Философия

кырынан аша туседь Материалдык. жэне рухани салттар мен дэстурлер б^р.шпнщ жаркын ynrici болган кип уй бул тургьща шындыктыц, символдьщ жэне оны пайдаланудьщ 6ipereft б1рлт репнде керипс тапкан. Муны тургындардын ©3i кебше мойындай бермещи немесе осы ушбурыштьщ 6ip кырын гана мойындап, баскаларын жокка шыгарады. Кшз уй кещстш жайлы ой елегш ен етк1зе отырып, оны копгасырлык тэюрибелпс саралаудан еткен шыгармашылык ецбек нэтижес1 ретшде, кешуге аса колайлы турак-жай репнде багалауга бо­ лады. Оныц 6epiKTiri, курылысыныц сэулеттшш мен ныкты- лыгы, агаш суйеп мен туырлыгы, y3iri, жасау-жиЬазыныц эсемдш мен уйлес1мд1 бояуы, жабдыгы, токыма буйымдары кшз жэне баскур-баулардагы, агаш, Tepi жэне баска да заттар- дагы кесте, ою-ернеп —шыгармашылык туынды репнде айту- га турарлык. Б1зд1 ки1з уй кещспп кызыктырады, бул тургьща оны ежелп грек гарышына уксатуга болады. Грек гарышы сулулык зацды- лыгы бойынша салынган, кецкпктщ айрыкша нуктелер1 ар­ кылы киыстырылган. Дэл сол элем жаратылысыныц жемк1 та- бигатпен б1те кайнаскан жер мен кек, су мен от, жогары мен темен сиякты кшз уй кещстш де кисынды жэне хас шебер- лжпен мус1нделген табигаттыц 6ip белшеп icneirec. Ки1з уйдеп ец сыйлы орын тер болган. К,атац турде эйел жэне еркек бо­ лып белшедк Осыган сай еркек жакта Радлов жазганцай «ер адам колданатын заттардыц барлыгы шшш тур: мылтык, окшан- тай, жуген, белбеу, ат эбзелдер1, ер-токым, жук epmiKTepi, кам- шылар т.б. Ал тесектщ оц жагында эйелге тэн буйымдар орна- ласкан. Эйелдерд1ц ер-турманы, содан соц еслкке жакын шаруа- шылык жабдыктары мен ьщыс-аяктар» (Из Сибири: страницы дневника. М., 1998, 142-бет). Бул кецктжтеп барлык жасаулар мен орындар белпленш койылган. Бул тургындар мен конактарга ырымдык тежеулер мен шектеулер жасайды. Мэселен, табалдырыкты басу отага- сын корлау, сыйламау болып саналады. К,онактарга ошакты айнала кун жолына уксас сагат т1лше карсы,журуге тыйым са- лынады. Кене тур1ктерде мынадай салт болган: «Хан кетерш такка отыргызганда жакын билер мен бектер ак ки1зге отыргы- зып, кун багытымен тогыз рет айналдырады. Эр айналдырганда ел басшылары тагзым етедЬ (Н.Я.Бичурин). Ал эйел адамдарга уйдщ артымен шыгуга гана руксат еплген. Ойткеш, оларга кур- Merri жактан, терден, ошак пен конак арасынан журуге руксат ет1лмед1. 100

Ортадагы ошак барлык кош пел i елдерде к¥Рметке ие болды, касиетп орын деп саналды. Отагасыныц каза болуы немесе урпак- тьщ болмауы, от басыньщ куруы —ошактьщ coHyi, урпак —тутш тузетуин деген угымдар колданылуы бекер емес. Оган туюруге, сут немесе су тогуге болмайды. Кулш шашуга, уетше отын жаруга, кокыс тастауга, одан от тутатып, шашуга тыйым са- лынган. вйткеш, от басына ауру, бакытсыздык келед1 деп ырым- дап отырган. Кшз уйдщ баска орындары да назар аударуга турар- лык- Халыктыц жылсанагы бойынша жыл кайыруды тышкан- нан бастайды. Сондыктан да оньщ атымен турак-жайдыц к у р м е т орны сандык жиналатын, конак жайгасатын тер ата- лады. Тышканнан кейш сиыр атымен тер мен кебеже аралы- гындагы орын аталады жэне сиырмен 6ipre от басына келетш молшылык бейнеленедк Отагасы отырар жер «жолбарыс» ата­ лады. Ойткеш ерлис пен бил1к символына одан баска ешюм таласа алмйтын. Одан opi эйелдщ (коянньщ) нэзйетж пен бой усынуды корсететш орны белгшещц. Эйел жанында ас, дэм, кек пен жер тартуы —тагамы ецбеккор улумен бейнелецщ. Одан epi жылан кещетш орналасты. Жерден шыккан жылан ыдыс- аяк, шелек, куман орналаскан жерге су экелед1 деп угылды. Жылкы Kipe6epicTe козгалыс символы репнде орналасты. Одан сон жет1м-жес1р, кем-кетжтщ, кедейд1ц кайыр немесе купм ■плейпн босагасы —кой KeH,icTiri деп саналды. Одан epi дана, жаксы сапар т1леуш1, ерекше жануар меийн кенктшнде кымыз куйылган Ky6i мен кару-жарак жэне ат эбзелдер1 орналасты, осы жерден сусындап, атка ер салып, каруды колга алуга болу- шы ед1. Одан сон KYC орны белгшенд1. Бул жерд1 уйдеп жастар мен ез бойларында есш-ену куаты бар конактар иеленд1, одан соц жогарырак еркек конактар орналасты. Бул жер иесше бершгещцктщ символы, иттщ KeHicTiri, одан жогары терге жа- кын доцыз KeHiciiri деп саналды. Бул орынга негурлым к у р м е т конактар отыргызылып, негурлым кунды жук жиналды. Шец- бер тагы да ен сыйлы орын терге, тышкан орнына гпрелд1. Бул жерде жыл санау басталып, уакыт пен кещстж туйкхдь Кигз уйдег1 кец1ст1кт1 осылай туелну барлык кеш пещи халыктарга тэн болды. Дегенмен, кейшнен доцыз сыйлы орыннан ыгысты- рыла бастады. Бул туржтерд1ц мусылмандануына байланысты арак-шарап пен доцызды аластауды к е р с е т . Егер ки1з уйдщ сыртына Ka3ipri физика терминдер1н колда- нып, оны эр тект1 жэне анизотропты кещетжке белсек, баска дуниеге тап боламыз. Ойткен1 бул жерлерде мэртебелл орындар бар, кейб1р багыттагы козгалыс (кун багытымен козгалу) ерек- 101

ше курмеги иеленген. Кешу кещстжп талап етед1, ол кешпел1 уйге, кшз уйге, козгалыска ыцгайлы шаруашылыкка, куш- келиске, тагам корына, арнайы кшм мен аяк кшмге зэру. Осы курамдас белйстщ кезкелгеш мэдениет белшеп, дуниетану coTi, халык гарышынын курамдас б о л т. Егер кещетисп алып кара- сак, кешу курамдас белшне уксастыгы бар езш-ез1 жасайтын кенютжп талап етедь Баскаша айтканда, oipTCKTi кещстпстен эр багытка карай козгалыс жасау б1рдей непзделген, яки изот- ропты болуын талап етп. Кешпендшщ арманы —туракты 6ip жерд1 мекендегкл келгешмен, ол ез турагын унеMi ауыстырып отыруга мэжбур болды. Кешпещц ушш кещспктщ кец немесе тар болуы аса маныз­ ды емес, ол езшщ жайлылыгымен жэне кажеттшкт1 отеу1мен пайдалы ep i колайлы. Улы дала осындай кажеттшкке сай ме- кен болды. Сондыктан да Жетюу казактарыньщ ата Teri (туп казык) «жазды Булгар аймагында (Волга —Едш) етк!зд1, ал кыста Баласагун аймагын мекендедЬ> (Ибн ал-Асир. Хроника. 1863, т. 1Х//История Казахской ССР, т. II, 1979, 22-бет). Эрине, каз1р Шудан Едшге дейшп кеш жолы угымга сыймайды, буньщ шындыкка жакындыгы да кумэнд1. Эйтсе де, бул кештщ аукымы мен кашыктыгы ой салады. Эдетте кеш жолыныц кашыктыгы мьщ шакырымга дейш жетсе керек. Мундай жагдайда малдын, непзп Typi жылкы болганы шубэс1з. Баласагун былай деп жаз­ ды: «Олар табындаган жылкы багады. Жылкыны тамакка, су- сынга, мшюке пайдаланады, айгырлар мен биелер, сондай-ак жук артар жылкы солардан келедь К,ымыз, сут, жун, май, ipiMmiK жэне куртты тамакка, ки1мге жэне уй жабдыктарына колданады». Аса мацызды философиялык категориялардыц 6ipi уакыт угымы болып табылады. К,огамныц б1ртшдеп дамуымен, тайпа- ныц тарихи жадында калган жекелеген кубылыстар мен белгш 6ip окигаларга байланысты адамдардьщ уакытты сез1ну1 ояна бастады. Жут, аштык, оба, мал imicTi, согыс т.б. сиякты табиги жэне стихиялы апаттар адамдар санасында ез i3iH калдырып, белгш1 6ip уакыт каркыныныц аныктамасы ретлнде кызмет ат- карды. Эйткенмен, бул дамыган уакыт угымын ауыстыра алма- ды. Ошм жинаумен, ацшылыкпен, жабайы епнш1л1кпен айна- лыскан тайпалар уакыт угымын тусше алмады, уакыттык ингреденттерд1 гана сезгмдпс заттармен байланыстырды. Уакыт­ ты тусшушшк жекелеген адамдар ym iH гана мэш болганымен, элемд]к жаратылыстыц етпел1 компоненттершен 6epiK байла- ныста болды. 102

Л.Н.Гумилев былай деп жазды: «Халыктыц эл-аукат жаг­ дайын аныктайтын, классификация ушш аса ьщгайлы индика- торлардын 6ipi этникалык сананыц (ep6ip халыктын) уакыт категориясына катыстылыгы болып табылады» (Этнос и кате­ гория времени//Доклады отделений и комисий географическо­ го общества СССР. Л., 1970, 145-бет). Бул тургьща алгашкы кешпендшер 1ргелес халыктарга Караганда негурлым дамыган уакыттык сез1мдерге ие болды. Алые кеш жолдары, бай жайлау мэселеа, су бастаулары, жыл мезплдерше байланысты ауа-ра- йынын езгер1стер1, баска да кептеген себептер кешпендшерд! уакытты кандай да 6ip абсолют деп туешуге межбур етп. Оган аптап ыстык, жайылымдардыц кушп кету1, еткел бермес сец, кектемп алгашкы балауса шеп, кузп саргайган шеп, суаттар- дагы кабыршак муз, кардыц Tycyi жэне оцтуспкке, жылы жакка, кунгейге кешудщ кажеттшш уакытка тэуелд1 болды. Уакыттын ец 6ipiH iui багдары ауа райы болды. Жуанньщ жщиикерш, жщшпеенщ узшер кез1 —кыстын соцгы кундершен соц кектемп алгашкы кекке miry мен кайта тулеу езгерю экелед! Кектемп кун мен туннщ тецелу1мен Жана жыл —Нау- рыз келедь Осыдан барып «шептщ Keri» уакыттын объективт1 критерий! болып табылады. Бул кектемп-кузп науканга, кыс- таудан жайлауга шыгу, осы кеш жолындагы коктемг! жэне кузп маусымга байланысты эр турл1 мейрамдардыц тууына непз бол­ ды. Казактыц ата тепндеп кектем мен жазда туспктен тер1ст1кке кешу жэне кузде тер1спктен оцтуспкке багытталган ендйсп бойлай кешуд1ц басым болуы осы узак кашыктыкты ез уакытында журш ету ушш уакыттык елшемдер1 болгандыгын керсетед1. Бул кеш жолдары мындаган шакырым, TinTi одан да узакка созылатын-ды. Алгашкы тур1ктер жайлы сез еткен Иакинф былай деп атап керсегп: «Кектемде немесе жазда каза болгандарды eciM - д1ктердщ, агаштьщ жапырактары тусе бастаганда жерлейд1, кузде немесе кыста каза болгандарды гул кауызын жара бастаганда жерлейдЬ (Собрание сведений... т.1, 230-бет). Бул жерде туристер мезпл тендиш мулдем бшмейШ, ал мезпл ауысуын кектщ шы- гуынан байкайды. Пптен каз1рп казак кунпзбеанде де уакыт­ ты табиги тургыдан туешу KepiHic тапты. Бул кун'пзбе сол дэу1р уш1н улы кубылыс болган, ейткен1 уакытты рудьщ, тайпаныц немесе уйелменнщ ем1ршде болган окигаларга байланысты емес, жыл мезплдер1мен салыстырды. «Шшде» (июль) айы жылдыц ыстык айы репнде белгип болса, «желтоксан» (декабрь) оган мулдем карама-карсы, ал булардыц магынасы аптап пен карлы юз

боранды бщцредь Кек шыгар — «кекек», молшылык — «ма- мыр», жанбырлы —«тамыз», усж журетш —«кыркуйек» айла- рыньщ атауы жайлы да осыны айтуга болады. Кейш Шыгыста кабылданган он екшпс санакка орай он eKi жылдык елшем калыптасты. Муньщ 63i кейб1р рухани-мисти- калык бастауларды устанды. Мэселен, жылан жылы бакытсыз- дык жылы болып саналды, ейткеш эдетте он ек1 жыл сайын осы жылы жут келедь Жылкы мен кой жылдары бакытты бо­ лып саналады, эдетте бул жылдары мал конды, халык ток бол­ ды. Тунп аспанга коз салган кошпендшер кек кумбезшде сек- сен сепз шокжулдызды белгшедь Олар ерекше мэнге ие болды. Ойткеш аспан жарты шар ретшде кез KepiM элемд1 жауып туру- шы жэне жулдыздар козгалысы теменп элемге байланысты, оган елеул1 ыкпал етед1 деп санады. Егер 6ipiHini он eKi айдан тура- тын жылдык циклге кещ л аударар болсак, олар белгии 6ip шокжулдыздарга сай курылды. Уакытты одан epi тусшу он eKi жылдык циклге алып келд1, оган тышкан, сиыр, барыс, коян, улу, жылан, жылкы, кой, мешш, тауык, ит, доныз енеди Таза кешпендшктщ езш дж уакыттык цикл1 болды. Бул белгии 6ip дала ареалы бойынша оныц козгалыс ыргагына бай­ ланысты. Бул цикл уш жуз жылдыкпен саналады. Ал ол Оцтустж-С1б1р ойпатыныц солтустжте Тянь-Шань, Памир тауларына, онтусттнде Сары тен1зден К,ара тещзге дейшп аридпк аймактын ылгалдануына немесе кургакшылыкка ушы- рауына байланысты болды. Уакыт циклшщ белпл1 аумактагы айкын тездш нэтижес1нде кошпендшер баска мекен-жайга уш жуз жылдан кейш ауысуы керек едц. Бул казактыц аргы атала- рыныц 6ipi, ecipece, гундарда анык кершед1. JI.H.Гумилев былай деп жазды: «б1здщ заманымызга дейшп IV—III гасырларда гундар Иныиань жоталарында турды. Ол таулар орман, шалгынга бай болгандыктан ац-кусы да мол, гундар Иныианьнан айрылган- да оныц жанынан ©Tin бара жатып жылады» (Истоки ритма ко­ чевой культуры Средней Азии//Народы Азии и Африки. 1966, № 4, 89-бет), ал олар оны тура уш жуз жылдан соц б1здщ зама- нымыздьвд I гасырында жогалтты, ейткеш ете катты кыс бастал- ды, кургакшылыкка урынды, мал жутка ушырады: «Рундар та- рихы ушш бул ауыр соккы болды —гун державасы кулады». Кешпенд1лер 6ip жерде 300 жылдан артык eMip суре алма- ды. Олардыц уакыттык циклш щ айналым meri де осы. Бул шек жайылымныц тозуы, таптаурын болуы, куйш кету1мен гана байланысты емес, далада унем1 болатын ылгалдылык не­ месе кургакшылык удер1стер1не де байланысты едь Л.Н.Гу­ 104

милев керсеткен уш жуз жылдык уакыт кезецдер1 Keuii-кон аридтшгшщ дэрежесше тэуелд1 таза кешпещц кауымдастык- тар белгш 6ip аймакта узак уакыт бойы eMip суре алмайды, олар физикалык-жагырапиялык зацдылыктарга тэуелд1, сон- дыктан да «мэцп кезбелж» eMip суруге немесе жартылай кешпел1 мал ecipy кэс1бше ауысуга мэжбур болды. Будан шыгар корытынды, жартылай кешпел1 мал еарудщ «таза» кешпендинктен артыкшылыгы экономикалык себептерден туындайды. Ежелп T ypiK Tep мен казактыц ата T eri осылайша озшщ таби- гатпен етене жакындыгы жэне уксастыгы аркасында табигат кубылыстары KyHTi36eciH —фенологиялык календарды колдан- ды. Бул казактыц ата тегшщ этнос репнде табигатты б1ртутас жэне езше ете жакын деп таныгандыгын керсетедь Дэл осы- ньщ e3i халык — адам —табигат катынасын мейлшше толык жэне адекватты керсететш болмыс кисыны. «Этнос, —деп жазды Л.Н.Гумилев, —табигат кубылысы, ол элеуметтж институттар формасына ауысып отырады жэне 9p6ip жеке жагдайда: пл, дэстур, идеология, материалдык мэдениет жэне т.б. сиякты индикаторлар аркылы айкындалады». Шаруашылык кызметтщ ecyi циклдж кунпзбеге кешуге мэжбур eTTi. Оныц курамына жеп кундйс апта, терт апталык ай, он eKi айлык жыл жэне он eKi жылдык мушел циклдары Kipfli. Бф цикл айналымына сыймайтын окигаларга уакыттын «Tipi хронология» стил1 колданылды. TypiK каганатыныц курылуымен узак жыл санау эдюше к е и т , бул атау туржтердщ TipuiuiiK к ещ стт улгаюына, батыс- ка жэне шыгыска багытталган экспансиясы артуына байланыс­ ты болды. Гундардыц, уйсшдердщ, кацлылардыц 6 ip iry i, TypiKTeHyi мен 6ipereft шаруашылык турше Keiuyi 1ргелес ха- лыктармен 6ip уакыт угымында болу кажеттшшн тугызды, ейткеш экономикалык, мэдени жэне тщщк кауымдастыгы тез дами бастаган едь Солай бола турса да, казактардыц табигатка етенелШп сол уакытта да, каз1рде де бар. «К,обыланды» эпосында былай делшген: «...К влден ушк,ан к,аз деймт, Каз жайлауын саз деймт, Н аурыздан сон, ж аз дейм т ...» «Ецбеюш казак» газеп 1925 жылы былай деп жазды: «К,ыс кетт1, кар epiai, ежелден келе жаткан наурыз кутты болсын». К,ырык кунге созылатын аптап шщде айы парсыныц «чилла» — 105

кырык деген сезшен шыкты. Бул казактыц ата тепнщ дикан- дык кэс1б1не де байланысты, казан айыньщ атауы дэщц дакыл- дар мен жемю-жидекп жинап алуга байланысты болды. Б1здщ заманымызга дешнп III гасырда курылган гун им- периясы, одан кешнп коне турне империясы этникалык Еура- зия аумагында тузулж есептеу жуйесш колданды, ол эскери, кошпещц жэне экономикалык экспансия мерз1мш белгшеуге, К,ытай, Иран, Византия, Манчжуриядан К,ара тещзге дешнп шекарадагы окигаларды пркеуге колданылды. BipaK осы улан- гайыр аймакта элемдж ойкумен уакытынан баска да тжелей шаруашыльщ мудделершен туындаган есептеу жуйелер1 пай- даланылды. Бул ойкумен уакыты аса белсещц турде XV гасыр- дан бастап кана колданыла бастагандыгы купия емес. Ал буган дейш барлык жерде эр турл1 патшалыктарга, олимпиядалар- га, «элем жаратылганнан» кешнп (б.з.д. 5508 жылгы 1 кыр­ куйек), Селеквид дэу1р1мен, Йездигерд дэу1р1мен байланыс­ ты санак колданылды. 532 жылы монах Дионисий Малый Христос туган куншен (754 жылы Рим курылган куннен) бастауга усыныс жасады. Ал арабтар оз жыл санауларын Мухаммедтщ Меккеден Мэдинеге кашуынан — (хиджрадан) 622 жылдан бастады. BipaK будан кейш де жыл санаудьщ эр турл1 жуйелер1 бол­ ды. B cipece, Испанияда (б1здщ заманымызга дейшп 38 ж.) жэне Рим империясында (Диоклетиан дэу1р1) кеб1рек сакталды, эйткенмен муньщ барлыгы халыктардьщ улы коные аударуы нэтижеанде бузылды. Сондыктан да уакыт угымы эркашан функционалды болды, ол шаруашылык пен экономика, мэде­ ниет, онер салаларынын колма-кол кажеттшжтерше кызмет етп. Б1здщ планетамыз жаратылганнан 6epi 4,5 млрд жыл еткендшн, ал алгашкы Tipi клетка 3,5 млрд жыл, жазу 4 мьщ жыл бурын пайда болганын еске алсак, бул неипнип жылдар деген сурак туындайды. Будан келш шыгатын корытынды, казактьщ ата тепнщ даму жолындагы уакыт угымы болмыспен тжелей катыс­ ты кубылыстан, сез1мдж нактылыктан шыгып, эволюция ба­ рысында фенелогиялык жэне циклдж сападагы кезендерге, «Tipi хронологияга» жэне одан 9pi узак жыл санау жуйесше эткенше карамастан ез бойларында накты болмыска тэн касиетш сак- тап калды. Санасыз инстинкттердщ немесе саналы импульс- тердщ, булардыц eKeyi де б1рден пайда болады, серпщщ форма­ лары туршде калады. Мунын 63i тарих барысында айтарлыктай эзгеретш, 6ipaK ешкашан базиетж ядросын жогалтпайтын архе­ тип немесе оньщ KopiHici репнде багалауга непз болады. Уакыт- 106

ты булай тусшу аркасында ол образды жене эмоционалды си- патка ие болады, бул онын сез1мдж нактылыкка жакын екендшн бшд1ред1. KenicTiK сандык елшем ретшде ез шамасын талап етедк Кешпещц ауылдьщ журш ететш жолыньщ кашыктыгы ауыл- дагы элшз карттар мен бала-шага, эйелдердщ сол жолга шы- дау мумюндш ескерше отырып белгшенедь Ал кеш жолдары жакын болмагандыгы белгип. Элшем саласына жататын мел- шер угымы ежелп туржтерде ею мэнге ие болды. Кещстжтщ 6ipiHiui елшем1 — элс1здер шамасын ескерген кущцзп кеш. Сонымен катар байлык мелшер1 жылкы санымен елшещц, бурын айтылгандай, мал иесшщ байлыгы осыдан керщщ. Бул кезкарасты одан epi дамыту кеш ушш, егш ш ш к, бау-бакша уиин улкен кен1ст1к кажет болганын керсетед1. Мал байлык елшем1 бола отырып, оны устау ушш улкен аумак кажет бол­ ды. Егер 6ip малды багу ушш 8—10 гектар табиги жайылым кажет болса, онда 4—5 мыц жылкыга 30—50 мыц гектар жа­ йылым кажет, муныц ез1 жер-суды мейлшше коп басып алу- ды талап етт1. Бул тургыда казактыц ата тепнде мелшер —сапа угымын алдын ала колдану непзшде сан категориясыныц жалгасы бо­ лып табылады. Бул жайлы жогарыда айтылды. 1с жуз1нде мелшер угымыныц шйнде дэл сол сан категориясыныц ез1 аякталады. Эйтсе де, Гегель бойынша, мелшер —сапалы сан немесе олардьщ косындысы. Барлык адамдарда эр килы Tipini- л!к мелшер1 болды, бул казактьщ ата тегшщ мелшер тусшш KepiHiciHeH хабар беред1. Аукатты жене бай адамдар y m i H кешу к е щ с т т 1000 шакырымга дешн созылды. Олар жылкыларын рулык танбаларымен табыралап алып, алые, киындыгы мол, кызык, думанга толы жолга аттанды. Бул уакытта кейб1р ке- дейлер жатактарга айналды. Бакша салып, кыстак кузетш, бакша корыган каракшыныц кебш кидь Муныц esi айкын мул1кт1к тецс1зд1кт1 керсетед1. Ж еке менш1кт1ц дамуы мелшердщ парцеллизациялануына алып келд1, муны уйсш когамында металл жене тас мерлердщ болгандыгы керсетед1. Ол жерд] жеке мешшктеуден бас тартты. Бул Ka3ipri К,азак- стан парламентшдеп кызу тартысты epiKci3 еске туелред! жэне сонымен катар тарихта алгаш рет мал мен козгалмалы мулжке жеке менш ктж енпзд1. Ал муныц ©3i байлык елшем1 болган мелшер жайынан хабар бередй Бул жерде мелшер угымыныц курамдас белжтерге жжтелу! кершед1. Егер мал мен козгалмалы мулжке жеке меншж сол 107

кезде-ак пайдалы болса, демек, бул сан да белгш 6ip мелшерде пайда болганы. Жер сатылмайды, демек оган баска елшем белгшещц. Бул мелшердщ эр турл1 компоненттерш кайткенде де олар б1регей мулйсик кещстиете жумыс icTeyi ушш уйлеспру Кажет болды. Сол уакытта: «Менщ ата-бабамньщ суйеп жаткан жер, менщ кыстагым — менщ жер1м» деген кагида шыкты. Муныц акыры жер-судьщ ру-тайпа арасында катан белкже TycyiHe экеп соктырды жэне бул XX гасырда таптык козкарас енгенге дейш созылды. Бул мындаган гасырлардан 6epi OMip cypin келе жаткан каги- даны терен зерттеу1м1здщ ce6e6i, мунда елшем ретшдеп сырт­ кы мелшерден шамаластык ретшдеп iniKi молшерге ауысу журед1. Сол кезде сырткы KepiHic рет1ндеп байлык мелшерш жерд1 белуге тыйым салатын тарихи-мэдени жагдай ретшде жерге жеке меншпсп жоятын мелшермен —оны мойындаумен толык салыстыруга болады. Бул куш бугшге дейш мэнш жойган жок, ейткеш автохтонды халыктыц гасырлык и гш т н иемдену Ka3ipri жагдайда кунарлы жерлер мен жайылымдардан айырылу каушн тугызды. Сонымен катар жерд1 белгш 6ip рулардыц, тайпалардьщ мурагерлж иелену1 и гш ж и рел аткарды, ейткеш жерд1 иес1зд1ктен куткарды жэне сонымен катар жеке жер иеле- HymmiKTi жойды. Сойтш, жерге суранымньщ удайы ecyi жаг- дайында феодалдардыд жаксы жерлерд1 басып алуынан сактан- дырды. Мэселен, осы жагдай Англияда «койлар адамдарды жеп койды» деген айтулы жагдайды тугызган. XX гасыр басында Алашорда кесемдершщ бул ежелп кагиданы коргаулары тегш емес ед1. Жайылымдар рулардыц гана, соныц оз1нде де ата-ба- басыныц суйеп жаткан кыстаулар гана менпйп болсын деп жерд1 жеке адамдар иеленуше мулде тыйым салды. Бул метрлис (сырт­ кы) жэне имманенпж (imKi) мелшерлерд16ipiKTipy казак тш нщ этимологиялык децгей1не де эсер етт1, метрикалык мелшер — елшем деп, ал iniKi мелшер —шама деп аталды. К,ытай деректер1 жерге менш1к болу непз1н рулар салганын айтады. Бул жайлы гуньмо тыйым салуы былай дейд1: «Ол уакытта улы гуньмо Цылими билпсп 6epiK устап турды жэне барлык корыккан лин-хоу соган багынды. Ол тургындар жыл- кылар мен малдарын багып жур1п, жайылымга KipMeciH деп буйырды» (Кюнер Н.В. Китайские известия... 92-бет). Шыгар- маны TyciHiK беруии (комментатор) Янь-Ш и-Гу былай деп туспдаредй «жайылымга, ягни гуньмо жайылымына юрмед1. Олар жайылымды булд1ред1 деп корыкты». Егер тайпа KeceMi 108

гуньмога Караганда «елшем» бойынша коп телей алса да, «шама» бойынша ол мулдем булай ютей алмас едь Жеке адам мэселесп бакташы уипн мелшер катынастары- ныц барлык кезде lueiuyiui жуйеа болды. Буган ол болмыстьщ объективтж зацы репнде карады. Кеш бойында бар нэрсенщ ыстык-суыгына (ауаньщ, судьщ, жердщ т.б.) тезуше тура кедщ. Мелшердщ объективт] белгшерш адам табигат кубылысы ретшде кабылдады жене оны 03iHin ппю угымына айналдыруга тырыс- ты, сой'пп оган объективп турде карсы гурды. Енбек эрекетшде жеке адам эр алуан сипаттагы кептеген мелшер угымдарын кабылдады, сондыктан да осы езгерш туратын мелшерге сейкес бешмделу эдкйн игердь К,ыскасы, дуние ол ушш аса мол мелшердщ жиынтыгы, осы дуниемен тайталаска, антогонизмге туспей, ез приилиш одан epi тыныш жайгастыру уипн оны ба- рынша игеру кажеттЫп туды. Мелшердщ туп-теркшш тусшу жеке адамга мелшердщ шйнде сапалык шамаластык бар екешн, 6ip сапаньщ сандык елшемдер1 езара байланысты екендиш, ягни, заттьщ немесе кубылыстьщ ш ш деп сандык елшемдер арасында езара катынастык болаты- нын керсетедь Сонымен катар бул мелшерде эркашан елшем элемент! катар журед1, ол баска заттар мен кубылыстарды 6ip эталон непзшде елшеуге алып келедь Алгашкыда бакташы кыз- меп сапалык сипатка ие болды. Ол кезкелген затта, мысалы, багымындагы жылкыньщ шамалык калыптан аскандарын, ceMipin, терт ел1 казысы барларын сойыска ж!берд1, ал жас тай- кулынды мелшер шегше жетпегесш жайылымда калдырды. Дэл сол сиякты дикан астыктыц, бау-бакшаныц nicin жетшушщ ти1мд1 мелшерш OTKi3in алса, ысырапка соктыратын. Ол сон- дай-ак игершер жердщ, к а ж е т су келемшщ мелшерш де бшд1. Ойткеш бул жер мурап енбепн кажет етпед!. Бул мелшерд1 парцеллизациялау адамдарды бул дуниеде де, о дуниеде де айкын тепе-тендистщ бузылуына алып келд1. К.А. Акишевтщ niKipiHme: «Жетюу аймагындагы уйсш заманы- нан калган жуздеген мын коргандар уш турге белшед1. Олар- дыц алгашкысы —диаметр! 50—80 м. б ш к т т 8—12 м балшык коргандар. Эдетте уйшдо астында 6ip-eKi мола, оларда бай не­ месе эйел1 жерленген». Бул типтес молаларда бай адамдар бол­ ган, олардьщ акыретпк кшмдсршде жуздеген алтын заттар, ал кейб1ршде билис белпа — алтындалган курзкл немесе саздан ютелген мерлер1 болган. Атакты адамдардыц кымбат заттары мен билпс белгшершщ маркуммен 6ipre жерлену^нде де белгЫ 6ip мелшер сакталгандыгы анык. 109

Бшктш 1 метр, аумагы 15—20 метр коргандардагы мелшер баскаша болды. Маркуммен 6ipre непзшен коладан, агаштан, кыштан жэне кейде алтыннан жасалган заттар, тем ip, кару, ушкырлы немесе жалпак жебе уштары жерленд1. Ол катардагы бас epKi бар, кару асынар, кукысы жэне жеке шаруашылыгы бар адамнын жерленгенш болжауга мукщщк бередь Ал усак ецщрушшер мен кулдар жерленген коргандар мелшер1 ете ке- дей болды. Оларга кару да коса жерленбед1, коргандардыц 6HiKTiri жарты метрден, ал аумагы 5—10 метрден аспады. Бул жерде усак-туйек тем1р заттары: туйреуип, TeMip пышак, б1рнеше кыш тутпс, кола сырга, моншак кана табылды. Мелшерге мундай кезкарастан иерархияньщ катан ыкпалын корем1з. Мунда мелшер —ep6ip жеке адамнын когамда алатын орнын белгшейтш айкын сырткы масштаб ретшде басты рел аткарды. Мерлер жайында да осыны айтуга болады. Оныц ал- тындары билнстщ жогары сатыларын керсетт1, мыстары — эюмдерге, ал тас жэне кыш мерлер алым-салык жинаушы мен мешшк'п шектеуге арналды. К,азактын ата Teri ушш карапайым жер ецдеуден кеш - пендийкке, одан кешн жартылай кешпещп мал ecipy K9ci6iHe ауысу материалдык мэдениеттщ жаца формасын 1здеуден кер1щц. Турмыс жабдыктары, ьщыс жасауда шар немесе бомба пшпндес заттарга кешу байкалды, бул дала тургындарына анагурлым колайлы ед1. Сонымен катар туб! жалпак андрон мэдениетше тэн кыш ыдыстар да сакталды. Мал ecipy мен егшшшйстщ эр Typi, формалары тшешше турмыс буйымдарыныц да формала- рын тугызды. К,ару-жарак саласында да форма эволюциясы елеул1 кезге туседо. Bcipece, металдыц жаца сапалык касиеттер! мол мумындж ашып, кола жебе уштарынан — TeMipre, кола акинактан — узын темф кылышка кошш, металл буйымдар анагурлым тшмд1 формата eHyi, бул жагдайдыц езгеруше, атты эскердщ кебеюше байланысты болды. Оцтустжке карай барган сайын тургындар ьщысы алмурт тш1ндес тур алды. Арал бойындагы (Тепскен, Уйгарак) ыдыс­ тар шшшшен езгеше, одан узынырак, бшк цилиндр тэр1зд1 мойны бар, бушрл1, Tyirri кел1 eriHiiii аймактарда пайдалануга колайлы ед1. Ыдыстарда тутжше шумектер пайда болды, казба жумыстарында жиеп кайырылган тостактар, кос туткалы сапты- аяктар табылды. Тургындардыц отырыкшы аудандарында Иран, Парфия, Хорезмн1ц ежелп егш ш ш к мэдениепмен керш1лес болуыньщ ecepi байкалды. Зерттеу жумыстары буйымдар фор­ масы шик1зат сапасына, тургындардыц кажеттшшне байланыс- 110

ты болгандыгын керсетедь Жетюудыц курбандык шалатын жердеп ошактарыныц жене мыстан, коладан, темфден жасал- ган казан шшшдершщ эр турл1 болуы осынын куэск Будан казактьщ ата Teri болмыс дуниесш — сапаньщ, кещстпстщ, уакыттын, мелшер мен форманын тжелей нуска- ларын мейлшше жаксы игергешн керем1з. Бул алгашкы тищщ дуние болады, онда жеке адам заттар мелшерше жене ecipece езшщ т1ршш1к мелшерше сэйкес эрекет erri. Э.В.Ильенков коршаган ортага турмыстык кезкарас жайлы былай деп жазды: «К,озгалыс удерюше катыскан ep6ip зат ез зандылыктарына сэйкес кызмет етед1, ездервде болып жаткан езгерюте езше сэйкес форма мен мелшерд1 eMipre келпредЬ (Диалектическая логика. М., 1984, 187-бет). Бул niKip бул катынастьщ сезс1з ал­ гашкы формасын керсетедь К,азактьщ ата тегшщ коршаган ортага етенелт, когамдык ощпрютщ бфшама темен дамуы эз1рге бул адамдардьщ фило­ софиялык кезкарасын турмыстык децгейден, тутынушылык — пайдалылык денгешнен асыра алмады. Нэтижеслнде олар 6ip- 6ipiHe жэне ездер1не тогышарлык кезкараспен карады. Эйтсе де, казактыц аргы тепнщ дуниетанымы темен болды деп кшэлап, тым астамдык етпеген1м1з жен, ейткеш олардьщ бергеншщ ез1 одан epi дамуга жагдай жасаган едь К,азак этносыныц кеп гасырлык тарихы ез шинде немесе керш1лес халыктармен удайы антогонизмде жэне карама-кайшы- лыкта eni. Солай бола турса да, бул —тыныш белмеде отырып жаза салатын логикалык-гносеологикалык кайшылык емес ед1, майдан даласында немесе елшиик келксездерде шешшетш какты- гыстар мен тартыстар болатын. К,азак философиясыныц накты болмыска тэндшш мен сез1мдак нактылыгы осьщан кершеда. Табигатка кезкарасы калыптасканнан бастап, осы кунге дейш тупк1 ипостасия рет1нде карайтын жэне мэцплис эр1 еткшш1 емес болмысты б1ртутас дуние деп тани отырып, казак халкы ез1нщ этноспен шендесуше кол жетк1зд1, ейткен1 оныц табигатка жакындыгы мейлшше айкын epi талас тугызбайтын ед1. Еасыр- лар бойгы эволюция барысында казак эркашан табигатка кайта оралып отырды. Бул оныц 6ipiHLLii ажьфамас белпс1 болды. Оныц TipmmiriHe тэн ек1нш1 6ip касиет —туп непзщдеп кайшылык. Бул кайшылык гундардыц, уйс1ндердщ, кацлылардыц арака- тынастарынан, мал ecipy мен епнш1л1кт1ц, кешпецщ жене оты- рыкшы тайпалардыц кей кездерде кайшылыктарга дей!н жет1п, согыс жолымен шешуге дей1н баратын езара эрекеттершен ту- ган ед1. Бул амбивалентт1л1к осы халыктыц бук1л тарихымен ill

катар журедь Ол адамдар санасына, элеуметпк материяга те- рецдей енш, бтспес таластар тугызды. Бугшп заманга дейш карама-кайшылыктар ж1кке белген казак улты XX гасырда да, VIII, XV жэне XIX гаеырлардагыдай ею оттын ортасында калып отыр. К,арама-кайшылыктар мен антагонизмдер К,азак этносы туганнан элеуметпк-экономикалык,, этнологияльщ, мэдени, экономикалык, жэне баска аспектшердеп карама-кайшылык­ тар мен антагонизмдерге кездесш, ол урпактан-урпакка жалга- сып отырды. Халыктыц карама-кайшылыкты тарихына дуние­ танымдык тургыда талдау жасау —б1здщ будан былай зерттеуь мгздщ такырыбы болады. Будан 9pi оньщ пршшпс ету карекетше кэп кецш беле алмаймыз. 2 Л Каза1$ философиясындагы ■ О I дэстур мен жацашылдьи^ Этномэдениетт! диахронды жэне синхронды талдау дэстур мен жацашылдыктын (инновациялык) аракатынасы мэселесш алдыцгы орынга шыгарады. Мэдениет езшщ кец ма- гынасында элемдеп адам болмысыныц тэсшш бищдреда жэне бул болмыс урпактар сабактастыгымен, шындыкты игерудщ элеуметпк-мэдени тэиарибесш тасымалдаумен аныкталады. «Тш мен мэдениет, —деп жазады И.Гердер, —езшщ бастауын эдет- гурыптар мен дэстурлерден алады» (Идеи о философии исто­ рии человечества. М., 1977, 252-бет). Дэстур позициясы 9cipece алгашкы кауымдык мэдениетте мыкты (сондыктан да ол кезецщ дэстурл1 деп те атайды). Жазу болмаган жагдайында мэдени сабактастык эдет-гурыптарга суйенедь Американдык, этнограф Маргарет Мид дэстурл1 мэде­ ниеттщ осы ерекш елжтерше кещ л аударады жэне оны поетфигуративп деп атайды. Бул мэдениетте дэстурлер басым- дылык мацызга ие болады, байланыс улкеннен кшиге карай журш, еткен шак б1ржакты турде болашакты айкындайды. Гасырлар, титл мыцжылдыктар еткешмен барлык есюлж сак- талады. «Менщ окелер]м, ата-бабаларым не icTece, мен де соны icTeftMiH», —деп жариялайды постфигуративт1 мэдениет о к т . Алайда, мэдениеттеп дэстурпйлдпс токырау мен алгашкы кауымдылык KepiHici емес. Этномэдениет туб1рлерш дэл осы дэстурлж кезецнен 1здеу касиет, оныц apxeranrepi осы тарихи кесщщде калыптасады. 112

Дуниетанымдык, типтердщ алмасуы барысында мэдениетга- нымдык. енбектерде мифологиялык, дэстурлж жэне жацашыл- дык кезендер ерекшсленед1. А.Х.К,асымжанов казак халкыныц рухани мэдениетшдеп мынадай кезендерд1 белш алады: «1. Ми­ фология. 2. Ренессанс (жацгыру). 3. Агартушылык» (Духовные корни —Казах. А., 1994, 90-бет). Ыздш ойымызша казактардьщ дэстур.гп мэдениеп турк1 тай- паларыньщ этникалык 6ipiryi тусында калыптаскан. Этника­ лык удерктердщ жойкын купи Исламдык Ренессанстьщ 6ipiKTipyuii шецберш бузып шыкты. Бул удеркп эр турл1 бага- лауга болады. К,алыптасушы этностар (казактар, кыргыздар, езбектер жэне т.б.) тургысынан кошпел! орталык-азиялык им­ периялардыц кулауы жагымды окига болды. EipaK, сонымен 6ip мезплде корип отырыкшы империялар бас KOTepin, номад- тарды жаулап алуга дайындалды. К,азак мэдениетшщ дэстурл1 кезещ турк1 номадизмшщ мэнш ез бойына негурлым толык сшдрген, ейткеш ол XX гасырдьщ басына дейш кешпел1 мал шаруашылыгын сактап келд1. Мэдениетгеп дэстур мен жацашылдыктьщ аракатынасы ец алдымен уакыттыц белпл1 6ip социум ем1ркамыныц Heri3i ретш деп т у с ш т м е н байланысты. К,азактыц дэстурл1 мэдениетшде уакыт адамнан белшбеген жэне «уакытты етюзу (немесе елпру)» ол ушш мулдем жат. Дэстурл1 мэдениет уакыттыц туп-тузу желллж емес, циклдж елшемш пайдаланады жэне оныц непзше кэдушп табиги ритм- дер (ыргактар) жатады. Мысалы, казактыц ай атауларын алайык: «кекек» —кустардыц оралу уакыты, «мамыр» —жацару кезещ, «отамалы» —мал барынша тойынады, «казан» —шептщ таусы- луы, «кацтар» — куннщ кыскарылуы, кацтарылуы жэне т.б. Минут, сагат, секунд сиякты уакыттыц тура елшемдер1 орнына казактар «ат шаптырым», «ет асым», «сут nicipiM», «бие сауым» жэне т.б. колданады. Егер Батые мэдениетшде (бос кещ стж жэне абсолюттж шекс1здж идеясына непзделген) адам «кунделжп прлжпен» басылып калса, номад бул мэселеш шеше алды. Табигатпен оцаша калган адамга ep6ip мезет кунды жэне бул элемдеп ез болмысы уйлеамдипгш сактауга мумкшдж бередк «К,алай жаг­ дай?» деген суракка кешпещц жаксы кецш-куймен «эдетгепдей» деп жауап бередк Номадтыц дэстурл1 мэдениеп болмыстьщ тулгалык, тыл- сымдык ыргактарына мэн беред1. Адам eMipi OTKiHmi жагдай- дан «баки дуниеге» етпел1 кезец репнде карастырылады. Бул 8-3219 113

ем1рде адамга мэцгшкпен жакындасу м ум кш дт бершедь Ен басты шарт —«адам болу» (Абай). Жыл санаудын он eKi жылдык б е л г т циклш жеке тулганыц эзше де колдануга болады. Циклдер арасындагы аралык жылдар ерекше мацызга ие болады (мушел жас - 13, 25, 37, 49, 61...). Кун белсендшгшщ он 6ip жылдык циклдер1 де OMip камы ыр- гактарына ыкпал етед1 взге мысал: Ресей профессоры А.Жабин 11842 белгш кайраткердщ ем1рбаянын зерттей келе, адамдар­ дын шыгармашылык белсендшшнщ 15 жылдык цикл1 болады деген корытындыга келд1 («Известия», 1996, 24 иплде). Жыл са- наудьщ он ек! жылдык циклшен озге казактарда «козы жасы» — 10 жас, «кой жасы» — 15 жас, «жылкы жасы» — 25 жас жэне «патша жасы» —40 жас туралы кезкарастар да кездеседь Дэстурл1 мэдениетте уакыт басымдылыгын жогалтып, жана- шылдыктарга бешмделе бастайды. Мысалы, кешпендшердщ дэстурл1 кудайы Taaipi уакыт оте келе Алла бейнесшен 6ipirin кетедй Албасты б1рте-б1рте исламньщ зулым рухтары касиеттерш бойына cinipin, ал Баба тукт! Шашты Эзиз мусылман эулиесше айналады. Осы тургыда бул мэселен1 А.Байтурсынов езшщ «К,обыланды ацызындагы эйел бейнесЬ> макаласында карасты- рады. «Кец байтак... жэне езгелерге толыгымен тансык болган казак даласы ез улдарына улттык сипат пен халыктык ерекше бет-бейнеш эуел бастапкы тазалыгын булд1рмей, узак уакыт сактап калуга cenTiriH типздь Сырткы ыкпалдан жерана аркы­ лы коргалган казактар эдет-гурпын, ез халкына (номадка) тэн езшдос eMip тэрпбш сактап калды» («Шахар», 1994, № 2, 49 бет). «К,обыланды» эпосыныц 6ipHeme нускасы болды. Оньщ кып- шактык нускасында тэн1ршыд1к пен шаманизмнщ коптеген элементтер! кездесед1 жэне бул казактардыц исламга эту жаг- дайын бейнелейд1. Бурынгы наным-сен1м K epiH ici ретшде кешпкердщ 6ipiHiH анасы Кектен кемшр мифтж кырымен ерекшеленед1. Эпоста жаца, мусылман дшше амалсыз орын бер- ген ecKi наным-сен1мге деген халыктыц терен ыкыласы байка- лады. Кешпкердщ анасы Аналык —мусылман эйелшщ симво­ лы. «Бул —езген1н куанышымен жэне кайгысымен OMip суретш эйел» (Э.Бекейханов). Оныц Kyfteyi ecKi номадтык тэртштерд!, ата-бабаныц наным-сен1мш умыткысы келмейд1. Ол багыныш- ты жан ретшдеri эйелге деген мусылмандык кезкарасты кабыл- дагысы келмейд1. К,азактардыц дэстурл1 мэдениеин карастырганда б1рнеше тарихи параллель (салыстыру) журпзуге болады. Батыс Рим империясыныц кулауымен Еуропада каЬармандык гасырлар 114

орнайды (А.Тойнби. Постижение истории. М., 1991). Алайда батырлык кодекстщ осалдыгы онын институционалды емес, жеке тулгалык сипат алуында болды. Кесемге деген адалдык индивидуалдык элеуметпк жуйеге суйенедь Узак уакытка шьщайтын 6epiK элеуметпк жэне саяси институттар куруга ба- тырлар кабшетп емес. Оньщ мысалын Атилланьщ ел1мшен кейш батыс гундардьщ кулауынан байкауга болады. К,азак мэдениеп дэстурл1 кезещнщ ез1щцк санасынын, устем формасы батыр­ лык эпосы болып табылады. Эпос элем1 эдетте дэстурл1. Онда киын-кыстау ахуалдардагы журю-турыс калыптары (агрессия- ны тойтару, стихиямен курес жэне т.б.) керш к табады. Эпика- лык дэстурл1 кещстпс мынадай оппозипияга непзделедк «б1здт жэне б1здш емес (бетен)», «достар — душпандар». Жэне бул белгип 6ip формата ие болады. Мысалы, казактыц батырлык жырларында ш еказ дала «б1здна» деп есептелед1 жэне оньщ ар жагында жау бар деп саналады. Батырлык кезен эркашан да окигаларга толы, киын-кыстау ахуалдарда ол коюлана тусед1. Этномэдениет уакытын багыттарына карай шартты турде реликтшж (сакталу) жэне динамикалык (езгермелО, архаика- лык (кене), актуалды (езекп) жэне футуриспк (келешеки) деп белуге болады (Л.Н.Гумилев, А.Тойнби). Бул жерде 6i3 мо- ральдык багалауга умтылмаймыз. Мысалы, тоталитарлык жу- йеде утопиялык болашакка (коммунизмге) бола бупнп кун Курбан болатын. Жэне казфп кейб!р саясаткерлер де куйзел- ген халыкты былайша жубатады: «Шыдай турындар, нарык де­ ген жаркын болашак орнайды». Алайда, эдетте болашакка баг- дар устанган динамикалык жуйелер ем1ршец болып келедь Уакыттын еткен шактан бупнп аркылы болашакка карай ага- тыны сиякты жацашылдык мэдениеттер де улкен жепспктерге кол жетк1зу1 мумкш. Зерттеу объектше кайта оралайык. К,азактьщ дэстурл1 мэдениеп утопиядан бас тартып, антиутопияга багдар устанга- нын тарихи талдаулар дэлелдейщ. К,аЬармандык гасырларга Карамастан «Гулстан» жэне «Жеруйык» идеяларын «Зар заман» идеясы алмастырды. К,азак утопиясы ез бастауын Шынгыс тукымдарыныц номадалык улыстары дагдарысы кезецшен ала­ ды (Сайф Сараи. Гулстан). Бул идеяньщ классикалык KepiHici «Б1ршш1 казак философы» Асан кайгы (Ш.Уэлиханов) шыгар- маларында орын алады. Асан «Жеруйыгы» ез1н1ц амбивалент- плптмен сипатталады: «жумак багы» Тэртш пен Хаостьщ, адам мен табигаттьщ, ел1м мен мэнгш1ктщ, дэстур мен жанашыл- дыктьщ жарасымдылыгы болып табылады. Тарихи тагдырга орай 115

казактыц дэстурл1 модениен езшщ органикалык, дамуын узуге мэжбур болды. Егер Еуропалык этностар Ренессанстан Рефор­ мация аркылы Агартушылыкка етсе, ал Ислам Ренессансыныц дэмш таткан еуразиялык номадалар урпактары Зар заманга бат- ты. Зар заман агымыныц кернекп екшдер1 Шортанбай, Дулат, Мурат дэетурл1 мэдениеттщ дагдарысын керсетш, оны тэуелаздж жогалуымен байланыстырды. Олардыц кайгысы фео- дализмнщ жацгырыгы да емес, орыс мэдениетш жек керушЫ к формасы да емес, жацашылдыкты кабылдауды TepicKe шыгару да емес. Зар-заман тыгырыкка т1релген жагдайды угынуды б1лд!ред{: дэстурл1 кундылыктарды кайта багалау кажет, 6ipaK epKiH таццау жок, аяк-кол империялык TeMip бугаумен курсау- ланган. Дэстурл1 мэдениетке катысты Ресей мэдениетшщ аккульту- ралык, жацашылдык рел1 туралы узак жылдар бойы мынадай схемалар —пайымдаулар устемдж етп: 1) К,азакстанныц Ресей- ге косылуы казак халкын жоцгарлар кыргынынан аман сактап калды (6ipaK XVIII гасырдыц ортасына карай Абылайхан жоц- гарларды толыгымен жещп, Ресеймен жэне К,ытаймен калып- ты катынас орнатты); 2) казактар Ресей аркылы Еуропаныц озык мэдениеймен танысты (бул «таныстык» ундютердщ американ- дыктармен таныстыгына уксас); 3) К,азакстанда артта калган феодализмнщ орнына озык капитализм элементтер! ещц (бул «жетютж» те уцщстердщ тагдырына уксас). BipaK, курдел1 тарихи шарттар мен орны толмас орасан зор шыгындарга карамастан, казак мэдениет1 уакыт талабы мен Таг- дыр сынына абыроймен жауап бере бщщ. К,азактардыц этно- мэдениетш кулден кайтып пайда болатын мифтж кус Феникс- пен салыстыруга болады. Мэдениеттщ дэстурл1 непздерш кай­ та жацгырту эркашан да жагымды yflepic болып табылады. Адам езш угыну ушш еткенге бет бурады, онан сабак алып, келешек даму жолын тандайды. Алайда жацашылдыкты тугел TepicKe шыгарып, дэстурд1 абсолюттещцретщ б1ржакты устаным да бар (архаизм). Архаизм ескшпсп кексейд1, дамудыц еткен кезендерш калып- тастыруга тырысады. Зерттеушшер бул типке фундаментализм, партикуляризм, ортодоксальдык сиякты белгшерд1 косады. Эрине, этномэдениет езшщ берж тш тн сактауга, мэдени архетиптершен алшактамауга тырысады. Екшип жагынан адам­ ныц жацашылдыгы, жемгстшгп мен шыгармашылдыгы да белгш. Архаизмнщ б1рнеше мысалын келтарешк. А.Тойнбидщ niKipiHuie, архаизм менталитетте, мшез-кулык типтершде, ем1рде, д1нде 116

жэне саясатта керйпс табады. Мысалы, Германияда архаизм KepiHici ретшде —тевтонизм мен таза арийлис идеяны жандан- дыру, Израильде ел1 тш —ивритл пршту, Yндютанда с ан ск р и т ■пршту сиякты талпыныстарды айтуга болады. Дэстуршшдйс дуниетаным Tipi жуйелерд1 уйымдастырудьщ фундаментальды принциптерше сэйкес келмейдк Дж.Холденнщ эволюциялык шгм1 бойынша туйык жуйелер дегенерацияга ушырайды. Росс Эшби кибернетикасы жабык жэне катац жуйелерде энтропия улгаяды жэне коллапс туады деп тужырымдайды. К,азакстанда- гы азаматтык когамды рулык-тайпалык баскару мен хандык билйске алмастыруга, исламды тещришлдшлен жэне шаманизм- мен алмастыруга т.б. шакырган устанымдарды архаизм репнде багалауга болады. Qp6ip халыктьщ рухани мурасында элемдйс мэдениеттщ жал­ пы казынасын байытатын кунды ойлар болатыны белгип. Ха- лыктыц бай рухани мурасын зерттеу тек осы мэселемен айна- лысатындар ушш гана мацызды емес, сонымен катар бупнп кун адамдарыныц езара адамгернйлж катынастарын дурыс па- йымдау ушш де кажет, болашакта адамзаттыц адамгершшпс yflepici зацдарын дурыс тусшуге де кемек бередь К,азак халкы калыптастырган рухани кундылыктар арасында акын-жырау- лар шыгармашылыгы мацызды орын алады. Bi3 бул жерде белпл1 философ О.А.Сепзбасв усынган казактардыц акындык шыгар­ машылыгы дамуы барысындагы уш кезецге белшген жжтемеш келпрем1з: а) шартты турде жыраулар fleyipi деп аталатын кезец (XV— XVIII гасырдыц б1р1нш1 жартысы); е) акындык шыгармашылык кезец (XVIII гасырдыц екшип жартысы —XIX гасырдыц 6ipiHini жартысы); б) акындардыц ез1нд1к сайысы —айтыстыц пайда болуымен байланысты кезец (XIX гасырдыц екшип жартысы —XX гасыр­ дыц басы) (Казахская философия XV —нач. XX века. Алматы, 1996, 120-бет). Асан кайгы (XV г.), К,азтуган жырау (XV г.), Доспанбет жы- рау (XVI г.), Шалкшз (1465—1560), Актамберд1 (1675—1768), Букар жырау (1668—1781), Шал акын (1748—1819) жене т.б. — ез деу1ршщ философиялык идеалдарын б1лд!рген ойшылдар- дыц бут1ндей 6ip шогыры. Жыраулар мен акындар ездер1н тол- гандырган мэцп философиялык мэселелерд1 ез шыгармаларында бейнелей отырып, орасан зор рухани куш-ж1герд1 корытты. Кезкелген даму идеалы сабактастык идеясымен тутас байланыс- та екен дт белг1л1. Осыган орай б!з акын-жыраулар дуниетаны- 117

мы калыптасуына ыкпал еткен идеялык бастауларга токтал- ганды жен кердж. Ойткеш, олардын ездерш де, шыгармашы- лыгын да халык даналыгыньщ кайнар булактары еуарып отыр- ды. Олардын катарына ертетурю эдеби ескерткштерш, дала тайпаларыньщ элеуметпк-саяси, адамгершшк, философиялык кезкарастарынын белгш дэрежеде квинтэссенциясын бщд1ретш макал-мэтелдер туршдеп халык ауыз эдебиетш жаткызуга бо­ лады. Дуниетаным калыптасуына исламга дейшп жэне ислам дшдер1 де улкен ыкпалын типздь Адам жанын ашылган кгтаптай окитын, туган даласымен физикалык тургыда да, рухани тургьща да байланысты болган 6i3re белгш жэне белгкпз данышпандар шыгармашылыгындагы уакыт жлбшщ сабактастыгы дэл осын­ дай елшем аркылы айкындалады. Акын-жырау кезкарастары калыптасуыньщ манызды кайнар булактарыньщ 6ipi ертетуры жазбасы болып табылады. Бастап­ кы еекертюштердщ тас такташалар мен балбал тастарда, жартас- тар мен турмыс жабдыктарында сакталганы белгш. Б1зге дейш жеткен санаулы ертетурк! жазбасы мэтшдершде туркшердщ ата- бабаларыньщ жогаргы адамгершшк касиеттер! туралы этика- лык мэселелер молынан кездесед1. Халыкпен, Отанмен, оньщ абыройын коргаумен, еркщщп мен тэуелаздшн сактаумен бай­ ланысты мэселелер жазба эдебиет ескертюштершщ ец ежел- гшершщ 6ipiHeH саналатын Орхон-Енисей жазбаларында ете етк1р койылуымен ерекшеленедь Бул жазбаларга талдау жасау ертедеп туркшердщ элемге де­ ген кезкарасын, олардыц идеалды еткен шагыныц толык кар- тинасын тус1нуге жэне оны жогары адамзаттык касиеттермен байланыстыруга мумкщщк бередь Жазба авторы турк1 кагана­ ты кулауына экелген олардыц eMipinflcri езгер1стер себебш ата- бабалардыц калдырган есиетшен ауыткудан кередк К,аганат- тыц Kynii мен куд1рет! каганга адалдыкпен, аристократия 6ip;ii- пмен сипатталады. Автор идеалды батыр-каганга кажет м1ндетп этикет калыбын усынады: 1) турю халкыныц заны мен мемлекетш КУРУ жэне колдау; 2) дуниенщ терт бурышындагы халыктарды басу жэне колдау; 3) дана жэне батыл каган болу. Орхон жазбаларында каган- ды «кектен жаратылган» деп атайды. Туркшердщ шьшайы тарихын ертетуркшердщ сына жазуымен салыстырганда, оньщ акикаттылыгы мэпндердеп сипаттаудан анагурлым бай жэне алуан турл1 болгандыгы ацгарылады. Бул жазбаларда ез дэуipi ушш кажет идеалдарды, моральдык кодекс- 118

тердь ягни езара кыркыска жол бермей, ата-баба жолымен мемлекетгщ к.уд1рсгп мен тутастыгы идеяларын гана автордьщ жариялауга мумкшдш болды. Халык ез батырларын данкка белей, согыста да, бейбгг уакытта да батырлык. адамньщ жагымды адам- гершшж касиеп ретшде жогары багаланды. Батыр болу ерте турю когамында ец жогаргы олшемдерге лайыктылыкты бщщрдь Ертетурк1 когамында калыптаскан адамгершшж кезкарас- тар бмдщ ата-бабаларымыздын белгш 6ip мораль меселелер1 бойынша акын-жыраулардын этикалык кезкарастарынан бай- калатын ойлау децгешн салыстыруга, адамгершипк дамуында- гы сабактаетыкты аныктауга мумкшдж беред1. Акындардьщ рухани ойы калыптасуыньщ келес1 6ip мацызды идеялык бас- тауы шаманизмнщ (баксылыктын) дши-этикалык концепция- еы болып табылады. Шаманизм дшнщ атауы ретшде гылыми колданыста да, турмыстык колданыста да ер турл1 магынага ие. Белгип6ip пай- гамбарлар немесе оныц 1збасарлары аркылы Heri3i каланган дш- дердщ кепш ш тм ен салыстырганда шаманизм ертерек пайда болганына карамастан, халык дуниетанымы непз1нде табиги, тарихи жолмен калыптаскан дш болып саналады. Онда адам­ ныц коршаган табигатка, оныц тылсым куштерше деген каты- насымен байланысты ерте дши жене мифологиялык кезкарас- тар да ерекше орын алады. Шаманизм адамзат когамы дамуыныц ерте кезендершде ма­ териалдык eMip мен ужымдык сананыц жалпы зандылыктары шецбершде табиги жолмен пайда болып, калыптасты. Шаманизм урпактан урпакка ауызша жене визуалды дестур аркылы жетюзшш сакталды жэне бул бупнп урпакка осы дш туралы белгип 6ip TyciHiK болуына мумкшдж бередк К,азактар мусыл- ман болганымен дестурл1 шамандык наным-сешмдерш, ертетуркшерден тарайтын Tenipire, Умайга, Жер-Суга табыну- шылыктарын сактап калды. К,азак шамандары (баксылары) ездершщ курбандык шалу рэс1мш мусылман пайгамбарлары мен эулиелерше жалбарынудан, мусылман сурелерш окудан баста­ ды жэне аяктады. Ш.Уалихановтыц айтуынша «Раламныц бар­ лык гажайыптарын тану кажеттшт, eMip мен ел1м мэселес1 жэне адамныц табигатка катынасы шамандыкты, ягни Раламды неме­ се табигатты жэне елген адамдар рухын кастерлеущ тудырды». Шаманизмнщ культтык (табынушыльж), гурыптык (риту- алдык) ерекш елтне к е щ н ен токталмай, 6i3 оныц мацызды кырына —моральдык-этикалык, адамгершшж-тэрбиелж кыры- на кецш коямыз. 119

Коршаган табигат — оган багыштылыкка орай дши сез1м тудыратын бастапкы нэрсе. Табигатты бейнелеу барлык тайпа- лар мен халыктарда занды жэне универсалды кубылыс болды. Ол адамдардын бастапкы дуниетанымын бейнелейтш мифоло- гиянын, фольклордьщ, дши тусйпктердщ езгеш елтн тудыра­ тын когамдык сана дамуыныц кезещ ретшде карастырылады. Баксылар букш езшщ табынушы куралдарымен адамнын кудай- лар мен рухтарга толык багыныштылыгы идеясын орныктыр- ды. Жекелеген адам тагдыры, оныц eMipi, денсаулыгы, материал­ дык игшш рухтар мен кудайларды nip тутуга тэуедщ болды. Ендш жерде, отбасылык турмыс жагдайында адамныц рух­ тар мен кудайларга катысты журю-турыс ережелершщ кейб1р турлерш карастырган орынды. Бул ecipece отбасы ошагын бщщретш от-ана куд!ретш nip тутуга байланысты тыйымдарды камтиды. Жалпы отка табыну турю халыктарына гана емес, Азияныц моцгол немесе иран халыктарына жэне езге халык- тарга да тэн универсалды кубылыс. К,азактардагы отка табыну жогарыда аталган от-ананы куд1рет тутумен байланысты. Кей­ де «от-ана» езш курметтемегеш, nip тутпаганы ушш жазалау- шы эрекепмен де кершедь Отты будщруге, ягни оган кокым лактыруга, етюр TeMip заттар тастауга, оны аттап етуге, кудщ басуга жэне т.б. тыйым салынады. Отка кун сайын шацырак иелер1 коректенетш тагамынан ауыз типзш отыру да мвдетп саналады. Tinri уй ошагынан шьщкан кудщ де адам мен мал баспайтын жерге тегедь Бул тэртштер мен калыптар бузылса, от кудайы бул уйдщ иелерш зулым рухтан коргамайды, эр турл1 аурулармен жазалайды, кейде Tinri белгш 6ip заттарды, уйд1 ертеп те ж1беретш. Орт от кудайыныц ашуын, каЬарын б1дщрд1, сондыктан онан кешн курбандык шалынып, кудайга жалбары- нып кулшылык етедь Осылайша, ошак бакыт пен бактыц керсетюип, зулымдык- тыц карсыласы ретшде барлык турю халыктарында каетерлецщ. Казактыц кшз ушнде ошакпен катар, табалдырык та касиетп деп саналады. Оган отыруга немесе eciKri керуге болмайтын ед1, ейткеш онда уйщ коргайтын есйстщ neci орналасады. Ол да бул гурыптан тайгандарды зулым рухтарды немесе ауруларды ж1беру аркылы жазалай алады. Азиялык кешпещцлердщ табынушылык ем1ршде Аспан кудайыныц (кектщ) рол1 мен мацызы ерекше болгандыктан Ж.П.Ру бул дши нанымдарды Тэщршпдщк деп атады. Малшы кешпендшщ табигатка толык багыныштылыгы кушретп, тыл- сым куштерд1 кастерлеуге, эулиелещйруге экелдь К,азак- 120

кешпецщ барлык кайгы-кааретп, пеле-жаланы, ауру-сыркау- ды кектщ жазалаушы куипмен уштастырды жэне барлык YM1T1H де кек тэн1р1мен байланыстырды. Казактар Айга, Кунге, отка, суга, аспанга, Жерге табынды, оларды касиетп деп есептед1 жэне сонын нетижеанде анттар пайда болды. Ант абырой жэне адалдыкпен катар тутынылды. Антты бузудан ел1м артык болды (ен жаман каргыс — «ант урсын»), Каргыс адамньщ басына бакытсыздык экелед1 деген сен1м пайда болды. Халык б у п н п кунш е де езш щ жек керушшшн каргыспен, сушспеншшп мен ип тшегш батамен бщщредь Адамды тэрбиелеуде, оны кайырымды ютерге умтыл- дырып, жаман кылыктардан бойды аулак устауда батаньщ рел1 ете зор. Адамдар Ka3ipri куш де кайгы-каареттен кутылу осы OMipaeri кайырымды кылыктар мен игш жп icTep аркасында деп пайым- дайды. Сондыктан да бата орындалды деп тусшеда. Мазмундал- ган бул материалдан жер бепнде игшисп eMip cypyflin жалгыз жолы рухтар мен кудайлар алдындагы багыныштылыкты уагыз- дайтын д1н рет1ндеп шаманизмнщ идеологиялык мен1 айкын кершед1. Оныц тагы 6ip ерекшелш, адамдардыц бул ем1рдеп эр турл! кылыктары мен кылмыстары, сондай-ак, жаксылыктары оныц елгеннен кешнп тагдырына эсер етпейд1. Шаманизм карапайым малшылардыц д1ни санасында терец жэне берпс орын алган. Шаманизмге тэн мэщи белп ретшде оньщ дши мэндшпт жазбаша турде сипатталмаганына жэне на- сихат тур1нде уагыздалмаганына карамастан, тарихи тургыдагы турактылыгын да айтуга болады. Ол отбасылык жене рулык- тайпалык децгейде урпак арасындагы уздж аз байланыс жолы- мен жалгасты. Онын мацызды себептер1н1ц 6ipi кешпенд1лер eMipiHiH ерекше экономикалык жагдайымен сипатталады. Шаманизмнщ моральдык-этикалык тусшжтер1 акын-жыраулар- дыц адамгершшж кезкарастары калыптасуы мен дамуына тжелей ыкпал erri, бул олардьщ шыгармашылыгынан айкын ацгарылады. Ак,ын-жыраулардыц этикалык кезкарастары калыптасуына ыкпал еткен мацызды идеялык бастаулардыц 6ipi исламныц дши-этикалык концепциясы болды. К,азак когамында патри- архалды-феодалдык дэстур устемдш жагдайында мусылмандык фанатизмнщ рел1 темен болды. Арабтар Орта Азияны жаулап алганга дейш казактар Tonipire (аспанга) табынды. Тарихшы- лардыц б1рауызды niKipiHiue, Орта Азияныц отырьщшы халык- тары 713—714 жылдары арабтарга толыгымен багынды. 121

Ислам дуниетаным гана емес, адамгершшж туралы LiiM де болып табылады. Ислам Кдзакстанныц, Орта Азияныц кептеген халыктарыньщ, шетелдж Шыгыстьщ бутшдей б1ркатар елдершщ i3ruiiKTi дамуына ыкпал етп жэне ыкпал етш келедь Жалпы ис- ламнын этикалык ойы исламныц eMip суру тэрпбш аныктайтын идея репнде осы дш пайда болганынан 6epi ©Mip cyp in келед1 BipaK теологиялык-этикалык жуйе тур1ндеп бул ойдьщ калып- тасуына мусылманшылыктын непзп деректер! — К,уран мен Суннада керМс табатын мусылмандардьщ моральдык калыпта- ры жинагы эсер етп. Исламдык этикалык ой сурелер мен хадис- терге идеялык багдар ретшде суйене отырып, мусылман когамы- ныц тэрбие принциптершдеп кажеттшжтерш етей алды. К,уран 6ip жагынан рулык-тайпалык кауым дэстурлерш бей- нелейтш, екшш1 жагынан, алгашкы кауымдык курылыстьщ когамдык институттарына карсы багытталган пайымдарды бей- нелейтш этикалык-кукыктык нормалардан куралады. К,уранныц моральдык кагидалары кундел1кт1 ем1рдщ барлык кырын камтиды: отбасы катынастары, туыстар арасындагы мшдеттер, айналысатын пайдалы нэрселер жиыны, езге дш (хрис­ тиан, иудей) ек1лдер1мен катынас, саудамен жэне колонермен айналысу, тыйымдар, парызды етеу жене т.б. Шариатга «бес уакыт намаз адамды кунэдан тазартады» деп айтылгандыктан намаз окуга, ораза устауга курметпен карайды. Ец ауыр кунэ —К,уран талаптарынан ауытку. Алланыц 1зплш мен кайырымдылыгына карамастан бул кунэ кеипршмейдь Ен жогаргы касиет —Алла­ ныц еркше багыну, шынайы сешм ушш езшд1 курбандыкка шалу. Мусылмандарга 1зпл1кпен карау жэне дшаздерд1 кудалау — К,уранныц непзп ерекшелжтерийн 6ipi. Ислам кагидасы бойын­ ша тек кудайга кызмет жасап, кулшылык ету жолымен гана ба- кытка жетуге болады. Осыган орай, мусылмандар дурыс жолды тацдай алады. Бул тезис мусылмандык ойдыц езегш курайды жене ол ислам 1збасарларыныц рухани ем1ршде мацызды рел аткарды. Мусылман дшшщ моральдык-этикалык жуйесшщ букш ipreTacbi осы багыныштылык талаптарымен курылганы белпл1. Мусылман нагыз адам болу ушш, ол моральны тургьща таза, ез эрекет1 мен сездервде адал болуы raic. Тек сонда гана ол адам­ дар алдында да, Алланыц алдында да курметке ие болады. Ортагасырлык жене онан кешнп дэу1рлердеп мусылман ав- торлары шыгармаларыныц барлыгы дерлж К,уранныц 6ipiHmi сурес1мен басталады. Актамберд1 жыраудын, Yмбетсй жырау- дыц, Букар жырау мен К,абан жыраудыц жэне т.б. адамгершшж- этикалык кэзкарастарында исламныц ьщпалы айкын байкала- 122

ды. Акын-жыраулар ездершщ адамгершипкке катысты ойла- рын кудайдын, пайгамбарлардын атынан айтты жэне бул казак когамында олардын кезкарастарыныц ыкпалын кушейтп. Бул 9cipece Букар жыраудьщ моралистж-дидактикалык шыгарма- ларынан айкын байкалады. Исламга тэн кайырымдылык, аяугершш к, 1згш1к сиякты касиеттер жыраулардын кешнп шыгармаларында молынан ушыраса бастады. Осылайша, акын- жыраулар шыгармашылыгы непзшен дши сипатта, оны рацио- налдандыру жолымен, моральдык-этикалык багытта уагыздау мен насихаттау сипатында дамьщы. Демек, казак акын-жырау- ларынын адамгершшк философиясы адамзаттын букш тарихи дамуы барысында жинакталган адамгершшк идеялардан жэне философиялык-этикалык теориялардан арасы алшак емес жэне казак халкы eMipiHiH тарихи жагдайларына сай келетшдей жо- гарыдагы идеялардын занды жалгасы мен корытындысын бвдцредь Акын-жыраулардьщ этикалык ойы калыптасуынын ец мацызды бастауларыныц 6ipi бш м мен тэрбиенщ, оныц шлнде адамгершшктщ де казынасы мен энциклопедиясына айналган макал-мэтелдер туршдеп фольклор болып табылады. EipHem e гасырлар бурын пайда болган, данышпандык сузпсшен еткен, мэцгшис eMip суруге кукылы, б1здщ заманы­ мызга дейш жеткен казактыц макал-мэтелдер^ epTeruiepi 6yriH де ез мацызын жогалтпай, эзшщ жаркын бейнес1мен халыктыц адамгершшк-психологиялык дамуыныц тарихи жолын нурга белеп тур. К,анатты сездер, макалдар мен мэтелдер, ацыздар мен елецдерге, айтыс пен толгауларга eHin кеткен. Макалдар халыктыц куанышы мен кайгысын, даналыгы мен ем1рлж тэяарибесш бщцретш ец кецшен таралган формасы гана емес, моральдык нормалардыц ез1цщк кодекс! де болып табылады. Макалдардан кершетш моральдык кодекс балалык шактан кэрш кке дейшп тэрбиеде мацызды рел аткарады. К,азак ма- калдарыныц такырыбы барлыгын камтиды. Ол ем1рдщ барлык кырын курамына енпзедк кунделисп турмыстан тарихка, eMipre дейш, халыктык этика нормаларыныц кец кодексш камтиды. Кешпел1 eMip тэрпбше сай казак халкыныц ез ецбек эреке- тше деген кезкарасы макалдарда бейнеленедь Бакыттыц кез1 ретшдеп ецбекке деген кезкарас кеп макалдарда кездеседь Мысалы, «таякпен кулын табасыц, кулынмен тулпар табасыц, тулпармен бакытынды табасыц». Патриархалды-феодалдык eMip тэрпбш бейнелейтш казак макалдарын зерттеу олардыц идеялык мазмунынын езеп «жа- ман адам» мен «жаксы адам» тусшпстершен куралатынын 123

III керсетедк К,олдаушы формула «жаксы адам» мен кшэлаушы «жаман адам» отбасылык ем1рде де, когамдык, ем1рде де мо­ ральдык нормалардьщ бутш жиынтыгын бщщретш корытын- дылаушы тусйнктер болды. «Жаксы» мен «жаман» халыктык мораль тургысында былайша багаланады немесе сыналады: «Жаксы icKe келед1, жаман аска келедЬ, «Жаксыдан кашпа, жаманга баспа». К,азак макалдарында кайырымдылыктьщ зулымдыкпен Kypeci мэселеа улкен орын алады. Халыктьщ колдайтын бар­ лык журю-турыс нормалары мен принциптер1, жагымды бага- ланатын адамгершшж эрекеттердщ барлыгы кайырымдылык болып табылады. Ал халыктьщ кшэлайтын эрекеттер1 мен кылыктарыньщ барлыгы, адамньщ когамдык жэне жеке eMipiHe зиян келпретш нэрсенщ бэр1 зулымдык болып табылады. Со­ нымен катар кайырымдылык акылмен жэне бипммен байла- ныстырылады, адамгершшж емгрде улкен мэнге ие болып, зулымдыкка карсы куресте мацызды курал репнде багаланады. К,азактыц халык даналыгы адам абыройын тус1ретш мораль­ дык принциптерд1 катал айыптайды. Жэне KepiciHme, батыр­ лык, патриотизм, тез1мдшж сиякты жагымды адамгершшж касиеттер багаланады. «Ер» TyciHiri туралы макалдар оте коп. Мысалы, «Ерд1 намыс елт1ред1, коянды камыс елт1редЬ>. Мыц- жылдык тэжлрибеден туындаган «Таспен урганды —аспен ур» деген даналыкты айту ушш казак халкы He6ip киын-кыстау кундерщ бастан отюздь Кешпендшщ кец пейшдшш мен конак- жайлылыгы мына макалдан кершю табады: «Кездескен адамыц- ды сыйла, мумкш оны соцгы рет кездеспрген шыгарсыц». Осылайша, казак макал-мэтелдершдеп адамгершшж-этика- лык идеяларга успрт шолу жасаудыц e3i К,азакстандагы этика­ лык ой халык даналыгыныц терендеп таусылмас кайнар була- гынан нэр алатын бай адамгершшж материалга непзделгснш керсетедь К,азактыц акын-жыраулары ойдыц асыл шжу-мар- жандарын осы макал-мэтелдерден алып отырды. Копгасырлык халык даналыгы адамгершипк-этикалык идеяларга толы. Та- рихтыц букш он бойындагы езара катынастарды реттеп отыра- тын адамгершшжтщ карапайым нормалары букш халык жи- нактаган тэяарибенщ нэтижеа мен корытындысы болып табы­ лады. Ыз мазмундалган материалдыц езектшшн рухани акикат- тар тургысынан жетк1зуге тырыстык, б1рак оныц алгышарты кезкелген философиялык проблематика сиякты философияньщ оз дамуыныц iiiiKi (имманентп) кажеттшжтер1мен катар, элеуметпк дамудыц сырткы кажеттшжтер1мен де сипатталады. 124

2 Л Агартушылар а \"Т | философиясы Ресейге косылу нэтижесшде белгип 6ip дэрежеде К,азак,станда ещцрпш куштер мен халык агарту iciH уйымдас- тыру жэне баскаруда шгершеу байкалды. Аймактыц халыктары тагдырында осы бетбурысты байыптап угынуга деген когамдык кажеттшж туды. Ол кажеттипк XIX гасырдьщ екшнп жарты- сында пайда болган жэне когамдык сана дамуында жетекии рол аткарган агартушылык-демократиялык ой туршде KepiHic бередь К,азакстанда агартушылык-демократиялык ойдьщ мэнш тусшу yuiiH мынадай методикалык жэне теориялык кагидалар- ды ескеру1м1з кажет: б1ршшщен, карастырылып отырган агар- тушылык идеология накты тарихи шындык болып табылады. Ресейге косылу, оньщ мэдениепмен кец танысу жэне сол аркы­ лы еуропалык еркениеттен сусындау —Ресейге бодан кезецшщ нэтижеа болып табылганымен, казак агартушылыгы дуниежузь л к агартушылык ойдан окшауланбай, KepiciHuie, онымен ор- тактастыкта — XIX гасырдьщ екшип жартысы мен XX гасыр басындагы жалпыресейлж козгалыстьщ ыкпалы тиген дербес кубылыс рет1нде дамьщы. Сондыктан К,азакстан агартушылык идеологиясын окып уйренуде жалпы агартушылык кубылыска тэн белплермен катар оны тудырган мэдени-элеумеггж орта ерекшелшне де баса назар аудару кажет. Екпшшен, осы агар­ тушылык идеологияньщ басты ерекшел1г1 оныц азаттыкка, бос- тандык пен тецд1кке умтылыс ниет1ндеп Кецес ек1мет1не дей1н жэне сол еюмет тусында ез мэнш жоймаган Heri3ri идеялык багыт ретшде сакталуында (М.Дулатов —«Оян казак!», М.Жума- баев —«Тэщр», «Мен к1м», «Тез барам» т.б., А.Байтурсынов — «К,азак екпесЬ>, «Тэн1 саудыц жаны сау», «К,азакша оку жайы- нан», Э.Бекейханов, Ш.К,удайбердиев, М.Шокаев, Ж.Аймауы- тов т.б.). Патша eKiMeri мен сталищцк репрессия зардабын ба- сынан етк1з1п, эд1лет пен шындык жолында халкыныц муц- муктажын жоктаган казак зиялыларыныц халыкты оянуга, бш1мге, оку-агартуга ундеген ецбектер1 халык бостандыгы мен тецдш жолындагы куреспен тыгыз байланысты болды. Уш1н- шщен, казак агартушылыгы курделi де кайшылыкка толы эво- люциялык даму сатысынан erri. Ол даму реакциялык идеялык багыттармен куреске толы болды. XIX гасырдьщ екшнп жарты­ сы —XX гасыр бас кезещнщ ен бойында агартушы демократтар исламнын феодалды-клерикалды идеологиясымен жэне эр турл! 125

дши-мистикалык багыттармен арпалысты. К,огамдык-саяси oviipziiH мацызды багыттары мен Ымдер1 де жетюлж'п болатын. Оларга XIX гасырдыц орта тусында пайда болган дэстурль конссрватив'п шаманизм багытын, XIX гасырдыц аягындагы дши -реформаторлык жадидизмд1, Ресейдщ мусылман халыкта- ры арасындагы панисламизм мен пантюркизм шмдерш жаткы- зуга болады. К,арастырып отырган рухани кубылыстыц pojii мен мэш реалды идеялык курес аясында кершетшджтсн, орнык- кан реакциялык багыттар мен ппмдер табигатын жете угыну кажет. Тертшшщен, К,азакстандагы агартушылык ойдыц калып- тасуына XIX гасырдыц 40—60 жылдарындагы орыс агартушы- ларыныц, ocipccc, революциялык демократизмнщ ыкпалы кат- ты эсер erri. Орыс революционер-демократтарыньщ идеалдары К,азакстан агартушы-демократтарыныц жанына жакын келд1. Олардьщ Kcii6ipi (Уэлиханов, Абай, Алтынсарин) Н.Г.Черны- шевскийдщ, Н.А.Добролюбовтыц, А.И.Герценнщ, В.Г.Белин- скийдщ ецбектер1мен, ал Keft6ipi (Уэлиханов, Абай) авторла- рымен таныс болатын. Революциялык демократизмд1 практи­ калык ic-эрекетке жетекил етш, идеялык багдарга ала отырса да, накты тарихи жагдайда хальщ букарасыныц ек1жакты — элеуметтж жэне улттык канаушылык пен жалпы аймактык артта калушылык себептерше байланысты Кдзакстан ойшыл-демо- краттары тутас алганда тинтж агартушылык позицияны уста- ды. Ягни белгип когамдык топка, дэлгрек, шаруаларга багытта- лып, когамдык nporpecTi саны басым топтын мудцеш ушш ку- респен байланыстырган революцияшыл-демократтарга Караганда К,азакстан демократтары XVIII гасырдагы Еуропа демократта- ры сек1лд1 ешб!р тап пен сословиеш бэле-жармай, жалпы улттьщ атынан сойлед!. Бул, 6ip жагынан, б е л г т 6ip кезецде белпл1 6ip аймактыц когамдык катынастарыныц п1сш-жет1лгенш ац- гартса, екшшщен, осындай ерекше жагдайда (жалпы артта калу­ шылык, жаппай сауатсыздык, отаршылдьж канау) жалпы ха- лыктык прогресс идеясы оте актуальды болганын жэне оныц аса мацызды когамдык кажеттшжп бейнелегенш кэрсетед1. Бес1ншщен, К,азакстан ойшыл-демократтары агартушылык по- зицияда калганмен, ацсаган когамды тоцкерю жолымен орнату эдютерш де карастырган. Эйтсе де барлыгы еркш, азат когам курудыц бейб1т жолын тацдады: жогаргылардыц реформасы комепмен немесе «эдш», «таза» бинм мен баскару жэне агарту, гылым-бЫм аркылы оз халкыныц козш ашып, кощлш оятып, эздер1н-оздерше танытып, ескшжтен, езгщен арылтпак болды. Будан тарихи курылымы мен когамдык куштердщ жжтелу1 элде- 126

кайда езгеше орыс революционер-демократтары секщщ тоцкерю жолын куаттап, оган б1рден-б1р m em ym i эдгс, айкын жол деп шакырмауын кемшшкке жаткызу орынсыз болар едь KepiciHme, рух пен тэн арасындагы, жалпы Аспан астындагы уйлеам дш кп пдеп, ол жолда бойды сез1мге емес, акылга жецщртш, мэселешн шет1 мен шегше ауыткымай асыл ортасын устануды уйрететш дана Шыгыс философиясы KepiHiciH ангаргандаймыз. Алтын- шыдан, «токырау» «кунарсыздык», «артта калушылык», дэстуршшдис угымдары жалпы Шыгыс мэдениетшщ мэцп-баки арылмайтын атрибуттары деген сиякты абстрактылы жэне та- бигатынан гылымга, тарихи объективтшкке сай келмейтш тужы- рымдама, б1рынгай, нитей б1ркелк1 Шыгыс феноменшен тубегейл1 айырмашылыгы бар Батыс феноменш мойындау, екшшщен, «токырау», «артта калу» кубылыстарын метафизи- калык абсолюттенд1ру оларды тек Шыгыска имманенгп деген тусшшке непзделген. Дурысында, кай халыктыц болмасын мэдениеп дамуыныц кейб1р кезец1ндеп токырау, кулдырау кубылыстары адамзат дамуы тарихи жалпы диалектикасыныц белп.!п кезец1 репнде карастырылуы тшс. бйткеш ол озгер1с бола калганда оз карама-карсылыгы ерлеу, ©ркендеу, дамуга кошепн накты тарихи жагдайлардыц нэтижеск К,азак халкы- ныц тарихи откенше келетш болсак, шетелд1к жэне отандас шыгыстанушы галымдардьщ зерттеулepi Таяу жэне Орта Азия аймагыныц ежелп заманнан (б1здщ заманымызга дешнг1 II мыц жылдыктан бастап) XII гасырга дейш барлык критерийлер бо­ йынша Жалпы Шыгыс пен Батыс мэдснистшсн элдекайда озык жэне жогары турганын корсетедк XIII гасырдагы Шыцгыс хан шапкыншылыгынан кешн гана даму каркыны бэсецдеп, XVI гасырдан толык артта калу удср!а белец алды. Жалпы алганда, бук1л Таяу жэне Орта Азия ежелп заман мен орта гасырдьщ он бойында керсетшген дэу1рлерде Шыгыс пен Батыс арасындагы экономикалык, саяси, мэдени байланыстардыц —букшэлемдж мэдени-тарихи удерютщ «орталык зонасына» айналды. Ягни, карастырылып отырган аймак элемд1к оркениеттщ шалгай ауда- ны емес, KepiciHme, XV гасырга дейш Шыгыс пен Батыстыц ирандык, унд1л1к, сириялык, византиялык, грек-эллинистж мэдени дэстурлер1мен тыгыз байланыста дамыганын коремгз. Демек, К,азакстан мэдениетшщ токырауы жен1нде соз кыл- ганда, бул угым сол аймак мэдениеп дамуыньщ он бойына емес, тек белгш кезещне —XV гасырдан XIX гасырдьщ екшип жар- тысына дейшп аралыкка катысты алынатынын жадымызда тутуы- мыз кажет. Ресейге косылу бул аймак халыктарына элеуметпк- 127

экономикалык, саладагы тупю зардаптарын козгамаса да, жал­ пы артта к а л у ш ы л ы к д ы жою, когамдык, прогреске жету мумкшдшн эперд1 деп айта аламыз. Жетшшщен, К,азакстан агар- тушы-демократтарына когамдык прогресс жолындагы куресп француз немесе орыс агартушылары сиякты феодализмнщ не­ месе крепостнойлык тэртштщ ыдырауы жагдайында емес, узш- мей жалгасып келе жаткан патриархалды-феодалдык катынас устемдт кезещнде журпзуге тура кедщ. Осыган байланысты олардын кезкарастарында когамдык прогресс идеялары ултара- лык ынтымак, достык, орыс халкы мэдениетшщ жетютжтер1 мен ип 9cepi жайлы ойлармен астасып жатады. К,азак агартушылыгыныц непзш салушы Шокан Шыщыс- улы Уэлиханов (1835—1865) демократтык ултгык мэдениет1м1здщ кернекп екш . Энциклопедист-галым, шыгыстанушы, саяхат- шы, публицист жэне когам кайраткер1 Шокан Уэлиханов ез бойында шын мэшнде еуропалык бшщщлж пен Шыгыс ха- лыктарынын мэдениет1 жайлы терец тусшжп уйлест1рд1 жэне кыска гумырында мол да жан-жакты шыгармашылык мура кал- дырды. Уэлихановтыц азамат, галым жэне ойшылдык калыптасу- ында орыстыц озык мэдениет1 мен гылым кайраткерлершщ мацызды рел аткарганын атап ету1м1з кажет. Шокан В.Г.Белин- скийдщ, Н.Г.Чернышевскийдщ, А.И.Герценнщ, Н.А.Добролю- бовтыц ецбектерш окып-уйрецщ, олардыц кезкарастары мен идеяларын куаттады. Уэлиханов шыгармашылыгын 1) калыптасу кезещ (Петер- борга барганга дешнп уакыт, ягни 1855—1859 жылдар аралы- гы) жэне 2) кемелдену кезещ (1859—1865) деп еюге белуге бо­ лады. Петербордан басталатын кызыкты да мазмунды соцгы кезещ Шоканныц туган жерге кайтып оралганнан - eMipiHiH соцына дейшп жылдарды камтиды. Омбыда кадет корпусын 6iTipreH Шокан езшщ 30 жылдык аз eMipiHiH шлнде этногра­ фия, К,азакстан жэне Орта Азия тарихы мен мэдениет1 сала- сында улы енбектер калдырган галым, агартушы-демократ. Ш.Уэлиханов тжелей философиялык мэселелер жешнде ец- бектер жазбаган, алайда, барша шыгармаларынан дерлж фило­ софиялык пиарлер мен тужырымдарды байкауга болады. Ол «К,азактардагы шамандыктыц калдыгы», «Сахарадагы мусыл- мандык женшде», «Тэщр (кудай)» деген енбектершде филосо­ фияныц непзп мэселесше катысты пйарлер айтады. Ец алды­ мен, Ш.Уэлиханов сырткы дуниенщ адам санасынан тыс eMip сурепцщгше шек келпрмейтшдпш айту керек. К,азак жершдеп 128

шамандыктьщ орын алу себебш тусшдфгенде «сырткы дуние — кун, ай, жулдыздар жэне жер —алгашкы кушрет болып табы­ лады» деп керсетед1. Сонымен 6ipre шамандыктьщ шыгу тепн мукият зерттеулершен жэне баска да ецбектершен Шоканньщ себептЫк зандылыгын куптайтындыгы, ce6enci3 кубылыс бол- майтындыгына кэмш сенепндш байкалады. Мысалы, «Тэц1р (кудай)» макаласында казактардьщ малды касиет тутатын ырым- дары себебш халыктьщ кун K9pici малга байланысты екецщпмен туащцред1 Сонымен, Ш окан сырткы дуниенщ санадан тыс OMip суретшдтн, оньщ объективтж зандылыктарга багынатындыгын мойындайтын философиялык кезкараста болганын керем1з. K,a3ipri кезде философияньщ непзп мэселелершщ мацыздысы есебшде адам, оныц коршаган дуниеге карым-катынасы аталы- нады. Уэлиханов бул мэселенщ мацызды екенш сонау XIX гасырдыц орта кезшде-ак айтып кеткен. «К,азактардагы шаман- дыктыц калдыгы» деген ецбепнде табигат пен адам, eMip мен ел1м еркашан тугояз сырга толы гажайып тацдану п э т болды деп керсетед1. Еажайып элемгп, eMip мен елш мэселесш, адам­ ныц табигатка катынасын танып бшу кажетплЫн шамандык- тан туды деп тужырымдайды. Будан Ш.Уэлихановтыц адам мэселесше, оныц фэни дуниедеп орнына, ел1м мен eMip мэселесше ерекше' мэн бергендт KepiHin тур. Шамандыктьщ шыгуыныц 6ip ce6e6i, табигатка куштар болу дещи. Екшип гажа­ йып нэрсе —адам, адамныц терец ойга жэне танып бшуге умтыл- ган рухы деп керсетед1. Ягни, адамныц iniKi дуниес1, оныц кор­ шаган дуниеге катынасы зертгеуд! кажет ететш мэселе есебшде каралды. Шокан дшнщ, ecipece, казак даласында татар жэне Бухара молдалары таратып журген дши кагидалардыц халыкка типзш журген зияндыгын баса айтады. Кдзак журтына бул молдалар- дыц айтып журген уагыздары «ой мен сез1мнщ дамуын тежейтш ел1 схоластикадан баска ештеце екелмещи» деп керсетедь Keft6ip ислам дшш жактаушылардыц Мухаммед Ы мш тазартуга бола­ ды деген niKipiHe карсы шыгып, онда ешкандай реформа болуы мумкш емес дейдь Шоканньщ nporpecTi халыктыц материалды турмыс жагда- йыныц жаксаруымен тжелей байланыстыруы когамды дурыс философиялык тургьщан тусшудщ б1рден-бф белпс1 деу1м1зге болады. Сонымен 6ipre Ш.Уэлиханов когамныц топка, жжке белшетшдпш, устем топтыц муддеа калыц букараньщ муц- муктажына кайшы келетшдшн атап керсетедк 9-3219 129

Ерекше назар аударарлык. нэрсе —Шоканньщ демократтык, кезкарастары. Мысалы, «Сот реформасы женшдеп жазбалар» атты ецбепнде патша уюмеп тагайындаган соттан казак дала- сында эз1рше табиги турде сурыпталатын билер артык деген корытындыга келд1. Ce6e6i, би болу ушш ол адам эдшдшмен, шешендшмен кезге Tycyi керек. Егер эдш болмаса оган ешюм билж айткызуга келмей кояды, ал патша уюмеп сайлаган сот билш шектелер уакытка шейш сот мшдетш аткаратын болады, оныц ic-эрекетшде немкетерлж пен мансапкорлык жайлап, эдшетаз, паракор болатынын дэлелдейдь Халык дурыс даму ушш алдымен оган кажет нэрселер - езшдж даму, езш-ез1 кор- гау, езш-ез1 баскару жэне ез соты болуы шарт. Осы озгерютер енпзипп жэне сакталып калу ушш реформалар халыктьщ ма­ териалдык муктажына сэйкес жэне улттык сипатына бешм бо­ луы да керек деген niKip айтады. Уэлихановтыц ойынша, дереказ теорияларга непзделген немесе баска едцщ OMipineH алынган реформалар кушпен енпзшсе халыкка орасан зиянын типзедь Сонымен 6ipre Шокан халык ез1мен гана туйыкталып, жекеленш eMip cypyi керек деген ойдан аулак. KepiciHme, еуропалык, жалпыадамзаттык мэдениетп мецгеру кай едцщ болмасын ал- дына коятын максаты болуы керек деген ойды колдайды. Эрине, еуропалык мэдениетп мецгеру ушш казак халкы агарту мэселесш icKe асыруы кажет. Бул ретте казак журты уинн орыс мэдениетшщ мацызын Шокан ерекше жогары багалады. Осы себептен де кептеген макалаларында казак даласында орыс мектептерш ашуды, баска да 6miM ошактарын кебейтущ кенес етед].. К,азак жерше дэрперлж жагдай мен жэрдемнщ тез1ме1з екецщгше кинала кещл аударады. Алгашкы кезде осы киын- шылыктардыц 6epiH патша ую меп шеше алады деп сети. Ресейдщ м эден и ет кетермелемек тэсшше улкен умгт артады. Ш окан Ресейдщ оку орнын 6iTipin, Еуропадагы гылыми жепстжтерд1 жаксы мецгерсе де, ез халкынан ажырамады, хал- Кыныц муцын, ecipece, калыц букаранын жогын жоктады. Г.Н.Потанин Еуропага куштарлык Шоканды ез халкынан ажы- рата алмады, керюшше, ол тэрбиеленген еуропалык рух ез елшщ кызметпис1 болуын м1ндеттед1 деп жазды. Ресей уюметшен нэтижел1 ютер куткен Шокан 6ipTC-6ipxe умшн узе бастайды. Эаресс, генерал Черняевтщ жорыгына катыс- кан ол орыс эскерлершщ отаршылдык озбыр icTepiHe наразы- льж бщщрш, кызметтен шыгып, ел ш ш е кетедь Н.М.Ядрин- цев Шокан туралы естелпшде: буратана халыктыц о к т ерке­ ниет нэрш татып, бипм алса да, бетен мэдениет халкыныц ыр- 130

к,ын ыгыстырганын кез1мен кергенде, 6ip жакты ыкпалдыц бо- лашагына сенбей, ез журтына оралуды жен керд1 дейШ. К,огам- ды уйымдастырудыц жолдары мен эдютершде Ш.Уелиханов еимшипк жолмен жасалатын реформата шешуин меселе деп карады. Сондыктан отаршыл ук1мет орындарына бфнеше рет усыныстармен барып та журд1. Н.Г.Чернышевскийдш «Философиядагы антропологиялык принцип» атты Батые Еуропа экономистершщ, оныц шннде Ст.Милдьдщ идеяларын карастыратын ецбепнде автордыц ре­ форма мэселелерше кезкарастарын колдауы кещ л аударарлык. Уелиханов соцгысынын жумыстарымен де жаксы таные бол­ ган. Чернышевскийдщ ойын дамыта отырып, реформада карас- тырылган элеуметпк кауымдастыктыц турмыстык, улттык, тек- тж, топтык психологиялык жене салт-дестур ерекшелжтер! ecK cpu iyi тше ед1 дейт. Революцияшыл демократтар реформа мэнш терюке шыгар- маганымен, алдыцгы катарга революциялык курес жолын кой- са, Уелиханов типтж агартушылыкты устанып, халык букара- сыныц eMipiH материалды жене рухани жагынан жаксарту кез1 реформа деп бщщ. К,огамдык прогрестщ 6 ip iH u ii шарты агарту мен гылым, 6miwuu таратуда, содан соц реформа журпзуде деп тусщщ. Уелиханов жалпы елеумегпк бакытсыздык себебш жап- пай сауатсыздыктан 1здед1. «Эдшетп басшы» идеясын жактады. Мэдениет дэрежесшщ экономикага тэуелдшш жайлы айтыл- ган жеке ойлары болганымен, жалпы алганда агартушылык по- зицияны устанды. E ip iH m i кезекте калыц букараныц наданды- гы мен карацгылыгын жою кажет. Олай болмаган жагдайда жур- п зш т жаткан экономикалык, еюмшипк жене сот реформалары- ныц мэнш букара T y c iH 6 e y i мумкш. Ал тупю макеат —элеу- метпк тецшздпе пен улттык канаудан арылган еркш, теуелаз когам куру. Уелиханов мэцгипк, шекшздис идеяларын непздед1, дамыт- ты. Дш турлершщ шпнде буддизма нагыз «гуманды Мм» деп багалады. Жалпы алганда, Уэлиханов дуниетанымы, оныц шы- гармашылык мурасы мен практикалык ю-эрскеп Орта Азия мен К,азакстанныц рухани калыптасуы жолындагы бшк белес бо­ лып табылады. К,азак агартушылыгыныц кернекп окш , педагог-жацашыл жэне жазушы Ыбырай Алтынсарин (1841—1889). Ыбырай дуние­ танымы калыптасуына туган ел, халык ауыз едебиеи, озык орыс едебиеп мен Еуропа ойшылдарыныц ецбектер1 елеул1 эсерш типздь Уэлиханов секш и Алтынсарин да ез халкыныц артта 131

калушылыгын жоюдьщ 6ipfleH-6ip жолы агартушылыкта деп сенд1 жэне Казакстандагы халык агарту iciH iH уйымдастыры- луы мен дамуына белсене араласты. Ыбырай Алтынсарин арнайы философиялык такырыпта ец- бек жазбаган, дегенмен, агарту жэне когам мэселелерш талдау- га арналган шыгармаларында дуниетанымдык ерекше шкдрлер калыптастырган. Ыбырайдын коптеген елецдер1 мен энпме- лершен оньщ коршаган дуниенщ санадан тыс жэне тэуелс1з eMip суретш дтн мойындайтынын байкаймыз. «Жаз», «0зен» сиякты елендер1 табигатты езшше тамашалау гана емес, соны­ мен 6ipre оньщ адам санасынан тыс жэне тэуелс1з екендш сезшеда. Бул —улы агартушынын дуние туралы кезкарасыныц 6ip жагы. Екииш, Ыбырай дуниеш жаратушы кудай деп бшедь Бул ойды ол коптеген шыгармаларында кайталап отырады. Мысалы, «Жараткан мунша тансык жаббар кудай!» (Алтынса­ рин Ы. Таза булак. А., 1988, 18-бет), «Жаратты неше алуан журт 6ip кудайым» деген елен шумактарында, «Мусылманшылдык- тьщ туткасы» т.б. енбектершде осы niKipfli куаттайды. «Мусыл- маншылдыктыц туткасында» букш дуниеш, жан-жануарларды айта келш, «муньщ бэр1 де жалгыз теццеа жок, уксасы жок 6ip кудайдын барлыгына, б1рлйше Ьэм кэмш жаратушы халык ~ кад1р екенд1пне дэлел болса керек» деп тужырымдайды. Ойды кайырып айтканда, Ыбырай коршаган дуниенщ объективт! OMip суреп н дтн мойындайды, сонымен 6ipre дуниеш жаратушы кудай деп бшед!. Будан Алтынсаринн1н дуниеге козкарасы де- измге жакын екенш коремгз. Кейб1р зерттеуш1лер Ыбырайды стихиялык материалист, д1нге карсы болган деп айтып жур. Мэселеш накты карасак, Алтынсарин Шокан сиякты татар жэне Бухарадан келген молдалар дшшщ озбыр тур1не гана карсы болган. Н.И.Ильминскийге 1882 жылы 12 кыркуйекте жазган хатында татар жэне Бухара молдаларынан окыган жастар эз дМ жагынан толык мешеу, оньщ есесше мусылман емест1н бэрше ешпенд1л1кпен карайтын болып шыгады деп керсетед1. Мундай думше молдалардьщ барлык акыл-парасатты тек Мухаммед дшшен тапкысы келепнд1г1н катты сынайды. К,ай идеология болмасын ресми жэне монополиялык турге айналса, ерте ме, кеш пе, оньщ токырауга ушырайтыны завды. Ыбырай мусылман дшшщ монополиялык, ресми идеология бо­ лып турган кезвдеп озбыр турше карсы шыкты. Мунымен катар Алтынсарин казак балаларына христиан flinin зорлап уйрету- ш1лерге де уз1лд1-кес1лд1 карсы болды. В.В.Катаринскийге 1888 жылдьщ 20 акпанында жазган хатында Бессонов А. Г. деген 132

мугал1мнш окушы казак, балаларына шжлл мен оньщ парызда- рын уагыздаганы туралы катгы ренжш жазды. Ыбырай «...муны- мен, окушылар мектебшщ келешегш гана емес, онымен кабат жалпы орыс-казак мектептершщ бэршщ де келешегш мулдем булд1рш алуымыз мумкш гой!» (Таза булак, 306-бет) дейдь Алтынсариннщ этикалык жэне эстетикалык кезкарастары кундылыгы жене мацызы жагынан ерекше орын алады. Мыса­ лы, жанагы «Жаз», «0зен» елендер1нде табигаттыц сулулыгы, кегорай шалгынды керк1, кумктей сьщгырлаган суы, кек- жиектщ мунарланган сагымы шебер тшмен суреттеледь Бул шыгармалар жастарды сулулыкты, гажайып табигатты суйе бшуге, курметтей бшуге тербиелещц. Агартушылык жешндеп кептеген хаттары мен жазбаларында Ыбырай казак балаларына эн-куйден, суреттен сабак беру керек екендшн мэселе eTin кояды. Будан жастарга эстетикалык тербие берудщ мацызын жогары багалагандыгын керем!з. Этикалык тербие жешндеп шюрлерш, ой-тужырымдарын багалы асыл мура деуге болады. Ец алдымен, Ыбырайдыц ез басы ете жогары дэрежел1 мэдениет neci болгандыгын айта кету керек. Оньщ достары мен жолдастарына жазган хаттарында кшнпешлдшк пен isrmix белп а айкын кершедк Yстазы бол­ ган Н.И.Ильминскийге жазган хаттарында улкен курмет пен штипат сез1мдерш биццрш, ал езшщ шэюрп есебшде болган А.А.Мозохинге жазган хаттарын удайы «суйисп досым» деп бас- тайтын. Кейб1реулерге агарту жумысындагы кемиил1ктер1 ушш катты сез айтып, решш бивдрсе, артынан артык кеткенше KemipiM сураган кецшш б1лд1ред1. Жастарды инабатгылык пен адамгершшгкке тербиелейтш шы- гармалары ерекше орын алады. Ецбекп сую, улкещц курметгеу, мешр1мдийк, кидшешлдипк сиякты касиегп кырда ескен бала- ларга тусшгкп болатындай ецпме, мысалдар аркылы жетизе бщщ. Ыбырай елеуметпк мэселелерд1 кептеген ецбектершде тал- кылайды. Ресей оку орындарынан б т м алып, еркениеттен нер таткан Алтынсарин демократтык-агартушылык идеяларын казак елшде жузеге асыру ушш талмай ецбек етп. «Кел бала- лар, окылык», «Онер, б т м бар журттар» сиякты елендершде жастарды енерге, бшмге шакырды. Ыбырай агарту кпнщ тек насихатшысы гана емес, сонымен 6ipre аса кернекп уйымдас- тырушысы болды. К,азак даласында бш м булагы болатын мек- тептермен катар ещ цркпк кэсшкер кадрлар дайындайтын ар- найы техникалык-кэсшпк оку орындарын ашу жешнде месе- ле кояды. Будан Алтынсариннщ когам ем1ршдеп enaipic релш 133

жогары багалагандыгы кершед1. Кейб1р зерттеулерде агарту- шылар сиякты Ыбырай да тек окыту, агарту ici когам омлршде шешупп фактор болатындыгын мойындаган деген 6ip жакты тужырымдар жасалады. Мундай ппард1 марксизм эдштемесш сыцаржактылык тургыдан дэрштеу деуге болады. Шындыгын- да, сол кездеп казак елшде агарту жэне сол аркылы онеркэсшт1 дамыту iciHeH баска кандай жол бар ед!?. Айталык, казак журты к е т е р т с жасап, патша уюметш кулатып, байларды жойды дейж. Сонда басым кепшшЫ сауатсыз кальщ кедей ещцрк K9ci6i жок елде жогары дэрежел1 эдшетп когам кура алады деп айта аламыз ба? Эрине, жок. Ендеше, Ыбырай айткан агарту ici, omiipic кэабш щ opKenaeyi сол замандагы казак халкы уппн б1рден-б1р дурыс жол едь ¥лы агартушыньщ iciereH iciHeH, шыгармаларынан ез халкы- на деген зор махаббатын, айрыкша камкорлыгын керуге болады. Н.И.Ильминскийге, В.В.Катаринскийге жазган хаттарында казак халкыньщ кецпп ашык, конакжай, мешр1мд1 екешн, жацага тал- пынгыш, бш1мге куштар журт екешн улкен суйкпениплжпен айтады. Халкыньщ езшдж мэдениеп дамуын ансайды, тшшщ бетен тшмен шубарланбай таза болганын тшейдь Н.И.Ильмин­ скийге 1862 жылы жазган хатында «молдалар ездершщ адам ба- сын катыратын ерекше касиеттершщ устше, казактьщ табиги тшш де бузып жур» деп рении б1дщред1. Сонымен 6ipre В1бырай казак халкы баска халыктармен ынтымактастыкта болуын жэне олардын мэдениетшен улп алуы керекттн эр уакытта уагыздап отыр. В1бырай толыгымен агартуды жактады, мектепт1 дшнщ ыкпалынан ажырату ушш куресп, исламныц феодалды-клери- калды идеологиясын сынады, мусылман дш басыларын, олар­ дыц дши-схоластикалык бипм жуйесш эшкepeлeдi. Алтынсариннщ когамдык-саяси кезкарастарына шынайы да терец демократизм, ез халкыньщ муддесш коргауга деген умты- лыс тэн. «К,ыргыз кайгысы» деген жазбаларында ол 1868 жыл­ гы отаршылдык канауды кушейту максатында жасалган эюмшшж реформасына наразылыгын бшд1рд1. Хальжка пайда- лы реформа кандай болу керек деген суракка берер жауабы Шокан Уэлихановтыц «Сот реформасы жешнде» жазбаларын- дагы ойларына жакын. Тарих пен когамдык кубылыстар, когам- ды езгерту жолдары туралы мэселеде Алтынсарин гылым мен агартушыльжка, олардыц турленупп купине сешм бшд1ред1. К,азак агартушылыгында, казак халкыньщ букш улагатты мэдениет1 тарихында улкен орын алган улы акын, ойшыл-де- мократ, сазгер Абай Кунанбайулы (1845—1904) болды. Оныц 134

шыгармашылык мурасы елец, дастан, философиялык, проза, аудармалар мен эндерден турады. Абай — казак эдебиетшде сыншыл реализмнщ непзш салушы. Ол «акынныц азаматтык парызы шындыкты бейнелеуде, когамдык кеард1 эдшет пен акылдын билшне жугщщруде» деп бшд1 Дуниетанымдык мэсе- леде Абай Алтынсарин секщщ деизмге жакын. К,удай —ез зац- дары бойынша дамып жататын елшемнщ алгашкы себепипа деп тусщщ. Абай дшбасылары мен дши надандыкты, фатализм мен ек1жуздшгкп атеизм тургысынан емес, К,азакстан агарту- шы-демократтарыньщ кебюшде кездесетшдей, «нагыз» дш не­ месе рационалдандырылган дш позициясынан сынады. Дшба­ сылары насихаттап журген сокыр ceiiiMiHe Абай акыл мен та- нымды карсы койды. Немесе, оныц ез сез1мен айтканда, «алла табарака уатагаланыц шэрпсс1з, гайыпсыз, oipjiiriHC, барлыгы- на, ...хактыгына б1рден дэлел журпзелпс болып, акылы дэлел испат кыларга керек» (К,ара сездер, 13-сез). Абай К,унанбаев езш щ аса дарындылыгы, ой-epiciHiH терендш, халкына деген камкорлыгымен элемге танымал бол­ ды. Абайдыц дуниеге кезкарасы ойы мен кыры мол, курдель Оны 6ip жакты багалау, 6ip бояумен керсету мумкш емес. Ду­ ние туралы nudpiHe келеек, деизмге жакын дедгк. Б1ршшщен, сырткы дуниешц санадан тыс eMip сурепндшн куаттайды. Мысалы, кырык ушшш1 кара сезшде адам «...кезбен Kopin, кулакпен естш, колмен устап, т1лмен татып, мурынмен и1скеп, тыстагы дуниеден хабар алады» (А.К,унанбаев. Шыгармалары- ныц 6ip томдык жинагы. А., 1961, 48-бет), —дейд1 Сонымен 6ipre кептеген елендер1нде, отыз сепзшдй сез1нде жан-жануарларды, адамды, TinTi, машина, фабрикаларды алла жаратгы деген тужырым жасайды. «Мен» жэне «мениа» деген философиялык мэселеш карастырып, езшдж тужырымга келед]. Акынныц ойынша «мен» —акын, жан, «менгкЬ - адам денесь «Мен» елмекке тагдыр жок эуел бастан, «мен1к1» елее елсш, оган бек1» деп, дене елгешмен жан елмейд1 деген корытындыга келед1. Абай таным туралы кунды ппарлер калдырды. Туй- ciKTepiMi3 аркылы дуниеден хабар аламыз, пайда, залалды айы- ратын куаттыц аты —акыл дейдк Кептеген елендер1 мен кара сездершен диалектикалык тужы- рымдар бейнесш керуге болады. «К,артайдык, кайгы ойладык, уйкы сергек» деген елен1нде: «Ж ас к,артаймак,, жол тумак,, т уган влмек, Тагдыр жок,, вт кен OMip к,айта келм ек», — деп, отыз CKiHiui кара созшде: 135

«Дуние — улкен квл, Заман — сок,к,ан жел. Алдыцгы толк,ын —агалар, Артк,ы толк,ын —т л е р » , — деп, дуние езгер1сте, дамуда екешн болжайды. Мунымен 6ipre эр нэрсенщ элшеу1 бар, елшеуш бшмек —6ip улкен керек ic деген niKip айтады. 0лендер1 мен кара сездерше зер салып кара- сак, кептеген философиялык мэселелерд1 карастырып, езщщк ой-niKip, тужырым жасаганын байкаймыз. Шыгармаларыныц басым кепшшгшде eMip, ем1рдеп адамнын орны, оньщ макса- ты, муц-муктажы туралы ой шертшедь Ендеше, философия­ ныц Heri3ri мэселес1 Абай шыгармаларында кецшен талкыла- нады деуге болады. Акынныц эстетикалык жэне этикалык мэселелер женшдеп ой-птрлер! сол кездеп когамдык ойдыц улкен белпс1 болып табылады. Оныц «К,улактан Kipin бойды алар», «К,ур айгай ба- кырган кулакка эн бе екен» деген елецдервде эннщ, куйдщ адам сез1мше эсер етер куатты кущреп, шипалы шапагаты коркем суреттеледь O cipece, жаксы эн мен тэти куйдщ ассоциативтж ой тугызып, адамныц еткен OMipumeri ец 6ip та- маша кездерш еске туаретщщпн шебер керсетедь «Жазгыту- рым», «Жаз» деген елецдершде табигаттыц керкем бейнесш ардактап, оныц адам ойы мен cesiMme шипалы эсер ететш дт баяндалады. Абай коркем сездщ эстетикалык мацызына ерек­ ше кещл белдь «Тыге ж еци, ж урекке жылы muin, Ten-meeic жумыр келст айналасы», — деп олецнщ «iini алтын, сырты кумю» болуын, бетен созбен сез арасы былганбауын, эрклмд1 мактап кайыр тшеуге арналмай, адамгершшпсп, инабаттылыкты дэрштеу керекттн баса айтады. Абай шыгармашылыгындагы непзп такырып моральдык проблемалар десек кателеспейм1з. Ецбекке, гылымга мойын бурмай, ауыл арасында бос кыдырумен кунш етюзген пысык- сымактар жешнде: «Осындай сидац ж ш т елде мол-ак,, Eopi де ш аруага келед1 олак,. Сырын т узер 6ipey жок,, сыртын тузеп, Б ар OHepi — к,у борбай сымпыс шолак,», — деп, oMipiH бос еткпш журген жастарды катты сынайды. Bcipece, пайдасы ушш арын саткан, еюжузд1 адамдарга жшркешшпен карайды. Жастарды азгырып, ру тартысы, болыс сайлауыныц партия таласына баурап журген ауыл аткамшерлерше: 136

«Ары кеткен алдамыш, M eni-ак, алда, секпешн. Балы тамган ж ас к,амыс, Ормасайшы квктешн», — деп peHimiH бщщре,щ. Жастарга гылым таппай мактанбауды, есек, eTipiK, мактаншак, ершшек, бекер мал шашпак сиякты мшез- дерден аулак болуды кенес етедь «дсемпаз болма эрнеге, Энерпаз болсац, аркалан. Сен де — 6ip xipniui дуниеге, К ет т н man т а, бар, к,алан!» — деп, эр адам когамда езшщ орнын алуы керектшн, ол ушш енер мен бшмге умтылуы кажет екендшн айтады. К,огам OMipiH тусшуде Абайдьщ кезкарасы, эрине, идеалистгк тургьща болды. Ол кездеп казак халкыньщ элеуметтж даму денгеш темен болуы себебшен когамньщ объективт1к занды- лыктарын дэл аныктау ете киын ед1. Дегенмен, акын алгашкы кезде елеумегпк icTepre 6ipa3 араласып, орта жуз руларынын басы косылган К,арамола съез1нде 76 баптан туратын жана зац ережелерш усынады. К,азак даласында реформалар енпзуге тал- пынады. Алайда, ecKi, феодалдык тэртшт1 6epiK сактагысы кел- ген бай-манаптар жэне отаршыл саясатты колданган патша ек1мет1 бул реформаларды аяксыз калдырды. Орыстыц алдьщ- гы катарлы демократтарымен таныс болып, п тр л ескен Абай реформалык талпыныстарыныц жузеге аспайтынына 6ipTe-6ipTe кез1 жетед1. К,азак ел1нде бай, кедей болып белшген таптардьщ арасындагы тартысты Абай айкын кердк Кедейлерд1н жокшы- лык турмысын «К,араша, желтоксан мен сол 6ip-eK i ай», тагы баска елендер1нде ем1рд1 реалист1к тургьщан суреттейд1, кальщ букараньщ ауыр тагдырына жаны ашиды, кутылар жол 1здейд1. ¥лы акын да Шокан, Ыбырай сиякты казак халкыньщ шыр- галаннан кутылар жолы —6miM игеру, кэсшт1 дамыту, аянбай ецбек ету деп бшед1. Bcipece, ецбекп дэрштейд1. «Ецбек етсец ертбей, Тояды карныц тыенбей», немесе, «Бакпен аск,ан патшадан Мимен аск,ан к,ара артык,. Сакалын саткан Kopiden Ецбегт саткан бала артык», ~ деген сездерде каншама философиялык тужырым, ой жатыр. Аянбай енбек ету аркасында гана адам дурыс турмыс кура 137

алады, агайын-туыска шапагаты тиш, курметке беленед1 деп тужырымдайды. Абайша, сену ушш алдымен тусшу кажет. Бул ойлары Пьер Абеляр, Фарабиге жакын. Абай адам мэселесш онын кайшылыкка толы когамдык болмысы аясында карастыра- ды. Осыдан келш адамнын элеуметпк белсещцлш, шыгар­ машылык мумкш дш ш нщ шекс1здш туралы идея туады. Ал Адам — эз тагдырыньщ кожасы жэне курушысы. Адам Tip- ш ш п н щ б1регейлт, жердеп т1рш1лшнщ кундылыгы, эр адам жаныныц кайталанбас сонылыгы идеялары — Абай тужы- рымдамасындагы Heri3ri идеялар. 0 з шыгармаларында ол адамга мешрбандык корсету, сулулыкка умтылу —жогары имандылык касиетшщ белгкп, KopiHici деп айтудан жалык- пайды. Адамдардын эр турл ш п жайлы айта келш, Абай эр адам­ нын ом1рде ез орнын табуыньщ мацыздылыгын атап керсетедь Адамнын оз орнын, езш табуына жол еытеу, багыт беру — агартушынын, букараны тэрбиелеушшщ 6ipiHmi мшдеп осы деп бшедь Осьщан келш «Адам бол!» деген Абай этикасыныц непзп принципшщ магынасы мен мэн! ашыла туседг эр адам езш щ шыгармашылык мумкшдШ гш icKe асырып, езш жеплд1ре алады жэне жетьтйру] тшс. Абай — улы гуманист. Абстрактылы, утопиялык сарынды гуманист. Ол кудай идеясын адамнан жогары сырт куш деп кабылдайды. Олмес жан туралы, мэнгипк, шекс1зд1к жайлы ой козгаганмен, бул угымдар дши магынада емес, Фараби секиш ип icTep мен ойдыц элеумет жадындагы мэцплйстшш деген тусппкте кепршед1. Абай эред1к «мен» жэне «мешкЬ деп метафизикалык турде адамныц рухани дуниесше тэн прпилйш, биологиялык бол­ мысын карама-карсы кояды. Эйтсе де бул карама-карсылык- ты жан мен тэн дуализмше дешн ербпе коймайды. Осылайша Абай адам мэселесш этикалык, когамдык-саяси, т.б. аспек- йлерде гана карастырып коймай, толык философиялык дэре- жеде угынуга умтылганын атап оту1м!з кажет. Оз халкын шын пейшмен суйген Абайга ултшылдык, шо­ винизм, д1ни тез1мс1зд1к жат. Ол оз халкын 6ip орында турып калмауга, туйыкталмауга, рухани байлыктарын эр халыктыц, соныц iпг1нде орыс халкыньщ жетюпктершен байытуга ша- кырды. Абайдыц eMipi, шыгармалары терец адамгершшк ма- гынага ие жэне агартушылык-тэрбиелж мэш жагынан бага жетпес кунды дуние. 138

3 тарау ФИЛОСОФИЯ. МЕТОДОЛОГИЯ. гылым

i l l Онтология «Онтология» термиш грек тшшде eKi сез пркесшен турады: «ontos» —болмыс, «logos» —ипм. Демек, онтология фек тшшен аударганда болмыс туралы ийм дегещц б1дщред1. Фило- софияда бул термин XVII гасырдан бастап колданылады, 6ipaK оньщ сол кезге дешнп де тарихы бар. Ею жарым мыц жыл бойы философтар элемдеп адамныц орны туралы ой толгап кедщ, соныц нэтижеанде философияда осындай ерекше сала калып­ тасты. Онтологияда «болу» деген касиетке ие болатын барлык нэрселер мэнш ашуга непзделетш болмыс мэселесшщ сурак- тары карастырылады. Онтологияныц непзп категориясы «бол­ мыс» болып табылады. Философияньщ калыптасуы да онтологияньщ пайда болуы мен дамуына аркау болган непздермен байланысты. Кептеген фило- софиялык жуйелерде баска да категориялар арасындагы ец ма- цыздысы «болмыс» категориясы болып табылады. Болмыс батыс­ тык рефлексияда базалык категория деп саналады, ейткеш ол зат­ тардыц менш бейнелейдь Бул мэндшк «болудыц» сипаттамасы болып табылады. Батыстык адам мацызды дуниетанымдык мэселелерд1 шешу барысында ой толгауды ец аддымен «барды», «болуды» тусщщруден бастайды жэне бул ойлаудыц непзп азыгы болып табылады. Дуниеге келгеннен кешн адамды мынадай сурак- тар мазалайды: «К,оршаган орта неш 6umipefli?», «Оньщ шыгу теп калай?», «Элем мен адам болмысыньщ шетю тупнепз1 не?». Болмыс туралы ец етк1р сурактар кудайдыц куд1реттш1гше кумэн келпршш, ортодоксальды акыл-ойдыц дагдарысы тусын- да койылады. ЭлдеШр 6ip кудайлар пантеоныныц бар екендшне, ом1рде орын алган экзистенциалдык дагдарыстык ахуалды ток- татуда олардьщ устемдш мен кудфетше кумэн келпр!лепн 140

элеуметпк катаклизмдер мен элеуметпк сшкпнстер тусында ортодокстар арасында скепсис кушейе туседк К,органы кудай- лар мен калыптаскан нормалар болган ем1рлис преуден айры- лу, турактылыгына гасырлар бойы адамдар ceHin келген этика- лык кундылыктардыц салыстырмалыгы мен субьективтинп се- шмаздж пен урей уялатып, гасырлар бойы калыптаскан байыр- гы кезкарастардыц жойылуына экелед1. К,алыптаскан экзистенциалды тыгырыктан шыгу жолын бол- мысты рационалды турде непздей отырып, оньщ шынайылы- гына сешмдипк б1лд1ретш философия корсетед1. Болмысты ра­ ционалды непздей отырып, философия осыган дейш OMip cypin келген мифпк-дши тэжгрибеге философиялык рефлексия жа- сай отырып, дуниетанымдык мэселелермен айналысады. Осы уакытка дейш пайымдалмай келген болмыс осы жерде орны бар мэндшж ретшде зерделене бастайды. Болмыс мэселес1 — бул ез бастауын адамзат баласыныц коршаган орта туралы дши иллюзиялардан (сагымдардан) бас тарткан кезшен алатын фи­ лософиялык рефлексиялардыц 6ipi. Философияныц калыптас­ кан кезшен бастап адам коршаган орта туралы иллюзиялык- мистикалык козкарас шецбершен шыгып, оныц мэндш тне алгаш рет уцше бастайды. Дамыган теориялык рефлексия ар- касында адам накты элем туралы, ©3i туралы, езшщ накты жаг­ дайы мен максаты, езшщ элемдеп накты рационалдык устем- дЫнщ мумкшджтер1 мен шектер1 туралы шындыкка жакын козкарас калыптастырады. Философия аркасында адам эз кущретшщ жаца формасына ие болады. Бул козкарас бастапкыда адамга куанышты эсер erri, кешшрек элемге деген астамшыл катынасты калыптастырса, ал XX гасырдыц соцына карай адам ол катынасын жогалтып, негативп багалауга кошп. BipaK буныц келешегше карамастан, бастапкыдагы акыл-ой кущретше деген ссшм мен суйенил адамга рухани еркшдйс пен белсенд! эрекет сыйлады. Элемге деген мундай белсецщ эрекетпк жэне рационалды катынас болмыс- тагы белгии 6ip туракты жэне кажетп нактылык туралы ойга бутшдей непзделдд. Бул ой элемде белгш 6ip зацдылыктыц, тэртштшж пен уйлеымдшпстщ бар екецвдп туралы идеямен тыгыз байланысты болды жэне философияныц кемег1мен непз- делдь Ал адамныц туракты жэне реттшжпен ©Mip суруше кешлдис беретшдей нэрсе, эрине, акыл-ой болып табылады. Элем мен Адам турактылыгыныц кепш ез-езше жеткшгкн жэне универсалды абсолюттж акыл-ой болып табылады. Бул абсолюттж акыл-ой элемдеп турактылыктыц, преудщ жэне 141

рстплжтщ Heri3i ретшде абсолюттж болмыстьщ бар екендшн айгактайды. Осы болмысты зерде аркылы пайымдауга мумкщщк беретшдей абсолютах акыл-ой Тутастык. пен Универсалдылык,- тьщ кепЫ бола алады. Ал ойдагы болмыстын e3i тутас жэне ажырамас, нагыз жэне мэндшж ретшде кдлыптасады. Бфак осын- дай сипаттамасыз болмыс та, акыл-ойдыц ез1 де жок,- Абсолюттж акыл-ой ретшдеп философияныц ©3i барлык жалпылык туралы рефлексия, Элем мен Адам, олардыц аракатынастарына абстракциялык денгейде рефлексия жасау. Мше, дэл осындай непз акыл-ойды курылымдауга (конструирование) мумкщщк беред1, ягни болмыс туралы тек оган деген ойша кезкарас аркы- лы пайымдауга жагдай жасайды. Болмыстын бар екендш туралы тек рефлексия аркылы, ол туралы абстракциялык ой-толгау ар- кылы гана коз жетюзуге болады. Егер абсолюттис акыл-ой бол­ са, онда ой аркылы болмыстьщ езш жете игеруге жэне ол тура­ лы туйшдер жасауга болады. Болмыс туралы абстракциялык- пайымдык козкарас оныц уакыттан, сез1мнен тыс екендш, онын жойылмайтындыгы туралы шартгармен тольис,тырылады жэне оны тек зерделеу тэсш1мен, ягни философиялык рефлексиямен гана игеруге болады. Демек, болмысты игеру барлык жалпылык децгейщце мумкш болады. Жэне адам осы философиялык реф- лексиялау кабшеп аркылы осы барлык жалпылыкты мойында- гандьщтан, бул таза акыл ретшде адамньщ элем туралы кезкара- сына оньщ ретплит, зандылыгы жэне кажетгшш туралы идеяны косады. К,удайдьщ куд1ретше кумэн келт^рген адамдардьщ ец бас- тапкыдагы азапты 1здешстер1, осы абсолютак бастау идеяларымен байланыстылыгы бекерден-бекер болмаса керек. Олар бул езшдж универсалдылыкка езш-ез1 саналы турде сезшу аркылы, субъ- ективтшжке ие болу аркылы жета, ал оны б1регейлещнру таза акыл болып табылады. Акыл-ойдьщ болуы мен оныц болмысына деген ссшмдшжке ие болу адамга озшщ болмысында жене элем болмысында рухани куш-жигер беред1 жэне езш, санасын жэне коршаган ортаны езгертуге, эрекет етуше жагдай жасайды. Ал ез ойы мен жоспарын, сырткы курылымды езгертудеп ез эрекет! мен актш жузеге асыру уипн адам элемге деген кезка­ рас тэсш1 бейнеленетш жэне ондагы адам болмысы аньщтала- тын философиялык онтологияны дайындап шыгаруы THic. Элемдеп адам болмысыныц тэсш1 жэне элемге катынас типгндеп оньщ бейнелену тэсш1 онтология болып табылады жэне одан букш адам элем1 туындайды. Демек, элемдеп Адамньщ пози- циясы коб1не социомэдени нактылыкты, ягни Адам элемш па- йымдау мен калыптастыруга мумк1нд1к бередь 142

ЗАЛ. Шыгыстык мэдениет элемшдеп адам болмысы мэселесшщ койылуы Шыгыс дэстурлер1нде болмыс такырыбыныц калып- тасуы шынайы жэне еткшии болмыс такырыптарымен тыгыз байланысты. Болмыстагы шынайылык пен откшшшжтщ ен ертеде тусшд1ршу1 мен олардыц айырмашылыгы Ригведа гимндер1нде (Насадиясукта) кездеседь Онда «сат» деп белп- ленетш шынайы болмыс хаосты уйлеамдшжке, тэртшке занды турде реттейтш элемдж куш релндс аныкталады. Отюнин элем шынайы болмысты алмастыратын, салыстыр- малы турде ауысып отыратын, кезге KopiHin кана туратын са- гым тэр1зд1 нактылык болып табылады. Шынайы болмыстан озге шрамандар болымсыздыкты да айырады. «Асат» деп атай отырып, аскеттер оны киратушы куш ретшде сипаттайды. «Кена-Упанишадтагы» интеллектуалдык пайымдауларда бол­ мыс сез1м мен акыл-ой аркылы кабылданбайтын, 6ipaK ез фор- маларыньщ накты KepiHici аркылы оньщ бар екен дтн тужы- рымдауга болатын —Брахман деп туащцршед1. Егер оньщ фор- малары болса, онда оньщ мэш де бар, —деп тушндейгп аскет­ тер. Ал мэндшж деген не? Бул суракка Удалака былайша жау- ап берсдг «Барльщ ... жаратылыстьщ Ty6ipi Мэндыжте, турагы Мэнд1лжте, суйешш1 Мэндшжте». «Бхагавадгитада» мифтж Кришна Брахман деп аталатын мэндш1к тур1ндеп болмыс тура­ лы айта келin, шынайы болмыс пен еткшии болмыстьщ айыр- машылыгын дэл керсетед1. Кришна ушш шынайы болмыс — Жогаргы Брахман —мэнгшжке оранган болмыс. Оньщ баста- луы да, аньжталуы да болмайды, оны ешк1м тугызбайды, ол бузылмайды жэне оньщ мэн1 бук1л элемд! жэне одан тыс нэрсеш це алып жатыр. Брахман —жалгыз, ол 6ip мезетге мэнд1 де мэназ, ол мэнпл1к жэне шекс1з. «Бул букш элемнщ ен бойын камти- гын нэрсе, ешкашан да бузылмайды. Тек денелер гана еткшшшщ бейнеа. Ол болса — мэцгшж. Олшенбейтш, ол ешкашан да- элмейд1». Брахман Typinaeri болмыс туралы идея шрамандардьщ ец алгаш элем Hiн; мифологияльщ картинасына деген сен1мд1 жо- галтканда ец алгаш халык алдына шыккандагы рационалдык аринцип1 болды. Ертедеп Ущц аумагындагы улы езгерютер тусында, 6ip мифо- логиялык тус1нжтщ орнына еюншкл келш, 6ipaK ездершщ кудай- парына деген ceHiwmi жогалтып жэне де жаца озге халыктардыц 143

экелген куд1ретше сенбеспк бивдрш, адамньщ eMip камына катысты манызды мэселелер шеиимш таба алмай жаткан кезшде адамзат акыл-ойыныц купине деген шаманнын (баксыныц) бо- йындагы умгг халыктыц бойында сешмдшгк уялатты. Осылайша Арджуна Кришнаныц отюр уэждерше сене отырып, согыскд ба- тыл Kipicefli. Онын батылдыгы мен ежетгшп, Брахманмен мэцп байланыс орнатканы уипн, Атманнан колдау табады. Адамга ашылган Акикат бойынша ол «Менге» (Атманга) ие бола отырып, ез мумкщщктершщ кекжиегш кецейте тусед1, егер ез болмысында уйлеамдшйс болмысын, табиги элем болмысын бузбай, зацмен, тэртшпен журсе Мэндинкпен байланыс орна- туга кабшетп болады. Адам болмысы ол езшщ «Менге» ие бол- ганын санасымен сезшу аркылы ашылады, ягни езшдж «Меннщ» рухани кекжиегш кенейту аркылы, езшщ элемге катыстылы- гын, элемнщ байланыстарын, курылымдык элементтерш, фор- маларын бузбай эрекет ету мен пайымдалган болмыс аркылы Брахманмен косылуга болады. Кершбейтш Универсум идея- сын непздей отырып, ущц онтологиясы адамнын элемдеп езшдж позициясын айкындайды. Элем жеплген жэне эдем1, езшщ к,урамдас-курылымдык, элементтер1мен e3i туралы кезкелген кезкарастан асып туседк Сондыктан кайта куруга тырыскан кезкелген белсевдд умтылыс жузеге аса коймайды. Адам керш­ бейтш Мэндшйстщ эр турл1 курылымдык тузЫмдер! мен фор- маларын угынуга кабшетп жене сонын, непзшде ол туралы кез­ келген логикалык конструкция 6ip жакты жэне шектеул1 екендтн тусше алады. Шектеул1 жэне 6ip жакты кезкарастар эдегге накты емес, 6ip белгкйздиске деген сешмд1 тугызады. Адам болса, философиялык рефлексияныц кемепмен Нактылыктьщ (кернекипктщ) не екеш туралы бш м ала алады жэне ол бол- мыска ие болады. Осы Нактылыкты непздеу —философиянын прерогативасы жэне ол адамга тыныштык экелед1, Мэндшпспен 6ipiryiH, онымен байланысын камтамасыз етедь Индуисик дуниетанымда болмыстын тутастыгы, эр турл1 барлык удергстер мен заттарды 6ipiKriperiH жалпылыгы туралы да идея бар. Бул идея элем мен адам eMip сурушщ шетк1 тупнепзш 1здеуге багдарлайды. Болмыстьщ ш ети тупнепзшщ субстраттык жэне курылымдык сипаттамаларыныц дэйекп дэлелдемелерш 1здесируге умтылу адамга бул дуниенщ шы- найы болмысына сенуге, езш осы элемнщ курамдас элеменп репнде ce3iHyre непз болады. Индуиспк дуниетанымдагы мундай багдар эзотериялык емес кещл-куйдеп адамньщ бул дуниедеп бар нэрсемен куануга жэне шаттануга умтылуын бейнелещп. 144

Даршандардьщ дуниетанымынан кершетш рухани жетютж позициясы тек сез1мдж лэззат алуга деген кумарлыкка жэне элемге деген 6ip жакты гедонистж кезкараска карсы багыттал- ганымен, А.Швейцердщ тю рш ш е, ем1рд1 TepicKe шыгармайды, керюшше, eMipre терен i3ri курметпен карайды. 0Mipre деген принлжтж жэне материалдык мудде терюке шыгарылмайды. Олардыц концептуалдык туйшдершщ мэш материалдык элемде бар затгар мен удерютердщ болмысын жоймау, табигаттын (Брах- манньщ) бсюткен тэрпбгн бузбаумен сипатталады, ce6e6i дхар- мамен орнатылган уйлеамдшж бузылса, адамньщ бул ic-эрекеп Kayinri деп саналады. Олардьщ философиялык ой толгаулары мен апологетикасы, сондай-ак, рухани болмыс кундылыктарын пайымдаумен жэне сезшумен де байланысты. Бул рухани бол­ мыс адам болмысына кажетп Карма зандылыгын бузбай, элемдеп тепе-тендпсп сактауга мумкшдж бередь Рухани жетю- пкке жету, бул элемде болуьщныц б е л г т медитациясын жасау жэне когамньщ, отбасыньщ жуктейтш MiHflerrepi мен функция- ларын орындау, даршандардьщ ойынша, индивидтщ кунделжп п рш ш тнде жетюпей жататын нэрселердщ орнын толтырады. Букш галаммен салыстырганда езшщ бул дуниеде болуыныц 6ip мезетик екенш сезшген адам элемнщ озара 6ip-6ipiMeH ты­ гыз байланыстылыгын жэне езшщ жауапсыз болмысы мен бас пайданы гана кездейтш эрекеп ез урпактары ушш кандай сал- дар экелетшш (Калиюта) угынуы тшс. Индивидтщ болмысы заттар мен удерютердщ жэне нистп, куштарлыкты канагаттан- дыруга кажетп тагы баска нэрселермен байланысты болгандык­ тан, дхарма, карма, артха - бул индивидтщ соцгы максаттары- ныц пайымдык аныктамалары болып табылады. Рухани болмыс кажетплшне багдар устанган ундиик дар- шандар eMipfli непзп атрибут репнде санай отырып, оныц бар- лык кубылыстарын да терюке шыгармайды. Бул олардыц суб- станционалдык элем туралы айналыскандыктарынан кершедь Олар элемнщ болмыстылыгын непздеп кана коймай, оныц курылымдылыгы мен субстанционалдылыгын дэлелдеуге ты- рысады. Санкхья, миманса, ньяя, вайшешика сек1лд1 индуизм жуйелер1нде субстанцияны 1здеу мен непздеуге деген кызы- гушылык орын алды. Озге дуниетанымдык багдарларда Брах­ ман ретшде аныкталган жэне белпленген бул субстанция- ныц олар заттай турш 1здеуге умтылды. Егер вайшешика субстанцияныц он турш (тертеу1 атомдардан туратын физи- калык, ym ey i - сез1ммен кабылдайтын, eKeyi — созылмай- 10-3219 145

тын) айырса, ал санкхья ею бастауды (пуруши жэне пракрити) гана мойындайды. Чарвактар мен джайналыктар болса, ездершщ субстраттык-заттык концепциясын усынады. Чарвактар мате- риалдык элем нагыз болмысты бшд1ред1, ол нагыз жэне тутас деп есептесе, джайндар субстанциянын турактылык, унемипк жэне созылмайтын касиеттерш мойындайды. Субстанциянын бар екецшгш оныц болмысы мен козгалысы, коп кырлы атри- буттары аркылы ангаруга болады. Субстанцияны жэне оны курайтындарды, оньщ атрибуттарын бшу адамга рухани пара- саттылыкка жету барысында дурыс OMip суруге cenTiriH типзедь Егер чарвактар бул парасаттылыкты б1рпуден, адамгершшйс пен материалдылык уйлеамдшгшен, адамгершипк жэне сез1мд1к гедонизмге жетуден, ез болмысында езщщ толык айкындаудан керсе, ал джайндар еллмщ болымсыздык репнде толык карсы алуды да умытпау керек деп санайды, ce6e6i бул дуниедеп ез болмысын ертсл1-ксш болымсызга да айналады. 0л1м туралы умытпаудыц кажеттшш бул ем1рдщ кызыкшылыгына енш кет- кен адамньщ кенеттен келген болымсыздык алдында дайын болуынан кершедь Индивид ел1мд1 езшщ болмысына тэн емес нэрсе репнде емес, болымсыздык о баста езшщ болмысына тэн нэрсе ретшде адамгершипк тургыда кабылдауга дайын болуы ти1с, ейткеш адам болмысыныц шынайылыгы болумен де, бо- лымсыздыкта болумен де сипатталады, бейболмыстьщ бар екенш «осы болмыста» да сезшумен ерекшеленедь Материалдылык- тыц, сез1мдшгктщ ез орнын багалай отырып, заттар елем1 мен адамдар элемшде ез парызын аткара отырып, адам езшщ кал­ ган eMipiH ой-толганыска, ел1мд1 болмыс пен бейболмыс катар eMip суретш мэцп айналымга етудщ 6ip кезещ ретшде кабыл­ дауга арнай отырып, куйбец прцшшстен бас тартады. Сондык- тан, ел1мд1 бейболмыска етудщ табиги жолы репнде ешкандай коркынышсыз, саналы турде карсы алады. Шыгыс аймактардын философиялык жуйелершдеп шыгыс адамыньщ бeлceндiлiгi оньщ пкелей адамга багытталгандыгы- мен ерекшеленед! Адам езш жэне ез кабшеттерш дамытып, жепдщре отырып, табиги жуйелердщ жет1лген формасына дейш кетершед1 жэне адам мен элем, табигат зацдылыгы мен табиги ортаныц болмысы арасындагы уйлеамдипкп сактай отырып, табигаттьщ дамуына ез ыкпалын типзедь Элемдеп болмыс бутшдпс, бастапкы тутастык (сингулярлык угымына жакын) ретшде кептеген сансыз обьектшерге, оныц шинде адамга да эр турл1 эсерлерш типзедь Адамныц ic-эрекеп мен оныц салдарлары, эр турл1 техникалык, технологиялык, 146

шаруашылык. ыкдалдар галамныц букьп объектшерше эсер етед1 жэне бул куштер 6ip -6ipiH e согылып, сонымен катар олардыц салдарлары да букы гарыш болмысына бутшдей ыкпал етедь Сондыктан да элемдеп адам болмысы туралы ой толгаган Шы- гыс философтарыныц осы мыцжылдык рухани тэж1рибесшщ манызы жогары болды. Бул Даналыкка Батыстык элем рацио- налдылыгыныц 6ipi ретшде гылым салыстырмалы турде жас болгандыктан унем1 ден койып отырды жэне Ka3ipri кезде де оныц купияларына Батыстык мэдениет зор ыкылас б1лд1руде. ЗА.2. Батыстьщ мэдениет элемшдеп адам болмысы мэселелершщ дам у жолдары Антик мэдениепнде узак уакыт бойы адамныц элем- нен ажырамас жэне терец байланысы бар екендц-i туралы идея мойындалып кедщ. BipaK уакыт оте келе сонымен катар элемдеп адам болмысыныц жаца кезкарасы да калыптаса бастады. Адамныц элемдеп орны туралы бул жаца козкарас тек адам болмысыныц гана емес, оныц жалпылыктагы, универсалдылык- тагы болмысында туракты непзшщ мэселелерш шешудщ мул- дем жаца тэсипмен байланысты болды. Муньщ оз1 адамды тек эз eMip камымен белсещц айналысу гана емес, барлык багытта белсецщ эрекет етуд1 интуитивп угынуга экелдь К,ойылган мэселеге жауап 1здеу оныц непзш непздеуден басталып, кей1н1рек адамныц белсещц эрекепнщ ез1н1ц мэш туралы суракка жауап 1зделе бастады. Жауаптыц генезис! (шыгу Teri) адамныц табигаттан бол1нш шыгу мумк1ндшн пайымдаудан жэне табигатка катысты оньщ и м екендш туралы мэселеш шешуден келш шыгады. Суракка жауап 1здестфу мынадай мэселелерд1 талкылаудан басталады: жазмыш пен тагдыр, жауапкерш1л1к пен парыз такырыптары, эз орнын белсенд1 турде озгерту мумкшдш мен ез болмысы­ ныц мэнш езгерту мэселелер1. Адам мен табигаттыц байланыс- тылыгы идеясын кабылдап жэне белюе отырып, батыстык фи- лософтар болмыстыц нактылыгы мен шынайылыгы мэселесш шешуде акыл-ойга сен!м б1лд1рд1. Акыл-ойга сен1м б1лд1ру болмыс мэселес1н шешуде эз нуска- сын (вариантын) усынган парменидтж философияда ерекше ай- кын кершед1. Парменидт1ц niKipiHme, нагыз болмыс —бул эрка- шан да бар нэрсе. Ал болмыс эркашан да тутас жэне белшбейтш 147

болгандьщтан, ол туралы ой да бутш жэне болшбейш, онын устше оньщ ез болмысы бар. Нагыз болмыс —бул акыл-оймен игершетш болмыс. Эр алуан турлердеп б1регейлж, ондагы жалпылык, езгермел1 жэне агымдагы заттардагы турактылык пен езгергсаздж угымдарда керше алады жене олар туралы оймен тепе-тен, Мэндипк мэселесш шешуде жана тэсьчд1 Парменид былайша тусиадредг «Ой жэне ойланатын нэрсенщ eKeyi де б1рдей». Бол­ мыс пен ой тепе-тен. Адамды субъективтшж шенбершен тыска шыгарып, объективтыж денгейше жетюзе алатын жэне онын дэйектш т мен кумэнпздйш непздейпн ой адамга сешмдшк бередь Бул жацалык эмпирикалык нактылыкка багынышты емес акыл-ойдьщ дербестт туралы идея непзделуше экслдк Акыл- ойдьщ дербестш идеясы, 6ip жагынан, Абсолюттж акыл-ойдьщ кушше сенуге мумкшдж жасады. Бул сешмдшж адамга куры- лымга белшбейтш, уакытта да, кедютжте де, озгерктер удеркшде де усакталмайтын ез болмысындагы шетю тупнепзде Тутастьж,- тьщ бар екендш туралы тужырым жасауга мумкщщк бердь Дэл осы Абсолюттж акыл-ой болмысы тэртшп камтамасыз ететш жэне турактылык пен бержтшжп сактайтын сешмд1 базистж куш репнде коршаган элем туралы кезкарасты адам бойында калыптастырады. Екшин жагынан, Парменид 93—99 жагдайын непздей отырып, бардьщ ез1 туралы, осы каз1р мэндшщ бутш дт туралы ойды непздейщ. Парменидтщ ciHipreH ецбегшщ мацыз- дылыгы мынада: ол элемдеп ез эрекепмлз барысында 6i3 кумэн келпре алмайтын интеллектуалды-идеалдылыктьщ ерекше бол­ мысы саласын, аймагын алгаш рет ашып жене оньщ физика- лык табиги объекплермен б1регейлш мен айырмашылыгы денгсшндеп болмысы мэселесш кетерш кана коймай, накты- физикалык та, накты-абстракциялык та объекплердщ барлык б1рлжтершщ жалпылыгы болып табылатын мэндшж ретшдеп болмысты абстракциялык-идеалдык денгейде пайымдайды. Бул жалпылык ~ тутас жэне жалгыз, узджшз жэне мэнп, 6ipaK ажы- рамас жэне бутш: Ж эн е де ол бвл1нбейд(, ейткеш ол барлыгында 6ipdeH емес, М ына ж ерде ешк,андай да артык, емес, Ана жерде ешк,андай да кем емес, Сондык,тан да уздЫ аз ол, 6ipaK, мэнмен толыск,ан, Барлыгы да уздЫ аз, ce6e6i: м эндш кт ер 6ip-6ipm e тартылган. Сонымен, Парменидтщ ойынша, физикалык заттардьщ бар екендтне кез жетюзгеннен кешн Жалпылыктьщ болмысы б1ртутас жене езьезше тепе-тен ретшде, мецп жэне к а ж е т репнде, туракты жэне езгерюаз репнде, табиги элем мен адам- 148

ньщ емф сурушщ кепип ретшде коршедк Адам физикалык нак- тылык,тыц болмысына гана сенш коймай, сонымен катар, ез1мен 6ipre уакыт кещетптнде катар OMip суретш жэне мэдениетте калыптаскан, ягни абстракциялык жэне идеалдык объектшер мен кубылыстардьщ барлыгьша да кумэн келпрмеу1 тшс. Оньщ уетше, адам Абсолюттж акыл-ойдьщ кушше де ceHyi керек, ейткеш ол идеалды мэндшктер элемш калыптастыра отырып, оган бакы- лау да жасай алады, ce6e6i кажегплжке байланысты курылган барлык нэрсе 6ip мезетте жойылып кете алмайды. Адам тудыр- ган барлык нэрсе (ю-эрекепмен болсын, акыл-ойы аркылы бол- сын), TinTi e3i жогалып кеткен жагдайда да бар жэне болады. Элемде накты бар нэрсенщ бэр1 туракты жэне мэдениет пен адам элемшде езгергс болса да ол жойылмайды. Парменидтж болмыс, оньщ еткф коллизиялык формада ко- йылуы мен пайымдалуы акыл-ойдын, эмпирикалык-стихиялык децгешнен абстракциялык децгешне белсецщ турде этуше непз болды жэне философиялык, логикалык жэне математикалык ойдыц алга дамуына серпш берд1. Хайдеггерд1ц дэл сипаттаганындай, Парменид mMi батыс- тык элемнщ тагдырын шешт1. Батыстык адамныц элемше e3i nrepyi THic трансценденталды болмыс туралы идея, адамныц бастапкы OMip сурушщ шарты рет1нде бул дуниенщ жетш- мегенд1п туралы идеялар енпз1лд1. Сондыктан осы кезден бас­ тап адам элеми одан ары жет1лд)ру ушш оны взгерту1 THic. Мундай дуниетанымдык ыкцал идеалдык тургьща да, кей кездер1 практикалык тургыда да элемдеп адам болмысын озгертуге умтылган антиктж конпепцияларда кездесед1. Мысалы, киниктер болмыстыц бектлген нормалары мен кундылыктарына карсы шыгып, оларды OTKiHmi деп багалады. Олар заттардыц алдында бас ию, нормаларды сезс1з кабылдау адамды нагыз болмысынан айырады деп есептеп, нигилиетж тургьща тер1ске шыгарады. Киниктердщ niKipiHuie, элемдеп адам болмысыныц шынайылыгы табигат зандарымен сэйкес журугнде, ал ол ушш рухани адамгершшж тургыда езгеру кажет. Бул озгерудщ мэн1 niKip айтудан сактанумен сипатталады, eHTKCHi когамда кабылданган адамгерш1л!к кэзкарастар, нормалар мен зандар —шартты, ал олар туралы бипм мен айтылган пж1рлер — релятивт1 болып табылады. Стоиктер мен эпикуршылар элемдеп адам болмысын прак­ тикалык езгертуден бас тарта отырып, киниктерден езгеше жол- ды усынады. Стоиктер - атараксияга жетуд1, эпикуршылар - лэззатка бер1луд1 усынады. Алайда шынайы болмысты курас- 149