງ຅າກຌະ຃ບຌນົທຄ ຆຼຄ຋ບຄຓາຉຄັໄ ດໃ ູຌະ຃ບຌນທົ ຄທຼຄ຅ຌັ ເຌຎີ ຃.ຘ 1560. ຘໃ ທຌຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄແຈປໄ ກັ ຘາແທຑໄ ຼຄຏູຎໄ ກ຺ ຃ບຄຽຓບຄ ຽຑາະ ແຈຓໄ ບຍຑະຘຄ຺ ບຄ຺ ຃ະຽ຅າ຺ໄ ຾ຖະ ຑະຍາຄຽຎຌັ ຓໃ ຄິ ຽຓບຄ, ຘໃ ທຌຑະ຾ກທໄ ຓຖໍ ະກຈ຺ ຾ຖຑ ຑະ຾ຆກ຃ໍາ ຽບາ຺ ຓາຘະຊຈິ ແທ຋ໄ ໃ ທີ ຼຄ ຅ຌັ . ຾ຉໃ ຌຌັໄ ຓາຎະຆາຆຌ຺ ຅ໃ ຄຶ ຽບຌີໄ ຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄທໃ າ “ຽຓບຄນທົ ຄຑະຍາຄ”. ຃. ກາຌກໃ ຘໍ າໄ ຄຘໃ ຄິ ກໃ ຘໍ າໄ ຄຉໃ າຄໂຂບຄຽ຅າ຺ໄ ແຆຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ເຌຈາໄ ຌຌຑີໄ ະບຄ຺ ແຈຌໄ າໍ ຑາຎະຆາຖາຆະຈບຌຍູຕະຌະຘາໄ ຄຘາທຈັ ທາບາຕາຓຉໃ າຄໂຽຑໃ ບ຾ຌໃ ເຘໃ ຆຸກງູຽໄ ຏງີ ຾ຏໃ ຘາຘະໜາ ເນຓໄ ຍີ ຈ຺ ຍາຈຘໍາ຃ຌັ ເຌທຊິ ຈີ ໍາຽຌຌີ ຆທີ ຈິ ຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ຾ຖະ ຾ຌໃ ເຘໃ ຘາໄ ຄ຾ຌທ຃ຈິ ຖທຓຘູຌ ນົ ຘາໄ ຄ຃ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຑາຍ ຾ນໃ ຄຆາຈ. ກຈິ ຅ະກາຌກໃ ຘໍ າໄ ຄ຋ໃ ຘີ າໍ ຃ຌັ ເຌແຖງະຌແີໄ ຈ຾ໄ ກໃ ກາຌກໃ ຘໍ າໄ ຄທຈັ ຆຼຄ຋ບຄ. ຑາງນົຄັ ກາຌງາໄ ງຌະ຃ບຌນົທຄຆຼຄ຋ບຄຓາຉຄັໄ ດໃ ູທຼຄ຅ຌັ (ຎີ ຃.ຘ 1560) ຑະບຄ຺ ແຈຓໄ ກີ າຌຘາໄ ຄຑະ຋າຈນົທຄ, ຋າຈຘຘີ ບຄປກັ , ກາໍ ຾ຑຄຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ,ທຈັ ບຄ຺ ຉ,ໄ ທຈັ ຘຽີ ຓບຄ... ຌບກຌຌັໄ ງຄັ ຓກີ າຌຎະຉຘິ ຄັ ຂບຌທຈັ ທາບາຕາຓຉໃ າຄໂ ຽຆໃ ຌັ ຋າຈຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ, ຑະ຋າຈບຄີ ປຄັ , ຑະ຋າຈຑະຌຓ຺ ຾ຖະ ງຄັ ຓກີ າຌ຃ທຈັ ນໃ ົໍຑະຑຸ ຈ຋ະປູຍບຌັ ຽຎັຌຎູຘະຌງີ ະຘະຊາຌ ຉໃ າຄໂເຌບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຽຎຌັ ຅າໍ ຌທຌນົທຄນົາງ ຽຑໃ ບ຾ຌເຘໃ ຘາໄ ຄ຅ຈຸ ຖທຓ຋າຄຈາໄ ຌ຅ຈິ ເ຅ຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ເນຓໄ ຅ີ ຈິ ຘໍາຓກັ ຃ີ ປກັ ຆາຈ, ປກັ ຃ທາຓຘະນຄຍ຺ ຘຸກ ຾ຖະ ຽຎຌັ ບຌັ ໜໃ ຄຶ ບຌັ ຈຼທ຿ຈງບາແຘຍຈ຺ ຍາຈ຋າຄຑຸ ຈຘາຘະໜາ ຾ຖະ ຑະຘຄ຺ ຽຎັຌຏູຆໄ ີໄ ຾ຌະຘໃ ຄັ ຘບຌຽຑໃ ບຽຉາ຺ໄ ຿ປຓກາໍ ຖຄັ ຾ປຄຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຄ. ຈາໄ ຌກາຌຉໃ າຄຎະຽ຋ຈ ຿ຈງຘງຶ ຉໃ ໍຑະຖະກຈິ ຂບຄຑະຖາຆະຍຈິ າ຋າຄຈາໄ ຌກາຌຽຓບຄຑາງຌບກ຋ໃ ຽີ ຃ງີ ຎະຉທິ ຈັ ຓາ຾ຖທໄ ຿ຈງ຾ຌເຘໃ ຑທ຺ ຑຌັ ກຍັ ຋ຸກໂບາຌາ຅ກັ ບບໄ ຓຂາໄ ຄ, ຑະບຄ຺ ແຈຓໄ ກີ າຌຎຍັ ຎຸຄ຃ທາຓຓຘໍາຑຌັ ຓຉກີ ຍັ ບາຌາ຅ກັ ບາງຸ຋ະງາ ຃ຏູກຑຌັ ຈທໄ ງກາຌຘາໄ ຄ ຑະ຋າຈຘຘີ ບຄປກັ ຽຑໃ ບຽຎຌັ ນກົັ ໝາງຆາງ຾ຈຌຖະນທໃ າຄຘບຄບາຌາ຅ກັ , ຋າຈຘຘີ ບຄປກັ ແຈຖໄ ຄ຺ ຓຘາໄໄ ຄເຌຎີ ຃.ຘ 1560 ຅ຌ຺ ຽຊຄິ ຎີ ຃.ຘ 1563 ຅ໃ ຄຶ ຘໍາຽຖຈັ ຍໍຖຍິ ູຌ ຾ຖະ ຾ຍໃ ຄຽຂຈ຾ຈຌ຋າຄຘບຄຐໃ າງແທຈໄ ໃ ຄັ ຌ:ີໄ “຾຋ກ຾ຉໃ ຋າຈຌແີໄ ຎຽຊຄິ ຌໍາໄ ຌາຌ ຾ຖະ ຌໍາໄ ຂບຄແກຽ຋າ຺ໄ ກຌັ ” ຌບກຌຌັໄ ງຄັ ຏູກຑຌັ ຋ະແຓຉ຋ີ າຄຘາງຽຖບບຈ ຾ຖະ ຽ຃ບງາຈ຿ຈງກາຌຘຓ຺ ຖຈ຺ ກຍັ ຖາຆະ຋ຈິ າຂບຄ ຓະນາ຅ກັ ກະຑຈັ ກຸຄຘບີ າງຸ ຋ະງາ ຾ຖະ ຏູກຑຌັ ຋າຄຈາໄ ຌກາຌ຋ະນາຌ຿ຈງຘະຽຑາະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ແຈຌໄ ໍາ ກບຄ຋ຍັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄແຎຆໃ ທງກບຄ຋ຍັ ບາງຸ຋ະງາເຌກາຌຍຸກ຿຅ຓຉບີ າຌາ຅ກັ ຉໃ າຄໂ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຎໍຖະຎກັ ກຍັ ບາຌາ຅ກັ ກຸຄຘບີ າງຸ຋ະ ງາ ຽຆໃ ຌັ ຽ຃ງີ ງກ຺ ກບຄ຋ຍັ ແຎຉຉີ າໄ ຌກາຌປຸ ກປາຌຂບຄຘກັ ຈຌີ າຑະຓາໄ ຽຊຄິ 2 ຃ຄັໄ , ຃ ຃ຄັໄ ຋ີ 1 ຾ຓໃ ຌເຌຎີ ຃.ຘ 1567 ຃ຄັໄ ຋ີ 2 ຾ຓໃ ຌເຌຎີ ຃.ຘ 1569 ຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌຘະ຾ຈຄຽຊຄິ ກາຌຏູກຑຌັ ຈາໄ ຌຘາໍ ຑຌັ ຋ະແຓຉຉີ ໃ ໍກຌັ . 2. ຘຄ຺ ຃າຓຖາໄ ຌຆາໄ ຄກຍັ ຑະຓາໄ 2.1 ຘະຑາຍກໃ ບຌຘຄ຺ ຃າຓ 85 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ກ. ຘະຑາຍຂບຄຑະຓາໄ ເຌຖະນທໃ າຄຘະຉະທຈັ ຋ີ XVI – XVII ຾ຓໃ ຌແຖງະຂະນງາງຉທ຺ ຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄແຎຈທໄ ງບໍາຌາຈ຋າຄຈາໄ ຌກາຌຽຓບຄ, ກາຌ຋ະນາຌ ຾ຖະ ຃ທາຓບຸ ຈຓ຺ ຘຓ຺ ຍຸ ຌ຋າຄຈາໄ ຌຽຘຈຊະກຈິ ; ຾ຉໃ ເຌ ຂະຌະຈຼທກຌັ ຌຌັໄ ກແໍ ຈຽໄ ກຈີ ຓ຃ີ ໃ ຾ູ ຂໃ ຄ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຃ ຘກັ ຈຌີ າຑະຓາໄ ຽຆໃ ຄິ ແຈກໄ າງຽຎຌັ ຏູຎໄ ໍຖະຎກັ ຋ໃ ຓີ ຃ີ ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄ຋ໃ ຘີ ຸຈຂບຄ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ເຌ຃ະຌະ຋ໃ ຖີ າທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຑທຓຂະນງາງຉທ຺ ດໃ າຄຍໃ ໍດຸຈດຄັໄ ຌຌັໄ ຐໃ າງຘກັ ຈຌີ າຑະຓາໄ ກຑໍ ທຓຉໃ ໍຘູຽໄ ຑໃ ບ ກາໄ ທຘໃ ູຘກັ ຈຌີ າຖທຓຘູຌ ຾ຖະ ກາງຽຎຌັ ຓະນາບາຌາ຅ກັ ເຌ຾ນົຓຘຸທຌັ ຌະຑູຓ. ເຌ຋ໃ ຘີ ຸຈກຎໍ ະຘຍ຺ ຏຌ຺ ຘາໍ ຽຖຈັ . ຽຓໃ ບຘໍາຽຖຈັ ກາຌ຋ບໄ ຌ຿ປຓບໍາຌາຈຖທຓຘູຌເຌຑະຓາໄ ຾ຖທໄ ຘກັ ຈຌິ າຑະຓາໄ ກໍແຈຂໄ ະນງາງບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຖຄ຺ ເຉ ໄ ຽຖບໄ ງໂ ຾ຖະ ຘາຓາຈດຈຶ ຽບາ຺ ບາຌາ຅ກັ ນຄ຺ ຘາທະຖຂີ ບຄຑທກຂບຓແຈຘໄ ໍາຽຖຈັ ເຌຎີ ຃.ຘ 1539. ຽຎາ຺ໄ ໝາງປຸ ກປາຌຉໃ ໍແຎ ຂບຄຘກັ ຈຌິ າຑະຓາໄ ຾ຓໃ ຌບາງຸ຋ະງາ ຾ຖະ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຑໍຉກ຺ ຓາປບຈຘະແໝຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄ ກໍແຈຘໄ ຍຶ ຉໃ ໍຌະ຿ງຍາງ ຂະນງາງບາຌາຽຂຈຉາຓ຾ຌທ຋າຄຂບຄຉະຍຄິ ຽຘຽີ ທຉ.ີ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ທາຄຽຎ຺າໄ ໝາງທໃ າ ຂຌັໄ ຋ໍາບຈິ ຉບໄ ຄຽຉາ຺ໄ ຿ປຓຽບາ຺ ຑາກ ກາຄຂບຄຑະຓາໄ ເນຘໄ ໍາຽຖຈັ . ຂຌັໄ ຋ີ 2 ຾ຓໃ ຌຘາໄ ຄ຃ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຑາຍ຾ນໃ ຄບາຌາ຅ກັ ຑະຓາໄ ເນຘໄ ຓ຺ ຍູຌ. ຍູຽຖຄັ ຌບຄແຈ຅ໄ າໄ ຄ ກບຄ຋ະນາຌບາຘາຘະໝກັ ຂບຄຆາທຎບກຉໃ ຸ ງກາຌຽຎຌັ ຏູຍໄ ຌັ ຆາກາຌ຾ຖທໄ ຽຉາ຺ໄ ຿ປຓຽບາ຺ ກໍາຖຄັ ຋ຸກຽຓບຄຂຌຶໄ , ຽຑໃ ບຍຸກຉີ ຽຓບຄບຄັ ທະ. ຑາງນົຄັ ດຶຈຌະ຃ບຌບຄັ ທະຘໍາຽຖຈັ ຾ຖທໄ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ຅ໃ ຄຶ ຎະກາຈຉຌ຺ ຽບຄຽຎັຌຖາຆາ຋ຖິ າຈ຋ໃ ຽີ ຓບຄນຄ຺ ຘາທະຈ.ີ ຅າກຌຌັໄ , ກໍແຈຖທຍຖທຓກໍາຖຄັ ຋ຄັ ໝຈ຺ ຂຌຶໄ ຽຓບດຶຈຽບາ຺ ຑາກຽໝບຂບຄຖຈັ ຆາຌ. ຃ທາຓຑະງາງາຓຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄ ແຈໄ ກາງຽຎຌັ ຃ທາຓຘໍາຽຖຈັ ເຌຎີ ຃.ຘ 1555 ຾ຖະກາງຽຎຌັ ບາຌາ຅ກັ ຋ໃ ຽີ ຂຓັໄ ຾ຂຄ຋ໃ ຘີ ຸຈດໃ ູຑາກຑຌໄ ບາຆບີ າ຃ະຽຌ. ຂ. ຘະຑາຍຂບຄຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ກາຌ຋ໃ ຽີ ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈຎະຌະ຃ບຌຆຼຄເໝໃ ຓາ຾ກແໄ ຂຘະຑາຍຍໃ ຎໍ ກ຺ ກະກະຉດິ ໃ ູຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ ຽ຋ໃ າ຺ ກຍັ ຽຎັຌກາຌແຂຎະຉູປຍັ ຽບາ຺ ຾ຏຌກາຌຂະນງາງບາຌາຽຂຈຂບຄຘກັ ຈຌິ າຑະຓາໄ ຽຆໃ ຄິ ຍູຽຖຄັ ຌບຄຽຎັຌກະຘຈັ ເຌຽທຖາຌຌັໄ . ຾ຏຌກາຌຂະນງາງບາຌາຽຂຈຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄ຾ຓໃ ຌ຾ຌເຘໃ ຂະນງາງບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ກທຓຽບາ຺ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາ, ບາຌາ຅ກັ ບາງຸ ຋ະງາ ຾ຖະ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຾ຉໃ ບຸຎະຘກັ ຋ໃ ຂີ ຈີ ຂທາຄ຾ຏຌກາຌຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄ຾ຓໃ ຌ຃ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາຖາໄ ຌຆາໄ ຄຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ, ຽຑາະທໃ າຖາໄ ຌຌາ ຾ຖະ ບາງຸ຋ະງາຉໃ າຄກຓໍ ຃ີ ທາຓຘາໍ ຑຌັ ກຍັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຍູຽຖຄັ ຌບຄ຅ໃ ຄຶ ທາຄຽຎາ຺ໄ ໝາງທໃ າ ຉບໄ ຄຖຍ຺ ຖາໄ ຄ຃ທາຓຽຂຓັໄ ຾ຂຄຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄກໃ ບຌ຃ຉບໄ ຄດຈຶ ຽບາ຺ ຖາໄ ຌຌາເນຓໄ າດໃ ູເຌ ກາໍ ຓຘາກໃ ບຌ. ຍູຽຖຄັ ຌບຄແຈງໄ ຸ຾ງໃ ເນກໄ ໃ ຸຓຘກັ ຈຌິ າເຌບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາຎະກາຈ຾ງກຉທ຺ ບບກ຅າກຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ບກີ ຈາໄ ຌໜໃ ຄຶ ກໍ ເຆກໄ ໍາຖຄັ ຌາຍຂໃ ູຍຌັ ຈາຂຸ ຌຌາຄ ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ຋ໃ ຂີ ຌຶໄ ກຍັ ຖາໄ ຌຌາເນບໄ ໃ ບຌງບຓກຍັ ຑະຓາໄ . ຂຌັໄ ຉໃ ແໍ ຎ຾ຓໃ ຌ຾ກຌຽບາ຺ ກາໍ ຖຄັ ຅າກນທ຺ ຽຓບຄຂຌຶໄ ຋ຄັ ໝຈ຺ ຍຸກຽຂາ຺ໄ ຋ໍາຖາງກຸຄຘບີ າງຸ຋ະງາ ຽປຈັ ເນບໄ າຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຉບໄ ຄ຿ຈຈຈຼທ. ຾ຏຌກາຌຘຸຈ ຋າໄ ງຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄ຾ຓໃ ຌກາຌຽບາ຺ ຍຌັ ກາໍ ຖຄັ ຋ຄັ ໝຈ຺ ຽຂາ຺ໄ ງາໍໄ ງບີໄ າຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ຾ຏຌກາຌຈໃ ຄັ ກໃ າທຽຎຌັ ກາຖະ຿ບກາຈຈເີ ນໄ ຾ກໃ ຍູຽຖຄັ ຌບຄຽຑາະທໃ າ ຑໍຈກີ ຍັ ຌະ຃ບຌຆຼຄເໝໃ ນທໃ າຄຍໍຓຽີ ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ . ຍູຽຖຄັ ຌບຄ຅ໃ ຄຶ ຓຽີ ຄໃບຌແຂຘາໄ ຄ຃າຓ຾ຉກ຾ງກ ເນໄ ຘກັ ຈຌິ າຂຸ ຌຌາຄຌະ຃ບຌຆຼຄເໝໃ ຽຆໃ ຄິ ຓ຾ີ ຘຌຽຓບຄຽຎັຌນທ຺ ໜາໄ ຉບໄ ຄກາຌດໃ ູປໃ ທຓກຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຾ຉໃ ກໃ ຸຓຂບຄຑະງາຘຸ ຋ຈັ ຘະຌະຑຈັ ຉບໄ ຄກາຌຂຌຶໄ ກຍັ ຑະຓາໄ ຽປຈັ ເນຌໄ ະ຃ບຌຆຼຄເໝໃ ຽກຈີ ຃ທາຓທຸຌໄ ທາງ. ຂໃ າທ຃ທາຓທຸ ຌໄ ທາງດໃ ູຌະ຃ບຌຆຼຄເໝໃ ຓາຽຊຄິ ຌະ຃ບຌຆຼຄ຋ບຄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຽຊຈຊາ຋ຖິ ຈ ແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ກໍາຖຄັ ຅າກຆຼຄ ຋ບຄຂຌຶໄ ຽຓບຎາຍ. ຽນຈກາຌ຋ຄັ ນາົ ງ຅ໃ ຄຶ ຘະນຄຍ຺ ຖຄ຺ . ຘບຄຎຉີ ໃ ຓໍ າກໃ ຸຓ຋ໃ ຌີ ງິ ຓ຺ ຑະຓາໄ ບຌັ ຓຑີ ະງາຘຸ຋ຈັ ຘະຌະຽຎຌັ ນທ຺ ໜາໄ ແຈໄ ຋ໍາກາຌຽ຃ໃ ບຌແນທຑບໄ ຓ຋ຄັ ແຎຽຆຌີ ຽບາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓກຸຉິ ຏູຽໄ ຎຌັ ຽຆບຶໄ ຘາງຑະງາຽຓຄັ ຖາງ (ຽທຖາຌຌັໄ ຍທຈຽຎຌັ ຑະ) ຂໍເນຘໄ ກິ ບບກ ຓາຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຆຼຄເໝໃ . ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ຽຓກຸຉແິ ຈຽໄ ຎັຌຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາໄ ຌຌາ຾ຖທໄ ກໍຽກຈີ ຃ທາຓດາໄ ຌກທ຺ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ິ 86 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຖາຈ ຅ະງກ຺ ກາໍ ຖຄັ ຓາຎາຍ຅ໃ ຄິ ງບຓຽບາ຺ ຘຈິ ບາຖກັ ຂາຂບຄຑະຓາໄ ຽຆໃ ຄິ ຾ຏຌກາຌຌຘີໄ າໄ ຄ຃ທາຓຽຑໃ ຄິ ຑໍເ຅ເນ຾ໄ ກໃ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ຽຎຌັ ຋ໃ ຘີ ຸຈ. ຑໍຉກ຺ ຓາປບຈຎີ ຃.ຘ 1555 ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ແຈກໄ ະກຼຓກໍາຖຄັ ແຎຍຸກຉຌີ ະ຃ບຌຆຼຄເໝໃ ຽຑໃ ບຖຍ຺ ຖາໄ ຄຍຌັ ຖຄັ ຂບຄຑະງາຽຓກຸຉິ ຾ຖະ ຂຍັ ແຖໃ ບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຑະຓາໄ ບບກ຅າກຖາໄ ຌຌາ. ຐໃ າງຑະງາຽຓກຸຉິ ຽຓໃ ບຆາຍຂໃ າທກາຌງກ຺ ຋ຍັ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈກໍຉກ຺ ເ຅ຒາໄ ທແຎຂໍຽບາ຺ ກໍາຖຄັ ຅າກຑະຓາໄ ຽຑໃ ບຎບໄ ຄກຌັ ຌະ຃ບຌຆຼຄເໝໃ ຾ຖະ ແຈ຅ໄ ຈັ ຾຅ຄ ກໍາຖຄັ ຋ຍັ ຌໍາຑາ ຿ຈງຑະງາແຆຽຘຌເນແໄ ຎຖກັ ຘະກຈັ ກບຄ຋ຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄດໃ ູຏາແຈ (ຽຓບຄຆຼຄຖາງ) ກບຄ຋ຍັ ຖາທຖາໄ ຌ ຆາໄ ຄຌາໍ ຑາ຿ຈງຑະງາງຈ຺ ຖກຼຈ (ຑະງາ຾ຘຌຘຸຖຌິ ຖແຆ) ແຈຎໄ ະ຋ະກຍັ ຑະງາແຆງະຽຘຌດໃ ູຍາໄ ຌຈໃ າຌເຌຍຌັໄ ປຍ຺ ຌີໄ ຑະງາແຆ ງະຽຘຌຊກຂາໄ ຉາງ. ເຌຽທຖາຈຼທກຌັ ຌຌັໄ ຍູຽຖຄັ ຌບຄຏູຌໄ ໍາຂບຄຑະຓາໄ ກໍແຈ຋ໄ ໍາກາຌຽ຃ໃ ບຌແນທຎາຓາຎາຍຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄ ຋ຄັ ນົາງດໃ ູເຌຈຌິ ຾ຈຌຖາໄ ຌຌາຑບໄ ຓ຋ຄັ ຍຄັ ຃ຍັ ເນຑໄ ະງາຽຓກຸຉິ ຉບໄ ຄບໃ ບຌງບຓຽຎຌັ ນທ຺ ຽຓບຄຂຌຶໄ ຿ຈງກຄ຺ ຉໃ ໍຑະຓາໄ . ຘຸຈ ຋າໄ ງຑະງາຽຓກຸຉຉິ ບໄ ຄງບຓຓບຍຽຓບຄຆຼຄເໝໃ ເນ຾ໄ ກໃ ຑະຓາໄ ຾ຖະ ຑະງາຽຓກຸຉຽິ ບຄກຊໍ ກ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນຽໄ ຎັຌຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຾ນໃ ຄບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຌາ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຘາຍາຌຽຎຌັ ຏູ຅ໄ ໃ ຄ຺ ປກັ ຑກັ ຈີ ຾ຖະ ຆໃ ຘຈັ ຉໃ ໍຑະຓາໄ . ຑາງນົຄັ ຘໍາຽຖຈັ ຾ຏຌກາຌດຈຶ ຃ບຄຖາໄ ຌຌາ຾ຖທໄ ຍູຽຖຄັ ຌບຄກທໍ າຄ຾ຏຌຽຑໃ ບ຅ຍັ ຽບາ຺ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ, ຾ຉໃ ຋ຸກກາຌກະ຋ໍາຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄຌຌັໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ແຈປໄ ຍັ ປູໝໄ ຈ຺ . ຑະບຄ຺ ແຈກໄ ະກຼຓກໍາຖຄັ ຽຑໃ ບຍຸ ກຉີ ຽຓບຄຆຼຄເໝໃ ຑບໄ ຓກຌັ ຌຌັໄ ກແໍ ຈຑໄ ະງາກາຄຘທີ ແິ ຆ, ຾ຘຌຆາໄ ຄ຋າໄ ທ, ຾ຘຌແຆງະ຿ຆຈ, ຽບາ຺ ຋ະນາຌ຅ໍາຌທຌໜໃ ຄຶ ຃ຸຓຉທ຺ ຌບໄ ງຽຓຄັ ຽ຅ງ ຋ຈູ ຑະຓາໄ ຋ໃ ຘີ ໃ ຄ຺ ຘາຌຓາ຅າກ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ຽຊຄິ ຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຖຄ຺ ຓາຆຼຄ຋ບຄ ຾ຉໃ ຊກກບຄຓາໄ ແທ ຂບຄຑະຓາໄ ແຖໃ ຓາ຋ຌັ ດໃ ູ຾຃ຓ຾ຈຌຽຓບຄ຅ໃ ຄຶ ຽກຈີ ກາຌຘູປໄ ຍ຺ ກບຄຖະນທໃ າຄນົຄັ ຂບຄຖາໄ ຌຆາໄ ຄຊກຉ຾ີ ຉກ ຑະງາກາຄທແິ ຆ, ຾ຘຌ ຆາໄ ຄ຋າໄ ທ ຾ຖະ ຾ຘຌແຆງະ຿ຆຈ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຌບໄ ງຽຓຄັ ຽ຅ງຊກກບຄຓາໄ ແທຑະຓາໄ ຅ຍັ ແຈ.ໄ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ິ ຖາຈ ຅ໃ ຄຶ ຊບງ຋ຍັ ຃ຌຆຼຄ຋ບຄຌຎີ ຃.ຘ 1559. ຃. ຾ຏຌກາຌຎບໄ ຄກຌັ ບາຌາ຅ກັ ຂບຄຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຑາງນົຄັ ກາຌງາໄ ງຌະ຃ບຌນົທຄຘໍາຽຖຈັ ຾ຖທໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ແຈຓໄ ກີ າຌກໃ ໍຘາໄ ຄຖະຍຍ຺ ຌະ຃ບຌນົທຄ ຈທໄ ງກາຌກໃ ໍຘາໄ ຄກໍາ຾ຑຄຽຓບຄ ຿ຈງຓຎີ ບໄ ຓງາຓຽຎັຌແຖງະນໃ າຄກຌັ ຑໍຘາງຉານົຼທຽນຌັ , ຋າຄຈາໄ ຌໜາໄ ກໍາ຾ຑຄ (ຽຍບໄ ຄ ຌບກ) ແຈຂໄ ຸ ຈປໃ ບຄຌາໍໄ ຂະໜາຌກຌັ ແຎກຍັ ກາໍ ຾ຑຄຽຆໃ ຄິ ຓຖີ ທຄກທາໄ ຄ 5-8 ຾ຓຈັ ຾ຖະ ຽຖກິ ຎະຓາຌ 1,70 – 2 ຾ຓຈັ , ຘໃ ທຌ ກາໍ ຾ຑຄຌຌັໄ ຘູຄກທໃ າ ນົຄັ ຆາໄ ຄເນງໃ . ກາຌກໃ ໍຘາໄ ຄກາໍ ຾ຑຄ຿ຈງຓປີ ໃ ບຄຌໍາໄ ດໃ ູຈາໄ ຌຌບກຌຽີ ຎຌັ ຖະຍຍ຺ ຎບໄ ຄກຌັ ແຑຈ຋ີ ໃ ຘີ ຸຈ. ເຌຘະແ ໝຌຌັໄ ຋ຄັ ຽຎຌັ ຅ຈຸ ຑຽິ ຘຈເຌກາຌຘາໄ ຄຉທ຺ ຽຓບຄເຌຖະຍບຍຘກັ ຈຌິ າ. ຃ຼຄ຃ໃ ູກຌັ ຌຌັໄ ຾ຓໃ ຌກາຌຘາໄ ຄຘາຘະຊາຌຎູຘະຌງິ ະຘະ ຊາຌ ຽຆໃ ຄິ ຽຎຌັ ຘູຌຖທຓ຅ຈິ ເ຅ຽຑໃ ບຘາໄ ຄຘາ຃ທາຓຘາຓກັ ຃,ີ ຘາໄ ຄ຃ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຖາຈ຾ນໃ ຄຆາຈ ຽຆໃ ຌັ ນໍຑະ຾ກທໄ ທຼຄ຅ຌັ , ຽຎັຌຍໃ ບຌຎະຈຈິ ຘະຊາຌ ຑະ຾ກທໄ ຓໍຖະກຈ຺ ຾ຖະ ຑະ຾ຆກ຃ໍາ. ຽຆໃ ຄິ ຎີ ຃.ຘ 1566 ແຈຘໄ າໄ ຄຑະ຋າຈນົທຄທຼຄ຅ຌັ . ຌບກ຅າກຌຌັໄ ງຄັ ແຈ຅ໄ ຈັ ຉຄັໄ ຖະຍຍ຺ ຽຓບຄຽຑໃ ບຽຎຌັ ຽຘຌາ຋ກິ າຌຎບໄ ຄກຌັ ຌະ຃ບຌນົທຄ ຽຆໃ ຌັ ຽຓບຄທຼຄ຃າໍ , ຽຓບຄທຼຄຑຌັ ຑາໄ ທ , ທຼຄຎາກນທໄ ງນົທຄ, ທຼຄຎາກຄໃຓຽຎຌັ ຈໃ າຌຎບໄ ຄກຌັ ຂາໄ ຽຘກິ ຽຍບໄ ຄຉາຽທຌັ ຉກ຺ . ຘໃ ທຌ ຈາໄ ຌຉາຽທຌັ ບບກ, ຈໃ າຌຆຌັໄ ຌບກ ບບກແຎ຾ຓໃ ຌໜບຄ຃ູທຼຄ, ທຼຄໜບຄນາຌຌບໄ ງ, ທຼຄໜບຄນາຌນົທຄ, ຈໃ າຌຽຓບຄຽໜບແຈ຾ໄ ກໃ ທຼຄ຃ໍາ, ທຼຄ຾ກທໄ , ທຼຄຽຄຌິ ຽຎຌັ ຉຌ຺ໄ . ຌບກຌຑີໄ ະງາຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈງຄັ ແຈຎໄ ັຍຎຸ ຄ຃ທາຓຘາຓກັ ຃ຑີ າງຌບກ ຿ຈງຘາໄ ຄຘາງຘໍາຑຌັ ຾ຍຍຑຽິ ຘຈ ຖະນທໃ າຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄກຍັ ບາຌາ຅ກັ ກຸຄຘບີ າງຸ຋ະງາຽຑໃ ບປໃ ທຓຓກໄ ຌັ ຉໃ ຉໍ າໄ ຌຑະຓາໄ ຽຑໃ ບຽຎຌັ ຘຈັ ຉູ຿ຉຈຼທກຌັ . 2.2 ກາຌຈໍາຽຌຘີ ຄ຺ ຃າຓ 87 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ກ. ກາຌ຅ຈາໍ ຽຌຌີ ຘຄ຺ ຃າຓແຖງະ຋ີ 1 ຎີ ຃.ຘ 1563 ເຌ຿ບກາຈ຋ໃ ກີ າໍ ຖຄັ ຌາໍ ຑາຎະຆາຆຌ຺ ຘາໄ ຄຌະ຃ບຌນົທຄເໝໃ ດໃ ູທຼຄ຅ຌັ ຌຌັໄ . ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຑບໄ ຓຈທໄ ງ ຑະງາຓຽນົກັ , ຑະງາ ຆາໄ ງ຾ຂຌນກັ ຾ຖະ ຾ຘຌຆາໄ ຄ ຋າໄ ທຖຄ຺ ແຎດຼໄ ຓດາຓຍຌັ ຈາຽຓບຄ຋ໃ ຉີ ຄັໄ ດໃ ູຽຍບໄ ຄຉາຽທຌັ ບບກກໍາໄ ເຉໄ ຿ຈງ຋າຄຽຓບຄ຿ຘກ, ຽຓບຄ ຆຸຄ ຅ຌ຺ ປບຈຽຓບຄບຈິ ກະຍ ດໃ ູ຋ໃ ຌີ ຓີໄ ຆີ າໄ ຄຎໃ ານາົ ງ ຑະບຄ຺ ຅ໃ ຄຶ ຽຖບກຽບາ຺ ຽຓບຄບຈິ ກະຍ ຽຎຌັ ຍໃ ບຌ ຉຄັໄ ຋ຍັ ຾ຖະ ຑະຌຼຈ ຆາໄ ຄຘາຓາຈ຅ຍັ ຆາໄ ຄຎໃ າຓາຽຐກິ ຾ບຍເນກໄ າງຽຎຌັ ຆາໄ ຄຍຌໄ ຍບກແຈເໄ ຆຒໄ ຄັ ແຈຽໄ ຊຄິ 100 ຿ຉ. ເຌແຖງະ ຋ໃ ຑີ ະບຄ຺ ແຎດຼໄ ຓດາຓນທ຺ ຽຓບຄ຋າຄຑາກເຉຌໄ ີໄ ແຈຓໄ ບຍເນຑໄ ະງາ ຾ຘຌຘຸຖຌິ ຾ຖະ ຍາ຅ຌັ ກບຄຌາຄຽຎຌັ ຏູຈໄ ູ຾ຖຍາໄ ຌຽຓບຄ. ເຌຽທຖາຈຼທກຌັ ຌຌັໄ ຾ຘຌຌບໄ ງກຍັ ຑະງາຘາຓຖາໄ ຌຽຓບຄຆຼຄເໝໃ ຃ຍ຺ ຃ຈິ ກຌັ ຅ະຖຓ຺ໄ ຖາຆະຍຌັ ຖຄັ ຂບຄຑະງາຽຓກຸ ຉ຅ິ ກ຺ ຽກຈີ ຘຄ຺ ຃າຓກາຄຽຓບຄຂຌຶໄ ບຌັ ຽຎຌັ ກາຌຽຎີຈ຿ບກາຈເນ຾ໄ ກໃ ຑະຓາໄ . ຑະງາຽຓກຸຉດິ າໄ ຌຽຘງຍຌັ ຖຄັ ຅ໃ ຄຶ ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຋ຈູ ແຎ ຖາງຄາຌຽ຅າ຺ໄ ນຄ຺ ຘາທະຈ.ີ ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຽ຅າ຺ໄ ນຄ຺ ຘາທະຈີ ຅ໃ ຄຶ ຌາໍ ກາໍ ຖຄັ ຓາຎາຍຎາຓ ຾ຘຌຌບໄ ງແຈຖໄ ຍ຺ ໜແີ ຎດໃ ູຽຓບຄຆຼຄ຾ຘຌ, ຘໃ ທຌ ຑະງາຘາຓຖາໄ ຌແຈຑໄ າ຃ບຍ຃ທ຺ ຾ຖະ ຑກັ ຑທກໝຓີ າດໃ ູຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ກບຄກໍາຖຄັ ນຄ຺ ຘາທະຈແີ ຈແໄ ຖໃ ຉຈິ ຉາຓ຾ຘຌຌບໄ ງ ຾ຖະ ຑະງາຘາຓຖາໄ ຌ຾ຖທໄ ແຈງໄ ຈຶ ຽບາ຺ ຽຓບຄນົທຄຑະຍາຄ ຾ຖະ ດຈຶ ຽບາ຺ ຽຓບຄຑທຌຆຼຄຂທາຄ. ຅າກຌຌັໄ , ກບຄ຋ຍັ ຑະຓາໄ ກແໍ ຈຉໄ ີ ຖໃ ທຄຽຂາ຺ໄ ຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ , ຓະນາບຸຎະຖາຈທໍຖະທຄັ ຿ຘຽຎຌັ ຌບໄ ຄຂບຄຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຽຆໃ ຄິ ແຈປໄ ຍັ ກາຌຓບຍ ໝາງເນຽໄ ຍໃ ຄິ ຾ງຄຍາໄ ຌຽຓບຄເຌຽທຖາຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຍໃ ໍດໃ ູແຈຌໄ ໍາກໍາຖຄັ ບບກຉໃ ໍຘູກໄ ຍັ ຑະຓາໄ ຾ຉໃ ຍໃ ໍຘາຓາຈຉາໄ ຌ຋າຌ ແຈ.ໄ ຽຓໃ ບກບຄ຋ຍັ ຑະຓາໄ ຽຂາ຺ໄ ທຼຄ຅ຌັ ຾ຖທໄ ກໍ຋ໍາກາຌ຅ຍັ ຽບາ຺ ຓະນາບຸຎະຖາຈທໍຖະທຄັ ຿ຘ, ຽ຅າ຺ໄ ງຄິ ຃ໍາແຂ, ຽ຅າ຺ໄ ງຄິ ຾຋ຌ຃ໍາ ຾ຖະ ຑະງາ ຌະ຃ບຌຘໃ ຄ຺ ແຎນຄ຺ ຘາທະຈຽີ ຑໃ ບຽຎຌັ ຉທ຺ ຎະກຌັ . ຂໃ າທກາຌດຶຈທຼຄ຅ຌັ ຂບຄກບຄ຋ຍັ ຑະຓາໄ ຈຄັ ແຎປບຈ ຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ເຌຂະຌະ຋ໃ ຑີ ະບຄ຺ ງຄັ ດຼໄ ຓດາຓ ຎະຆາຆຌ຺ ຽຂຈຌາໍໄ ຽຆກບຄ, ແຆຆາຓ ຾ຖ ຽຆ຿ຎຌ. ຑະບຄ຺ ຓ຃ີ ທາຓຉິ ກ຺ ກຄັ ທຌ຺ ຋ໃ ຘີ ຸຈ, ຑະບຄ຺ ແຈຓໄ ບຍຑະຖາກຈິ ກາຌຘາໄ ຄທທັ າ ບາຕາຓເນ຾ໄ ກໃ ຑະ຃ູງາທ຅ຸທາ ຽຆໃ ີຄຽຎັຌຑະຘະນາງ຋ໃ ີປັກ຾ຑຄ ຘໃ ທຌຑະບ຺ຄຽບຄກໍກໍຒາໄ ທຌໍາຑາຂະຍທຌຌໍາກຍັ ຃ຌ ຌະ຃ບຌນົທຄ຿ຈງຏໃ າຌຽຓບຄຘາຖະທຌັ , ທາຎີ຋ຓ຺ ຖຈັ ເຘໃ ຽຓບຄໜບຄນາຌ ຾ຖະ ຒາໄ ປຼກຽຘຌາຓຸຌຉ຋ີ ໃ ຉີ ຈິ ຉາຓ຋ໃ າຌຓາ ຎະຆຸຓທາຄ຾ຏຌຂຍັ ແຖກບຄ຋ຍັ ຑະຓາໄ ບບກ຅າກຈຌິ ຾ຈຌຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຾ຖະ ແຈ຅ໄ ຈັ ກບຄ຋ຍັ ບບກຽຎຌັ ຘບຄຘາງເນງໃ ຃ ຘຘາງ ຋ໃ ໜີ ໃ ຄຶ ຾ຓໃ ຌຑະບຄ຺ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຉຈິ ຉາຓຈທໄ ງຑະງາຆາໄ ງ຾ຂຌນກັ ຾ຖະ ຑະງາ ຆາໄ ຄ຋າໄ ທ; ຘາງ຋ໃ ຘີ ບຄຓບຍເນຑໄ ະງາ຾ຘຌ ຘຸຖຌິ ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຉຈິ ຉາຓຈທໄ ງຑະງາ຅ຌັ ກບຄ ຌາຄເນງໄ ກ຺ ຋ຍັ ຾ຍຍຘາງຒາໄ ຾ຓຍຽຂາ຺ໄ ທຼຄ຅ຌັ . ຿ຈງຘາງ຋ໃ ໜີ ໃ ຄຶ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຘາງໝຌູ . ຐໃ າງບໃ ຓີ ຑະຽຖດໃ ູທຼຄ຅ຌັ ຽຓໃ ບປູຂໄ ໃ າທທໃ າກບຄ຋ຍັ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຑທຓງກ຺ ຋ຍັ ກຍັ ຓາ຅ໃ ຄຶ ຓ຃ີ ໍາ ຘຄັ ເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຂບຄຉຌ຺ ຊບຌບບກຓາ຅າກທຼຄ຅ຌັ ດໃ າຄປຍີ ຈໃ ທຌຽຑໃ ບເນຑໄ ຌ຺ໄ ຅າກກາຌແຖໃ ຉຈິ ຉາຓຂບຄ຋ະນາຌຖາທຖາໄ ຌ ຆາໄ ຄ, ຑະງາຆາໄ ງ຾ຂຌນກັ ຾ຖະ ຑະງາຆາໄ ຄ຋າໄ ທແຈແໄ ຖໃ ກາໍ ຖຄັ ແຖໃ ຉຈິ ຉາຓ຅ຌ຺ ປບຈຽຓບຄຌໃ າຌ຅ຍັ ຆາໄ ຄຽຘກິ ຑະຓາໄ ແຈຘໄ ບຄ຿ຉ ຾ຖທໄ ຌາໍ ກາໍ ຖຄັ ຋ຍັ ກຍັ ທຼຄ຅ຌັ . ຂ. ກາຌຈາໍ ຽຌຌີ ຘຄ຺ ຃າຓແຖງະ຋ີ 2 ຎີ ຃.ຘ 1570 ຽຓໃ ບຍູຽຖຄັ ຌບຄ ຘາຓາຈດຈຶ ກຸຄຘບີ າງຸ຋ະງາແຈ຾ໄ ຖທໄ ຓຌັ ແຈຽໄ ຎຌັ ກາຌຽຑໃ ຓີ ຅າໍ ຌທຌຑຌ຺ ປຍ຺ ຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄຂຌຶໄ ນົາງ ໝໃ ຌ຃ຌ຺ , ຑານະຌະຘຄ຺ ຃າຓກໍຽຑໃ ີຓຂຌຶໄ ຽຆໃ ຌັ ຆາໄ ຄຽຘກິ , ຓາໄ ຽຘິກ, ຽ຃ໃ ບຄບາທຸ ຈງຸ ຈ຿຋ຎະກບຌກໍຽຑໃ ຓີ ຂຌຶໄ ດໃ າຄຑຼຄຑໍ. ບຸຎະກບຌຘຄ຺ ຃າຓ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຋ໃ ຘີ ຸຈຽທຖາຌຌັໄ ແຈ຾ໄ ກໃ ຎຌນງໃ ຋ໃ ຆີ ໃ ຅າກຆາຉາຽທຌັ ຉກ຺ (ຎບກຉຸງກາຌ) ຓຽີ ຊຄິ 400 ກະຎບກ, ບຌັ ແຈຽໄ ປຈັ ເນບໄ ຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄຽຂຓັໄ ຾ຂຄງໃ ຄິ ຂຌຶໄ . ຑບໄ ຓ຋ຄັ ບາຌາຽຂຈຑະຓາໄ ກໍຂະນງາງກທາໄ ຄບບກງໃ ຄິ ຽປຈັ ເນຂໄ ບຍ ຽຂຈກາຌຽກຍັ ຑາຘີ ຾ຖະ ຃ຄັ ຘະຍຼຄບານາຌຂບຄຑະຓາໄ ກທາໄ ຄບບກງໃ ຄິ ຂຌຶໄ . ກາຌຽ຃ໃ ບຌແນທກໍຍໃ ໍນງຸ ຄໄ ງາກເຌກາຌຂຌ຺ ຘໃ ຄ຺ ຘະຍຼຄບານາຌ. ຽຓໃ ບຘະຊາຌະກາຌບໍາຌທງ຃ທາຓຘະຈທກເນ຾ໄ ກໃ ກາຌຂະນງາງບາຌາຽຂຈຂບຄຑະຓາໄ ຽຂາ຺ໄ ຘໃ ູຈຌິ ຾ຈຌ 88 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຾ຉໃ ທໃ າແຖງະ຋ໃ ຑີ ະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ຃ບຄຍຌັ ຖຄັ ຌີໄ ກໍາຖຄັ ຋ະນາຌຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄກໍຓ຃ີ ທາຓ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄງບໄ ຌຓກີ າຌຽຐກິ ຾ບຍ, ຋ະນາຌຘໃ ທຌນົາງແຈຏໄ ໃ າຌກາຌຘູປໄ ຍ຺ ຽຖບໄ ງໂ, ຓງີ ຸຈ຋ະທ຋ິ ເີ ຌກາຌຘູປໄ ຍ຺ , ຓກີ າຌ຅ຈັ ຉຄັໄ ຋າຄກາຌຽຓບຄ, ກາຌຎກ຺ ຃ບຄໜກັ ຾ໜຌໄ , ຓຽີ ຘຈຊະກຈິ ໝຌັໄ ຃ຄ຺ . ຍູຽຖຄັ ຌບຄຊທໃ າ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຽຎຌັ ຃ໃ ູ຾ຂໃ ຄ ຉທ຺ ບຌັ ຉະຖາງ຋ໃ ຘີ ຸຈ, ຊາໄ ຾ຏຌກາຌດຶຈ຃ບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຍໃ ໍຘໍາຽຖຈັ , ຍຌັ ຈາບາຌາ຅ກັ ບໃ ຌໂ຿ຈງຘະຽຑາະ຾ຓໃ ຌ ບາຌາ຅ກັ ຋ໃ ຓີ ຽີ ຆບໄ ຆາຈບາໄ ງຖາທ຅ະ຿ປຓຉທ຺ ກຌັ ຉາໄ ຌຉຌ຺ ຽບຄ. ງບໄ ຌ຾ຌທຌຌັໄ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ຅ໃ ຄຶ ຑະງາງາຓດໃ າຄເນງໃ ນົທຄເຌ ກາຌດຈຶ ຽບາ຺ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄເນແໄ ຈດໄ ໃ າຄຽຈຈັ ຂາຈ. ຿ຈງຘະຽຑາະ ຾ຓໃ ຌຑະງາງາຓ຅ຍັ ຑະຽ຅າ຺ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຽຎຌັ ຉທ຺ ຎະກຌັ . ຽຊຄິ ດໃ າຄເຈກຉໍ າຓ ຽຓໃ ບຍູຽຖຄັ ຌບຄຓບີ າໍ ຌາຈຘູຄຘຸຈ ແຈຍໄ ຄັ ຃ຍັ ຽກຍັ ຽກຌກາໍ ຖຄັ ຽຑໃ ບຖທຍຖທຓຽບາ຺ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ແທແໄ ຈເໄ ຌກໍາຓ ຊາໄ ຍແໍ ຈຖໄ າທຖາໄ ຌຆາໄ ຄກຍໍ ໃ ໍຘຓ຺ ກຍັ ຃ໍາກໃ າທຂບຄຍຌັ ຈາຘກັ ຈຌິ າ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຽຓບຄຂຌຶໄ ຂບຄຑະຓາໄ ທໃ າ “ຏູຆໄ ະຌະຘຍິ ຋ຈິ ”. ປບຈຉຌ຺ໄ ຎີ ຃.ຘ 1570 ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ແຈຽໄ ກຍັ ຽກຌຽບາ຺ ຆາງຆະກຌັ ຉາຓນທ຺ ຽຓບຄຂຌຶໄ ຋ຄັ ໝຈ຺ ຽຂາ຺ໄ ຽຎຌັ ກບຄ຋ຍັ ນົທຄຽຑໃ ບ ກຼຓງກ຺ ຋ຍັ ຓາຉຽີ ບາ຺ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຓາປບຈຎີ ຃.ຘ 1570 ຽຎັຌຎີ຾ນໃ ຄກາຌກະກຼຓຽຄໃບຌແຂຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄ ຋ໃ ຅ີ ະຍຸ ກດຈຶ ຽບາ຺ ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຍຌັ ນາ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຋ໃ ຘີ ຸຈ຾ຓໃ ຌກະກຼຓຘະຍຼຄບານາຌຍູຽຖຄັ ຌບຄແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນຍໄ ຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄຽຖໃ ຄັ ເຘໃ ກາຌຎູກຐຄັ ຖຼໄ ຄຘຈັ ດໃ າຄຂະໜາຈເນງໃ ຽຑໃ ບຘະຘຓ຺ ເນ຾ໄ ກໃ ກບຄ຋ຍັ ນົທຄ. ຌບກຌຌັໄ ກງໍ ຄັ ຓກີ າຌ຅ຈັ ກໍາຖຄັ ຋ຍັ ຿ຈງປຍີ ຿ປຓຽບາ຺ ກໍາຖຄັ ຅າກຎະຽ຋ຈຘາຖາຈ ຾ຖະ ຾ຍໃ ຄໜາໄ ຋ໃ ປີ ຍັ ຏຈິ ຆບຍຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ - ຓະນາບຸຎະຖາຈ ຽຓບຄນຄ຺ ຘາທະຈີ (ຏູຽໄ ຎຌັ ຖູກຆາງ) ຽຎຌັ ກຄ຋ຍັ ໜາໄ ຽກຌຽບາ຺ ຋ະນາຌຓບຌ, ງທຌຆຼຄເໝໃ , ງກ຺ ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ຓາຽຓບຄຌໃ າຌ ຾ຖທໄ ຽຂາ຺ໄ ຘໃ ູຆຼຄ຃າຌ. - ຾ຉໃ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄ ບຄັ ທະ (ຖກູ ຽຂງີ ) ຾ຖະ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄ ຾ຎ (ຌບໄ ຄຆາງ) ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຃ຸຓຆາທຓບຌ, ຑະຓາໄ , ກະ - ຖຼຄ, ແ຋ຘະນງາຓ ປໃ ທຓກຍັ ກບຄ຋ຍັ ບຸຎະຖາຈ ຽຓບຄຑຈິ ຘະຌ຿ຸ ຖກງກ຺ ຋ຍັ ຓາ຋າຄຽໜບຽຑຈັ ຘະຍູຌຽຂາ຺ໄ ຘໃ ູໜບຄຍທ຺ ຖໍາຑູ. - ຘໍາຖຍັ ຍູຽຖຄັ ຌບຄຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ນົທຄ຃ຸຓຆາທຓບຌ, ຘະຖຼຄ, ຑະຓາໄ , ຆາທຖໄ ຾ຖະ ແ຋ຘະນງາຓຘຓ຺ ຋ຍ຺ ກຍັ ກບຄ຋ຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຉບຄບູ, ຽຓບຄ ແຂງະ ຾ຖະ ກບຄ຋ຍັ ຽຓບຄຑຈິ ຘະຌ຿ຸ ຖກຂບຄຑະຓະນາ຋ໍາຓະຖາຆາ ຽ຃ໃ ບຌ຋ຍັ ຽຂາ຺ໄ ຓາຉາຓຖໍາຌາໍໄ ຆຏີ ໃ າຌ຋າຄຽຓບຄ ແຆງະຑູຓຽຂາ຺ໄ ຘໃ ູຽຓບຄໜບຄຍທ຺ ຖໍາຑູ. ຑໍກາໄ ທຘໃ ູຖະຈູ຾ຖຄໄ ຂບຄຉຌ຺ໄ ຎີ ຃.ຘ 1571 ຍູຽຖຄັ ຌບຄແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຋ຸກກບຄຽ຃ໃ ບຌງາໄ ງຏໃ າຌຽຘຌັໄ ຋າຄຈໃ ຄັ ກໃ າທ ຾ຖະ ຓໃ ຸໜາໄ ຘໃ ູບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄແຈກໄ າໍ ຌຈ຺ ຽບາ຺ ຽຓບຄ ໜບຄຖໍາຑູຽຎຌັ ຃າໄ ງເນງໃ ຽຑໃ ບທາຄ຾ຏຌຍຸກຽຂາ຺ໄ ທຼຄ຅ຌັ . ຉໃ ໍໜາໄ ຘະຑາຍກາຌຈໃ ຄັ ກໃ າທຌຌັໄ ຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈແຈຽໄ ຖໃ ຄັ ຓຖຄ຺ ຎະຉຍິ ຈັ ຎຍັ ຎຸຄກໍາຖຄັ ຎບໄ ຄກຌັ ບາຌາ຅ກັ ຖຄ຺ ຓ ໄ ກໃ ຘໍ າໄ ຄຍຌັ ຈາຖະຍຍ຺ ຎບໄ ຄກຌັ ຌະ຃ບຌນົທຄດໃ າຄ຾ໜຌໄ ໜາ຋ຸກຘໃ ຄີ ຋ຸກດໃ າຄ຋ໃ ຑີ ະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖີິ າຈແຈ຃ໄ າຈ຃ະຽຌແທຉໄ ຌ຺ໄ ຎີ ຃.ຘ 1571. ຂໃ າທກາຌງກ຺ ຋ຍັ ຂບຄຑະຓາໄ ຑທຓ຅ະຽຂາ຺ໄ ຓາງໍາໄ ດໃ ີຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ , ຽຑໃ ບຎກ຺ ຎັກປກັ ຘາ຃ທາຓຽຎັຌ ຽບກະຖາຈຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ຅ໃ ຄຶ ແຈປໄ ຼກຍຌັ ຈາ຾ຓໃ ຋ຍັ ຓາທາຄ຾ຏຌຉຉີ າໄ ຌກາຌ ຍຸກຖຸກຂບຄຑະຓາໄ . ເຌກບຄຎະຆຸຓ຃ຄັໄ ຌີໄ ຓຑີ ະງາ຾ຘຌຘຸຖຌິ ຽຆໃ ຄິ ຈໍາຖຄ຺ ຉໍາ຾ໜໃ ຄຽຘຌາຽຓບຄແຈຘໄ ະຽໜງີ ຸຈ຋ະທ຋ິ ຉີ າໄ ຌ ກາຌ ປຸ ກປາຌຂບຄຑະຓາໄ “ຽ຅າ຺ໄ ນຄ຺ ຘາທະຈີຌີໄ ຆ຺ຄຘະນົາຈເຌກາຌຽຘິກຘ຺ຄ຃າຓຽຎັຌດໃ າຄຈີ ິັຄຎັຌງາກໍນົກັ ຾ນົຓ຅ໍາຉບໄ ຄຓີ ກຌ຺ ບຸຍາງ຅ໃ ຄຶ ຅ະຉບໄ ຄແຈແໄ ຆຆະຌະ, ຂາໄ ຑະຍາຈຽນຌັ ທໃ າ຃ທຌ຅ະງກ຺ ຾ຖະ ບຍ຺ ຑະງຍ຺ ຑຌ຺ ຖະຽຓບຄແຎດໃ ູຈາໄ ຌເຉຽໄ ຂາ຺ໄ ແຎຖດີໄ ໃ ູ ຉາຓຎໃ າຈຄ຺ ເນໝໄ ຈ຺ . ຘໃ ທຌ຃ບຍ຃ທ຺ ຋າໄ ທຑະງາ ຋ຄັ ນົາງຌຌັໄ ຽບາ຺ ແຎແທດໄ ໃ ູທຼຄຘຸຖຌິ ຊາໄ ຽ຅າ຺ໄ ນຄ຺ ຘາທະຈຽີ ຂາ຺ໄ ຓາຉທີ ຼຄ຅ຌັ ຅ະແຈໄ 89 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຽບາ຺ ທຼຄ຅ຌັ ຽຎັຌ຃ໃ ທຄຘະໜາຓ” ຉໃ ໍໜາໄ ຘະຑາຍກາຌ຋ໃ ຘີ ກັ ຈຌີ າຑະຓາໄ ຽຊຄິ ຅ະຓ຋ີ ໃ າ຾ປຄກໍາຖຄັ ນົາງ຾ຉໃ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ກໍ຾ຓໃ ຌ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຏູປໄ ຸ ກປາຌຓາ຅າກ຾ຈຌແກ. ຾ຌໃ ຌບຌຽຂາ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຍໃ ໍຽ຃ງີ ກຍັ ຈຌິ ຒາໄ ບາກາຈ ຾ຖະ ຑູຓຘຌັ ຊາຌ, ບກີ ຈາໄ ຌ ໜໃ ຄຶ ຽຘຌັໄ ຋າຄ ຖໍາຖຼຄຘະຍຼຄບານາຌຆໍາໄ ຑຈັ ດໃ ູແກ ຾ຖະຑຍ຺ ຑໍ຃ໄ ທາຓນງຸຄໄ ງາກນາົ ງຈາໄ ຌ. ຏໃ າຌກາຌແ຅຾ໄ ງກ ຾ຖະ ຑະງາ຾ຘຌຘຸຖຌິ ແຈທໄ າຄ ງຸຈ຋ະທ຋ິ ຋ຉີ ຉີ າໄ ຌ ກາຌປຸ ກປາຌຂບຄຘຈັ ຉູ຋ໃ ຑີ ະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈແຈຽໄ ນຌັ ຌາໍ ຋ຸກດໃ າຄ຃: 1. ບຍ຺ ຑະງຍ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຑຌ຺ ຖະຽຓບຄຂາໄ ຓແຎດໃ ູຐໃ ຄັ ຈາໄ ຌເຉໄ ເນຽໄ ຂາ຺ໄ ແຎຖຆີໄ ບໄ ຌດໃ ູຉາຓຎໃ າຉາຓຈຄ຺ ຎະເນຽໄ ຓບຄທຼຄ຅ຌັ ຽຎຌັ ຽຓບຄທາຄຽຎໃ າ຺ ເນຎໄ ະຆາຆຌ຺ ຊາຄຎໃ າຉາຓຖຼຍ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄເນກໄ ຼໄ ຄ ຽຑໃ ບເນຘໄ ຈັ ຉູຽຂາ຺ໄ ຓາທຼຄ຅ຌັ ຅ະຽບາ຺ ຽຓບຄ ທຼຄ຅ຌັ ຽຎຌັ ຘະໜາຓປຍ຺ . 2. ເນຑໄ ະງານາຌ຾ກທໄ , ຑະງານາຌຑາຍ ຾ຖະ ຑະງາ຋ໍາຓະ຃ຸຌ຃ຸຓ຋ຍັ ຽຎຌັ ກບຄນົບຌຎຈິ ຖບໄ ຓຂາໄ ຽຘກິ ຋ໃ ຅ີ ະຘໃ ຄ຺ ຽຂາ຺ໄ ຎາບານາຌຓາຖຼໄ ຄກບຄ຋ຍັ ຑະຓາໄ ດໃ ູທຼຄ຅ຌັ . ຽຓໃ ບຂຌ຺ ຎະຆາຆຌ຺ ບບກຉາ຾ຏຌ຾ຖທໄ ກໍຽຖໃ ຓີ ຅ກັ ຉຄ຺ໄ ງຸຈ຋ະທ຋ິ ີ ກບຄ຋ຍັ ຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ - ເນຑໄ ະງາຌະ຃ບຌ (ຘ຿ີ ຃ຈຉະຍບຄ), ຑະງາ ຽຑຈັ , ຑະງາຎາກນທໄ ງນົທຄ, ຑະງາຘຸຖະຽຘຌ຃ຸຓ຋ຍັ ນົບກເນໄ ຂາໄ ຽຘກິ ຋ຄັ ນົາງນຄົ຺ ຉຈິ ຉາຓ຾ຖທໄ ຉຄັໄ ຘະກຈັ ຉດີ ໃ ູ຋າຄເຉທໄ ຼຄ຅ຌັ ເຌຐໃ ຄັ ຂທາ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ. - ຉຄັໄ ຑະງາຘຌີ າຈ (຅ຌັ ກບຄຌາຄ), ຑະງາຂາທຈບກຌາກ, ຑະງາຖາຘະກຈ຺ , ຑະງາງຈ຺ ຖກຼຈ຃ຸຓ຋ຍັ ຘະກຈັ ຖຈັ ຉດີ ໃ ູ຋າຄຑາກຉາຽທຌັ ບບກທຼ຅ຌັ . - ຉຄັໄ ໝໃ ຌແຆ (ຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຑທຌ) ຽ຅າ຺ໄ ຑູຓຽໜບ຃ຸຓ຋ຍັ ບບກຖຈັ ຉກີ ບຄຖໍາຖຼຄຂບຄຂາໄ ຽຘກິ ຑະຓາໄ . - ກບຄ຋ຍັ ນົທຄ຃ຸຓ຋ຍັ ຿ຈງຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ, ເຌກບຄ຋ຍັ ຌຓີໄ ຌີ າງ຋ະນາຌຏູຽໄ ຃ງີ ຏໃ າຌຘໃ ຄ຺ ຃າຓຓາ ນົາງ ຽຆໃ ຌັ ຑະງາ ຓແຒຽຎັຌນທ຺ ໜາໄ , ຑະງາ ຓຽນົກັ ຽຎັຌ຾ຓໃ ຋ຍັ ຂທາ, ຑະງາ ຆາໄ ງ຾ຂຌນກັ ຽຎັຌຽຎັຌ຋ຍັ ຆາໄ ງ. - ຘໃ ທຌຑະງາ຾ຘຌຘຸຖຌິ ຌບກ຅າກຽຎຌັ ຏູຍໄ ຌັ ຆາກາຌ຋ະນາຌຘູຄຘຸຈ຾ຖທໄ ງຄັ ແຈ຃ໄ ຸຓ຋ຍັ ບບກຘະກຈັ ຖຈັ ຽຘກິ ຋າຄຈາໄ ຌຉາຽທັຌຉກ຺ ຂບຄທຼຄ຅ຌັ ຋ໃ ີຽຎັຌ຋າຄຂບຄຑທກຂາໄ ຽຘກິ ຑະຓາໄ ຅ະຊບຌບບກ຅າກທຼຄ຅ຌັ , ເຌ ກບຄ຋ຍັ ຌຖີໄ ທໄ ຌ຾ຉໃ ຓຌີ ກັ ປຍ຺ ຏູຏໄ ໃ າຌຘຄ຺ ຃າຓຓານົາງ຾ຖທໄ ຽຆໃ ຌັ ຑະງາຘາຓຖາໄ ຌ, ຑະງາຑຓ຺ ຽ຋ຍ, ຑະງາ ຽຓບຄຆາໄ ງ, ຑະງາ຾ກໃ ຌ຋າໄ ທ, ຑະງາຽຓບຄຂທາ, ຑະງາ຾ກ, ຑະງາຽຓບຄ຃ບຌ຿ຖກ, ຑະງາຌະ຃ບຌຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຽຎຌັ ຉຌ຺ໄ . ຽຓໃ ບກບຄ຋ຍັ ຑະຓາໄ ຽຂາ຺ໄ ຓາເກຽໄ ຂຈ຾ຈຌຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ຾ຖທໄ ກບຄ຋ຍັ ຑະງາຌະ຃ບຌກ຋ໍ ໍາກຌ຺ ບຍາງຊບຌ ກໍາຖຄັ ຖຄ຺ ຎາກຄໃຓຶ , ຽປຈັ ເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຑະຓາໄ ຽຂາ຺ໄ ເ຅ທໃ າ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຑາກບຄ຋ຍັ ໜ,ີ ຑທກຑະຓາໄ ຅ໃ ຄຶ ຒາໄ ແຖໃ ຉຈິ ຉາຓ ຾ຖະ ຘາຓາຈດຈຶ ຽບາ຺ ຽຓບຄ຋ໃ າຍໍ, ຽຓບຄທຼຄ຃ຸກ ຾ຖະ ໜບຄ຃າງຉາຖໍາຈຍັ ຑບໄ ຓ຋ຄັ ຘໃ ຄັ ເນ຋ໄ ະນາຌຽປຈັ ຽປບຂະ ໜາຈເນງໃ 300 ຖໍາ, ຽປບຌບໄ ງ 200 ຖໍາ, ກະກຼຓແທຽໄ ຑໃ ບງກ຺ ກາໍ ຖຄັ ຓາຂາໄ ຓຓາຉຄັໄ ດໃ ູ຋າຄຑາກຽໜບຎາກຄໃຓຶ . ຽຑໃ ບນົກີ ຖຼໄ ຄ ກາຌຎະ຋ະກຑັ ະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຾ຉໃ ກາຌ຃າຈ຃ະຽຌຂບຄກບຄ຋ຍັ ຑະຓາໄ ຏຈິ ແຎຽຑາະທໃ າ ກບຄ຋ຍັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຽທຖາ ຌຌັໄ ຍໃ ປໍ ູທໄ ໃ າດໃ ູຍໃ ບຌເຈ຾຋.ໄ ຅າກຌຌັໄ , ຍູຽຖຄັ ຌບຄແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນກໄ ບຄ຋ຍັ ນົທຄຽຂາ຺ໄ ດຈຶ ຽບາ຺ ຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ຽຆໃ ຄິ ຑຍ຺ ຾ຉໃ ຃ທາຓ ຽຎໃ າ຺ ຾ຎຌ ຾ຖະ ຍໃ ແໍ ຈປໄ ຍັ ກາຌຉໃ ໍຘູ຅ໄ າກຐໃ າງຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຽຖງີ . ຓາປບຈຽທຖາຌຌີໄ ະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ນທັ ຽຓບຄຉໃ າຄ ແຈຉໄ ກ຺ ດໃ ູເຉກໄ າຌດຈຶ ຃ບຄຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄຽຆໃ ຄິ ຽຎຌັ ແຎຉາຓ຾ຏຌງຸຈ຋ະຘາຈຂບຄຑະງາ຾ຘຌຘຸຖຌິ ຃ ຎໃ ບງເນຂໄ າໄ ຽຘກິ ຽຂາ຺ໄ ເຌ ທຄ຺ ຎຈິ ຖບໄ ຓ ຾ຖທໄ ຉຘີ ຈັ ຉູ຾ຍຍກບຄນົບຌ ຾ຖະ ງາທຌາຌ. ຉາຓ຾ຏຌກາຌຌຽີໄ ປຈັ ເນຂໄ າໄ ຽຘກິ ຉກ຺ ດໃ ູເຉ຋ໄ ໃ າຉຄັໄ ປຍັ , ຾ຉໃ ຍູຽຖຄັ ຌບຄກຍໍ ໃ ໍຊບຌ຃ທາຓຑະງາງາຓ຋ໃ ຅ີ ະ຋ໍາຖາງບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຾ຖະ ຅ຍັ ຉທ຺ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ. ເຌຽທຖາ 90 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຌຌັໄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ກແໍ ຈຽໄ ຃ໃ ບກາໍ ຖຄັ ຅າກໜບຄນາຌຌບໄ ງຽຂາ຺ໄ ຉຄັໄ ດໃ ູຎາກຄໃຓຶ ເຉໄ ຅ໃ ຄຶ ແຈຎໄ ະ຋ະກຍັ ກາໍ ຖຄັ ຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄດໃ ູ຋ໃ ຌີ ຌັໄ ຽຎຌັ ຽທຖາ 3 ຓ ໄ 3 ຃ຌ. ຅າກຌຌັໄ , ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຅ໃ ຄຶ ແຈຊໄ ບງຍັ ແຎ ຉຄັໄ ດໃ ູທຼຄຘຸຖຌິ ຉາຓ຾ຏຌງຸຈ ຋ະຘາຈ຋ໃ ທີ າຄແທ,ໄ ຽຑໃ ບຎໃ ບງເນຑໄ ທກຂາໄ ຽຘກິ ຓາຉຄັໄ ດໃ ູຎາກຄໃຓຶ . ຅າກຌຌັໄ ກບຄ຋ຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄກແໍ ຈຓໄ ກີ າຌນົບຌຉກີ ໍາຖຄັ ຂບຄຑະຓາໄ ຋ຄັ ຽທຌັ ຋ຄັ ຃ຌຽປຈັ ເນຑໄ ະຓາໄ ຉກ຺ ດໃ ູ຋ໃ າຽຘງນາງດໃ າຄໜກັ ໜໃ ທຄ, ຿ຈງຘະຽຑາະກບຄກໍາຖຄັ ຋ະນາຌຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ແຈ຋ໄ ໍາກາຌຘະກຈັ ຖຈັ ຉກີ ບຄຖາໍ ຖຼຄຘະຍຼຄບານາຌ ຽປຈັ ເນຘໄ ຈັ ຉູຖຓ຺ໄ ຉາງເຌ຾ຉໃ ຖະທຌັ ຌຍັ ຍໃ ໍຊທໄ ຌ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຋ຸກ຃າໄ ງຂບຄກໍາຖຄັ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ຅ໃ ຄຶ ຉກ຺ ດໃ ູເຌຘະຑາທະຂາຈ຾຃ຌບານາຌຈ ຋ະນາຌຍາຈຽ຅ຍັ ຾ຖະ ຖຌ຺ໄ ຉາງ, ຘະຌຌັໄ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ຅ໃ ຄຶ ບບກ຃ໍາຘໃ ຄັ ເນກໄ ບຄກາໍ ຖຄັ ຋ະນາຌ຋ຸກຽນໃ ົາ຺ ເນຊໄ ບຌບບກແຎເນຑໄ ຌ຺ໄ ກາຌ຿຅ຓຉຂີ ບຄຐໃ າງຖາທ ຾ຉໃ ຽຘຌັໄ ຋າຄຊບງ຋ຍັ ຂບຄຍູຽຖຄັ ຌບຄຉບໄ ຄຑຍ຺ ບຸຎະຘກັ ນາົ ງດໃ າຄ. ຿ຈງຘະຽຑາະ຾ຓໃ ຌ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈແຈຓໄ ບຍ ໝາງເນຑໄ ະງາ຾ຘຌຘຸຖຌິ ກຼຓກໍາຖຄັ ເນຑໄ ຼຍຑບໄ ຓຽຑໃ ບຖໍຊາໄ ຿ບກາຈຊບຌກໍາຖຄັ ບບກ ຅າກຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ຂບຄຑະຓາໄ ເຌຽທຖາຌຌັໄ ຑະງາ຾ຘຌຘຸຖຌິ ຾ຓໃ ຋ຍັ ເນງໃແຈຌໄ າໍ ຑາກບຄ຋ຍັ ແຖໃ ຉຈິ ຉາຓກາໍ ຖຄັ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ຾ຖະ ແຈຽໄ ກຈີ ກາຌຉໃ ໍຘູກໄ ຌັ ດໃ າຄຂະ ໜາຈເນງໃ ເຌ 3 ຅ຈຸ ຃:  ຍຌັໄ ປຍ຺ ຋ໃ ຽີ ຓບຄທຼຄ຃ຸກ ຉາຓກາຌຓບຍໝາາງຑະງາຌະ຃ບຌ, ຑະງາຘຸ ກກະຽຘຓີ ແຈຌໄ ໍາກໍາຖຄັ ຋ະນາຌ ຾ຖະ ຎະຆາຆຌ຺ ຍຸ ກຉເີ ຘໃ ກບຄ ຋ະນາຌຑະຓາໄ ຋ໃ ຑີ ທຓຊບຌບບກ຅າກຽຓບຄທຼຄ຃ຸກ, ຘໃ ທຌຑະງານາຌຑາຍຽຎຌັ ກບຄນົບຌຉຂີ ະໜາຍກບຄ຋ຍັ ຂາໄ ຽຘກິ , ກບຄ຋ຍັ ຑະງາຌະ຃ບຌຽຂາ຺ໄ ຉຈີ າໄ ຌນົຄັ ຂບຄຂາໄ ຽຘກິ , ຽປຈັ ເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຑະຓາໄ ຾ຉກກະ຅າງຽຘງຂທັ ຌ ຓ຋ີ ຄັ ຏູແໄ ຈປໄ ຍັ ຍາຈຽ຅ຍັ , ຖຓ຺ໄ ຉາງ ຾ຖະ ຎະຊຓີໄ ບາທຸຈ, ຆາໄ ຄ, ຓາໄ , ຽຎຌັ ຅າໍ ຌທຌນົທຄນາົ ງ. ຘໃ ທຌ຋ໃ ຽີ ນບົ ແຈໜໄ ຖີ ບຈແຎ຿ປຓກຌັ ດໃ ູໜບຄຍທ຺ ຖາໍ ຑູ.  ກາຌຘູປໄ ຍ຺ ຋ໃ ໜີ ບຄຍທ຺ ຖາໍ ຑູ ຽຓໃ ບກາໍ ຖຄັ ຋ະນາຌ຋ໃ ຖີ ບຈຉາງ຅າກຍຌັໄ ປຍ຺ ຽຓບຄທຼຄ຃ຸກ ຓາຑກັ ຎໃ ຌິ ຎທ຺ ດໃ ູໜບຄຍທ຺ ຖາໍ ຑູ, ຓຌັ ຘາໄ ຄ຿ບກາຈບຌັ ຈເີ ນ຾ໄ ກໃ ຐໃ າງຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ຋ໃ ຅ີ ະຉບໄ ຄຘໃ ຄັ ຘບຌຍຈ຺ ປຼຌບຌັ ຽ຅ຍັ ຾ຘຍເນ຾ໄ ກໃ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ. ກບຄ຋ຍັ ຖາທຑາງເຉກໄ າຌຌໍາຑາຂບຄຑະງາ ຘນີ າຌາຈ, ຑະງາຂາທຈບກຌາກ, ຑະງາງຈ຺ ຖກຼຈ ຾ຖະຑະງາຖາຘະຆຈິ ຘຓ຺ ຋ຍ຺ ກຍັ ກບຄນົບຌຂບຄຑະງາ຋ໍາຓະ຃ຸຌ ຽຆຄີ ແຈຖໄ ໍຊາໄ ຍຸ ກ຿຅ຓຉດີ ໃ ູ຋ໃ ຌີ ຌັໄ ແຈຘໄ ທງ຿ບກາຈຽທຖາກາຄ຃ຌ ຽຆໃ ຄິ ຋ະນາຌຑະຓາໄ ກໍາຖຄັ ຑຏັ ໃ ບຌດໃ ູຌຌັໄ ກບຄ຋ຍັ ຖາທກແໍ ຈຍໄ ຸ ກ ຿຅ຓຉດີ ໃ າຄກະ຋ຌັ ນຌັ ຍຸກ຿຅ຓຉຑີ ະຓາໄ ຉະນົບຈ຃ຌ, ຑໍປໃຸ ຄຽຆາ຺ໄ ຓາກບຄ຋ຍັ ຑະຓາໄ ກແໍ ຈຊໄ ບຌ ບບກແຎຈາໄ ຌຘະໝໍຘໍ, (ເກ ໄ ຅ະປບຈຆໃ ບຄ຾຃ຍຑູຑະງາຑໃ ໍ຅ບຈເຘໃ ຘາງຑແູ ຆງະຍູຖ)ີ ກບຄ຋ຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄກໍຉຖີ ຈັ ຋຋າຄຂະຍທຌຂບຄຑະຓາໄ , ຽປຈັ ເນໄ ຋ະນາຌຑະຓາໄ ຍໃ ປໍ ູຉໄ ທ຺ ຅ໃ ຄຶ ຾ຉກໜຍີ ໃ ຓໍ ຾ີ ຌທ຃ຈິ ຅ະຘູປໄ ຍ຺ ຑຼຄ຾ຉໃ ຽບາ຺ ຉທ຺ ຖບຈກໍຑໍຉໃ າຄກຑໍ າກຌັ ຾ຖໃ ຌໜຽີ ຂາ຺ໄ ຘໃ ູຖບໄ ຄ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຎໃ າ ຘກັ . ດໃ ູເຌຍຌັໄ ປຍ຺ ຌີໄ ກບຄ຋ຍັ ຑະຓາໄ ແຈຘໄ ູຌຽຘງກາໍ ຖຄັ ຽຎຌັ ຅າໍ ຌທຌນທົ ຄນາົ ງຈ ກບຄ຋ຍັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຘາຓາຈຂຍັ ແຖໃ ຘຈັ ຉູເນຑໄ ຌ຺ໄ ຅າກ ຈຌິ ຾ຈຌຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຾ຖະ ຅ຍັ ຘະຽຖງີ ຽຘກິ ຘຄ຺ ຃າຓ, ຆາໄ ຄ, ຓາໄ , ບາທຸຈແຈຽໄ ຎຌັ ຅າໍ ຌທຌນທົ ຄນາົ ງ.  ກາຌຘູປໄ ຍ຺ ຋ໃ ຍີ າໄ ຌຓະ຿ຌຘຓ຺ ກບຄ຋ຍັ ນທົ ຄຑະຓາໄ ຽຆໃ ຄິ ຌາໍ ຑາ຿ຈງຍູຽຖຄັ ຌບຄ ກແໍ ຈຽໄ ຉາ຺ໄ ຿ປຓກາໍ ຖຄັ ດໃ ູຽຓບຄ ທຼຄຑຌັ ຑາໄ ທ ຽຓໃ ບກບຄ຋ຍັ ຖາທ຿຅ຓຉີ ດໃ າຄໜກັ ໜໃ ທຄ ຅ໃ ຄຶ ແຈຊໄ ບຌຉທ຺ ແຎ຋າຄຍາໄ ຌຓະ຿ຌຘຓ຺ , ກບຄ຋ຍັ ຖາທແຈແໄ ຖໃ ຉແີ ຎຉະນົບຈ຋າຄຽຆໃ ຄີ ຓກີ ບຄ຋ຍັ ຖາທ 3 ກບຄ຃ ກບຄ຋ະນາຌຑະງານາຌ຾ກທໄ , ຑະງານາຌຑາຍ, ກບຄ຋ຍັ ໜາໄ ຉະຖຸຓຍໃ ບຌຂບຄຑະງາຽຓບຄຂທາຈ ຽຓບຄຆາໄ ງ, ຑະງາ ຽຓບຄ຾ກ, ຑະງາຌະ຃ບຌ຿ຖກ, ຑະງາຌະ຃ບຌຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຘໃ ທຌກບຄ຋ຍັ ຑະງາຽຓບຄຘຸຖຌິ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຌາງ຋ະນາຌຆຌັໄ ຏູ ໄ ເນງໃ ຽຎຌັ ກບຄຈກັ ຘະກຈັ , ຋ຄັ 3 ກບຄຌແີໄ ຈຍໄ ຸກຉຽີ ຂາ຺ໄ ຘໃ ກບຄ຋ະນາຌຍູຽຖຄັ ຌບຄ຾ຍຍຘາຓກບໄ ຌຽຘາ຺ໄ ກາຌຍຸກຉຂີ າໄ ຽຘກິ ຽຎຌັ ແຎຉາຓ຾ຏຌງຸຈ຋ະຘາຈ຋ໃ ທີ າຄແທ຋ໄ ຸກຎະກາຌ. 91 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຏໃ າຌກາຌຉໃ ຘໍ ູປໄ ຸກປາຌຑະຓາໄ ຃ຄັໄ ຌີໄ ຓຌັ ຓ຃ີ ທາຓໝາງຘໍາ຃ຌັ ຃ “ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຓຌີ າໍໄ ເ຅ປກັ ຆາຈ ຌກັ ປຍ຺ ຑຖິ ະບາຈ ນາຌ ຽຆໃ ບໝຌັໄ ຉໃ ໍກາຌຌໍາຑາ ຾ຖະ ຋ໍຖະນຈ຺ ບຈ຺ ຋ຌ຺ ຽຊຄິ ຾ຓໃ ຌທາກາຌຉໃ ໍຘູເໄ ຌ຃າທຌຌັໄ ຅ະຎະຘຍ຺ ຃ທາຓນງຸ ຄໄ ງາກຘຍັ ຘຌ຺ ຑຼຄເຈກຉໍ າຓ ຾ຖະ ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທກບໍ ຈ຺ ຋ຌ຺ ຏໃ າຌຏໃ າບຸຎະຘກັ ຉໃ ໍຘູຍໄ ຍໃ ໍງບຓ຅າໍ ຌຌ຺ . ງບໄ ຌ຃ທາຓຓກັ ຘະນຄຍ຺ ປກັ ບຈິ ຘານົະ ຑາຍ ຓ຃ີ ທາຓຘາຓກັ ຃ີປັກ຾ຑຄກຌັ ຽຊິຄງາຓຓຘີ ັຈຉູປຸ ກປາຌກແໍ ຈຉໄ ໃ ໍຘູຽໄ ບ຺າຽຎັຌຽບາ຺ ຉາງ, ເຌ຋ໃ ີຘຸ ຈກໍຘາຓາຈງາຈຽບ຺າ ແຆຆະຌະ” . ຃. ກາຌຈໍາຽຌຌີ ຘຄ຺ ຃າຓເຌແຖງະ຋ີ 3 ຎີ ຃.ຘ 1574 – 1575 ຑາງນົຄັ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຘຌິໄ ຑະຆຌ຺ ເຌຎີ ຃.ຘ 1572 ຑາງເຌຖາຆະຍຌັ ຖຄັ ແຈຽໄ ກຈີ ຓ຃ີ ທາຓທຸ ຌໄ ທາງ ຾ຖະ ຾ຍໃ ຄບບກຽຎຌັ 2 ກໃ ຸຓ; ກໃ ຸຓໜໃ ຄຶ ຉບໄ ຄກາຌບະຑຽິ ຘກຑະໜໃ ໍຽຓບຄ (ຖາຆາຍຸຈຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ) ຽຆໃ ຄີ ຓີ ບາງຸ ຑຼຄ຾ຉໃ 5 ຎີ ຾ຖະ ກໃ ຸຓໜໃ ຄຶ ຑະງາ຾ຘຌຘຸຖຌິ ຽຎຌັ ຍຈິ າຓະຽນຘຂີ ບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ, ຽຎຌັ ຾ຓໃ ຋ຍັ ເນງໃ ຂບຄຖາໄ ຆາໄ ຄເຌ຋ໃ ຘີ ຸຈຑະງາ ຾ຘຌຘຸຖຌິ ກແໍ ຈຂໄ ຌຶໄ ຽຎຌັ ຏູຘໄ າໍ ຽຖຈັ ຖາຆະກາຌ຾ຏໃ ຌຈຌິ ເຌແຖງະຉຌ຺ໄ . ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ຅ໃ ຄຶ ນຌັ ຓາເຆກໄ ຌ຺ ບຸ ຍາງ຋າຄກາຌ຋ຈູ ຊຘາຌຓາຘະຽໜຉີ ໃ ໍຽຘຌາຓຸຌຉີ ຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ຽຑໃ ບປຍັ ຽບາ຺ ຓະນາບຸຎະຖາຈ ທໍຖະທຄັ ຿ຘ (ຌບໄ ຄຆາງຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ຋ໃ ຊີ ກຑະຓາໄ ຅ຍັ ຉທ຺ ຽຎຌັ ຉທ຺ ຎະກຌັ ) ຓາຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ. ຽຓໃ ບຽຘຌາ ຓຸຌຉຌີ ໍາຽຖໃ ບຄຌແີໄ ຎ຋ຌູ ຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ເນງໃ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ (ຑະງາ຾ຘຌຘຸ ຖຌິ ) ກໍຓ຃ີ ທາຓ຿ກຈ຾຃ຌໄ ຉໃ ໍຍູຽຖຄັ ຌບຄດໃ າຄເນງໃ ນົທຄ ຾ຖທໄ ຎະກາຈຘຄ຺ ຃າຓກຍັ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ. ປບຈຎີ ຃.ຘ 1575 ຍູຽຖຄັ ຌບຄແຈຖໄ ະຈຓ຺ ກາໍ ຖຄັ ນທົ ຄເຌບາຌາ຅ກັ ຑະຓາໄ ແຈໄ 7 ກບຄ຋ຍັ ເນງໃ ຃: - ກບຄ຋ຍັ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ຽຓບຄນຄ຺ ຘາທະຈ.ີ - ກບຄ຋ຍັ ຽຓບຄຉບຄບູ. - ກບຄ຋ຍັ ຓະນາບຸຎະຖາຈ. - ກບຄ຋ຍັ ຽຓບຄ຾ຎ. - ກບຄ຋ຍັ ຽຓບຄຽ຅າ຺ໄ ບຄັ ທະ. - ກບຄ຋ຍັ ຑະແຂ. - ກບຄ຋ຍັ ຖາໄ ຌຌາຆຼຄເໝໃ . ຘຄ຺ ຃າຓ຃ຄັໄ ຌຍີໄ ູຽຖຄັ ຌບຄແຈຘໄ ທງເຆຘໄ ຄ຺ ຃າຓ຅ຈິ ຉະຘາຈນົາງກທໃ າກາຌເຆບໄ າທຸຈ ຃ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ແຈຎໄ ະກາຈທໃ າ ກາຌ ງກ຺ ຋ຍັ ຃າທຌກີໄ າຌຆໃ ທງກາຌຉໃ ໍຘູຽໄ ບາ຺ ຍຌັ ຖຄັ ຃ຌເນ຾ໄ ກໃ ຓະນາບຸຎະຖາຈ ທໍຖະທຄັ ຿ຘ, ຽຑໃ ບ຅າໍ ກຈັ ຑະງາ຾ຘຌຘຸຖຌິ ຏູຍໄ ໃ ໍ຾ຓໃ ຌ ຽຆບໄ ກະຘຈັ ບບກ຅າກຖາຆະຍຌັ ຖຄັ ບບກ຅າກບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ຉໃ ໍ຃ໍາຎະກາຈຈໃ ຄັ ກໃ າທຌີໄ ຓຌັ ແຈຽໄ ຎຌັ ຏຌ຺ ຉໃ ໍຽຘຌາຓຌ຺ ຉຏີ ູ ໄ ຍໃ ໍ຃ບງຘະໜຍັ ຘະໜູຌຑະງາ຾ຘຌຘຸຖຌິ ຂຌຶໄ ຽຎັຌຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ດໃ ູ຾ຖທໄ ງໃ ຄິ ຓ຃ີ ທາຓຘຌ຺ ເ຅ຉໃ ໍຓະນາບຸ ຎະຖາຈ ທໍຖະທຄັ ຿ຘ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຽຘຌາຓຸຌຉີ ເຌຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ຅ໃ ຄຶ ຾ຉກບບກຽຎຌັ ຘບຄຐໃ າງ, ຐໃ າງໜໃ ຄຶ ຾ຓໃ ຌຑບໄ ຓເ຅ກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ເໝໃ , ບກີ ຐໃ າງ ໜໃ ຄຶ ນຌັ ຃ທາຓຘຌ຺ ເ຅ຉໃ ໍຓະນາບຸຎະຖາຈທໍຖະທຄັ ຿ຘ. ງບໄ ຌ຃ທາຓ຾ຉກ຾ງກຑາງເຌ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຽຓໃ ບຍູຽຖຄັ ຌບຄງກ຺ ຋ຍັ ຓາຉີ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຅ໃ ຄຶ ຽປຈັ ເນຖໄ າໄ ຌຆາໄ ຄຉກ຺ ດໃ ູເຌ຋ໃ າຎະຖາແຆ ຾ຖະ ຉກ຺ ດໃ ູເຌກາຌ຃ບຍ຃ບຄຂບຄຑະຓາໄ ດໃ າຄຘຓ຺ ຍູຌ ເຌ ຎີ ຃.ຘ 1575. 2.3 ບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຉກໄ າຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຘກັ ຈຌີ າຑະຓາໄ 1. ຈາໄ ຌກາຌຎກ຺ ຃ບຄ 92 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຑາງນົຄັ ຑະຓາໄ ແຈດໄ ຈຶ ຽບາ຺ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຽຎຌັ ຎະຽ຋ຈຘະຖາຈເຌຎີ ຃.ຘ 1575 ຑທກຽຂາ຺ ກແໍ ຈ຾ໄ ຉໃ ຄຉຄັໄ ເນໄ ຽ຅າ຺ໄ ທໍຖະທຄັ ຿ຘ ຂຌຶໄ ຃ບຄຍຌັ ຖຄັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຾ຉໃ ຑະຽ຅າ຺ໄ ທໍຖະທຄັ ຿ຘຍໃ ໍຽ຃ງີ ຃ຈິ ຅ະກບຍກູຽໄ ບກະຖາຈ, ບຈິ ຘານົະຑາຍຓາເນ຾ໄ ກໃ ຎະຆາຆຌ຺ ຾ຉໃ ດໃ າຄເຈຽຖງີ 2. ກາຌກຈ຺ ຂໃ ຂີ ູຈປຈີ ຎະຆາຆຌ຺ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຂບຄຑະຓາໄ . ຑາງເຉກໄ າຌກຈ຺ ຂໃ ຂີ ູຈປຈີ ຂບຄຑທກຑະຓາໄ ຑທກຽຂາ຺ ແຈຍໄ ຄັ ຃ຍັ ເນຘໄ ກັ ຈຌີ າຖາທຉບໄ ຄຎະຉຍິ ຈັ ຉາຓຽຄໃບຌແຂຉໃ າຄໂ຋ໃ ີ ທາຄບບກ. ຍຌັ ຈາຽຄໃບຌແຂ ຾ຖະ ຂໍກໄ າໍ ຌຈ຺ ຉໃ າຄໂ຋ໃ ຘີ ກັ ຈຌີ າຑະຓາໄ ທາຄບບກຉໃ ໍຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຎະກບຍຓຈີ ໃ ຄັ ຌ:ີໄ - ກຌຈ຺ ເນຘໄ ກັ ຈຌີ າຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຉບໄ ຄແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ຆາໄ ຄຽຘກິ ເນຘໄ ກັ ຈຌິ າຑະຓາໄ 10 ຿ຉ ຾ຖະ ຃ໍາ 12 ກ຿ິ ຖເຌ຋ຸກໂຎ.ີ - ຉບໄ ຄຽກຍັ ຘໃ ທງ຅າກຎະຆາຆຌ຺ ແຎເນຑໄ ະຓາໄ ຋ຸກໂຎ.ີ - ຉບໄ ຄຽກຍັ ຽກຌ຾ປຄຄາຌຆາງໜໃ ຸຓງຄິ ຘາທແຎຽຎຌັ ກາໍ ຖຄັ ຾ປຄປຍັ ເຆຑໄ ທກຑະຓາໄ ຉາຓ຃ທາຓຉບໄ ຄກາຌ. - ຉບໄ ຄຘໃ ຄ຺ ກບຄ຋ຍັ ແຎຆໃ ທງຑະຓາໄ ເຌຽຓໃ ບຽກຈີ ຘຄ຺ ຃າຓ ນົ ແຎຎາຍຎາຓຂະຍທຌກາຌຉໃ ໍຘູດໄ ໃ ູຑາງເຌ ຾ຖະ ຎະຽ຋ຈຘາຖາຈຉໃ າຄໂຉາຓ຃ທາຓປຼກປບໄ ຄຉບໄ ຄກາຌ. - ຉບໄ ຄຌາໍ ຽບາ຺ ຉຌ຺ໄ ຈບກແຓຈໄ ບກຽຄຌິ , ຈບກແຓ຃ໄ າໍ ຑບໄ ຓຈທໄ ງຽ຃ໃ ບຄຍຌັ ຌາກາຌຉໃ າຄໂ຋ໃ ຓີ ຃ີ ຸຌ຃ໃ າຘູຄແຎຊທາງ຾ກໃ ຘກັ ຈຌີ າຑະຓາໄ ເຌ຋ຸກໂຘາຓຎ.ີ ຊາໄ ຍໃ ໍຎະຉຍິ ຈັ ຉາຓກາໍ ຌຈ຺ ຅ະຊທໃ າຽຎຌັ ກະຍຈ຺ ຾ຖະ ຍໃ ຓໍ ຃ີ ທາຓ຅ໃ ຄ຺ ປກັ ຑກັ ຈຉີ ໃ ໍ ຑະຓາໄ . ຉໃ ໍກາຌກະ຋າໍ ຈໃ ຄັ ກໃ າທ ຑະຽ຅າ຺ໄ ທຖໍ ະທຄັ ຿ຘ ຍຍໃ ຽໍ ຃ງີ ຋ໃ ຅ີ ະ຃ຈິ ກບຍກຽູໄ ບກະຖາຈ, ບຈິ ຘາຖະຑາຍຓາເນ຾ໄ ກໃ ຎະຆາຆຌ຺ ຾ຉໃ ດໃ າຄເຈຽຖງີ ຈ ຽຓໃ ບຽຎຌັ ຾ຌທຌຌັໄ ຂຸ ຌຌາຄ ຾ຖະ ຎະຆາຆຌ຺ ຽກຈີ ຃ທາຓຍໍຑໍເ຅. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຈ ຅ໃ ຄຶ ຽກຈີ ຓຂີ ະຍທຌກາຌຉໃ ໍຘູຉໄ າໄ ຌ ບາໍ ຌາຈກາຌຎກ຺ ຃ບຄນໃ ຸຌຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ທໍຖະທຄັ ຿ຘຂຌຶໄ ເຌນົາງຍໃ ບຌ ຋ຄັ ດໃ ູຌຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຽຆໃ ຌັ ຎີ ຃.ຘ 1578 ຽ຅າ຺ໄ ຃ບຄ຾຃ຌໄ ຆຼຄຂທາຄແຈຌໄ າໍ ຑາຎະຆາຆຌ຺ ຆຼຄຂທາຄຎະກາຈ຃ທາຓຽຎຌັ ບຈິ ຘານົະຑາຍຍໃ ໍງບຓຂຌຶໄ ຉໃ ໍ ທຼຄ຅ຌັ ງບໄ ຌຽຂາ຺ ຽຍໃ ບໜໃ າງຉໃ ໍກາຌງບຓ຅າໍ ຌຌ຺ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ທຖໍ ະທຄັ ຿ຘ ຉໃ ໍກຍັ ຑະຓາໄ ປບຈຎີ ຃.ຘ 1579 ຂະຍທຌກາຌຘູຂໄ ບຄບຈັ ຉະຎຑາງເຉກໄ າຌຌໍາຑາຂບຄຑະ຃ູນູງາທ຅ຍຸ ໃ າ, ແຈຎໄ ະກາຈບຈິ ຘານົະ ຍໃ ໍຂຌຶໄ ກຍັ ທຼຄ຅ຌັ , ຑະ຃ູນູງາທ ແຈ຋ໄ ໍາກາຌຽ຃ໃ ບຌແນທຎຸກຖະຈຓ຺ ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຍຌັ ຈາຽຏໃ າ຺ ດໃ ູຑາກເຉຽໄ ຑໃ ບກາໍ ຅ຈັ ບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄຑທກຑະຓາໄ ຋ໃ ຎີ ກ຺ ຃ບຄທຼຄ຅ຌັ , ງບໄ ຌຑະ຃ູນູງາທຓໜີ າໄ ຉາ຃າໄ ງ຃ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ ຾ຖະ ຑະ຃ູນູງາທແຈໄ ຉໃ ຘໍ ູເໄ ຌຌາຓຂບຄ ຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ. ຓາເຌຎີ ຃.ຘ 1579 ຑະ຃ູນູງາ຅ຍຸ ໃ າ ແຈຌໄ າໍ ຑາຂະຍທຌດຈຶ ຽບາ຺ ຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ, ຽປຈັ ເນຐໄ ໃ າງຽ຅າ຺ໄ ທຖໍ ະທຄັ ຿ຘແຈປໄ ຍັ ຂໃ າທທໃ າ ຅ະຓກີ າໍ ຖຄັ ຋າຄຑາກເຉ຅ໄ ະຓາ຾ງໃ ຄຍຌັ ຖຄັ ຂບຄຉຌ຺ ຅ໃ ຄຶ ແຈຘໄ ໃ ຄ຺ ຋ະນາຌ ຽຆໃ ຄິ ຌໍາຑາ຿ຈງ ຑະງາຆຼຄເຉ,ໄ ຑະງາ ຆຼຄຽໜບ, ຑະຌາຌະ຃ບຌ ຾ຖະ ຑະງາ ຾ຘຌ຃ບຄ ງກ຺ ຋ຍັ ແຎຎາຍຎາຓ຾ຉໃ ຊກຎະ ຖາແຆ. ຐໃ າງຽ຅າ຺ໄ ທໍຖະທຄັ ຿ຘ ຽຓໃ ບຽນຌັ ກບຄ຋ຍັ ຂບຄຉຌ຺ ຎະຖາແຆກໍຓ຃ີ ທາຓຘະ຋າໄ ຌດາໄ ຌກທ຺ ຾ຖະ ແຈບໄ ຍ຺ ຑະງຍ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຂບຄຉຌ຺ ຽຑໃ ບ຅ະແຎຽຍໃ ຄີ ຍູຽຖຄັ ຌບຄ຋ໃ ນີ ຄ຺ ຘາທະຈີ ຈທໄ ງກາຌຽຈຌີ ຋າຄຽປບ ຾ຉໃ ຘຸ ຈ຋າໄ ງຽປບກໍຖຓ຺ໄ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ທໍຖະທຄັ ຿ຘ ຾ຖະ ຃ບຍ຃ທ຺ ແຈຽໄ ຘງຆທີ ຈິ ດໃ ູ຋ໃ ຌີ ຌັໄ . ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຂະຍທຌກາຌກຆູໄ າຈຖາທຑາກເຉ຅ໄ ໃ ຄຶ ຘາຓາຈດຈຶ ຽບາ຺ ຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ , ຎະກາຈ ຃ທາຓຽຎຌັ ບຈິ ຘານົະຑາຍ ຾ຖະ ຍໍງບຓຽຘງຆໃ ທງນ຾ໄ ກໃ ຘກັ ຈຌີ າຑະຓາໄ ບກີ ຉໃ ໍແຎ. ຽຓໃ ບຍູຽຖຄັ ຌບຄປຍັ ຂໃ າທກາຌຘຌີໄ ຑະຆຌ຺ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ທໍຖະທຄັ ຿ຘ ຾ຖະ ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທດຶຈບໍາຌາຈດໃ ູທຼຄ຅ຌັ ເນຑໄ ະງາ຾ຘຌຘຸ ຖຌິ ຋ໃ ຊີ ກກກັ ຉທ຺ ດໃ ູຑະຓາໄ ຾ຖະ ຓະນາບຸຎະຖາຈຽຓບຄນຄ຺ ຘາທະຈຆີ ໃ ບຌິ ຾ຆະຓກັ ກູ (ຌຌ຺ ຋ະຍູຽຖຄັ ) ກາໍ ຖຄັ ນທົ ຄຑບໄ ຓຈທໄ ງກາໍ ຖຄັ ຽຓບຄຆຼຄເໝໃ ຾ຖະ ກໍາຖຄັ ຅າກກຸຄຘບີ າງຸ຋ະງາຎຈິ ຖບໄ ຓຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ຾ຖະ ຘາຓາຈດຈຶ ຽບາ຺ ທຼຄ຅ຌັ ແຈ.ໄ 93 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຽຊຄິ ທໃ າຂະຍທຌກູຆໄ າຈຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຑາງເຉປໄ ູຍກາຌຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ (ຑະ຃ູນູງາທ), ຅ະຊກ ຎາຍຎາຓຖຄ຺ ດໃ າຄຘຌີໄ ຽຆຄິ ກຉໍ າຓ຾ຉໃ ຅ຈິ ເ຅ປກັ ຆາຈ, ປກັ ບຈິ ຘານົະຑາຍຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ຖາທງຄັ ຐຄັ ດໃ ູເຌ຅ຈິ ເ຅ ຾ຖະ ກໍ຃ໃ ບງ ນາ຿ບກາຈ຋ໃ ຅ີ ະຎຈ຺ ຎໃ ບງຉຌ຺ ດໃ ູຘະຽໝ.ີ 2.3 ກາຌຉໃ ຘໍ ູຽໄ ຑໃ ບ຃ທາຓຽຎຌັ ຽກກະຖາຈຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຎີ ຃ຘ 1582 – 1600 ກ. ຘະຑາຍຽບບໄ ບາໍ ຌທງເນ຾ໄ ກໃ ກາຌຖຸກຂຌຶໄ ຉໃ ໍຘູຽໄ ຑໃ ບຎະກາຈຽບກະຖາຈ຅າກຑະຓາໄ ຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ຖາທ ຽຓໃ ບຓາປບຈຎີ ຃.ຘ 1581 ຍູຽຖຄັ ຌບຄ ແຈຽໄ ຘງຆທີ ຈິ ຓະນາບຸຎະຖາຈ ບຌິ ຾ຆະຓຌັ ກູ ຏູຽໄ ຎຌັ ຖູກຆາງຽຎັຌຏູຘໄ ຍຶ ຋ບຈຍຌັ ຖຄັ ຾ຖະ ແຈຎໄ ໃ ຼຌຆໃ ທໃ າ ຌຌັ ຋ະຍູຽຖຄັ ກະຘຈັ ຑະຓາໄ ບຄ຺ ຌີໄ ແຈຘໄ ຍຶ ຉໃ ໍ຾ຌທ຃ຈິ ປຸ ກປາຌບາຌາ຅ກັ ເກ຃ໄ ຼຄ, ຅າກຘະຑາຍ ກາຌຈໃ ຄັ ກໃ າທຎະຆາຆຌ຺ ຑະຓາໄ ແຈຓໄ ຃ີ ທາຓຽຍໃ ບໜໃ າງຘຄ຺ ຃າຓ, ເຌກໃ ຸຓຘກັ ຈຌີ າກຽໍ ກຈີ ຂໍຂໄ ຈັ ຾ງໃ ຄບໍາຌາຈກຌັ ດໃ າຄປຸ ຌ຾ປຄ຅ຌ຺ ຽຊຄິ ຂຌັໄ ຾ຉກນກັ ຽປຈັ ເນຘໄ ະຊາຌະກາຌຂບຄ຃ທາຓຽຎຌັ ຖາຆາ຋ຖິ າຈຘໃ ຌັ ຃ບຌຽຉຓັ ແຎຈທໄ ງ຃ທາຓຘຍັ ຘຌ຺ ທຸຌໄ ທາງ. ຽຓໃ ບຘະຑາຍຽຆໃ ຌັ ຌຌັໄ ຓຌັ ແຈຽໄ ຎັຌ຿ບກາຈຈເີ ນ຾ໄ ກໃ ຍຌັ ຈາຎະຽ຋ຈຘາຖາຈຽບາ຺ ຘຈິ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຉຌ຺ ຽບຄ ຽຆໃ ຌັ ຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄແຈຑໄ ບໄ ຓກຌັ ຎຈ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຂບຄຉຌ຺ ຋ໃ ປີ ຍັ ເຆຑໄ ະຓາໄ ບບກ຅າກຍຌັ ຖຄັ . ຎີ ຃.ຘ 1584 ຑະຽ຅າ຺ໄ ຌະຽຕຘທຌ (ຽ຅າ຺ໄ ຈໍາ) ແຈຎໄ ະກາຈບຈິ ຘານົະຑາຍບບກ຅າກ຾ບກ຃ບຍ຃ບຄຂບຄຑະຓາໄ , ຽຊຄິ ທໃ າຑະຓາໄ ຅ະຑະງາງາຓຌກາຌຍຸກ຿຅ຓຉບີ າງຸ ຋ະງາຽຊຄິ 4 ຃ຄັໄ ຾ຉໃ ກໍຍໃ ໍຘາຓາຈຽຂາ຺ໄ ຃ບຍ຃ບຄບາງຸ຋ະງາແຈ຃ໄ ຾ຉໃ ກໃ ບຌ, ຉໃ ໍໜາໄ ຘະຑາຍກາຌຈໃ ຄັ ກໃ າທຌີໄ ຎະຆາຆຌ຺ ຖາຖາໄ ຌ ຆາໄ ຄກໍແຈຽຖໃ ຄັ ຋ທຄເນຌໄ ຌັ ຋ະຍູຽຖຄັ ຘໃ ຄ຺ ຑະໜໃ ໍຽຓບຄ (ຖູກຆາງຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ແຆງະຽຘຈຊາ຋ຖິ າຈ) ກຍັ ຓາຽຎັຌຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ຘຸ ຈ຋າໄ ງຑະຓາໄ ຅ໃ ຄຶ ງບຓງກ຺ ຑະໜໃ ໍຽຓບຄເນກໄ ຍັ ຃ຌຓາຽຎັຌຽ຅າ຺ໄ ຾ຏໃ ຌຈຌິ ຖາທຖາໄ ຌຆໃ ຄໄ ເຌຎີ ຃.ຘ 159. ຑາງນົຄັ ຂຌຶໄ ຃ບຄຖາຈ຾ຖທໄ ຽ຅າ຺ໄ ໜໃ ໍຽຓບຄກໍປຍີ ຅ຈັ ຉຎັໄ ັຍຎຸ ຄບໍາຌາຈກາຌຎ຺ກ຃ບຄ຾ຌໃ ເຘໃ ຘາໄ ຄຘາບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄເນໄ ຅ະຽຖຌີ ຽຂຓັໄ ຾ຂຄຍຌັ ຈານທ຺ ຽຓບຄຉໃ າຄໂ຋ໃ ຽີ ຃ງີ ຎະກາຈ຾ງກຉທ຺ ບບກ຅າກທຼຄ຅ຌັ ເຌຘະແໝຖາຆະກາຌຏໃ າຌຓາຌຌັໄ ກໍກຍັ ຃ຌຓາຽຎັຌຽບກະຑາຍຽໝບຽຈຓີ . ຌບກ຅າກຌຑີໄ ະບຄ຺ ແຈນໄ ຸົຈຏໃ ບຌ຃ທາຓຽຎັຌຑຌັ ຋ະຉໃ ໍກຍັ ຑະຓາໄ ຘະ຾ຈຄບບກເຌກາຌ ຎະຉຽິ ຘຈຍໃ ໍງບຓຘໃ ຄ຺ ກາໍ ຖຄັ ແຎຆໃ ທງຑະຓາໄ ຍຸກ຿຅ຓຉບີ າງຸ຋ະງາຉາຓ຃ໍາຘໃ ຄັ ຂບຄຌຌັ ຋ະຍູຽຖຄັ . ຑຽິ ຘຈເຌຽທຖາຌີໄ ຑະບຄ຺ ງຄັ ແຈຌໄ າໍ ຑາຎະຆາຆຌ຺ ຎຍັ ຎຸຄກາໍ ຾ຑຄຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ເນຓໄ ຃ີ ທໃ ຓ຋ຌ຺ ຋າຌ ຾ຖະ ກໃ ຘໍ າໄ ຄກາໍ ຾ຑຄຽຓບຄບກີ ຆຌັໄ ໜໃ ຄຶ , ຖທຓ຋ຄັ ກໍາ຾ຑຄ ຽຓບຄຑຌັ ຑາໄ ທ. ຂ. ແຆຆະຌະຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ຖາທເຌກາຌຉໃ ໍຘູຽໄ ຑໃ ບຎຈ຺ ຾ບກຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຑະຓາໄ . ກາຌຎັຍຎຸ ຄບາຌາ຅ກັ ຖາໄ ຌຆາໄ ຄຂບຄຑະໜໃ ໍຽຓບຄແຈຽໄ ຎັຌຂີຈໝາງ຾ນໃ ຄແຆຆະຌະເຌຽຍບໄ ຄຉ຺ຌໄ ຂບຄຂະຍທຌ ທທິ ຈັ ຋ະຌາກາຌຉໃ ໍຘູບໄ ຌັ ງາທຌາຌຂບຄຎະຆາຆຌ຺ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຉໃ ໍກຍັ ຘກັ ຈຌິ າຑະຓາໄ ຑະບຄ຺ ແຈຂໄ ຌຶໄ ຃ບຄຖາຈແຈຑໄ ຼຄ 7 ຎີ ຃ ຾ຉໃ ຎີ ຃.ຘ 1591 – 1598 ກໍຘຌິໄ ຑະຆຌ຺ . ຽຌໃໃ ບຄ຅າກທໃ າຑະບຄ຺ ຍໃ ໍຓຑີ ະຖາຆະ຿ບຖຈ຺ ຂຌຶໄ ຃ບຄຍຌັ ຖຄັ ຾຋ຌ, ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ ຽຘຌາ ບາຓາຈ຅ໃ ຄຶ ຑຽິ ຘກຑະທຖໍ ະທຄ຺ ຘາ ຏູຽໄ ຎຌັ ຍຸຈຌາໄ ຘາທຑະໜໃ ຽໍ ຓບຄຘຍ຋ບຈຖາຆະກາຌ຾຋ຌ ຾ຉໃ ຽຌໃ ບຄ຅າກຑະທໍຖະທຄ຺ ຘາບາງຸ ຌບໄ ງຓຑີ ຼຄ຾ຉໃ 13 ຎີ ຅ໃ ຄຶ ຍາໍ ຘາຓາຈຍຖໍ ນິ າຌຍາໄ ຌຽຓບຄແຈ.ໄ ຘະຌຌັໄ , ຅ໃໃ ຄຶ ຘະຽໜ຾ີ ຉໃ ຄຉຄັໄ ຑະທຕໍ ະຍຉິ າ ຽຆໃ ຄິ ຽຎຌັ ຑະຍຈິ າຂບຄ ຑະທຖໍ ະຖະທຄ຺ ຘາ ຂຌຶ ຽຎຌັ ຏູທໄ ໃ າຖະຆະກາຌ຾ຏຌຈຌິ ຆໃ ທ຺ ຃າທເຌຎີ ຃.ຘ 1598. ເຌແຖງະຈໃ ຄັ ກໃ າທຌີໄ ດໃ ູຑາງເຌຂບຄຑະຓາໄ ແຈຽໄ ກຈີ ຓ຃ີ ທາຓທຸຌໄ ທາງ ງບໄ ຌຍຌັ ຈາຂຸ ຌຌາຄ ຘກັ ຈຌິ າຑທຓງາຈຆຄິ ບໍາຌາຈຽຆໃ ຄິ ກຌັ ຾ຖະ ກຌັ ຅ຌ຺ ຽປຈັ ເນຽໄ ກຈີ ຘຄ຺ ຃າຓກາຄຽຓບຄ ຘທງ຿ບກາຈຈໃ ຄັ ກໃ າທຌ,ີໄ ກໃ ຸຓ຃ຌ຺ ຖາທ຋ໃ ຊີ ກຑະຓາໄ ກທາຈຉບໄ ຌ ແຎຽຓໃ ບກບໃ ຌແຈຑໄ າກຌັ ປຸ ກປຂໄ ຌຶໄ ຾ຖະ ຿ຉຌກຍັ ຃ຌຓາຖາໄ ຌຆາໄ ຄ, ຾ຉໃ ຊກຽ຅າ຺ໄ ຽຓບຄຆຼຄເໝໃ (຃ຌ຺ ຑະຓາໄ ) ເຆກໄ າໍ ຖຄັ ຅ຍັ ກໃ ຸຓ ຽບາ຺ ຃ຌ຺ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄແທຽໄ ຑໃ ບ຅ະຘຄ຺ ຃ຌຑະຓາໄ . ຘໃ ທຌ຋ໃ ຽີ ບາ຺ ຉທ຺ ຖບຈຓາແຈກໄ ໍຽຖໃ າ຺ ຘະຑາຍກາງ຋ໃ ຽີ ກຈີ ຂຌຶໄ ຋ໃ ຆີ ຼຄເໝໃ ເນຑະ ທໍຕະຎິຉາ ຾ຖະ ຑະທໍຖະທຄ຺ ຘາຆາຍ, ຅າກຌຌັໄ ຑະບຄ຺ ກໍຘໃ ຄັ ເນກໄ ບຄ຋ຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄບຌັ ຓຑີ ະງາ຾ຘຌຽຓບຄນົທຄຽຎັຌ 94 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

຾ຓໃ ຋ຍັ ຾ຖະ ຑະທໍຖາທຄ຺ ຘາ ກຉໍ ຈິ ຉາຓແຎຌໍາຽຑໃ ບປຍັ ຽບາ຺ ຃ບຍ຃ທ຺ ຃ຌ຺ ຖາທຖຄ຺ ຓາຖາໄ ຌຆາໄ ຄ ຑບໄ ຓຌຌັໄ ກຍໍ ຸກຉຎີ ຈ຺ ຎໃ ບງຖາໄ ຌ ຆາໄ ຄບບກ຅າກບຈິ ຋ຑິ ຌ຺ ຂບຄຑະຓາໄ . ກບຄ຋ຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄແຈຽໄ ຂາ຺ໄ ດຈຶ ຽບາ຺ ຽຓບຄຑະຽງາ຺ , ຽຓບຄ຾ຑ,ໄ ຽຓບຄຌໃ າຌ, ຽຓບຄຖໍາ ຑູຌ, ຽຓບຄຽຆຄິ , ຽຓບຄຆຼຄ຾ຘຌ, ຽຓບຄຖ,ໍ ຽຓບຄຆຼຄຖາງ ຾ຖະ ຽຓບຄ຋າຄ ແຈ຋ໄ ຄັ ໝຈ຺ ຾ຖທໄ ກໍຽຂາ຺ໄ ແຎຎຈິ ຖບໄ ຓຽຓບຄຆຼຄເ ໝໃ ຽບາ຺ ແທ.ໄ ຾ຉໃ ຍໍຘາຓາຈດຈຶ ຽບາ຺ ຽຓບຄຆຼຄເໝໃ ແຈຽໄ ຋ໃ ບ, ກບຄ຋ຍັ ກໍຂາກຘະຍຼຄບານາຌ ຾ຖະ ແຏໃ ຑຌ຺ ກຽໍ ກຈີ ຽ຅ຍັ ຽຎຌັ ຖຓ຺ໄ ຉາງ. ຘະຌຌັໄ , ຾ຓໃ ຋ຍັ ຅ໃ ຄຶ ຘໃ ຄັ ເນງໄ ກ຺ ຑຌ຺ ກຍັ ຃ຌຓາທຼຄ຅ຌັ . ຽຓໃ ບ ຑະທໍຕະຎຉິ າ ຽນຌັ ກບຄ຋ຍັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄກຍັ ຃ຌ ຿ຈງ຋ໃ ີ ຍໍຘາຓາຈດຶຈຽບາ຺ ຽຓບຄຆຼຄເໝໃ ແຈກໄ ໍຽກຈີ ຓ຃ີ ທາຓ຿ກຈປາໄ ງ ຾ຖະ ແຈຘໄ ໃ ຄັ ເນ຋ໄ ະນາາຌຎຈິ ຎະຉູຽຓບຄ ຍໃ ໍເນຑໄ ະທໍຖະທຘ຺ າ ຾ຖະ ຑະງາ຾ຘຌນົທຄ ຑບໄ ຓ຋ະນາຌຽຂາ຺ໄ ຽຓບຄແຈ,ໄ ຘະຌຌັໄ ຑະທໍຖະທຄ຺ ຘາ ຑບໄ ຓກບຄ຋ະນາຌ຋ຄັ ໝຈ຺ ຌຌັໄ ແຈແໄ ຎຉຄັໄ ຋ຍັ ດໃ ູ ຘະໜາຓຑະຖາຌແຆ ຾ຖະ ຎະກາຈຽປຈັ ຘຄ຺ ຃າຓກຍັ ຑະທຕໍ ະຎຉິ າ ຏູຽໄ ຎຌັ ຑະຍຈິ າຽຑໃ ບ຋ໍາກາຌກບຍກູຖໄ າຆະຍຌັ ຖຄັ . ຘຄ຺ ຃າຓ ກາຄຽຓບຄຈໍາຽຌຌີ ແຎຽຊຄິ 4 ຽຈບຌ, ຽປຈັ ເນຎໄ ະຆາຆຌ຺ ແຈປໄ ຍັ ຃ທາຓຽຘງນາງດໃ າຄໜກັ ໜໃ ທຄ. ຈໃ ຄັ ຌຌັໄ , ຽຘາຌບາຓາຈຑບໄ ຓ ຈທໄ ງຑະຘຄ຺ ບຄ຺ ຃ະຽ຅າ຺ໄ ແຈຎໄ ກຶ ຘານາຖກຌັ ຾ຖະ ຽກໃ ງກໃ ບຓ 2 ຑໃ ໍຖູກ ເນ຃ໄ ຌຈກີ ຌັ . ເຌ຋ໃ ຘີ ຸຈຑະທໍຖະທຄ຺ ຘາກໍຽຂາ຺ໄ ຓາຂໍ຿຋ຈ ຑະຍຈິ າ (ຑ຋ິ ຅ີ ຈັ ຂຌຶໄ ຋ໃ ນີ າຈຈບຌ຅ຌັ ) ຾ຖະ ຑະທໍຕະຎຉິ າ ກງໍ ຌິ ຈຓີ ບຍບໍາຌາຈຖາຆະຍຌັ ຖຄັ ເນ຾ໄ ກໃ ຑະທໍຖະທຄ຺ ຘາ ຽຓໃ ບ ຑະທໍຖະທຄ຺ ຘາ ແຈຂໄ ຌຶໄ ຃ບຄຍຌັ ຖຄັ ດໃ າຄຽຎຌັ ຋າຄກາຌ຾ຖທໄ ຑະບຄ຺ ແຈຎໄ ະກາຈ຃ທາຓຽຎຌັ ຽບກະຖາຈຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌ ຆາໄ ຄ ຅າກຑະຓາໄ ດໃ າຄຽຎຌັ ຋າຄກາຌເຌຎີ ຃.ຘ 1600. ຑາງນົຄັ ຎະກາຈຽບກະຖາກ຾ຖທໄ , ຑະທໍຖາທຄ຺ ຘາ ກໍແຈຎໄ ັຍຎຸຄບໍາຌາຈກາຌຎ຺ກ຃ບຄເນຽໄ ຂຓັໄ ຾ຂຄ ຾ຖະ ຍໍຖນິ າຌ ຍາໄ ຌຽຓບຄຈທໄ ງ຃ທາຓຘະນຄຍ຺ ຘຸກ ຽຊຄິ 20 ກໃ ທາຎີ ຃ ຓາປບຈຎີ ຃.ຘ 1621 ຍາໄ ຌຽຓບຄແຈຽໄ ກຈີ ຃ທາຓທຸຌໄ ທາງ ງບໄ ຌກາຌ ງາຈຆຄິ ຍຌັ ຖຄັ ຂບຄຂຸ ຌຌາຄຘກັ ຈຌິ າບກີ . 95 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຍຈ຺ ຋ໃ ີ 12 ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຖາຈຆະກາຌຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ 1. ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຘະແໜກາຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ (຃.ຘ 1638 – 1695) 1.1 ກາຌຎຍັ ຎຸຄ຋າຄຈາໄ ຌກາຌຽຓບຄ ກ. ຊາຌະ ຾ຖະ ຘຈິ ບາໍ ຌາຈຂບຄຘະຊາຍຌັ ກະຘຈັ ປູຍກາຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຌຘະແໜ ຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓະກຕິ າຈ຾ຓໃ ຌຎກ຺ ຃ບຄຈທໄ ງ ຖະຍບຍຖາຆາ຋ຎິ ະແຉຘຓ຺ ຍູຌ ຽຆໃ ຄີ ຖາງຖະບຼຈແຈຓໄ ກີ າຌ຾ຍໃ ຄຊາຌະຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ  ຑະຓະນາກະຘຈັ ນົ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຋ໃ ຓີ ບີ າໍ ຌາຈຘູຄຘຸຈ ຽຎຌັ ຏູ຋ໄ ໃ ຓີ ຘີ ຈິ ບາໍ ຌາຈຽຈຈັ ຂາຈຑຼຄຏູຈໄ ຼທເຌກາຌຎກ຺ ຃ບຄບາຌາ຅ກັ . ຍໃ ໍທໃ າ຅ະຽຎຌັ ບໍາຌາຈ຋າຄຈາໄ ຌກາຌຽຓບຄ, ກາຌ຋ະນາຌ, ຽຘຈຊະກຈິ - ຘຄັ ຃ຓ຺ ຾ຖະ ບໃ ຌໂຓຘີ ຈິ ຾ຉໃ ຄຉຄັໄ ຾ຖະ ເນງໄ ຈ຺ ຊາຍຌັ ຈາຘກັ ຾ກໃ ຍຸກ຃ຌ຺ ຋ຓີ ຃ີ ທາຓຈຓີ ຃ີ ທາຓ ຆບຍຉໃ ໍບາຌາ຅ກັ ຾ຖະ ຓຘີ ຈິ ຊບຈຊບຌ, ຂຍັ ແຖໃ ຉະນບົ ຈປບຈກາຌຉຈັ ຘຌີ ຎະນາຌຆທີ ຈິ ຾ກໃ ຍຸກ຃ຌ຺ ຋ໃ ຋ີ ຖໍ ະງຈ຺ ຉໃ ໍຆາຈ. ຑຽິ ຘຈເຌຘະແໜບຄ຺ ຌີໄ ຽຆໃ ຄິ ຊຉຌ຺ ຽໜບຌກຍັ ຽ຋ຍຑະຽ຅າ຺ໄ ນົ ຽທາ຺ໄ ທໃ າຓບີ ໍາຌາຈ຾ຍຍຽ຋ທະກະຘຈັ ຏູງໄ ໃ ຄິ ເນງໃ ຋ໃ ຖີ ຄ຺ ຓາ຅າກຽຓບຄ ຘະນທຌັ ຽຆໃ ຄີ ຉໃ າຄກຍັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ບຄ຺ ກໃ ບຌໂ.  ບໍາຌາຈຂບຄຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈ ຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈ ຾ຓໃ ຌຍຸກ຃ຌ຺ ຘໍາ຃ຌັ ຋ໃ ຃ີ ຈັ ຽຖບກ຅າກຽຆບໄ ຘາງຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ , ຓຉີ ໃ ໍາ຾ໜໃ ຄຘູຄຘຸຈ຋ຈັ ຅າກຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຆີ ໃ ທງຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຾ຖະ ຽປຈັ ທຼກ຾຋ຌຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ແຈ,ໄ ຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຍໃ ໍດໃ ູ ຓະນາບຸຎະຕາຈ ຾ຓໃ ຌຘະຓາຆກິ ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ເຌ ຘະຊາຍຌັ ຂບຄຑະຓະນາກະຘຈັ ຾ຖະ ຽຎຌັ ຎະ຋າຌກບຄຎະຆຸຓຂບຄຂບຄ຃ະຌະຽຘຌາຍໍຈີ (຃ະຌະຖຈັ ຊະຓຌ຺ ຉ)ີ ເຌຽຓໃ ບ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຘຌີໄ ຑະຆຌ຺ ຓະນາບຸຎະຕາຈຓຘີ ຈິ ຃ຈັ ຽຖບກຽບາ຺ ຍຸກ຃ຌ຺ ນົ ທໃ າຽ຅າ຺ໄ ຘກັ ຈຌີ າ຃ຌ຺ ເຈ຃ຌ຺ ໜໃ ຄ ຂຌໄ ຃ບຄຖາຆາຘຓ຺ ຍຈັ ຾຋ຌ, ຓຘີ ຈິ ຽກຍັ ຽກຌຽບາ຺ ກໍາຖຄັ ຽຂາ຺ໄ ຘໃ ູຘຄ຺ ຃າຓເຌຽທຖາ຋ໃ ຊີ ກຘຈັ ຉູຽຂາ຺ໄ ປຸ ກປາຌ, ເຌຘະໝກາຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະ ທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈຓບີ ຸຎະຕາຈຽຊຄີ 8 ຃ຌ຺ : ເຌຌຌັໄ ຏູ຋ໄ ໃ ີ 1 ຽບຌີໄ ທໃ າ: ຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓະກຕິ າຈ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ປີ ຍັ ຏຈິ ຆບຍ ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຾ຖະ ບກິ 7 ຃ຌ຺ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຽີ ຍໃ ຄີ ຾ງຄຘຈິ ຏຌ຺ ຎະ຿ນງຈຂບຄນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ນົ ຂຌັໄ ຽຂບຌຽຓບຄຉໃ າຄໂ. ຃ະຌະບຸ ຎະຕາຈ຋ຄັ 8 ຋ໃ າຌຌ຾ີໄ ຓໃ ຌບຄ຺ ຎະກບຍ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຋ໃ ີຘຸ ຈ ຂບຄຑະຓະນາກະຘຈັ ຎ຺ກ຃ບຄ຾ຏໃ ຌຈຌີ ຽຎັຌ ຎະ຋າຌ຃ະຌະຽຘຌາຍຈໍ ີ ຽຍໃ ຄີ ຘຈິ ຏຌ຺ ຎະ຿ນງຈຉທ຺ ຅ຄີ ເນ຾ໄ ກໃ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ .  ບາໍ ຌາຈຖາຆະທຄ຺ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະທຄ຺ ຾ຓໃ ຌຉໍາໜໃ ຄຂບຄຖາຘະກຌູ ( ຽຎຌັ ຽຆບໄ ຘາງຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ນົ ຘກັ ຈຌີ າ) ຎກ຺ ກະຉ຾ິ ຖທໄ ຽປຈັ ໜາໄ ຋ໃ ຆີ ໃ ທງ ຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈ ນປົ ບຄຽ຅າ຺ໄ ບຸຎະຕາຈ ຉາຓຽຄໃບຌແຂ ຾ຉໃ ຘໃ ທຌນາົ ງ຾ຖທໄ ຽຍໃ ຄີ ຾ງຄກຍັ ຘາຌຉຸຖາກາຌຌາໍ ຽຘຌາຍໍຈຐີ ໃ າງກາຄ.  ບາໍ ຌາຈຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະຍຸຈ ຽ຅າ຺ໄ ຖາຆະຍຸຈ ຾ຓໃ ຌຉໍາ຾ໜໃ ຄໜໃ ຄຂບຄຖູກ ຾ຖະ ນົາຌຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຽີ ຍໃ ຄີ ຾ງຄຈາໄ ຌຘຈິ ຏຌ຺ ຎະ຿ນງຈ຾ຏໃ ຌ ຈຌີ ຌໍາຽຘຌາຐໃ າງຂທາ, ຿ຈງຘະຽຑາະຌໍາຑະງາຐໃ າງຂທາ, ຽຎັຌຽຘຌາ຋ກິ າຌກບຄ຋ຍັ , ກຓ຺ ຃ຄັ ນົທຄ, ກຓ຺ ຌາ ຾ຖະ ຓຘີ ຈິ ຽຖໃ ບຌຊາຌະຂຌໄ ຽຎຌັ ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ເຌຽຓໃ ບຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຘິ ຌີໄ ຑະຆຌ຺ ຖຄ຺ .  ຊາຌະ ຾ຖະ ຘຈິ ບໍາຌາຈຽຘຌາຍຈໍ ີ 96 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

຃ະຌະຽຘຌຍໍຈີ ຾ຓໃ ຌ຃ະຌະຍໍຖນິ າຌໜໃ ທງທຼກຄາຌຂບຄຆາຈປຍັ ຏຈິ ຆບຍນົາງກຓ຺ . ເຌຘະແໜຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈຌີ ຑະບຄ຺ ແຈ຾ໄ ຍໃ ຄຄາຌບບກຽຎຌັ 4 ຂະ຾ໜຄກາຌເນງໃ ຃:ີ ກຓ຺ ຽຓບຄ, ກຓ຺ ທຄັ , ກຓ຺ ຃ຄັ , ກຓ຺ ຌາ. ກາຌ຾ຍໃ ຄຄາຌ ບບກຽຎຌັ 4 ຂະ຾ໜຄຌຽີໄ ບຌີໄ ທໃ າ: “ ຅ຈັ ຉຸຘະຈຓ຺ “ ຾ຎທໃ າ 4 ນົກັ ( ຖະຍຍ຺ ທຼກຄາຌຌຽີໄ ຎຌັ ທ຋ິ ຎີ ກ຺ ຃ບຄຂບຄຍູປາຌ ຋ໃແີ ຈໄ ປຍັ ບ຋ິ ຑິ ຌ຺ ຅າກບຌີ ຽຈງ ຽຑາະທໃ າບາຌາ຅ກັ ດໃ ູເຌບາຆຉີ າຽທຌັ ບບກຘຼຄເຉຓໄ ຖີ ະຍຍ຺ ຍໍຖນິ າຌ຃າໄ ງ຃ກຌັ ) ຃ະຌະຽຘຌາຍໍຈີ ປຍັ ຏຈິ ຆບຍທຼກຄາຌຈໃ ຄັ ກໃ າທແຈ຾ໄ ຍໃ ຄບບກຽຎຌັ 2 ຘາງ ນົ 2 ຘາຂາເນງໃ ຃: ຽຘຌາຍໍຈຐີ ໃ າງຂທາ ຾ຖະ ຽຘຌາຍໍຈຐີ ໃ າງຆາໄ ງ ນົ ຽບຌີໄ ບກິ ດໃ າຄທໃ າຐໃ າງ຋ະນາຌ ຾ຖະ ຐໃ າງຎ຺ກ຃ບຄ. ຽຘຌາຍໍຈ຋ີ ຄັ ຘບຄຘາຂາຌຓີໄ ຘີ ຈິ ຽຂາ຺ໄ ປໃ ທຓກບຄຎະຆຸຓຘະຑາຎກ຺ ຃ບຄ ຂບຄຑະຓະນາກະຘຈັ ຃ຽຎຌັ ຏູຽໄ ປຈັ ທຼກເນຽໄ ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຽຆໃ ຄີ ຽບຌີໄ ທໃ າ: ຂາໄ ຖາຆະກາຌ, ຂຸ ຌຌາຄຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຈໃ ຄັ ຖາງຖະບຼຈ ຖໃ ຸຓຌ:ີໄ  ຃ະຌະຽຘຌາຍໍຈຐີ ໃ າງຂທາ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຎີ ບໄ ຄກຌັ ບາຌາ຅ກັ ຾ຖະ ປຍັ ຏຈິ ຆບຍຘບຄກຓ຺ ເນງໃ ຃: ກຓ຺ ຃ຄັ ຾ຖະ ກຓ຺ ຌາ. ຃ະຌະຽຘຌາຍຈໍ ຐີ ໃ າງຂທາຌ:ີໄ ຓງີ ຈ຺ ຘກັ ຉໍາ຾ໜໃ ຄ “ ຂຌັໄ ຑະງາ “ ຓຽີ ຊຄີ 10 ຑະງາ຃:  ຑະງາຽຓບຄ຾ຘຌ ປຍັ ຏຈິ ຆບຍ຋ຄັ ໝຈ຺ ຂບຄຽຘຌາຍໍຈຐີ ໃ າງຂທາ ຉຌ຺ໄ ຉ຾ໍ ຓໃ ຌທຼກຄາຌຎບໄ ຄກຌັ ບາຌາ຅ກັ .  ຑະງາຽຓບຄຂທາ ຈໍາຖຄ຺ ຉາໍ ຾ໜໃ ຄຽຎຌັ ປບຄ ປຍັ ຏຈິ ຆບຍຆໃ ທງຑະງາຽຓບຄ຾ຘຌ ຾ຖະ ກຓ຺ ກາຌ຃ຄັ .  ຑະງາຽຓບຄຽໜບ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ປີ ຍັ ຏຈິ ຆບຍກຓ຺ ຌາ.  ຑະງາຽຓບຄປາຓ ປຍັ ຏຈິ ຆບຍຘາຄບາທຸຈ, ຘາຘະໜາ, ບກີ 6 ຑະງາ຃: ຑະງາຆຼຄຘາ, ຑະງາຑຌັ ຌາ, ຑະງາຘບຄ ຽຓບຄ, ຑະງາໜໃ ຌຽຓບຄຽໜບ ຾ຖະ ຑະງາຌາໍໄ ປໃຸຄ ຾ຓໃ ຌຓໜີ າໄ ຋ໃ ຆີ ໃ ທງທຼກ຋ໃ ທ຺ ແຎຂບຄ຃ະຌະຽຘຌາຍໍຈຐີ ໃ າງຂທາ.  ຃ະຌະຽຘຌາຍໍຈຐີ ໃ າງຆາໄ ງ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຽີ ປຈັ ກໃ ຼທກຍັ ກາຌຎກ຺ ຃ບຄ ຾ຖະ ປກັ ຘາ຃ທາຓຘະນຄຍ຺ ຑາງເຌ, ປຍັ ຏຈິ ຆບຍຘບຄກຓ຺ ເນງໃ ຃: ກຓ຺ ຽຓບຄ ຾ຖະ ກຓ຺ ທຄັ . ຘະຓາຆກິ ຽຘຌາຍໍຈຐີ ໃ າງຆາໄ ງຓງີ ຈ຺ ຘກັ ຉາໍ ຾ໜໃ ຄ“ ຂຌັໄ ຑະງາ “ ຓຽີ ຊຄີ 10 ຑະງາຖາງ຃:  ຑະງາຽຓບຄ຅ຌັ ປຍັ ຏຈິ ຆບຍທຼກຄາຌ຋ຄັ ໝຈ຺ ຂບຄຐໃ າງຆາໄ ງ ຿ຈງຘະຽຑາະ຾ຓໃ ຌທຼກຄາຌຎກ຺ ຃ບຄ.  ຑະງາຽຓບຄຆາໄ ງປຍັ ຏຈິ ຆບຍກໃ ຸຓຽຓບຄ ຆໃ ທງຑະງາຽຓບຄ຾ຘຌ.  ຑະງາຆຼຄເຉປໄ ຍັ ຏຈິ ຆບຍກຓ຺ ທຄັ ຾ຖະ ຽຍໃ ຄິ ຾ງໃ ຄເຌຑະຖາຆະທຄັ ນົທຄ.  ຑະງາຽຓບຄຎາກ ປຍັ ຏຈິ ຆບຍຑະ຾ຌກຍຌັ ຆຑີ ຌ຺ ຖະຽຓບຄ ຾ຖະເຌ 3 ຎເີ ຈຘໍານທົ ຈຽ຋ໃ ບໜໃ ຄ,  ຘໃ ທຌບກິ 6 ຑະງາ຃: ຑະງາຘາຂາ, ຑະງາຽຓບຄ຃ຸກ, ຑະງາຑຌ຺ ໜບຄ, ຑະງາບຖິ , ຑະງາໝໃ ຌເຉໄ  ຾ຖະ ຽຑງໄ ຽຓບຄ຾ຘຌ ຋ຄັ ໝຈ຺ ຌີໄ ຽຎຌັ ຏູຆໄ ໃ ທງທຼກຄາຌຂບຄ຃ະຌະຽຘຌາຍໃ ຈໍ ຐີ ໃ າງຆາໄ ງ.  ຃ະຌະຽຘຌາຍໍຈຐີ ໃ າງກາຄ ຓໜີ າໄ ຋ໃ ຘີ າໄ ຄກຈ຺ ໝາງ ຾ຖະ ຘາຌຽຎຌັ ຏູຘໄ ຍຘທຌ຃ະຈີ ຾ຖະ ຉຈັ ຘຌີ ຖຄ຺ ຿຋ຈຏູ ໄ ກະ຋ໍາຏຈິ ຽຑໃ ບຘະຽໜເີ ນຽໄ ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຖຄ຺ ຃ທາຓຽນຌັ , ຘໍາຖຍັ ຘາຌຓີ 2 ຎະຽຑຈ຃: ຘາຌຎະຆາຆຌ຺ ຓຑີ ະງາ ຽຓບຄປຍັ ຏຈິ ຆບຍ, ຘາຌຑະຖາຆະທຄັ ຓຑີ ະງາຎະຆຸຓປຍັ ຏຈິ ຆບຍຌບກ຅າກຌງີໄ ຄັ ຓຑີ ະງາ຿ງ຋າ, ຽຑງໄ ຆາຌຌ຺ , ຽຑງໄ ຘຑີ ຈັ ຑະຌາຓ, ຽຑງໄ ຘຘີ ະໝຸຈ ຾ຖະ ຽຑງໄ ຘຘີ ຸຓຌ຺ ຽຎຌັ ຏູຆໄ ໃ ທງທຼກຄາຌຂບຄ຃ະຌະຽຘຌາຍໍຈີ ຐໃ າງກາຄ. 97 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ

ຂ. ກາຌ຅ຈັ ປູຍ຾ຍຍກາຌຎກ຺ ຃ບຄ ບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄຘະແໜກາຌຎ຺ກ຃ບຄຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸ ຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓກິ ະຕາຈຖະນໃ ທາຄຎີ ຃.ຘ 1638 – 1695 ຓຂີ ບຍຽຂຈຈຌີ ຾ຈຌກທາໄ ຄຂທາຄຉຄັໄ ດໃ ູຘບຄຐໃ ຄັ ນົຄ຺ໄ ຂບຄ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄຉບຌກາຄ ຾ຖະ ບາຌາ຅ກັ ຌຓີໄ ຖີ ະຍຼຍກຈ຺ ໝາງ ກາຌຎກ຺ ຃ບຄ຋ໃ ຽີ ຂຓັໄ ຾ຂຄ, ຅າກຍຈ຺ ຍຌັ ຋ກຶ ຂບຄ຃ະຌະ຋ຈູ ກາຌ຃າໄ ຆາທ຿ປຌຖຄັ ຋ໃ ຽີ ຂາ຺ ຓາເຌຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ຎີ ຃.ຘ 1641 ແຈກໄ ໃ າທແທທໄ ໃ າຓີ 7 ນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ( ຂຌັໄ ບຸຎະຕາຈຎກ຺ ຃ບຄ ) ຾ຖະ ນົາງນທ຺ ຽຓບຄຌບໄ ງຎະກບຍດໃ ູເຌບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌ ຆາໄ ຄ, ( ຾ຉໃ ໜຄັ ຘຑຌໄ ຽຓບຄຖາທແຈກໄ ໃ າທແທທໄ ໃ າຓີ 13 ນທ຺ ຽຓບຄເນງໃ ຋ໃ ຖີ ທຓດໃ ູເຌບາຌາ຅ກັ ຖາທຖາໄ ຌຆາໄ ຄ )ຘະແໜຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓະກຕິ າຈຌຌັໄ ແຈຓໄ ກີ າຌ຅ຈັ ຽຂຈຎກ຺ ຃ບຄບບກ຃: ຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ນົ ຽຓບຄຽບກ, ນທ຺ ຽຓບຄເນໃ ນົ ຂຌັໄ ຽຂໃ ບຌຽຓບຄ ຾ຖະ ຽຓບຄຂບຍຈໃ າຌ ນົຂຌັໄ ຈໃ າຌຽຓບຄຈໃ ຄັ ຌ:ີໄ  ຌະ຃ບຌນທົ ຄທຼຄ຅ຌັ ນົ ຽຓບຄຽບກ ຽຓບຄທຼຄ຅ຌັ ເຌຘະແໜກາຌຎກ຺ ຃ບຄຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓະກຕິ າຈ ຘະຉະທຈັ ຋ໃ ີ XVII ຽຎຌັ ຽຓບຄ຋ໃ ຓີ ີ ຃ທາຓປໃຸ ຄຽປບຄ຋ໃ ຘີ ຸຈ ຽຆໃ ຄີ ຎະກບຍຈທໄ ງຽຓບຄ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຋ໃ ຽີ ຎຌັ ຎບໄ ຓຈໃ າຌໜາໄ ຽຆໃ ຌັ : ຽຓບຄທຼຄ຃ໍາ ( ຽຓບຄຽກໃ າ຺ ຋ຸຖະ຃ຓ຺ ) 70 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ ແຎຓາຄຉາຽທຌັ ບບກຘໃ ຼຄຽໜບ, ຽຓບຄຆຼຄ຃າຌ ( ຽຓບຄຆະຌະ຃າຓຽກໃ າ຺ )ຉຄັໄ ດໃ ູຖບໄ ຄ຾ຓໃ ຌໍາໄ ຂບຄ຋າຄ຋ຈິ ຽ ໜບ, ຽຓບຄຏາຌາໍໄ ປໃຸ ຄ ( ຍໍຖຽິ ທຌາກຌາໍໄ ກະຈຄິ ) ຽຍບໄ ຄຽໜບ ຽຓບຄ ທຼຄ຃ຸກ, ຽຓບຄ ທຼຄຑະ຿຃, ຽຓບຄ ຎາກນທໄ ງນົທຄ ( ຉຄັໄ ດໃ ູ຅ຄັ ນທຈັ ໜບຄ຃າງຎະຽ຋ຈແ຋ຎຈັ ຅ຍຸ ຌັ ) ຌະ຃ບຌນທຄທຼຄ຅ຌັ ຎຌັ ຽຓບຄເນງໃ ຾ຖະ ຘທງຄາຓ ຓຎີ ະຆາຆຌ຺ ບາແຘດໃ ູ຾ ໜຌໄ ໜາ, ຽຓບຄຌຓີໄ ຈີ ຌີ ຅ໃ ບີ ບໄ ຓປບຍຘບຄຆຌັໄ ກທຓຽບາ຺ ຘບຄຐໃ ຄັ ນຄົ຺ໄ ຾ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ ຆຌັໄ ຋ໃ ີ 1 ງາທ 4 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ : ກທາໄ ຄ ນົ ຽຖກິ ະ ຓາຌ 1200 ຾ຓຈັ . ຽຓບຄດໃ ູຑາງເຌກາໍ ຾ຑຄຆຌັໄ ຋ໃ ີ 1 ຌີໄ ກທຓຽບາ຺ ຍາໄ ຌຽປບຌຂບຄຘກັ ຈຌີ າ, ຂຸ ຌຌາຄ ຾ຖະ ທຈັ ຋ໃ ຘີ ໍາ຃ຌັ ຋າຄ ຑຸຈ຋ະຘາໜາເຌຌຌັໄ ຓທີ ຈັ ຑະຘຓ຺ ຽຈຈັ ຑະຘຄັ ຃ະຕາຈ ( ຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຑະ ) ຉຄັໄ ໃເູ ຌຍຖຽິ ທຌ຿ປຄ຾ປຓຖາໄ ຌຆາໄ ຄເຌຎະ຅ຍຸ ຌັ . ຘໍາ ຖຍັ ກາໍ ຾ຑຄຆຌັໄ ຋ໃ ຘີ ບຄ ນົ ຆຌັໄ ຌບກຌຌັໄ ງາທຎະຓາຌ 14 ກ຿ິ ຖ຾ຓຈັ ກໃ ໍຘາໄ ຄຈທງໄ ຈຌີ ຅ໃ ຽີ ຘຓີ ຘາໄ ຄຈທໄ ງຈຌີ ໜຼທ຋ໃ ຾ີ ຂຄ຋ໃ ຘີ ຸຈ, ກາໍ ຾ຑຄຆຌັໄ ຌບກກທຓຽບາ຺ , ກາໍ ຾ຑຄຍາໄ ຌະຆາຆຌ຺ ຾ຓໃ ຋ຍັ ຌາງກບຄຽຆໃ ຄິ ຾ຓໃ ຌກາໍ ຾ຑຄຎບໄ ຄກຌັ ຌະ຃ບຌນົທຄ຋ໃ ຽີ ຂຓັໄ ຾ຂຄ຋ໃ ຘີ ຸຈ ເຌຘະແໜ ຂບຄຑະຽ຅າ຺ໄ ຘຸຖງິ ະທຄ຺ ຘາ ຋ໍາຓະກຕິ າຈ. ຉາຓກາຌຍຌັ ຋ກຶ ຂບຄ຃ະຌະ຋ຈູ ກາຌ຃າໄ ຆາທ຿ປຌຖຄັ ຾ຖະ ຃ະຌະຘາຘະໜາ຃ຕຈິ ຃ູຌຑໃ ໍຓາຖຌິ ີ ຾ຖະ ຖຽີ ຖງຆາທ ຽບຖີ ຍ຺ ຋ໃ ຽີ ຂາ຺ໄ ຓາທຼຄ຅ຌັ ເຌຎີ ຃.ຘ 1641 – 1642 ຓຽີ ຌບໄ ເຌຍາຄຉບຌກໃ າທຽຊຄີ ຌະ຃ບຌທຼຄ຅ຌັ ຈາໄ ຌໜໃ ຄຓກີ ໍາ຾ຑຄຘູຄ, ຓີ ປໃ ບຄຌາໍໄ ຽຖກິ ບບໄ ຓ ຾ຖະ ບກິ ຈາໄ ຌໜໃ ຄຓ຾ີ ຓໃ ຌາໍໄ ຂບຄ຋ໃ ຎີ ບໄ ຄກຌັ ຘຈັ ຉູ, ຑະຖາຆະທຄັ ກຸ ຘາໄ ຄຂຌໄ ດໃ າຄຽຎຌັ ຖະຍຼຍກທາໄ ຄຂທາຄ, ຓີ ຘໃ ຄີ ຋ໃ ກີ ໃ ຘໍ າໄ ຄເນງໃ ຿ຉ ຽຓໃ ບຽຍໃ ຄີ ຽຂາ຺ໄ ຓາ຾ຉໃ ກ຃ທໃ າ ຾ຓໃ ຌຽຓບຄໜໃ ຄຉໃ າຄນາກນບໄ ຄຍໃ ບຌຎະ຋ຍັ ຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຆທີ ຈິ ຘທງຘຈ຺ ຄຈ຺ ຄາຓ຋ໃ ີ ຘຸຈ, ຆຸຓຎະຉູ ຾ຖະ ຍາຌຎະຉູຂບຄຑະຖາຆະທຄັ ຌຎີໄ ະກບຍຈທໄ ງ ຈບກຈທຄ, ຑະຖາຆະທຄັ ຌຽີໄ ປຈັ ຈທໄ ງຓ຋ໄ ໃ ຈີ ຋ີ ໃ ຘີ ຸຈ, ຓນີ ົາງ ນບໄ ຄນາົ ງໂ຾ຊທຉໃ ໍໂກຌັ ,ຒບກຈທໄ ງຌໍາໄ ຃ໍາ຋ໃ ຘີ ຈ຺ ເຘຽຓໃ ບ຾ຌຓຓາ຾ຉໃ ແກ຃ທໃ າ: ຽບາ຺ ຃ໍາຽຎຌັ ຾຋ໃ ຄຓາທາຄແທຽໄ ິັຌຏາຘາຈ, ຘໍາ ຖຍັ ຽປບຌຂບຄຽ຅າ຺ໄ ຌາງ ຾ຖະ ຽຘຈຊຏີ ູປໄ ໃ ຄັ ຓຌີ ຌັໄ ຽປຈັ ຓຎໄ ະຈຍັ ຈທໄ ງຈບກຈທຄ຋ໃ ຘີ ທງຄາຓ຋ໃ ຘີ ຸຈ, ຾ຉໃ ຽປບຌຎະຆາຆຌ຺ ຋ໃ ທ຺ ແຎ ຌຌັໄ ຽຎຌັ ຽປບຌຘູຄຓຸຄຈທໄ ງນງາໄ ຓ຾ີ ຉໃ ຑະຘຄ຺ ຽ຋ໃ າ຺ ຌຌັໄ ຋ໃ ດີ ໃ ູຽປບຌຈີ ກໃ ຈໍ ທໄ ງຈຌີ ຅ໃ .ີ ຌຘີໄ ະ຾ຈຄທໃ າ: ຌະ຃ບຌນົທຄທຼຄ຅ຌັ ເຌຘະແ 98 ປຼຄ຿ຈງ ຎຉ ຽຑຈັ ຈາທຌັ ຅ຌັ ຋ະຽຑຄັ