REHBERLİKK

Meslek seçimini etkileyen faktörler; • Yetenek; bir davranış için gereken doğuştan gelen kapasite, çevre etkisiyle gelişir. • 14 yaşından itibaren ayrışmaya başlar. • Genel yetenek ve özel yetenek olarak ikiye ayrılır. • Genel yetenek zeka ile ilgili iken, özel yetenek özel tek bir alana ait becerilerdir.

Yetenek türleri; • Sözel: okuduğunu anlama ve konuşma ifade etme becerisi. • Sayısal : sayılarla akıl yürütme, sayısal problemlerde başarı • Şekil-uzay: şekiller arası ilişkileri kavrama, şekli farklı boyutlardan algılama, • El- göz koordinasyonu: hem görsel hem de el becerisi gereken durumlar resim heykel. • Renk algısı: renk tonlarına karşı hassasiyet. • Bellek: kelime, sayı yada sembolleri akılda tutma. • Ayrıntı algılama: uyarıcılar arasındaki farkları algılama • Mekanik yetenek: alet çalıştırma, tamir, makine ile ilgili işler • El becerisi: kinestetik zeka, beden ile ifade, fiziksel beceri. • Parmak becerisi: ince işçilik gerektiren yerlerde beceri..

Yetenek başarı ilişkisi; 80 25, 75 70 YETENEK 60 50, 50 50 40 75, 25 30 20 10 20 30 40 50 60 70 80 10 BAŞARI 0 0

• Yeteneğin altında başarı gösteren bireyler; verimli çalışma yolarından kaynaklı, uyum problemi, kendine güven sorunu, gelişim sorunu yaşayabilir. • Yetenek seviyesinde başarı; kendisinden başarıyı sergilemektedir. ☺ • Yetenek üstü başarı gösteren öğrenciler; başarının sebepleri, baskı, zorlanma, korku, yada aşırı güdülenme olabilir. Yetenek üstünden başarı genellikle bir sorun olduğunun göstergesidir. Kişisel sosyal rehberlik ihtiyacı olabilir.

2011 KPSS



Çözüm; • Z : öğrencinin puanı- aritmetik ortalama / standart sapma şeklinde bulunur. • Bu durumda hem yetenek testi hem de başarı testi sonuçlarına göre z puanı hesaplanır sonra elde edilen sonuçlar grafik üzerinde yerleştirilir. ☺

Yetenek – cinsiyet; • Erkekler; soyut düşünme, sayısal düşünme ve uzay zeka, mekanik yetenekler konusunda üstün, • Kadınlar; sözel yetenek, el- göz koordinasyonu, ayrıntı algılama, yeteneklerinde üstündür.

Yetenek- ilgi; İlgi; bir kişinin herhangi bir nesne yada faaliyete karşı gösterdiği hoşlanma yada hoşlanmamadır. Enerjinin zorlanmadan uzunca bir süre nesne, kişi yada faaliyete yoğunlaşmasıdır. • İlgi alanları; – Fen bilgisi – Sosyal bilgiler – Canlı varlıklar – Mekanik – İkna – Ticaret bilgisi – Ayrıntı bilgisi – Edebiyat bilgisi – Yabancı dil – Güzel sanatlar – Müzik – Sosyal yardım

• İlgiler 25 yaşına kadar değişkendir. Yaş ilerledikçe ilgiler kararlılık kazanır. • Mesleki yöneltme öncelikle yeteneğe göre yapılır. Ancak sadece yeteneğe göre de yapılamaz. • Yetenek bir meslekte başarıya ulaşmada etkili iken ilgi daha çok mesleki doyumla ilgilidir.

Mesleki değer; • Mesleki değeri belirleyen içsel ve dışsal süreçler vardır; • İçsel süreçler; yetenekleri geliştirme isteği, yaratıcılık, ilgi, • Dışsal süreçler; kazanç, garantili oluşu, toplumun mesleğe verdiği değer gibi faktörlerdir.

Yetkinlik beklentisi, • Bireyin bir işi yapabileceği ile ilgili kendi yeterliliğine duydu inançtır. • Yetkinlik beklentisi; – Deneyimlerden – Sosyal öğrenmeden – Çevre desteğinden – Hazır bulunuşluğundan etkilenir

• Bunların dışında meslek seçimini etkileyen etkenler arasında; – Psikolojik gereksinimler – Sosyo - ekonomik düzey – Cinsiyet de sayılabilir.

Mesleki rehberliğin aşamaları. • Bireyin tanıma • Meslekleri tanıma • Karar verme.

Karar verme stratejileri; • İçtepisel davrananlar: ani kararlar verirler. Duygu ve isteklere göre karar verir. Alternatifleri düşünmez, seçenekleri karşılaştırmaz, belirsizliği sevmezler. • Erteleyenler: kararı erteler, düşünmemeyi tercih eder, eyleme geçmeyi ertelerler. • Kaderciler: olayları akışına bırakır. Çevresel etkenler,zaman ve kadere bırakılır. • Boyun eğenler: başkalarının planlarına uyarlar.

• Kendine eziyet edenler: her seçeneği ince ince değerlendiren, ancak karar veremeyip, içinde kaybolanlar. • Plan yapanlar: planlı ve sistematik olarak seçenekleri değerlendirip, en uygun seçeneği bulurlar • Sezgisel davrananlar: sezgilerine göre davranır kararı nasıl verdiğini bilmezler. Ama sezgilerine güvendiği için doğru karar verdiğine inanırlar. • Donup kalanlar: kararsızdırlar. Erteleme de yoktur, planda yoktur, erteleme değil, ne yapacağının bilememedir. ☺

Mesleki gelişim görevleri; • Kendini tanıma ve öz kavramı geliştirme • Kendini kabul • Meslekler hakkında bilgi sahibi olma • Doğru karar verme • Çalışmaya karşı olumlu tutum • İş birliği yapma becerisi • Sorumluluk kazanma.

Mesleki gelişim aşamaları: 1. Uyanış ve farkında olma ( 5–12 Yaş): Meslek bilincinin oluşmaya başladığı dönemdir. Okul öncesi ve ilkokul 1.kademeyi kapsar. Mesleklerin varlığını ve farklılığını anlamaya başlar 2. Meslekleri Keşfetme ve Araştırma (12–15 Yaş): İlköğretim II. kademeyi kapsar. Meslekleri ve özelliklerini inceler, araştırmaya başlar 3.Karar Verme (15–18 Yaş): Orta öğretim dönemini kapsar. Meslekleri iyice inceleyerek seçim yapar ve karar verir. 4.Hazırlık (19 -23 Yaş ):Meslekle ilgili ön hazırlık yapılır. Okul ya da dışarıda eğitim alır. Mesleği icra edecek duruma gelir. 5.Yerleşme (23 ve sonrası): Mesleği icra etmeye, bilgi becerilerini uygulamaya başlar. Diğer yandan mesleki gelişimi devam eder.

Mesleki rehberlik kuramları 1. PARSONS MODELİ VEYA ÖZELLİK FAKTÖR KURAMI 2. ROE’NUN İHTİYAÇ KURAMI MODELİ 3. GİNZBERG MODELİ: 4. SUPER MODELİ 5. HOLLAND KİŞİLİK KURAMI MODELİ

1-PARSONS MODELİ VEYA ÖZELLİK FAKTÖR KURAMI • Bireyin incelenmesi, güçlü ve zayıf yanlarının belirlenmesi, yetene, ilgi ve kişiliğinin belirlenmesi aşamasıdır. • Mesleğin özelliklerinin incelenmesi; gereken yetenek ve nitelikler belirlenir. • Birey ve meslek özelliklerinin karşılaştırması; birey ve iş eşleştirilir.

2-ROE’NUN İHTİYAÇ KURAMI MODELİ • Bireyin mesleki gelişimi doğrudan doğruya çocukluk yıllarında geliştirilen ilgiler ve bu ilgilerin temelinde yatan ihtiyaçların nasıl karşılandığına bağlıdır. • Buna göre çocuk aile ilişkileri ilgiler ve ihtiyaçlar bunların gelişme ve doyum düzeyleri meslek seçiminin ilk belirleyicileri olarak kabul edilmektedir. • Üç çeşit ana- baba tutumu vardır; – Aşırı üzerine düşen – Soğuk davranan ( red ve ihmal olmak üzere ikiye ayrılır ) – Kabul edici

Bu kurama göre; • ihtiyaçların şiddeti başarıdaki güdülenme derecesini gösteren temel bir belirleyicidir. • Normal olarak ihtiyaçların doyurulması bireyin bilinç altı güdü kaynakları geliştirmesine engel olur. • Doyurulmamış ihtiyaçlar yüksek düzeydeki bir ihtiyaç ise silinmiş gibi görünür,alt düzeydeki doyurulmamış ihtiyaçlarda üst düzeydeki bir ihtiyacın hissedilmesine engel olur. • Hissedildiği halde karşılanması geciktirilmiş ihtiyaçlar bilinç altı güdü kaynakları haine gelirler.

GİNZBERG MODELİ: • Meslek seçimine Gelişimsel bir süreç olarak bakan ilk yaklaşımdır. Ginzberg’e göre; • Meslek seçimi bir süreçtir • Bu süreç büyük ölçüde geri dönülmezdir • Seçim süreci daima uzlaşma ile sonuçlanır. Bu uzlaşma bireyin istekleri ile imkânlarının uzlaşmasıdır.

GİNZBERG MODELİ meslek gelişim dönemleri • Fantezi hayal dönemi ( 7–12 Yaş) : Meslekler hakkında temel fikir oluşturma, hayali seçimler yapar.

• Deneme (geçici seçme ) dönemi ( 12–17 Yaş) : Bireyin ilgi ve yeteneklerini değerlendirmesi – İlgi 11-12 yaş arası: ilgiye odaklanma vardır. – Yetenek 12-14 yaş arası: yetenekleri dikkate almaya başlar. – Değer 15-16 yaş arası: mesleğin değerini dikkate alır. – Geçiş 17-18 ya arası : geçici ve deneysel seçimler vardır.

• Gerçekçi Dönem (17–22 Yaş) : Net ve kararlı bir şekilde seçim yapma – Keşfetme :iş olanaklarını araştırır. – Billurlaşma: Daha önceki yaşanan süreçlerin birikimsel toplamıdır. Çeşitli faktörlerin değerlendirmesini yapar ve bir amaca bağlanır. – Belirleme: kararını verir.

SUPER MODELİ (kavramsal model) • Super’a göre; meslek seçiminde BENLİK kavramı önemlidir. Benlik kavramı, çevre ile etkileşim sonucunda ortaya çıkar. • Mesleki gelişim devamlı bir süreç, meslek seçme ise bir sentez yapma işidir. • Buna göre birey meslek seçmekle o ana kadar geliştirmiş olduğu “ben” kavramını kendini algılama biçimin uygulamaya koyuş biçimidir. • Benlik saygısı yüksek olan bireyler statüsü yüksek meslekleri seçerler. • Mesleki Olgunluk; Araştırma döneminde başlayıp çöküş döneminde sona eren süreçtir. Mesleki kararlar alabilme, uygulayabilme ve başarılı olabilmeyi ifade eder.

Mesleki gelişlim dönemleri 1-Büyüme evresi (0–14 Yaş) : Benlik kavramı gelişir. Özdeşim kurma, ilgi ve yeteneklerin farkına varılır 2-Araştırma evresi (14–24 Yaş) :Bireyin kendisini ve meslekleri keşfettiği ve hazırlandığı dönemdir – Deneme basamağı 14–18 – Geçiş basamağı 19–21 – Sınama basamağı 22–24

3-Yerleşme evresi (25–44 Yaş) :Çalışma hayatına girer ve güvenli bir mesleki benlik oluşturur. Krizler yaşanabilir. İşe bağlanma ve işle uzlaşma görülür. – Sınama basamağı 25–30 – Sağlamlaştırma basamağı 30–44 4-Koruma evresi (45–64 Yaş) : Birey sahip olduğu ve yılar içinde ulaştığı mesleki benliği korumaya çalışır. İşini en iyi şekilde yapmaya, kendini geliştirmeye çalışır. 5-Çöküş evresi (65 ve sonrası) :Fiziksel ve zihinsel enerji azalır. Daha az sorumluluk almaya başlar. Geçmiş deneyimlerini kullanarak bunları başkalarına aktarmaya çalışır

HOLLAND KİŞİLİK KURAMI MODELİ • Holland’a göre meslek seçimi, bireyin kişiliği ile çevrenin uyumu ile bağlantılıdır. • Mesleki gelişimde sosyal çevrenin önemi büyüktür. • Ayrıca bireyin kişilik özellikleri meslek seçiminde etkilidir. • Meslek seçimi kişiliğin iş dünyasına yansımasıdır.

Holland’ın Mesleki Gelişim İlkeleri • Meslek seçimi kişiliğin bir ifadesidir • İlgi envanterleri aynı zamanda kişilik envanterleridir. • Mesleki kalıplar, psikolojik ve sosyal bir anlama sahiptir. • Bir mesleğin üyeleri benzer kişilik özelliklerine sahiptir. • Benzerlik olduğundan olaylara verilen tepkiler de benzerdir. • Mesleki doyum ve başarı; bireyin çevre ile uyumuna bağlıdır • HOLLAND MESLEKİ TERCİH ENVANTERİ.doc

holland kişilik tipleri tablosu.doc gerçekçi gelenekçi Araştırmacı girişimci sosyal sanatçı

Gerçekçi (Realistic) Tip • Araçlar, objeler, makineler, ya da hayvanlarla çalışmaktan hoşlanırlar. • İnşa veya tamirle ilgili işleri tercih ederler. • El ile yapılan işleri tercih eder. • Ayakları yere basar ve pratik olma eğilimindedirler.

Gerçekçi Tip • - Sosyal ilişkilerden , zihinsel faaliyetlerden hoşlanmazlar, • -Problemlerin çözümünde gerçekçi ve pratik yöntemleri seçer. • -Mekanik ve atletik yetenekleri, açık hava ilgileri gelişmiştir • -Somut ve akla yatkın önerilere, para, güç ve statüye önem verirler.

Gerçekçi Tipler şu kişilik özellikleri ile betimlenirler: • Utangaç / Asosyal • Doğal • İç görüsü Zayıf • Geleneklere bağlı • Maddeci • İçten • Pratik • Kendini kolay kaptırmayan • Samimi • Sebatkar • Dengeli

•Gerçekçi Çevre • Somut şeyleri içerir. • Fiziksel görevler gerektirir. • Mekanik beceriler gerektirir. • Kişiler arası becerilere çok az ihtiyaç duyar.

Araştırmacı (Investigative) Tip: • Fiziksel, biyolojik ve sosyal olayları anlamak ve kontrol etmek için onları sistematik olarak gözlemlemekten, soyut kavramlarla uğraşmaktan hoşlanırlar. • Başkalarını ikna etmekten, sosyal ilişkilere girmekten kaçınırlar.

Araştırmacı (Investigative) Tip: • -İş ortamında problem çözümünde araştırıcı yeteneklerini kullanırlar. • -Kendilerini akademik yeteneklere sahip, zihinsel bakımdan güçlü algılarlar. • -Başlıca ilgi alanları bilimsel çalışmadır.

Araştırıcı tipler şu özellikleri ile betimlenirler • Analitik düşünen • İç gözlem yapabilen • Mantıklı • Eleştirel tutuma sahip • İçe dönük • Çekingen • Tedbirli • Sistematik çalışan • Popüler olmayan • Meraklı • Bağımsız • Aydın(entelektüel) • Titiz

• Araştırıcı Çevre • Kişisel algılamalardan çok soyutlama ve yaratıcılık yeteneklerinin kullanımını gerektirir. • Tatmin edici bir performans, hayal gücü ve zeka gerektirir. • Başarı için sıklıkla dikkate değer bir süre gerektirir.

Araştırıcı Çevre • Entelektüel ve analitik faaliyetler. • Sistematik deneysel çalışmalar. • İnsanlardan çok düşünceler ve yaratıcı çalışmalar ile ilgili.

Sanatçı (Artistic) Tip • Net, belirli ve sistemli olmayan serbest faaliyetlere yönelirler. • Açık, sistematik ve düzenli faaliyetlerden kaçınırlar. • Davranış eğilimleri kişiyi, resim, müzik, drama, yaratıcı yazarlık gibi alanlarda yetenek ve beceri geliştirmeye sevk eder. • Meraklı ve bağımsız olma eğilimindedirler. 22.06.2022 242

Sanatçı (Artistic) Tip • Hep aynı şekilde yapılan işlerden hoşlanmazlar. • Karşılaştıkları sorunları artistik yeteneklerini kullanarak çözmeye çalışırlar. • Estetik değerlere önem verirler. • Dil, resim, müzik ve/veya darama becerilerini gerektiren alanlardan hoşlanırlar.

Sanatçı tipleri betimleyen kişilik özellikleri • Hayal gücü zengin • Hayalci • Yenilikçi • Düzensiz • Pratik olamayan • Yaratıcı • Duygusal • Fevri • Kurala uymayan • Bağımsız • İdealist • Kendini gözlemleyen

Sanatçı Çevre • Yaratıcılığın ve yorumculuğun kullanılmasını gerektiren bir çevredir. • Problemlerini çözmede duygusal yaşamından, sezgilerinden yararlanır. • Bilgi, kişisel kriterlerle değerlendirilir.

Sosyal (Social) Tip • Başkalarını bilgilendirmeye, eğitmeye, geliştirmeye, iyileştirmeye, aydınlatmaya yönelik faaliyetlerden hoşlanırlar. • El ile yapılan, teknik işlerde yetenekleri zayıftır. • Sosyal meslekleri ve ortamları tercih ederler, gerçekçi ortamlardan kaçınırlar.

Sosyal-Social Tip • İş hayatında ve diğer ortamlarda karşılaştıkları sorunları sosyal yeteneklerini kullanarak çözmeye çalışırlar. • Başkalarına yardım etmekten hoşlanan , başkalarını anlayan, öğretme yeteneği olan kişilerdir. • Yardımsever ve arkadaş canlısıdırlar.

Sosyal tipleri betimleyen özellikler • Yardımsever • Sosyal • İşbirliğine yatkın • Sorumluluk sahibi • Empatik • Nazik • İç görü sahibi • Anlayışlı • Dostane • Sözel yetenekleri gelişgin • İnce düşünceli • Cömert • Sorumlu

Sosyal Çevre • Anlatma ve insanları motive etme yeteneği, başkalarıyla birlikte olma veya onları koruma ilgisi gerektirir. • İş sıklıkla uzun süreli kişisel ilişkiler gerektirir. • Öğretmenlik, hemşirelik ve danışmanlık vb meslekler.

Girişimci (Enterprising) Tip • Ekonomik çıkar elde etme veya bir kurumun hedeflerine erişmek için insanları manipule etmeye yönelik faaliyetleri tercih ederler, • İş yerlerinde ve dışarıda karşılaştıkları problemleri girişimci yetenekleri ile çözmeye çalışırlar.