เสด็จสู่แดนสรวง ศิลปะ ประเพณี และความเชื่อในงานพระบรมศพและพระเมรุมาศ

ภาพที่ ๔ พระเมรสุ มเด็จพระเจ้าลกู เธอ เจ้าฟ้า จนั ทรมณฑลโสภณภัคควดี เมือ่ ปี พ.ศ.๒๔๐๖ อยา่ งไรกต็ าม แมร้ ปู ทรงของปราสาทยอดปรางคจ์ ะมคี วามสมั พนั ธก์ บั สถาปตั ยกรรมเนอื่ งใน สถาบนั กษตั รยิ ์ ดงั ปรากฏการแกท้ รงของเรอื นยอดพระเมรใุ นสมเดจ็ พระเทพศริ นิ ทราบรมราชนิ ี และ การสร้างพระเมรุต่างๆ ทว่าก็มีความเปลี่ยนแปลงให้เห็นในการสร้างพระเมรุเช่นกัน ดังหลักฐาน เชงิ ประจักษ์ในภาพถ่ายงานพระเมรุสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจา้ ฟา้ จันทรมณฑลโสภณภัคควดี เม่ือปี พ.ศ. ๒๔๐๖ ท่ีเร่มิ มีการตีความจักรวาลทศั น์ในการแสดงออกผ่านงานสถาปตั ยกรรมอย่างน่าสนใจ คือ การสร้างพระเมรุทรงปราสาทยอดปรางค์บนภูเขาจ�ำลองเพ่ือท�ำหน้าที่เป็นประธานมณฑลพิธี ซง่ึ ใชใ้ นการฉลองบรมอฐั ขิ องบรู พกษตั รยิ เ์ มอ่ื การแลว้ เสรจ็ กใ็ ชใ้ นการพระเมรใุ นสมเดจ็ พระเจา้ ลกู เธอ เจา้ ฟา้ จนั ทรมณฑลโสภณภคั ควดี ซง่ึ การออกแบบพระเมรใุ หป้ ระดษิ ฐานเหนอื ภเู ขาไดเ้ คยทำ� มาแลว้ ในงานพระเมรใุ นพระเทพศริ ริ นทราบรมราชนิ ี แตไ่ มไ่ ดอ้ อกเปน็ ภเู ขาทสี่ งู มากนกั เปน็ เพยี งการออกแบบ ใหภ้ เู ขาทเ่ี ลียนแบบธรรมชาตทิ ำ� หน้าท่ีแทนชุดฐานช้นั ล่างของอาคารเท่าน้นั นอกจากนี้ ยงั มพี ระเมรใุ นพระบาทสมเดจ็ พระปน่ิ เกลา้ เจา้ อยหู่ วั เมอ่ื พ.ศ. ๒๔๐๘ เปน็ อาคาร ทรงปราสาทยอดทรงปรางค์ต้ังอยู่เหนือช้ันหลังคาแบบมณฑปซ้อน ๕ ชั้น ที่ยกช้ันเชิงกลอนสูง จนท�ำให้ช้ันหลังคาของมณฑปดูเตี้ย และท�ำให้ช้ันเชิงกลอนกลับดูโดดเด่นเป็นพระเมรุ ยอดปรางค์ยอดเดียวไม่มียอดบริวาร ซ่ึงตามธรรมเนียมที่ตกทอดมาจากอยุธยาน้ันต้องสร้าง เป็นพระเมรุทรงปราสาทยอดปรางค์เก้ายอด เน่ืองจากพระองค์ด�ำรงพระราชอิสริยายศเสมอเท่า องค์พระมหากษัตริย์ หรือหากจะพิจารณาว่ามีพระราชอิสริยายศไม่เสมอเท่าองค์สมเด็จพระมหา กษตั รยิ ์กค็ วรเปน็ แบบแผนของพระเมรทุ ่ีมยี อดปรางค์ ๕ ยอดเสียมากกว่า งานพระเมรุ และสถาปัตยกรรมพระเมรกุ ับความเปลี่ยนแปลง ในเนอื้ หาสว่ นนม้ี งุ่ อธบิ ายพระเมรทุ ส่ี รา้ งขนึ้ ในรชั สมยั พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั รชั กาลท่ี ๕ ซง่ึ เปน็ ชว่ งเวลาทกี่ รงุ รตั นโกสนิ ทรด์ ำ� เนนิ ลมหายใจมาไดร้ าวรอ้ ยปี อกี ทงั้ อยภู่ าย ใต้บริบทแวดลอ้ มทีส่ ังคมโลกไดโ้ อบลอ้ มเขา้ มาอยา่ งใกลช้ ดิ อันน�ำพาไปสู่การตัง้ ค�ำถามในพระราช หฤทัยของพระองค์ต่อการด�ำเนินไปของงานพระเมรุ และรูปแบบพระเมรุที่เหมาะสมกับบริบทร่วม สมัยในรชั กาลของพระองค์ อยา่ งไรกด็ ี จากการศกึ ษาพบวา่ พระองคย์ งั มไิ ดด้ ำ� เนนิ การเปลย่ี นแปลงแบบแผนของงาน พระเมรุท่ีถวายเป็นพระเกียรติยศสูงสุดแด่สมเด็จพระราชบิดาของพระองค์ กล่าวคือ พระเมรุใน306 เสด็จสแู่ ดนสรวง ศลิ ปะ ประเพณี และความเชอ่ื ในงานพระบรมศพและพระเมรมุ าศ

พระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั รชั กาลท่ี ๔ ยงั คงรกั ษาลกั ษณะทางสถาปตั ยกรรมทกี่ อ่ สรา้ ง ๕๑เป็นพระเมรุทรงปราสาทยอดปรางค์ และพระเมรุใหญ่อีกองค์ท่ีถูกก่อสร้างขึ้นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือ พระเมรุสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ ซ่ึงมีลักษณะทางสถาปัตยกรรมคล้ายคลึงกนั กบั พระเมรใุ นพระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลา้ เจ้าอยหู่ ัว ทวา่ แตกต่างกันตรงที่พระเมรุในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะมีเรือนยอดบริวารทรงปรางค์อยู่บนสันหลงั คามุข ในขณะท่พี ระเมรุในสมเดจ็ พระนางเจ้าสนุ ันทากมุ ารรี ัตน์ไมม่ ยี อดปรางค์บรวิ าร หากพิจารณาธรรมเนียมท่ีรับถ่ายทอดมาจากอยุธยาดังปรากฏสืบเน่ืองมาเมื่อแรกสร้างกรุงรัตนโกสินทร์ พระเมรุส�ำหรับถวายพระเพลิงพระบรมศพของพระมหากษัตริย์จะเป็นพระเมรุทรงปราสาทยอดปรางคเ์ กา้ ยอด จากประเดน็ ดงั กลา่ วทำ� ใหผ้ เู้ ขยี นมขี อ้ สนั นษิ ฐานวา่ ความรคู้ วามเขา้ ใจในการออกแบบก่อสร้างสถาปัตยกรรมเฉพาะกิจช้ันสูงน้ันได้ด�ำเนินการในลักษณะการสืบทอดภมู ปิ ญั ญา จงึ ทำ� ใหพ้ ระเมรเุ อกสำ� หรบั พระมหากษตั รยิ แ์ ละพระมเหสซี งึ่ ไมไ่ ดป้ ลกู สรา้ งกนั บอ่ ยครง้ัมคี วามรทู้ ข่ี าดชว่ งลงไป ทวา่ เมอ่ื พระเมรสุ ำ� หรบั พระมหากษตั รยิ ม์ ลี กั ษณะเปน็ พระเมรทุ รงปราสาทยอดปรางคห์ า้ ยอด เพราะฉะนน้ั จงึ มกี ารกำ� หนดฐานานศุ กั ดข์ิ องพระเมรขุ องพระมเหสใี หล้ ดฐานานรุ ปูลงเป็นเพียงพระเมรุทรงปราสาทยอดปรางค์ไม่มีเรือนยอดบรวิ ารน่ันเอง ภาพท่ี ๕ ภาพเกา่ พระเมรุในพระบาทสมเด็จพระจอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั ท�ำเป็นทรงปราสาทยอดปรางค์ห้ายอด จากการศกึ ษาพบวา่ ยงั มคี วามเปลย่ี นแปลงทเี่ กดิ ขนึ้ อยา่ งสำ� คญั ในรชั กาลที่ ๕ อกี ประการคือ ความแพร่หลายของรูปแบบสถาปัตยกรรมของพระเมรุทรงปราสาทยอดมณฑป ท้ังน้ีจากการศึกษาภาพถ่ายเก่าเท่าที่ปรากฏจะเห็นได้ว่ามีการก่อสร้างพระเมรุทรงปราสาทยอดมณฑปอย่างนอ้ ย ๕ องค์ (ดภู าพท่ี ๗-๑๑) กลา่ วคอื จากภาพท่ี ๗ คอื พระเมรทุ รงปราสาทยอดมณฑปองคข์ นาดใหญ่ ทงั้ นจ้ี ากการศกึ ษาหลกั ฐานทางประวตั ศิ าสตรใ์ นราชกจิ จานเุ บกษาฉบบั ที่ ๔ หนา้ ๔๐ได้ใหข้ ้อมูลอนั น�ำไปสกู่ ารสนั นษิ ฐานว่าเป็นพระเมรใุ นสมเด็จพระเจา้ บรมวงศเ์ ธอ เจา้ ฟ้ามหามาลากรมพระยาบำ� ราบปรปักษ์ ความวา่ “พระเมรุสูงขาดยอด ๓๐ วา ยอดปลีมีสรา้ ง (สำ� ซา่ ง) ไม่มียอด 307เสด็จส่แู ดนสรวง ศลิ ปะ ประเพณี และความเช่อื ในงานพระบรมศพและพระเมรมุ าศ