Философия

тыру эркашан да батыстык адамньщ сушки максаты болып кедгц жэне батыстык модениет дамуыньщ он бойында ол эр турл1 формаларда коршд1. Элеуметпк кайта к¥РУлаР максатында адам- ныц шынайы болмысын курастыруга тырыскан бул умтылыс- тар, ocipece, Жацгыру дэу1ршдеп кептеген утопиялык концеп- цияларга тэн (Т.Мор, Т.Кампанелла). Карл Мюнцер жерд1 тец- дей б о л т берущ усынды. Ол революциялык эрекетке практи- калык катысуы аркылы 03iHiH утопиялык идеалдарын тпселей нактылыкка айналдыруга тырысты. Реформация дэу1ршдеп бфкатар элеуметпк-саяси жэне дши- идеологиялык козгалыстар да адам элемше практикалык ыкпал етуге умтыла отырып, оны жейдщру мен кайта куру максатын коздедк Бул, ец алдымен, дш гурыптарыныц сырткы формала- рын озгертуден жэне феодалдык тэртштерд1 модификациялау- дан коршед1. Бул жаца когамдык формаларга оту кудайга кыз- мет аткару тэсыдерш карапайымдандыру мен католикпк ипркеудщ абсолюттис ыкпалына карсы шыккан Я.Гус козгалы- сьшан, католикпк ипркеудщ жасырын пигылына жэне кымбат- ка тусетш шлрксулж иерархия шыгынын кыскарту максатында католикпк христиан даншщ мэдени-гурыптык эрекетше карсы шыккан М.Лютер козгалысынан басталды. Кальвиниснк козга- лыс католицизмнщ кульп мен гурыитык ic-эрекетш едэу1р кара- пайымдандырып, ал оныц рухани-идеологиялык плюрализм! эр турл1 протестанттык секталардыц калыптасуына ыкпал етп Реформация элемге жаца катынас жасайтын тулганыц жаца тишн калыптастыруга идеялык непз дайындай отырып, адам- ныц жаца элеуметпк прогресс сатысына шыгуына мумкшдж жасады. Парменидтщ «болмыс» категориясы адамдардыц кунделжп, практикалык ем1р1нде жузеге асырылып отыратын накты ic- эрекеттер1 мен ойларыныц философиялык тургьща тусшд1ршу1 гана емес, сонымен катар ол батыстык адамга тэн дуниетаным- дык жэне аксиологиялык принциптерден де бурын оныц нак­ ты ом1рлж багдарлары мен кажеттшктерш бейнелейтш накты да айкын экзистенциалдык непздер болып табылады. Осылайша Парменид болмыс мэселесш философияныц ец басты мэселеа репнде непздеп кана коймай, оныц болмыс ту­ ралы miMi метафизика ушш мумкшджтср ашты, ягни адамга да, адамзатка да багынбайтын материалдык та, материалдык емес те болмыс туралы, табиги мэщцлжтердщ со ц гы идеалдык себептер1 туралы жэне акыры аягында барлык омфде бар нэрсе- лер туралы айтуга мумкшдж берепн т м г е жол ашты. Абсолют- 150

TiK Pyx, К,удай, рухани мэндшжтер мен монадтар туралы ь'пмдер осы метафизикалык, пэнге жаткызылады жэне бул кешшрек батыстык элем ойшылдарынын кептеген ецбектершщ мазму- нын курады. Болмыс туралы парменидтж ltim батыстык адам eMipiHiH мэндш ж багдарларын айкындаумен катар жалпы элемдеп адамнын накты eMipiHiH кекейкестиппн жэне бейма- залыгын аша отырып, батыстык элемде бул мэселенщ ineiiimyi коллизиясына да ыкпалын типздь Жэне бул болмыстьщ бура- лац сурлеушен де айкын кершедь Адамнын элемде болуга умтылуын философтар табиги элем мен адамзат элем1 eMip сурушщ белгш1 6ip тутас непзш ло- гикалык дэйектеулер тургысынан непздеп кана койган жок жэне сонымен катар, адамнын шыгармашылык жэне практи- калык эрекеп мумкнадпищ езш де непздеуд! максат тутты. Егер шыгыс элем1 ушш адамнын дуниедеп болмысынын пкелей нактылыгы адамнын езшщ психофизикалык кабшетш жетшд!ру жолымен жэне сол аркылы табиги элеммен уйле- с1мдийкке ие болу аркылы жузеге асса, ал батыстык адам ушш толык уйлес1мдш1кке жетудщ пайымдаушылык-медитативп жолы жеткинказ. Барлыгына белсещн багдар устанган батыс­ тык индивид езшщ ш ектеулш тн сезше, жене отырып, ез мшдетш мынадай артефакттар тудырудан (жаратудан) кередк мейл1 ол адам эрекетшщ кещ сп кп к шекарасын кенейтетш материалдык артефактылар туындысы болсын, мейл1 ол аб- страктылык улплерд1 калыптастырудагы акыл-ой мумкш- шипгш молайтатын интеллектуалдык-рухани жепстжтер бол­ сын, солардьщ кемепмен адам элемд1 K eiiiipin проекциялау- га жэне оньщ мумкш болатын кайта курылымдары улгшерш жасауга кабшетп болар ед1 жэне практикалык нэтижелерге ие болар едь Осындай талпыныстардьщ 6ipi барлык курамдас белжтер1 мен сипаттамалары езшщ турактылыгымен, реттштмен, зан- дылыгымен жэне байланыстылыгымен ерекшеленетш туракты мэндшпске ие болмыстьщ м ум кш дт туралы жауапты филосо- фиялык рефлексиялау мен непздеу болды. Осындай унем1 турак­ ты жэне элеаттыктардьщ болмыс угымына жакын тусшис ретшде Левкипп пен Демокрит атомды усынады. Атомдар пайда бол- майды, бузылмайды жэне езгермейдь Атомдарга эр турл1 пре- дикаттар тэн жэне олар сонымен катар ез-ездерше тепе-тец. Атомистер Ы мшщ непзп принциптер1 осындай. Атомистикада элем «болмыс» жэне «бейболмыс» деп болшед1. Болмыс —бул ездерше тен атомдар. Олар кешстжте 151

ез жагдайларын езгерткешмен оздершщ субстанционалдык предикаттарын сактайды. Болмыстьщ онтологиялык сипатта- маларына бутшдж, материалдылык, уакыт пен кещстжтеп шеказдж, элемдеп себептшж K©3i жатады. Атомдар элемнщ тупк1 бастауы, денелер мен заттар солардан куралады. Муньщ 6ep i жиылып болмысты курайды. Ал атомдар жок HopceHi Де­ мокрит бос кещспк деп атайды. Бос кещстж — бул бейбол- мыс, 6ipaK ол —материалды, атомдардьщ сапальщ жагдайла- рына бейтарап, ол атомдардьщ турагы болгандыктан тана олар- дьщ озара ocepi мен орын ауыстыруларына богет болмайды. Бос кещ спкп пайымдауга умтылу денелер мен заттардан ©зге материалдык жагдайлардыц бар болу мумкшдш туралы моди- фикациялык козкарас болып табылады жэне сонымен катар, «кещстж туралы денелер туралы ойлаудан езгеше пайымдауга умтылган алгашкы талпыныс» болып табылады. Демокриттщ тагы 6ip атакты жацалыгы атомды материалдык дене репнде гана емес, мэндшж репнде тусщщрувде болды. Бул жаналык материя угымына карай интеллектуалдык тургыда алга басуга себеп болды. Егер болмыс мэселесшщ Демокритпк uieuiiMi дискретак Курам туралы идеяга непзделш, ал болмыстын ©3i заттардьщ неден туратындыгымен сипатталатын эклектикалык деректер- ге кел1п прелсе, Платондык meuiiM болмыстьщ мэнше катыс- ты пайымдаушылык теорияларга суйенед1. Платон уипн калып- тасу элем1ндеп болмыс олардьщ nieri болып табылады. Болу — оз-езше сэйкес келу. Демокриттен ерекш елт сонда, ол бол­ мысты заттар элем1 мен адамдардыц кунделжп приплтнен тыс, болек идеалдылык рет1нде карастырады. Егер Демокрит антик философиясында атомдар болмысынын материалдылыгы мен шеказдш н табигат элем1 мен болмысты жэне олармен адам болмысын ажырата отырып непздесе, ал Платон идеялар элемгмен 6ipiKTipi.nreH, эр турл1 формаларда ©Mip суретшдерге тэн жалпылык пен ерекшелжп аныктауга умтылып, идеалды­ лык болмысын непздейд1. Идеалдык элем болмысы туралы Платонньщ ойы кейшп урпакка озшщ шыгармашылык ыкпалын тиг1зд1. Олар бул идея- ны пайымдауга умтылып, оны эр турл1 жорамалдармен шешуге тырысканымен, сол платондык парадигмадан тыска шыгып кете алмады. Платондык жацалыктьщ мацызы онын болмысты eKi кырында ашуында болды: кор1непн, феноменалды болмыс, па- йымдау аркылы гана жетуге болатын, кер1нбейтш, метафено- меналды болмыс. 152

Платоннын дэл осы Болмыс парадигмасы кешнп метафизи­ ка непздерш белплеу ушш колданыла бастады, ягни метафи­ зика метареалдылыктарды зерттейтш гылым ретшде тусщщрше бастады. Бул метареалдылык физикалык заттар элемшщ эмпи- рикалык тургьща 6ipiHiui танылатындыгына карамастан, онто- логиялык жэне хронологиялык тургьща одан бурын ©Mip cypefli (bipaK Платон болмыстьщ eKi кырын ашып, объекты ер OMip сурушдеп онтологиялык жэне хронологиялык айырмашылык- тарды керсеткешмен, «метафизика» терминш ол емес, б.з.д. I гасырда Андроник Родосский енпздО. Аристотель метафизиканы ойдыц «эмпирикалык элем шецбершен шыгып, метаэмпирикалык нактылыкка жетуге» умтылуы деп туащпредь Ол милетпктерден Платонга дейшп философиялык ой дамуы багытын туйшдей отырып, метафизи- каньщ терт аныктамасын бередг 1) бастапкы немесе жогары бастаулар себебш зерттеу; 2) болмысты тану; 3) субстанция ту­ ралы бшм; 4) К,удай туралы бипм (сез1мнен тыс субстанция). Егер метафизика —бул бастапкы себептер туралы бш м бол­ са, онда ол формалды, материалды, эрекетпк, финалдык. АристОтельдщ метафизикага берген екшин аныктамасы онто­ логиялык тургьща, онда болмыстьщ не екендш туралы мэселе кетершедь «Болмыс» терминшщ коп кырлылыгын керсетш, Аристотель терт позицияны топтай отырып, оны синтездж жол- мен тус1щцред1 (болмыс категория ретшде, болмыс акт жэне потенция ретшде, болмыс акциденция ретшде жэне болмыс акикат ретшде). Егер алдыцгы eKi топ метафизиканьщ зерттеу аймагына енсе, ал соцгылары логиканьщ улесшде. Болмысты непздей отырып, Аристотель ол e3i дэл магынасында субстан­ ция деген niKipre токталады: сез1мд1к кабылдауда —материя, ал сез!мнен тыс кабылдауда —бул бастапкы козгаушы. Болмыс не деген суракка жауап 1здеу философтарды эр уакыт­ та канагаттандыра коймаганымен, бул такырыпка байланысты рефлексия эркашан да езекп болып кедщ. Материалдык элемнщ жжтелмейтш шетк1 б1рлтн аныктауга тырыскан Плотиннщ i3fleHici метафизиканы непздеудщ жаца батыл кадамына айнал- ды. Плотин бойынша, Тутастык —бул болмыс пен интеллектен жогары турган материалдык емес шеказдпс. Тутастык —«болу- дыц кезкелген туршщ б1рлш непзш» бщщретш барлык нэрсе. Ол —барлыгыныц бастауы жэне «потенциалдык формадагы барлык мэндыжтщ жогары концентрациясы». Тутастык ~ езшщ ce6e6i жэне езшде, 03i ушш емф суретш нэрсе. Тутастык бастап- кьща сандар элемше айналып, Акыл элемш, кешшрек Нусты 153

(немесе Элемдж Pyx) курайды, ал онан кешн «акыргы заттар элемше инволюцияланып», езш «меон» репнде кврсстедь Адам мундай курдел1 эманацияда Тутастык кешпп бейнелейд! жэне оньщ элемдеп нагыз болмысы кезкелген шашылу мен косылу- га карсы турудан, мистикалык экстаз аркылы «Тутастыкпен косылудан» кершедь Сондай-ак, Тутастыкка кайта оралу «па- йымдау аркылы» И гш кке кайта оралуды бшд1редк Экстаз — бул «Тутастыктьщ» жаратушы пайымына шыгуга мумкщщк беретш бул дуниеге тэн нэрселердщ белшу, заттар- дан, аффектшерден, созден жэне «дискурссивп акыл-ойдан» бас тарту жэне азат болу. Егер Плотин элемдеп адамньщ шынайы болмысын Тутастыкпен 6ipiryre жету аркылы тушнщрсе, ал Ав­ густин ушш адамды К,удай жараткан, ол «жер каласында» тура- ды. «Жер каласы» —бул К,удайга деген сушспеншшжтен езше деген сушспеншипк басым, Иплжтен ropi Зулымдыкка тэн касиетгер мен пендешинк басым элем. Августин философия мен сешмд1 байланыстыра отырып, адам, элем болмысынын мына- дай формуладан бшшетш жана тусщщрмесш беред1: «К,удайга деген сушспенш1лгк (chazitas) жэне пршыгкке деген сушспеншшгк (cupiditas)». Элемдеп адам болмысынын шынайылыгы оньщ сушспсншыш салмагымен жэне сую кабшепмен аныкталады. Егер суй1спенлпл1кте ол шынайы махаббатын корсетсе, ягни сыйлау мен жарата алатын кабшеп болса, онда суйкпенш1лжтщ осындай сыйы аркылы кунэдан тазаруга болады. Августин элемдеп адам болмысын тусшудщ жаца алгоритмш усынады. Оныц болмысынын шетк1 тупнепз1 К,удай болып табылады, тек сонда гана (суйкпеншипкте, кад1рлеуде, дши сен1мде) адам озшщ откшпплшнщ суйешш1 мен 6epiK непз1н таба алады. Озшщ бул фэнилис болмысын игеруге умтылу немесе соньщ шецбершен шыга алмау, христиандык универсалдылыкка, ягни Бупнд1к ретшдеп К,удайга деген сен^мнщ басымдылыгы, кунэИар дуниедеп KacipeTTi болмыс немесе одан бас тарту, ез дегешнде туру менмендш мен элемд1 кушпен езгертуге умтылу —Mine, элемдеп ортагасырлык адам болмысынын iuiKi кайшылыктары осындай. Сонымен, дши философияда абсолюттж болмыс К,удай болып табылады. Ол нагыз шынайы болмыс, ал табиги элемнщ барлык нэрселср) жэне адамньщ e3i де онын жаратылысы гана, сондык- тан олар шектеул1, жалган жэне тэуедгц. Батыстыц философиялык ойлау мэдениепне кезшде Парме­ нид зор рухани-интеллектуалдык осерш типз1п, дуниетаным- дык багдарды белпл1 дэрежеде езгертсе, эсершщ куш1 мен келсм! осыган жакындайтындай дуниетанымды Гегель де усынады. 154

Эзше дешнп ойшылдармен салыстырганда Гегель болмыстьщ жаца ту с ш тн береди Егер оган дешн болмыс туракты субстан­ ция, абстрактылы жалпылык жэне тулгасыз казуалдык репнде пайымдалып келсе, Гегель болмысты субьект ретшде тусшедй К,озгалмайтын, езгермейтш жэне туракты деп тусшдоршш кел­ ген болмысты Гегель эр турл1 формалардагы тузинмдерге айна- ла отырып, тарихи козгалысты жузеге асыратын субъект-суб­ станция ретшде непздейцц. Гегельдщ ойынша аласталган куйдщ субъекп жэне формалык тузшмдердщ сыртка айналган шы­ найы субъекта —Абсолюттж Идея болып табылады. Абсолюттж Идея уинн болу —езшен шыгып, озгеде езш тыстандыру. Сон- дыктан табигат Абсолюттж Идеянын ботен болмысы болып та­ былады, ал мэдениет элсм1 оныц тарихи козгалыста эзшен езше айналуыныц ец курделi формаларыныц 6ipi болып табылады. B p6ip табиги зат, когам жэне адамныц рухани ем1ршщ кубы- лыстары Абсолюттщ езшдж езгерушщ диалектикалык yflepici ретшде кершед1 жэне ол кажетп, зандылыкты жэне телеология- лы болып табылады. Осылайша, Гегель Канттыц табигат жэне еркшдж деген салаларга болген жжтеуш кабылдамай, жаца нуска усынады. Ол бойынша бул салалар жалгыз бастау —Абсолюттж Идеянын озптдж дамуыныц эр турл1 кезендер1 болып табыла­ ды. Мундай жагдайда индивидтщ санасы ез-езшен дамушы Абсолюттж Идеяныц 6ip жагдайы жэне оньщ болмысы Абсолюттж Идеяны езшдж тану мен езшдж дамудыц непзп кезецдерш кайта калпына келпруден турады, ягни езшщ ин- дивидуалды болмысында ол интеллектуалды турде езшше да- муы тиле жэне сол аркылы тектж интеллектуалдык кабшеп тарихын кайта туындатады. Адам материалдык кауашак кана, элемдж рух адамныц накты icTepiHe сырттай айнала отырып, осы кауашакта езшщ интеллектуалдык кабшетш байкатады. Элемдж рухтыц интеллектуалдык эрекетшщ сырткы кершю- Tepi —бул адамдардыц накты icTepi мен кылыктары, эрекеттерь Элемдеп индивидтер объективи Рух объективациясыныц эр турл1 тарихи формалары репнде eMip сурсдк Барлык когамдык форма-тузинмдер, сол сиякты онер, дш, философия абсолюттж рухтыц формалары болып табылады, ал оныц субстанционал- дык болмысын эрб1р индивид езшщ жеке и ел тн е айналдыра- ды, оныц эрекетшщ тэсшдер1 мен ойлау образдарын иемденед1. Накты элемдеп адам болмысыньщ мэш Гегельдщ ойынша мэде- нилену ретшде, езшщ табиги жэне индивидуалдык шек- теулш пн, партикулярлык жэне жеке мудцелерд1 игерш, оны жалпыльжка дейш кетеру удернл ретшде коргнедь Элемдеп адам 155

болмысы максат коя бшу жэне оган жету кабшеттер1мен, тек iiuKi-рухани тургыда еркшджкс ие болу гана емес, койылган максаттарды жузеге асыра отырып, накты-практикалык тургы­ да да еркшджке ие болумен сипатталады. Еркш рух езшщ жу­ зеге асуын накты омфден, тарихтан, объективп рух саласынан табуы тшс. «Еркшдж,—деШи Гегель,—танылган кажеттшж бо­ лып табылады». Адам акыл-ойдьщ кемепмен элемд1, оньщ зац- дарын тани отырып, оны езгертуге кабшетп, олемщ багынды- руга ез куип мен куат-жперш жумсай отырып, ез устемдшн орнатуга кабшетп. Адамньщ 03i езгертш курган элем1 еуропа- лыктын элем1 болып табылады жэне ол езге халыктар ушш Канон болып саналады. Бул элем «адам езшщ сана-сез1мше толык колы жеткен, ешкандай бегет, кедерп жок деп санала- тындай ез1ндж сешмнщ дэрежесше ие болган, жэне, сондык- тан барлык нэрселерден езшщ катысын кере алатын акыл-ой- дьщ элем1 болып табылады. Сондыктан мунда бш1мге деген ш еказ умтылыс устемдж етед1». Гегельдщ Абсолют философиясы буиндей алганда платон­ дык парадигманыц 6ip нускасы болганымен, езшдж ерек- шелжтер1 де бар. Б1ршшщен, мунда болмыс предикат емес, субъект деген ой непзделедь Екшшщен, абсолюттж болмыс тарихтыц нэтижеа емес, соньщ e3i деп тусщщршедо. Гегельде болмыс турактылык пен б1ркалыптылыктьщ бсйнсс1 репнде козгалыстьщ субъекп болып табылады, оньщ yflepici барысын- да эр турл1 формалар бетен болмыс репнде кершедь Абсолюттщ диалектикасы меселесш шешудщ бастапкы принцип! болмыс пен ойлаудыц б1регейлпт, тепе-тецдш болып табылады. Осы- лайша, элемнщ туракты жэне б1ркалыпты непздерш филосо­ фиялык 1здеу, онтологиялык сурактарга жауап табу элемдеп адам болмысынын мынадай кезкарасына сэйкес келедк 1. Элемнщ физикалык-объективп, табиги Heri3i атомдык бфлжтср болып табылады, демек, адам заттар элемшде eMip суред1, ал заттар элем1 объсктивп-дсрбес болмыс репнде неме­ се белгш16ip материалды субстанциянын айналган Typi репнде тусшдфшедь 2. Адам болмысы табиги элемге катысты алганда екшип ма- нызды немесе Абсолюта Рухтыц бетен болмысы ретшде тусшдфшедь 3. Адам болмысынын e3i табиги, денеге тэн болмыс репнде де жэне рухани болмыс репнде де угынылуы мумюн. Мунын устше немю философтары индивидуалданган сана болмысын гана емес, объективтещцршген идеалдылык болмысын да 156

непздедь Бул жагдайда индивидуалданган сана болмысын фи­ лософ ез жаратылысында идеалды, категориалды деп непздейдь Ол тек сез1мдердщ, кецш-куйлердщ агымы гана емес, белгш 6ip ретгыжпсн, байланыстылыкпен, турактылык жэне жалпы- лыкпен сипатталатын идеялардьщ жэне кундылыктардьщ жи- ынтыгы ретшде де OMip суредь HeMic философы индивидуалданган сана болмысыныц уни- калдылыгы (кайталанбас ерекшелш) жэне оныц адамзат eMipiHiH озге формалары алдындагы басымдылыгы сиякты сипаттама- сына баса назар аударады. HeMic философиясынын улкен жетюпктершщ 6 ip i болмыстьщ орнын объективтенген рухани- лык туршде де жэне оныц сырткы формалары мен материал- данган турш де ашып керсетп. Мысалы, элеуметпк OM ip, адам­ зат баласыныц рухани-интеллектуалдык e M ip i, мэдениеттщ ру­ хани мурасы осыган жатады. Осылайша адамзат мэдениет элемшде элемдеп ез болмысыныц жана ирегше, жаца инстан- циясына ие болды. Мэдениет элем1 табигилык пен жасанды- лык, объективтшгк пен субъективтипк, когамдык жэне инди- видуалдыктардыц 6 ip -6 ip iM e H киюласып жататын курдел! элем1 ретшде кершедь Кептеген мэдени объективациялар, Канттыц угынуынша, озшщ жеке мазмунына ие болып жэне толыкты- рылып, ез жеке e M ip i мен жана «мэдени нактылыкты» курай- ды. Мэдениет элем1, Гегельдщ ойынша, акыл-ойды жетщщрудщ багдарламасы мен удеркп, обьективп Heri3i ретшде пайымдала- ды. «Мэдени нактылыктын» ©3i идеалды болмыска ие болады. Жеке езшдис езгеру удеркшде бул мэдени нактылык езшдж дамуга кажетп женспей жаткан курылымдык тузшмдерд1 курас- тыра отырып, e3i сол кешпке айналады жэне жаца тузшмнщ басталуына, онан аргы удемел1 козгалысына алгышарт рет1нде себеп болады. Егер антик философиясында болмыс мэселеа космоцентристис картинага енсе, ортагасырлык философияда бул мэселе теоцентриспк сипатга болса, Гегель (ал оган дейш шшара Ге­ раклит) онтологиялык картинага калыптасу идеясын енпзедь Бул идеяга сэйкес элем диалектикалык удерю болып табылады. Бол­ мыс TyciHiri барлыгьш озше юрпзуип жэне ездЫнен унем1 даму- шы диалектикалык удерю ретшде кершед1. Гегельдщ ойлап шыгарган диалектикалык даму идеясы танып-бшуге болатын кажетп, шгершемел1, зацдылыкты, субстанционалды удерю репнде сипатгалады. Адам зандылыкты, кажетп -дамушы жэне унем1 езгер1степ элемд1 танып-бше отырып, оны белсещц езгер- туге кабшетп. Унем1 тартыстагы болмыстык катынастар куресте 157

емес, уйлеамдипкте, кайшылыктарды ымыраластыруда шеиилед1. «Адамньщ еркщщп —бул танылган кажетплж»,—дейд1 Гегель Спинозаньщ niKipiH кайталай отырып. Гегель болмыс формаларыньщ жпстелу идеясын да усынады. «Логика гылымы», «Болмыс туралы Шм» деген ецбектершде Гегель болмыстьщ ен бастапкы формалары ретшде мыналарга талдау жасайды: сапа, сан, елшем. Сапа, Гегельдщ аныктауын- ша, болмыспен б1регей аныктык. Сапасыз нэрсе езшщ барынан айрылады. Ал сан болмыска бейтарап. Саннын озгеру1 болмыс­ тын езше эсерш типзбейдк Ал олшем, Гегельдщ niKipiHuie, бул сапа мен саннын б1рли! Ойшылдьщ пайымдауынша, елшемнщ бузылуы заттыц кандай екендшнщ жойылуына экеледк Осы- лайша, табигат элем1 мен адам элемшщ тутас непзш гздеу мен непздеу батыстык мэдениетге эр турл1 концепциялар аркылы жузеге асты. Аристотельдж метафизикадагы абсолюттж мэндийктерден физикалык нактылык репндеп, табигилыктьщ, жаратылыстьщ синоним! ретгндеп, элемнщ меш репндеп ма­ терия туралы жаназамандык идеяларга дешн; Платонньщ «Идея- сынан», Парменидтщ «Болмысынан» жэне Плотиннщ «Тутас- тык» репндеп дши-философиялык «кудайынан» Гегельдщ «Абсолюттис Идеясына» дейш —мше, элемдеп адамньщ белсещц- эрекеттж болмысымен катар жалпы элем болмысынын ез мумкшдш туралы тужырым жасауга мумкшдж берепн «Дуние- нщ тутас Heri3i не» деген философиялык суракка жауап 1здеген ойшылдар мен рухани-интеллектуалдык 1зденютердщ толык емес пзбеп осындай. «Дуние» туралы талмай сурак бере оты­ рып, ол туралы интеллектуалды-рухани ой толгай отырып жэне элемдеп ез болмысын игеруге умтыла отырып, езшщ шыгар- машылык элеуетш жузеге асыруга зор мумкшджтер1 бола тура адам абсолюттж мецгшж пен Элемнщ ш еказдш алдында эл! де болса бала сиякты коргансыз. Батыстык еркениеттщ кещетжтж-уакыттык ecyi адамзаттын белсещц эрекеп шекарасын кенейту кажеттшшн барган сайын алга тарта отырып, табиги жэне элеуметпк элем туралы идея- ларды непздейтш жаратылыстанымдык-гылыми жэне фило­ софиялык концепцияларды дуниеге экелд1. Субстанция идея- сы —адамзаттыц философиялык ойыныц улы жепетжтершщ 6ipi. Субстанция угымы философиядагы непзп туешжтер ката­ рына жатады, оныц кемепмен философтар болмыстын езшдж шарттылыгын непздеуге тырысады. Субстанция —бул абсолют­ тис бастауды, тупнепзд1 бейнелеу ушш колданылатын угым. Бул бастау езш непздеу ушш езге ешнэрсеш талап етпейш. Суб­ 158

станция ез-езше жеткшпсп. 0з-езше жеткшпсп идеясын барынша категориялык формада Б.Спиноза усынады: субстанция —«causa sui», ягни «ез-езше» себеп болып табылады. «Мен субстанция- ны, —деп жазады Б.Спиноза,—03iM eH-e3i OMip суретш жене 03i аркылы e3 i eMip c yp eT iH , ягни баска нэрседен тузшепндей езге затпен салыстыруга келмейтш нэрсе деп тусшемш». Субстан­ ция идеясын Жаца заманныц коптеген рационалистер1 кабыл- дап алды, ейткеш ол hiiKi себептер мен езара эсерлер тургысы- нан материалдык заттар мен идеалдык обьектшердщ ew ip суруш непздеу мен туспдарудщ методологиялык принцип! болып та- былды. Осылайша, субстанцияны объективп нактылык ретшде мойындау аркасында оньщ барлык алуан турл1 жэне ш еказ тур алмасуларына карамастан, оны iuiKi тутастык кырынан карас- тыруга, элемде жузеге асып жаткан кубылыстар мен удерютердщ себсптпс шарттылыгын непздеуге мумкщдпс туды. Сонымен, элемш. субстанция ретшде, ал оныц элемдеп бар­ лык онтологиялык тур алмасуларын ез-езше жеткшпсй суб­ станция козгалысыныц жаца тузипмдер1 репнде угынуга умты­ лу — адамзат мэдсниетшщ кажетп ж етю тт (тек Батые ушш гана емес, Шыгыс мэдениеи ушш де). Жэне бул мацызды, ейткеш табиги жэне элеуметпк жуйелердщ субстанционалды сипаты туралы, олардыц eMip cypyi мен уйымдасу тэсшдер1 ту­ ралы, олардыц атрибутгы сипаттамалары туралы козкарас бол- май, алга жылжу мумкш емес. Бул еркениет калыптасуыныц бастапкы белестершде гана емес, ocipece, оныц дамуыныц жо­ гары сатыларында да аса кажет болды, ейткеш бул элемдеп езщнщ ем1ркамындагы eMip сурущ субстанцияныц таусылмас uicKci3 форма-тузипмдершщ 6ipi болып табылатын, элемнщ дамуы мен уйымдасуы туралы жеткшгкп бипмнщ аркасында гана мумкш болады. Егер жаратылыстанушы галымдар курылымдык б1рл1ктерд1, заттай-табиги тузшмдердщ курамын непздеп, олардыц сапа- лык аныктамалары мен айырмашылыктарын сипаттай отырып, олардыц эмпирикалык фиксациялык айгактарына сштесе, ал философтар олардыц езара байланысын, жалпылыгын непздеп жэне элем болмысы непзшщ теориялык-философиялык сипат- тамасын беруге умтылды. Мысалы, француз (Д.Дидро, Гельве­ ций, Гольбах) жэне агылшын (Ф.Бэкон, Т.Гоббс жэне т.б.) фи- лософтарыныц шюршше, элемде адам eMip сурушщ кажетп шарты табигат болып табылады, ал табигаттыц онтологиялык Heri3i субстанцияныц алуан Typjii кершютершщ 6ipi ретшдеп материя болып табылады. 159

Материалдык элемнщ эволюциясы табигатта курдел1 жэне сапалык тургыда алуан турл1 заттар мен кубылыстардьщ калып- тасуына экеледк Ал бул эволюциянын ен жогаргы нэтижеа адам болып табылады. Элемдеп адам болмысы XVII—XVIII гасыр- лардагы ойшылдар мен зерттеушшердщ философиялык ой-тол- гаулары мен теориялык-дедуктивп пиарлершде биологиялык организм репндеп тэн жэне рух OMip сурушщ курдел1 yqepici репнде пайымдалады. Егер физикалык кырынан алганда адам табигаттьщ 6ip б о л т , биологиялык макулык болып, ал оньщ санасы оньщ миыньщ касиеп болса, онда адамньщ ©3i табигат- тыц курдел1 эволюциясы удерюшде пайда болады жэне оныц езге биологиялык макулыктардан сапалык айырмашылыгы акыл-ойында. Элемдеп адам болмысы тургысынан алганда оныц Heri3i мен бастапкы, к а ж е т шарты табигат болмысы (ягни ма­ терия) жэне оныц тэшнщ eMip cy p y i болып табылады. Адам тэншщ e3i табигат дамуыньщ белгш 6ip ыргагына багынады. Адамньщ табиги макулык екецщп, ал оныц болмысынын тупк1 Heri3i материя екендш туралы ой Фейербахтыц филосо­ фиялык шыгармашылыгында ез жалгасын тапты. Немю ойшы- лыныц niKipiHm e, адам табигатка бетен жэне антагониспк нэрсе репнде карсы келмещц, шындыгында ол табиги мэндипк бо­ лып табылады. Рух жэне дене бутш организм тургысынан ал­ ганда магынага ие болады. Адам Tipi биологиялык макулык болумен катар сезу жэне ойлау K a6m errepi сиякты касиеттерге ие. Фейербахтыц ойынша адам жан мен теннщ психофизика- лык б1р л т болып табылады. Жан мен тэннщ б1рлтн адамньщ миынан 1здеу кажет. «...Ми актында, жогары акт ретшде субъективп, рухани эрекет жэне объективп, epiKci3, материал­ дык эрекет б1рдей, айырмашылыгы жок». Фейербахтыц niKipiHm e, индивидтщ барлык спецификалык касиеттершщ инстанциясы ез мэншде езгермейтш болып саналатын адам- ныц TeKTiK м эндш т болып табылады. Демек, адам болмысы ©3iHiH тект1к м э щ ц л т мен Сен жэне Мен арасындагы сушспеншшйс катынас сэйкестшпмен сипатталады. Осылайша, XIX г. екшии жартысына карай философтар мен галымдар адам биологиялык эволюцияныц нэтижеа деген ойды 6eKirri. Кешнп галым-антропологтардыц теориялык зерттеулер1 элемдеп адам болмысы ерекшелжтерш жэне оньщ езге Tipi жандардан айырмашылыгын нактырак жэне дэл1рек сипатгау- га карай багытталды. Философиялык 1здешстер мен гылыми зерттеулердщ теориялык непздер1 нэтижеанде элемнщ мына- дай онтологиялык картинасы калыптасты: гылыми рационал- 160

дык тургыдан алганда (табиги елемд1 зерттеу саласында езшщ шекарасын мейлшше кенейте тускен жене елемнщ онтология­ лык, картинасын куруга умтылган) адамныц элемдеп болмысы объективп накты жэне ете кец категория —материя категория- сымен белпленетш заттар элем! мен биологиялык жуйелер элемш бшдаретт туша объективтйс непздер ретшдеп табиги- географиялык жэне биологиялык салалар накты бар болганда гана мумкш бола алады. Материя индивид ©Mip суретш элемнщ туша Heri3i болып табылады. Материя курамдастары эр турл1 сапалык жагдайдагы табиги элементтерд1 —суйыктан бастап газ тэр1зд1 жэне каттыга дешнп уникалды, 6ipaK езшщ непзшде жалпы болып келетш механикалык, физикалык, химиялык текп алуан турл1 заттарды жэне сапалы турде алуан турл1 биология­ лык элемш уйымдастыратын атомдар мен молекулалар болып табылады. Органикалык емес жэне органикалык элемнщ к а ж е т атрибуттары материалдылык, сапалык жэне сандык аныктык, козгалыс жэне даму, объективтийк, курылымдык жэне т.б., ал олардыц OMip сурушщ жалпы алгышартгары кещстпс пен уакыт болып табылады. Батыстык мэдениет философтарыныц элемнщ онтологиялык картинасыныц дуниетанымдык багдарларын непздеу1 элем уйымдасуыныц эр турл1 тэс1лдерш сипаттау мен накты гылы­ ми формадагы каркынды зерттеулерге ыкпалын типздо. Bcipece, XVI гасырдан бастап гылымныц каркынды дамуы еуропалык мэдениеттщ рухани тэж1рибесшде коршаган элемвд озгерту мен танудагы адам акыл-ойыныц шекс1з мумк1нд1ктер1 туралы идея- ныц бектлуш е эсер erri. Бул идеяныц логикалык жалгасын К.Маркс когамдык жуйе- н1ц тупк1 непздерше философиялык-теориялык жэне эконо- микалык формада талдау жасай отырып, онан эр1 дамытты. Маркстщ ойынша бул тупнепз OHflipic тэсип болып табылады, оныц комепмен жэне непзшде адам табигатпен озара байланыс жасап, озгертлп жэне ез максатына багындыра отырып, соны­ мен катар когамдык жуйе курудагы ез мшдетш де аткарады. Оныц niKipiHme, барлык табиги заттар мынадай касиеттермен сипатталады: болмыска жэне материалдылыкка ие болу. Бар­ лык материалды нэрсе эуел бастан бар, демек, болу —материал- дылыктыц алгышарты деген сез. Элемнщ объективп OMip cypyi — сезс1з жэне бул 61л1м гылыми теориялык жэне философиялык ойдыц нэтижесь Сондыктан да Маркс талдау жасауда басым- дылыкты «болмыс» категориясынан «когамдык болмыс» кате- гориясына алмастырады. Жэне бул кездейсок емес, ойткен1 11-3219 161

MapKCTi ец алдымен кызыктыратыны адам элемшде болмыс калай жузеге асады, неге олемдк ©Mipfli уйлеамш жэне куаныш- ты кабылдауга умтылу жэне оган деген катынае рационалды тургьща табиги элеммен динамикалык, тепе-тецджке экелмей, керкшше, кебше келецаз салдарга экелш жатады деген мэсе- лелер болды. Табигат жэне оныц уйымдасуыньщ эр турл1 децгейлер1 адам болмысынын кажетп жэне бастапкы шарттары, ал адам болмы­ сыныц ©3i «олардыц е\\йркамынын удерю!» болып табылады. Осылайша, болмыс угым репнде оз мазмунына адамдардын колынан шыккан барлык нэрселерд1, барлык артефактыны «енпзедЬ. Олар да заттар мен табиги тузшмдер сиякты ецбек курал-жабдыктары тур1нде ic-эрекетке енпзшген жэне адам­ ныц, элеуметпк кауымдардыц, урпактардыц ic-эрекеп ушш обьективп турде бершген алгышарттар. Маркс бойьшша, когамдык болмыс —бул когамныц материал- ды OMipi, элеуметпк ом1рдщ онтологиясы. К,огамдык болмыс- тыц езегш курайтын нэрсе субстанциясы ецбек болып табыла- тын адамдардьщ когамдык-тарихи практикасы. Адам eMipiHiH c e 6 e 6 i, адамдардын когамдык болмысын тусйццрудщ басты принцип! енбек болып табылады, материалдык жэне рухани мэдениетте бар букш нэрсе акыры соцында ецбектщ тещрепне шогырланады. К,огамдык болмыс адамдардыц ем1ркамыныц накты yflcpici болып табылады жэне ол болмыстьщ эр турл1 формаларымен —органикалык жэне органикалык емес форма- ларымен унеMi езара байланыска туседк Органикалык емес материяныц, Tipi жэне элеуметпктщ арасындагы бул удерк 6ip - 6ipiHe езара ыкпалын, шартын типзетш токтаусыз удерк бо­ лып табылады. Жердщ органикалык емес элемшщ табиги MyMKinaiKTepi, Tipi болмыс константтары, адам тэш мен физио- логиясы когамдык болмыс ушш белгии 6ip шектеулер коюы мумкш, ал когамдык болмыстьщ e3i процессуалды, накты-та- рихи жэне мешшк сипатымен, экономикалык ем1рдщ уйымда- су ерекшелшмен, технологиямен, ещцрктж-экономикалык ка- тынастар сипаты жэне децгешмен аньщталатын езшщ белгии 6ip шектеулер! бар. XX гасырдыц ортасына карай болмыс —тамыры терец непз ретшде, ©3iHiH курамдас бблштер1 бар ете курдел! жуйе екендш философиялык тургьща угынылып, жаратылыстанымдык-гылы- ми бЫммен дэлелдендо. Болмыс философиялык-жаратылыста- нымдык-гылыми биймде кеп децгейл! жуйе — удерк ретшде кершедк Философ В.П.Тугариновтыц шюршше, болмыс —бул 162

болмыстьщ уш улы тегшщ курдел1 езара байланысы болып та­ былады. Олардьщ болмысы езара эсердщ, езара шарттылык,- тын, езара катар ем1р сурудщ курдел1 эволюциялык удернп болып табылады. В.П.Тугариновтьщ n iK ip iH m e , бул болмыстьщ уш T eri былайша кершедг болмыс —органикалык емес курам- дастардьщ OMip cypyi болып табылатын органикалык емес елем, органикалык элемде —OMip туршде, ал когамда —ем1ркамыныц накты удеркл репнде. Бул мектептщ философтары n iK ip iH m e, K a3ip ri онтологияда «болмыс» угымы терт непзп форманы кам- тиды. Заттар мен табиги удерютер болмысы жене адамданган табигат, мэдениеттщ артефактылары, адам болмысы, рухани болмыс, элеуметпк болмыс. Заттар мен табиги ydepicmep болмысы гарыш пен жердщ, та- бигилыктьщ курдел1 жуйес: ретшде кершед! Бул болмыс —бас- тапкы жене адам болмысынын тарихи алгашкы Heri3i. Филосо­ фиялык тургыдан алганда табиги елем объективп, зандылыкты, кажетп, адам санасынан тэуелаз, бутшдей алганда гарьии —мэдп, шекс1з, ал жекелеген курамдастар —шектеулй еткшип. Табигат пен гарыш олем! субстанционалды. Барлыгынын Heri3i —мате­ рия. Материя атрибутавтй козгалыс, даму, езгергс, мэцгиик, шекшздак, таусылмастык, объективтийк жэне т.б. Материя диалектикалык-материалистпс тургьщан алганда, объективи накты жэне Typi жагынан алганда (заттай, энергия- лык т.б.) сапалык-сандык алуан турл!, езшщ акциденциалдык- функционалдык кергшсшде таусылмайды. Ол жалпы универ­ сум, онда танымдык-зерттеушиик тургыдан уш децгейд1 ай- кындауга болады: мега элем, макроэлем жэне микроэлем. Олар- дьщ арасындагы айкын шекараны гылым ол) кунге дейш коя алган жок- Материянын курдел1 курылым екендш айдан анык. Органикалык емес материалдык жуйе субэлементарлы (элемен- тарлык белшектер мен озгерютер), атомдык ядролар, атомдар, молекулалар, макроскопиялык денелер, геологиялык тузь л1мдерден куралады. Бул курамдастарды гылымньщ эр турл1 концепцияларда сипаттауы олардьщ eMip сурушщ, езара бай­ ланысы мен дамуыньщ курделi табигаты туралы ойды тугыза- ды. Дамудьщ диалектикалык концепциясы —универсумды па- йымдаудьщ мумкш болатын 6ip гана позициясын устанатын тек философиялык парадигма гана, ал эр турл1 жаратылыстаным- дык-гылыми концепциялар элемнщ эр турл1 курамдастары ту­ ралы б1здщ кезкарасымызды тек кана кецейте алады, муньщ 6epi элемнщ б1рбеткей иерархиясы тургысындагы салыстырма- лы турдеп 6ijiiM гана. Методологтар удерютер мен сапалык жаг- 163

дайлар туралы дэстурл1 классикалык 6LniMfli хаостык, удерктер туралы K,a3ipri классикалык, емес кезкарастармен толыктыру керек деп санайды, бул, алайда, элемнщ уйымдасуы мен куры- лымыньщ бупндей алганда сезбен айтып жетюзпаз вербалдык, тургыдагы курделингш керсетедй Kasipri синергетика — хао- сомды элемнщ дамуы туралы биимнщ аз гана белш. Адам болмысы —болмыстын екшип формасы ретшде элемдеп тжелей 6i3fliH материалдык,-тэнд1к-организмдж жэне психия- лык дунием1зге катысты. Дене репнде адам езшщ табиги сала- сына оньщ курамдас белш репнде енпзшген. Оньщ физика- лык-химиялык курамы T ipi жэне ол1 табигаттьщ e m M i, табиги бутщщктщ циклдж даму занына багынатын нактылы-актуал- ды T ipi уйлеамк Накты дене ретшде 6i3 ез болмысымызда унем! гомеостаз репнде кершем1з, туылганнан бастап 6i3flin болмы- сымыз Ешнэрсеге (Ничто) —барлык T ipi жанныц табиги eлiмiнe багытталган нэзнс, T ipi бупщцк гана. Сондыктан да накты денедеп нэзж eM ip агымы шсксгз гарыштагы 6 ip сэт, мезет кана. Накты денедеп eM ip уникалды, кайталанбайды, тулгалык-ин- дивидуалды жэне езшщ еткшип ©MipiH бойындагы тукым куалаушылыкпен сакталып келген биопсихикалык инстинкт- тер, «тацылган» максаттармен басып тасталатындай элеуметпк - саяси-окшауланган социумда етюзепн болса, бул eM ip траге- диялыгымен, драмалыгымен де сипатталады. 0м1рдщ мэнш жо- галту, боска отюзген eM ip, болмыстьщ жалгандыгы — мунын бэр1 накты индивид экологиясындагы апатка айналады. Элеуметтт болмыс, элеуметпк философтардыц угымында медени-еркениетпк эрекетгщ объективп-жалпы yflepici репнде, индивидтщ 0м1ркамы yflepici ретшде кершед1. Бул сананыц когамдык формалары болмысынын курдел1 уйымдаскан удернп жэне индивид санасыньщ интеллектуалды-адамгершийк багдар- дагы накты формасы репндеп руханикалык болмысынын сти- хиясы мен онтологиясы. Осылайша, элемдеп адам болмысы мэнгшйс пен еткший- лнстщ, шекс1здпс пен шектыистщ, турактылык пен езгер- мелинктщ, субстанционалды аныктык пен бос белгклзджтщ, мэндшж пен пршипктщ жэне т.т. аракатынастарымен сипатта­ лады. Бул бинарлык стратегияны онан epi жалгастыруга да бо­ лады, 6ipaK мына нэрсе манызды: адам бул дуниеге келгеннен кешн ондагы езшщ катысын ацгарып, yucMi элем болмысы- ньщ M9Hi туралы жэне ондагы оз катысу-болмысыньщ мэш туралы ойланумен болады. Егер шыгыс адамы 6ip кездеп езшщ, элемдеп катысынын 6ip сэгшпгш, кыскалыгын, e3iHiH жеткипк- 164

сЬдш мен жалгыздыгын мойындап, элемдеп болмыстьщ жац- гыру айналымына назар аударса, ал батыс адамы ез болмысы мвселесш шешудщ карама-кайшылыкты жолынан етп: кос­ моцентризм —теоцентризм —антицентризм жэне Ka3ipri кезец- де элемдеп болмыс технократиялык багдардагы позиция жолы- на тусп. Онда ез болмысын ем1ркамы yflepici ретшде туешуге непзделген элемдеп езшщ шекс1з устемдтне деген сешм тия- нак кондыргы болып табылады. Оныц ем1ркамындагы элеу­ метпк шыгармашылык пен гылыми рационалдылык элемдеп адамныц белсещц позициясыныц белсещц формасы болып та­ былады. Сонымен, элемдеп адамныц белсецщ эрекетпк бол­ мысыныц кешл1 танудагы, езгертудеп жэне жаца нактылыктар калыптастырудагы философиялык акыл-ойдыц, гылыми-тех- никалык ойдыц шекс1з мумкшшшйстерше деген оптимиепк ceHiM болып табылады. Рылымныц, инициативалар мен белсецщ кэсшкерлпстщ дамуы дуниетанымда антропоцентризмнщ, рационализмнщ калыптасуына мумкшдгк жасады. Алайда, осы­ ган карамастан, кейб1р философтар элемд1 танып-бшудщ мумкш еместтн (И.Кант), адамныц элемдеп ез эрекеп ушш жауап- кериплтн (Тейяр де Шарден, В.Вернадский) айтып, мэдени- элеуметпк ом1рде адамныц элемдеп рационалдык устемдйш тер1ске шыгаратын жагдайлар кептеп кездесе бастайды. Прогресс кайшылыгы, элеуметпк-саяси катаклизмдер, эко- номикалык депрессиялар мен дагдарыстар, рухани азгындык жене нигилизм —осы жэне озге де факторлар ойлау практика- сындагы езгерютерге ыкпал era. XIX гасырдыц оз1нде-ак бол­ мысты туешуде антикалык дэстурден алшактау байкалады. «К,удай олдИ» деген Ницшенщ атакты бас тартуы К,удайдыц да, акыл-ойдыц да болмыстьщ 6epiK Heri3i болудан калып бара жаткандыгын ацгартады. Адам ещц оз1мен-ез1 гана кала баста­ ды, оныц 6epiK Heri3i болып келген бурынгы кундылыктар жуйеа (Кудай, Акикат, Элем, Акыл-ой) бузылып, антик дэу!р! мен Жаца заманныц классикалык мурасы деконструкцияга ушырады. XX гасырда адамдар коршаган ортаныц осалдыгын онан са- йын сезше тусп. Бурынгы етпел1 кезендердегщей (мысалы, Пар­ менид fleyipi) адамзат езш тулдыр, турлаусыз, Ty6ipci3 сезше бас­ тады. Элемде суйенйд болмаса, кетлдйс болмаса, акыл-ой бэрш реттеп, кайта уйымдастырып, уйлес1мдшгкт1 камтамасыз ете ал- маса, болмысты терюке шыгару пайда болады. Элемдеп адам болмысыныц Heri3iH нигилизм курайды. Сартрдыц айтуынша, 165

ез болмысындагы адамнын нактылыгы KacipeT нактылыгына айналады, ейткеш ойдьщ «рационалдануы» мен «этикалануы» адамды болмыстан алшактатудьщ бастамасы болып табылады (М.Хайдеггер). Хайдеггердщ niKipiHuie, элем туралы рефлексия жасауга умтылу, бэрш угынып жэне дэлелдеуге тырысу адам мен элем арасындагы тутастыкты киратып, нигилизмге алып келедг Нигилизмнен кутылу ушш адамнын болмыска «кулак туре бшу» кабшетш кайтару кажет. Ал бул ушш болмыс туралы немесе болмыстьщ мэш туралы сурак кою керек. Бул суракты калай кою керек? Болмыс туралы мундай сурак- ты тек адамдар гана коя алады. Bi3 тек кана бар емеешз, бола- мыз да, 61ЗДЩ болмыс туралы сурауга мумкшдтм1з бар. М.Хай­ деггер мэселенщ осылай койылуы гана б1рден-б)р дурыс ра­ курс деп есептейдк Хайдеггер былай деп сурак кояды: «Болмыс мэселеа и м ушш мацызды жэне оньщ кандай мэш бар?» Ол уинн болмыс тура­ лы сурак мэн-магынага толы. Осылай мэселеш езгертш коя отырып, М.Хайдеггер адамзат мэдениет! дамуыньщ эр турл1 та­ рихи дэу1рлершде ойшылдардын болмысты калай тусшгенщктер1 туралы ой козгайды. Ол болмыс мэселесш талдауда гылыми танымга айырьщша к е ш л кояды. Еылым ym iH болмыс туралы мэселе кою оныц курылымдык курамдастары, субстанционал- ды непздер1 тургысынан алганда манызды. Еылым болмыс туралы мэселеш, акыры сонында, бастапкы тупнепздщ курамдас элементтер1 туралы мэселеге экелш Tipeitai. Жэне де мынадай суракка ~ элем калай уйымдаскан, курылы- мы жэне кызмет ету механизм! калай деген суракка жауап 6epin, ал болмыс деген не? деген суракка жауап бере алмайды. Хайдеггердщ niKipiHuie бул сурак жене оньщ жауабы ете курделi болып шыкты. Антик fley ip in a eri ойшылдардан бастап филосо­ фиялык ой бул мэселенщ шеипмш таба алмай келедк Муны бул мэселеш шешу тэсш нщ e3i айкындайды, ейткеш, эдетте болмыс белгии6ip мэндшжпен тецеспршед1 де, оны калай тану керек мэселесше экелш тсрейдь Нэтижесшде, болмыс мэселеа 6ipTe-6ipTe «аннигилизацияга» ушырап, умытыла бастайды. Хайдеггер болмысты философиялык рефлексия саласына кайтару такырыбын талдаумен айналысады. Ол метафизика адам ушш манызды деп санайды, ce6e6i ол адаммен байланысты. Ахуал калыптаскан жагдайда адам ©3iH Ешнэрсеге багытталган элемде ангаруы мумкш. Оз болмысынын Ешнэрсеге багыттал- ганын терен ce3iHin, ойга батканда, езшщ акырын толык сез- генде, ел1мге тура караган сотте гана адам Болмыс туралы сурак- 166

ты айкын коя алады. Хайдеггердщ ойынша, болмыс мэселеа ол1м табалдырыгында турган, Ешнорсеге багытталган озшщ шарасыздыгын сезген адамга катысты гана манызды. Сондык- тан да болмыс туралы мэселеш кетеретш метафизика — адам жэне адамга катысты гана мацызды, тек адамга байланысты гана мэнге ие болады. Тек адам гана болмыс туралы сурауга, бол­ мыс мэселесш коюга кабшетп. Жэне бул болмыс мэселесш сурауды, осы болуды Хайдеггер терминологиялык тургыда «Осы- болмыс» деп белгшещи. Муны 6i3 болмыс шецбершен шыгып кеткенде гана угына аламыз. Бул кокжиекке умтылу болмыс туралы сурак коятын жанныц KiM жэне кандай екендш туралы мэселеш шешуге мумкшдж беред1. Болмыс тагдырын пайымдай отырып, Хайдеггер Болмысты озгер1ске ушырап отыратын нэрсе емес, касиегп Heci6e деген Акикатгы ашады. Адам болмысты касиегп неабе ретшде кабыл- дап жэне аялай сактауы тшс. EipaK осыны угыну ушш болмыс- тыц Heci6e екенднтн туб1рл1 пайымдап, терен тусшу кажет. Хайдеггер e3repic пен тураксыздыкты да талдайды. Бул ез козгалысында унема Ешнэрсеге умтылатын осы-болмыска тэн. Хайдеггер белгклз адам жанына аныктама беру сиякты курдел! мшдетп шешуге тырысады. Адам — бул аньщталмайтын жэне сонымен катар, ол «кершш турган», оньщ бар екендЫ туралы гана айтуга мумкш болатын жан. Адам болмысынын («осы-бол- мыс» болып табылатын) непзп сипаттамаларына экзистенциал- дылык, айгактык жатады. Олардьщ мазмунын талдай отырып, Хайдеггер буларды камкорлыкка 6ipiKTipe отырып, осы-болмыс- тыц болмысы онтологиялык мэселен1 карастырудын бастапкы непз1 болуы тию деген идеяныц непзш калайды. Бул мэселе, Хайдеггердщ niKipiHme, непзп езекп мэселе болып табылады. Элем туралы айтканда Хайдеггер оны осы-болмыска кар­ сы кою дистанциясын емес, керкпнше осы-болмыс эркашан да элем деп болмыс, ал элем «болмыс iiu iH fle де» жэне «болмыска карай» елшемдер1мен бер1лед1. Хайдеггер бойын- ша, элемде OMip суру таным акциясы, заттармен эрекет жаса- удьщ icKe асуы гана емес, элемнщ e3i тандау жасау мен мумк1нш1лжтщ, тагдырдын орны мен тарихи жузеге асуы ететш нэрсе. Болмыс туралы Хайдеггердщ талдауы бул та- кырыптарды осы кунге дейш зерттеген ойшылдардыц пай- ымдауынан мулдем езгеше, курдел1 интеллектуалдык ецбек болып табылады. Болмыстын мэш туралы Хайдеггердщ тал­ дауы бул такырып зерттелушщ жаца кэкжиектер4не жол сштейтш б1ркатар алгышарттармен сипатталады. Олардын 167

арасында аныктамалардыц экзистенциалдылыгы мен катего- риалдылыгын айыру, онтологиялык жэне оптикалык деп белу улкен мацызга ие. Осы-болмыс такырыбына ой толгай отырып, Хайдеггер «адам езшщ керетш букш нэрселергн ненщ аркасында кере алады» деген мэселеш угуга тырысады. Бул такырыпты пайымдау еуро- палык мэдениеттеп болмыс мэселесшщ даму жолдарын зерде- леуге алып келед1. Бул пайымдаудьщ нэтижеа —болмыс такырыбы Парменид- тен басталган батысеуропалык адам мен оньщ мэдениет! тагдыр- ларымен байланысты деген ойды туйшдейдь Туракты, озгер- мейтш-козгалмайтын, мэцш болмыс туралы грек ойы коптеген гасырлар бойы еуропалык элемнщ мэдени даму жолына, элемнщ 031мен катар адамнын да субстанционалдык-заттык болмысын мэцп !здеуге ез ыкпалын типздь Элем мен адам болмысыныц тупи непздерш философиялык гздеу yaepici Парменид заманы- нан 6epri коптеген ойшылдардыц езгермелшжп турактылыктан шыгаруга тырыскандыгымен сипатгалады. Бул принципп непздеу ушш ойшылдар элемд1 угынудыц мынадай интеллектуалдык схемасын берд!: туракты, озгермейтш жэне озше тен болмыс кажегплж, зацдылык, детерминация сиякты сипаттамалармен ерекшеленетш мэндшж реинде туащцршедь Болмыстьщ туп- непз1н непздеудщ мундай тэсип хаосты (бейберекетазджп) се- беп-салдарлык байланыс позициясынан тусщщруге мумкшдж бередь Ал бул оз кезегшде оны зертгеудщ, талдаудын, сипаттау- дыц рационалды уйымдаскан зерделж рэс1мш жасауга жагдай жасайды. Алынган мэл1меттерд1 реттеу мен жуйелеу багытында дами отырып, бул зерделж практика логикалык эдютер мен тэс1лдерд1, гносеологиялык тусшжтер мен оларды сипатгаудыц принциптерш дуниеге экедщ. Тупнепзда калай тусшуге байланысты —мэндшжтщ e3i ретш­ де (антиктж гректерде) немесе жогары жэне абсолюттж непз К,удай ретшде (ортагасырларда), немесе трансценденталдык непз (Кант- та - тэж1рибе мумкшдшнщ шарты ретшде), немесе Абсолюттж Рухтыц диалектикалык козгалысы ретшде (Гегельде), немесе когамныц экономикалык Heri3i ретшде (Марксте), немесе бар­ лык табиги тузтмдердщ тупю материалдык непз1 ретшде (ма­ териалистерде), немесе билжке деген ерж ретшде (Ницшеде) жэне т.б. — оны танудыц эд1стер1 мен тэсшдер1 (зерттеу, сипатгау), мэселеш баяндау мен максатты непздеу ережелер1 (айкындык, койылган максатгыц аныктылыгы, жуйел1, perri, логикалык турде непзделген мазмундау) ойлап табылып, жасалынды. 168

Жинакталган материалды логика ережелерше сэйкес жуйел1, реттелген, катан непзделген жэне логикалык дэйектшжпен мазмундаудыц сипатына карай пайымдау удерюшщ ез1, акыры сонында, бтсен нэтиже туршде коршедк Онда ой логикалык зандарга непзделген, категориалды жэне аякталган тур1нде кезге тусед1. Философияньщ дамуы барысында гылымдар калыпта- сып, ал философияньщ 03i мшдетш аткару барысында элемщ гылыми-рационалдык тургьща тусщщруге карай ойыса баста- ды. XX гасырда философия, Хайдеггердщ айтуынша, аткарушы сипатка ие бола бастады жэне оньщ соны элемдж еркениеттщ басталуын б1лд1ред1. Окшауланудыц кушеки, унификация жэне езшдж 6ipe- гейлжтщ жойылуы, адам ушш аса манызды дэстурлердщ ба- рынша кунсыздануы, сухбаттын мэнш жогалтуы жалгыздык кецш-кущц кушейте тусп. Ецщ коммуникация емес, ундемеу мацыздырак. Bip нерсе туралы айту, оны вербалды турде бейне- леу мацызды емес. Ундемеу мацызды жагдай. Ол еткшип, онда­ гы ен бастысы —белгкпздж. BipaK онда BipHepce бар —жэне бул барлык сездерден мацыздырак. Жэне бул «осы-болмыс» такы- рыбыныц уникалдылыгы мен сезбен жеткшжсгздтн, езектшгп мен мацыздылыгьш алгаш корсете отырып, Хайдеггер Болмыс- тыц курамдас курылымы маныздылыгына кецш аударады. Бол­ мыс такырыбын кайта тусиадру жэне «Heci6e ретшдеп Болмыс­ ты» езектшещирудеп «осы-болмыстыц» езшен келш шыгатын оньщ терец курылымдарына назар аудару —Хайдеггердщ свдрген ецбеп, ал бул такырыппен онан epi интеллектуалдык жумыс жасау болмыс мэселесш коюдагы езгерштерге сай 1здешстермен катар, интеллектуалдык эрекет ережелерш кайта карауга экелетш ойлау тэсшшщ езш езгертумен байланысты болды. К,ундылыктар релятивтшш, оныц бурынгы жуйесшщ нега- циясы, кундылыктардыц, багалаулардыц, кезкарастардыц плюрализм! мен интеллектуалдык курылгылар эллектизм1 бар­ лык нэрселердщ езгермелиип, агымдылыгы туралы такырып- тыц кекейкестшшне алып келдк Ендш жерде элемде ешкандай мэцгипкке бершген абсолюттшж жок екендш, ешкандай да Tipeyiin жок жэне болмыстьщ абсолюттж елшем1 болатындай ешкандай максима жок екендш белгип болды. Журю-турыста- гы, карым-катынастагы релятивизм, адамньщ болмысы мен ой- лауындагы релятивизм —мше, осыларды гана ацгаруга болады! Демек, бэр1 езгерюте болып, туракты ешнэрсе болмаса, онда бул ем1рде гумыр суруге бола ма?! Шындыгында да, ем1рдщ езгермелшжш ацгару жузеге асып жаткан нэрселердщ жедел- 169

д ы т н , к,аз1рпнщ лезде еткенге айналып кетуш1л1пн кушейте TycTi. Мундай ахуалга тап болган адамга калай турактауга, калай болуга болады? Элде, элемде езшщ керекс1здт мен жалгызды- гын сезшген ахуалда басына тускен сизифтж жазмышпен кендпскен дурыс па? Егер М.Хайдеггер жэне Ж.П.Сартр «нагыз болмыс» (Ж.П.Сартр) пен «жалган болмыстьщ» шекараларын айкындаса, онда «Eopi езгерюте жэне агымда болган ахуалда калай болу керек?» деген такырыпты философ-постмодернис- тер ездершше туспадруге тырысты. 3. \\.3. Постмодернизм жэне болмыстьщ жаца стратегиясы взгермелшкке, белпазджке, тураксыздыкка талдау жасау —XX гасырдьщ ортасындагы философиялык 1здешстерге тэн нэрсе. Кдлыптасу ретшдеп болмыс жорамалыньщ езш-ез1 актауы болмыстьщ «жаца» стратегиясы мен ол жузеге аса баста- ган ойлаудьщ жаца формасыныц кальштасу жолындагы алгаш­ кы кадамы болды. EipaK болмыстьщ мундай стратегиясын непздеу ушш жаца терминология, угымдык формалар дайьшдап алу кажет болды. Егер болмысты калыптасу ретшде тусшсек, онда бурын­ гы логика мен оныц категориялык аппаратыныц жарамайтыны анык, ейткеш ол логика болмыстьщ туракты жэне езгермейтш деп тусидаршетш багдарламасына орай жасалынган едь «Жаца» категориалдык тш мен интеллектуалдык эрекеттщ жаца ережесш дайындау болмыстьщ жаца стратегиясын калыптастырудагы непзп мшдеттер саналады жэне бул мшдетп постмодернизм филосо- фиясы шешуге умтылады. Болмыстыц «жаца» стратегиясын шешудщ басы, постмодерн философтарьшыц пйаршше, классикалык философиянын непзп жагдайларын сынаудан басталады: ец алдымен, идеалдар мен кундылыктар иерархиясыныц абсолюттшн камтамасыз ететш турактылыктыц абсолюта кеп1л1 рет1ндеп акыл-ойдыц билшн сынаудан бастау кажет. Ец алдымен, ep6ip кубылыстыц артын- да барлыгыныц шартын б1лд1рет1н мэнд1л1к бар деп тушнцпретш классикалык философияныц кониспт1 сынга ушырады. Элемге деген постмодернист1к козкарас белг1л1 6ip «центриэмдердЬ (антропо-, еуропо-, логоцентризмдер) орнату мен бейту емес, ойткен] еуропалык элемнщ болмыс стратегия- сыныц мундай курылымдарыныц жарамсыздыгына кез1 жетт1. Постмодерн тураксыздык, езгермелшпс, агымдылык мойында- 170

латын элем улгшер1 e M ip iim e r i эклектизм/Ц кеб1рек насихат- тайды. Тураксыз удер1стерд1 сипаттауга кешу — постмодерн гылымына тэн касиет, ал элемд1 хаос ретшде, мэтш репнде философиялык пайымдау — постмодерн жагдайындагы фило­ софиялык дуниетанымныц жана багдары. К,алыптасу такырыбына бет буру болмыс стратегиясыньщ езш баскаша озгертед1. Егер классикалык философия бшмшщ непзш мэндшж, Абсолют, Кудай жэне т.б. репнде тусиццршетш нэрсе- лерден гздесе, ал «жана» стратегия бул мэселелерд1 коммуника- цияга, «осындагы» жене «каз1рп» сухбатка карай кмшредь Пост- модернистер езшщ кунделжп пршшгше сай, туйык ойлы, e3i- мен жэне езгелермен сухбаттасатын индивид ретшдеп маргинал- дык курылымга улкен мен бередг Оныц болмысы еркш аныкта- латын коммуникация болып табылады, онда жалгыздык жагда- йында «Менге» катысты «езшдж ерекет», ал «Озгеге» катысты «осында» жэне «каз1р» icKe асырылады. Бул коммуникация, ойша icKe асырылатын iuiKi «езшдж эрекет» — ез iinimieri таусылмас сухбат, езщнен тыс езгелермен сухбат. Сухбатта, коммуника- цияда катац гылыми, легитимщ бсктлгсн гносеологиялык тургы- да Акикаттыц ашылуы мацызды емес, ал «Мен» жэне «Озгенщ» катар болмысындагы «эр турл1 жорамалдарды» тындау мацызды. Кунделжп ойлау аурасына, приилж аурасына бет буру бол- мыстыц постмодернистж стратегиясына тэн сипат болып табы­ лады. Тфшыжтщ нагыз аурасы, Дерриданыц пшршше, сухбат, ал философияньщ нагыз болу саласы Абсолюттж Акикат тура­ лы бш тн щ легитимдипп емес, мэтшдердш, жорамалдардыц тусщщршулер1 (интерпретация). Bp6ip мэтш (текст) эр турл1 тусидаршу! мумкш, мэтшда тусщщрудщ мшдеп оныц мэнш ашу емес, кецейтуде. Мундай жагдайда тусщщру рэамшщ ©3i тау­ сылмас шекшз болуы мумкш, ал езге баламалардын барлыгын тер1ске шыгарып, 6ip гана концептпен шектелуге умтылудыц мэн- магынасы жок. Демек, болмыстьщ классикалык стратегиясы ка- тегориясында жумыс ютеудщ кажетплш жок. Постмодернистж стратегияныц мшдеп презентивплж белгип бар кунделжп пршшж такырыбымен жумыс icTey болып табылады. Бул такырыпты си- паттау ушш мэндшж, непздшж, себеп, объективтшж, логицизм жэне объективизм принциптерш колданудьщ кажеттиип жок. Бул онтология ушш гетерогендшж, плюрализм, KepiHicTiH эр турл1 ракурстары, белгклздж, калыптасу, окигалар мен удерютерд1 туп-тузу емес турде сипатгау пайдаланылады, ал жетшзудщ непзп тосип рационалды емес сез агымы болып табылады. Болмыстьщ постмодернистж стратегиясында тусгщируин концепт репнде 171

ешкандай центризм болмагандыктан коммуникацияныц, сухбат- тыц, мэтшнщ кайнар кезш белплеудщ де кажеттшп жок. Мундай бастауды орнату мумкш емес, ейткеш ол белгклз откеннщ, уакыт- тыц, белпаз окиганьщ арасына cinin кетед!. Постмодерндж гылымда релятивистж козкарастар еркен жай- ган Ka3ipri жагдайда болмыстыц мумкш болатын стратегиясы абсолюттж умитазджтен модернистер усынган «центризмнщ» жаца жорамалын непздеу жолы аркылы емес, Делез айткандай, «хаос туршдеп элемдЬ мойындауга непзделген идея аркылы жузеге асады. «Хаос туршдеп олемдЬ> айгак репнде кабылдау — м1не, болмыстыц жаца стратегиясыныц принциш. Делездщ птрш ш е, болмыстыц бурынгы барлык логоцентристж жорамал- дары болмыстыц турактылыгы, бержтшйл туралы кезкарастан туындаган. Классикалык философияда болмыс туралы мундай кезкарасты бекпудщ тос1л1 ретшде угымдар колданылды. Бол­ мыстыц классикалык жорамалындагы барлык угымдар хаосты TepicKe шыгару позициясын устанады, ал ой сездж-дыбыстык калыпка ене отырып, унем1 угымдармен елшену1 ™ ic. Мундай позиция нэтижесшде алдын-ала тандалган орталыкты непздеу жолымен болмыстыц турактылыгы туралы кезкарасты бекггп. Делездщ ойынша, болмыс стратегиясындагы ец басты нэрсе — ойдыц унем1 козгалысын мойьшдау, оныц территорияландыры- луы мен орталыктандырылуына жол бермеу. Деррида еуропалык метафизика мен оныц сынын (М.ХайдеггердО талдай отырып, оны одан opi радикалды турде сынауга умтылады. Дерриданыц ескертушше, букш еуропалык метафизика мен еуропалык мэдениеттеп мацызды принцип- тердщ 6ipi философия мен психологияда рационализма! беюткен центрация принцип! болып табылады. Тарихта центризм пре- зенто —немесе футуроцентризмд! нег!здейд!, ягни тарихи еткен- нен re p i прогрессивт! саналатын Ka3ipri уакыт пен болашакты туспшред!. Философиядагы центрапияныц улпс! субстан- циалистж редукционизм болып табылады, ол элемдеп барлык эралуандылыкты козгалмайтын, туракты, тупю мэнд!лжтен шы- гарады. Бул тупнепз эр турл! материал кейпвде болады. Осы субстанциалистж редукционизм бук!л еуропалык онтологияда болмыс туралы !л!м ретшде мойындалган. Болмыс элемдеп адам онтологиясы курылымыныц эр турл! нускаларын камтамасыз ететш турактылыктыц абсолютт! Kenuii репндс коршедк Болмыс туралы !л!мнщ 63i (онто-логия), дши философияныц (тео-логия) эр турл! нускалары, сонымен катар социумныц жет!лген максаты p e T in a e r i когамдык идеал туралы 172

концепциялар (телео-логия) логоцентризмнщ эр турл1 жора- малдары болып табылады. Осылайша, букш еуропалык мета­ физика, логоцентризмшщ езеп болмысты «катысу» аркылы аныктау болып табылады. Болмыстьщ философиялык страте- гияларыньщ букш тарихыньщ 1зденумен жэне аныктаумен ай- налыскан непзшщ, бастауыньщ, орталыгынын кезкелген атауы, Дериданын niKipiHme, мэндшж, OMip суру, субстанция, субъект, трансценденталдык, сана, К,удай, адам жэне т.б. угымдармен айкындалатын «катысудыц инварианты» белгшер1 гана болды. Центризм эркашан да курылымнын тупнепзге тэуелдшшн камтамасыз етедг Дерриданыц пайымдауынша, орталыктыц функциясы (кызметО жуйе элементтерш турактандырудан KOpiHefli, мейл1 ол метафизикалык, психологиялык, экономи- кальщ, саяси, теологиялык т.б. болсын. Логоцентристж жуйенщ каншама курделЫгше карамастан, центризм эркашан да оныц уйымдасуы мен тепе-тендтн камтамасыз етедь Философтыц niKipiHme, барлык белгий центризмдердш камтамасыз ететш басты максаты —катысу ретшдеп болмыс детерминациясы. Центризмге этноцентризм де жатады. Этноцентризм —еуро­ палык мэдениетп орталык репнде б ек тп , ал еуропалык емес озгелерше кысым жасайтын еуропалык мэдениетке тэн касиет. Этноцентризмш сипаттай отырып, Деррида ол улттык тшмен тыгыз байланысты деп есептещп. Этноцентризм улттык плдщ устемдйш бейте отырып, аз улттарды мэдениет маргиналиясы- на карай ыгыстырады, олардьщ тип жойылуына экелш, апар­ теид орнатады. Центризм жэне оньщ нускалары —логоцентризм, фаллоцент- ризм, этноцентризм жэне т.б. сынай отырып, Деррида Ницшеш устемдж eiin келген болмыс категориясыныц беделш ец алгаш «шайкалтканныц» 6ipi деп санайды. Барлык философиялык жуйе бекпуге багдар устаган осы болмыстан «ауытку» жольшдагы оньщ ецбегш багалай отырьш, Деррида Ницшенщ элем демондык (тыл- сымдык) куштердщ ойыны деген идеясын грамматикалык тшге Kemipin, тшдж форма ойыныныц улпсш кальттастырады. 0 з ойьш юке асыра отырып, Деррида элемщ мэтшдер жиынтыгы туршдеп мэдениет репнде карастырады, ал тшдщ ойыны, оныц ойынша, кандай да болсын кундылык багдарлардан «таза» болуы ттс. Оньщ жузеге асуы барысындагы мшдеггщ 6ipi, Дерриданыц niKipiHme, классикалык метафизикадагы дэстурл1 угымныц 6ipi б1регейлжтщ (немесе тепе-тендж, тождество) «Heri3iH шайкалту» болып табы­ лады. Философ б1регейлжтен айырмашылыкты ангарады. Айыр- машыльж терминш ендей отырып жэне бинаризмнщ структура- 173

лиспк теориясын сынай отырып, Деррида «айыру» (различение) терминш енпзедь Бул терминге ол уакыща жжтелу магынасын юрпзеда. Айыру болашакка багытгалумен катар, процессуалдык сипатка да ие. Батысеуропалык ойлаудьщ достурл1 тэсшш сынай отырып, Деррида «оппозицияны жоюга, олардыц карсылыгын ба- суга жэне болмыстан алшактауга» тырысады. Оныц деконструк- циясы карастырылып отырган мэтшнщ innd кайшылыктарын, откен дискурстан мура болып калган «калдык мэндердЬ ашуга багытталган, сондай-ак, эдетте постмодернистер мойындайтын билж, университет жэне т.б. сана фантомдарын демистификация- лауга багытталган. Осылайша, адам OMip cypyi турактылыгыныц Kenmi ретшдеп болмыстыц парменидпк туештмен салыстырган- да, постмодерн философиясы адамды абсолютпк кундылыктар иллюзиясынан азат етуге умтылып, онын, назарын удергстер мен окигалар анык емес жагдайда ететш нэтижеш рационалды турде айкындау киын ахуалдагы, кунделгкп агымдагы -приплгкке карай бурады. Болмыстыц e3i екггалай, анык емес нэрсеге айналады. Болмыстьщ жаца стратегиясын, жана мэдениет пен жаца дуниета- ным параметрлерш калыптастыру мщдетш шешуге умтылганы- мен, постмодернизм тек ез бастауын сол мэдениеттен алатын релятивпк жорамалды гана усынды. Сонымен, op6ip мэдениет адамзат баласыныц рухани ин- тенцияларын ен бойына корыта отырып, философияда езшше ерекше кершед1, элемдеп адам болмысьгн пайымдаудыц эр турл1 теориялык формаларын бередь Дуние 6ip екецщгше карамас- тан, ол эр турл1 онтологияда эр турл1 концепциясымен кершедь Бул философиялык онтологияныц онан аргы дамуына ыкпа- лын типзед1 жене элемдеп адам болмысыныц белгШ 6ip век- торларын калыптастырады. Осылайша, философия болмыстьщ мэндипгш (оны курайтын эр турл1 заттар, кубылыстар, жагдайлар, децгейлер, удерютер жэне т.б. мэндшжтерО игерумен, элемге деген адами катынас мэндшшн жэне ондагы адам орныныц мэндшйтн танумен айналысады. Сонымен, келпрыген шорлерге суйенгенде, элеуметпк философия философиялык бшмнщ курамдас белш екещцгш былайша сипаттайды. Ол, б1ршшщен, адамга коршаган элеу­ метпк жэне табиги ортада езшщ еткшщшгш ce3iHin жэне «сез» аркылы езшщ элемдеп нактылыгын угынуга мумкшдпс бередг Екшшщен, философия осы нактылыктардыц сырткы эсершщ «аргы жагына ущлуге», оныц мэндшйтн игеруге жэне адамныц элеуметпк, индивидуалдык eMipi туралы б1здщ ез бшймшздщ мэндiлiгiн терец угынуга мумкщщк бередк 174

ЗЛ А . Кещстт жэне уацыт K,a3ipri фантастикалык, романдардын, кешпкерлер1 гарыштык саяхаттар барысында Жердей тургылас замандаста- ры картайып, ал олар сол жас калпында калып коятыны жш айтылады. Бул романдар авторларыныц бугшп куш гылыми жацалык. ашуга умтылган талпыныстарында шындыкдын ушк,ы- ны бар ма? Кезкелген материалдык объект ©зге объектшерден белгип 6ip кашыктыкта орналасып, белгип 6ip орынды иеленед1 жэне уш елшешп белгШ 6ip конфигурацияда KopiHic беред1. Материалдык объектшердщ бул катар ©Mip суру формаларын кещстжтж формалар немесе катынастар, немесе жай гана кещс- miK дсп атайды. К,убылыстар узактыгын, тек 6ip олшемдеп кубы- лыстардын 6ipiH -6ipi алмастыруын —кубылыстардьщ бул ©Mip суру формаларын уакыттык формалар немесе катынастар, не­ месе жай гана уак,ыш дейш. Кубылыстардьщ кещстжтж жэне уакыттык сипаттамалары б1здщ санамыздан тыс, оз-озшен бар нэрсе екендт туралы кезка- раска материалдык элемнщ нактылыгына букш ойшылдар мьщдаган жылдар бойы иланып келд1. Классикалык немю фи- лософиясыньщ непзш калаушы Иммануил Кант та (1724—1804) заттардьщ объективй ©Mip сурейндтне кумэн келйрген жок. Б1рак ол материалдык заттардьщ кещстжтж жэне уакыттык сипаттамаларыньщ объективт1 ©Mip c y p y i туралы кец таралган сешмге кумэн келт1рген алгашкы философ болды. Канттьщ бул мэселен! к©теру1не сол дэу1рдеп гылым мен философия жет!с- йктер1нщ де ыкпалы болды. K,a3ipri кезде мектепте окытылатын геометриянын непзп кагидаларын ертедег1 гректер ойлап шыгарып, оны ©зш1н «Бас- тауларында» тушндеген Евклид (б.з.д. III г.) болатын. Евклидтж геометрия XIX гасырдьщ алгашкы ширепне дейш адамзатка белпл1 жалгыз геометрия болып келд1. Осыган байланысты жэне Кант дэу1р1нде евклидтж геометриянын аксиомалары (мысалы, «ек1 нукте арасындагы ен кыска кашыктык ~ тузулж », «тузулжтен тыс нукте аркылы, дэл сол жазыктыкта, бер1лгенге параллель тек 6ip гана тузу сызык журпзуге болады») ешкан­ дай кыскарту мен тузетулерд1 к©термейд1, олар мэцпге орнык- кан жалпы жэне кажета шындыктар деген niKip устем болып келдь Дэл осы сиякты уакыт туралы да жалпы калыптаскан пж1рлер де тузету мен кыскартуды кетермейтш шындыктар деп есептелд1. Мысалы, заттарга багынбайтын тек 6ip гана уакыт 175

бар деп есептедщ, ейткеш ол уакыт заттар OMip суре ме, жок па, олар тыныштыкта ма элде козгалыста ма, оган тэуелаз, еш- кандай озгер1стерге ушырамай, б1ркалыпгы агып отырады. Мы- салы, француз философы Пьер Гассенди (1592—1655) осылай деп есептедк Акырында, Кант заманында да заттармен контакт, таяарибе дегешм1з — бгзгс белгЫ 6ip эсер калдыратын заттар- дын б1зге ыкпалы, бакылау гана (сонын аркасында зерде тушндер жасайды); бакылаудан жалпы кагидалар, зандар шыгару мумкш емес, ейткеш, сол зацга багынатын айгактардыц саны шекс1з жэне олардьщ барлыгын бакылау мумкш емес деп есептелдк ЕвклидтЬс геометрияныц аксиомалары бек1т1лген сэттен 6epi кептеген гасырлар бойы адамзат орасан зор тэж1рибе жинакта- ганына карамастан, кещстис пен уакыт туралы жалпы кабыл- данган niKip ешкандай ©3repicKe ушыраган жок- Олардыц шы- найылыгы ешкандай кумэн тугызган жок жэне Кантка дейшп ipi ойшылдар да мундай шюрлердщ кайнар кез1 тэжгрибе емес деп тушндедк Заттарга тэн нэрселер туралы 6i3 тек олармен контакт жасау аркылы гана, тэж1рибе аркылы бше аламыз деп пайымдады Кант. Кец1ст1к пен уакыт туралы бгздщ ппарлер1м1з тэжгрибеден алын- ган жок, демек, олардыц кайнар K03i сырткы затгарда емес, б1здщ ез1м1зде, б1здщ акылымызда. Жэне Кант былайша туйшдейдк кец1ст1к пен уакыт туралы козкарас б1здш акылымызга барлык пайымдауга дейшп, барлык тэж1рибеге дейшп «пайымдаудыц формасы» ретшде тэн, ешкандай тэж!рибе осы формаларсыз мумк1н емес, барлык тэж1рибеде 6i3 оларды пайдаланамыз. Кец1стж пен уакыт —бул 6i3 онсыз заттарды коре алмайтындай коз!лд1р1к тэр1здк Жасыл кез1лд1к барлыгын да жасыл етш корсетед1. K eH icriK пен уакыттыц коз1лд1рш барлыгын да кен1ст1к пен уакытта eMip суретш етш керсетедк Ырак бул коз1лд1р1к б1здщ санамызга тэн, онсыз кец1ст1к те, уакыт та жок. XIX—XX гасырлар кезещ —бул математика мен жаратылыс- танудыц каркынды дамыган fleyipi. Математикада метрикалык геометрияныц (онда тек шамалас фигуралар гана эквивалент деп саналады) i3iHme проективт1 геометрия (онда келемнен ал- шактайды жэне эквиваленттшж ушш 6ip-6ipiHiH перспекти- васы болатын eKi фигура жеткшнеп) калыптасты. Геометрия- лык кещсиктер елшемдерш1ц саны e n a ir i жерде ушеумен гана шектелмейд1. К,убылыстардыц ете кец шецберш камтитындай топология (онда эквивалент фигуралар тек узд1кс1з езгерю- термен гана байланыстырылады) калыптасты. Акырында, гео- метриялык жэне геометриялык емес математикалык объекплер 176

арасындагы айырмашыльщтардан алшактайтын теориялармен катар копшшж жэне курылым сиякты кец угымдар да пайда бола бастады. 0те жалпы жэне алшактаган теориялар мен угымдарды калыптастыра отырып, математиктер жуйелер кура бастады. Бул жуйелерде сэйкес шектеулерд1 peTiMeH кабыл- дау жолымен негурлым кен жэне жалпы теориялардан логи­ калык жолмен анагурлым тар, арнаулы теориялар туындай- ды. Кепшиик теориясы непзшде барлык кещстж уксас каты­ настар туралы miM (топология), кешшрек б1здщ эдеттеп кэзкарасымызга жакынырак проективп-кещстжтж катынас­ тар туралы ипм (проективт1 геометрия) жэне акырында б1зге кундел1кп тэж1рибеден жэне мектеп курсынан белпл1 евклидтж геометрия болшш шыкты. Мунда мынадай мацыз­ ды нэрсеш ескеру керек. Б1з кунделж п бакылайтын сырткы заттардыц кещстжтж сипаттамалары математиктердщ ойша курылымдарында заттардыц жалпы сипаттамасыныц соцгы логикалык салдары (муныц алгашкылары о баста математик­ тер ушш бастапкы пункт болганына карамастан) екендшнен бул кец1ст1кт1к сипаттамаларды математиктер ойлап шыгар- ган, ал заттардыц ездер1 оларга ие бола алмайды деген niKip туындамауы керек. Алайда неопозитивистер дэл осылай туйш жасайды. Р.Кар- наптыц корсетушше, копшшж теориясы непзшде 6i3 «тэж!рибе жэне пайымдаумен аныкталатын логикалык емес курамдас болжтерге багынбайтын» катынастар курылымын курастырып жэне ешкандай кашыктык та, тузулж те жок топологиялык кепелшемд1 кещстж калыптастырамыз. Сонан сон олардьщ мэн1н ез калауымызга орай «еркш» аныктай отырып, кашык­ тык пен тузулж угымдарын енпземгз, «тэж1рибелж айгактар 61зд1 буган мэжбурлей алмайды». Осылайша табигаттыц б е л г т метрикалык кещ стт пайда болады. Демек, жаратылыстаным- ныц жэне б1здщ кунделжп ом1р1м1здщ кецю тт —бул ешкан­ дай тэжтрибеге де, ешкандай сырткы элем заттарына да катысы жок, б1здщ акыл-ойымыздыц туындысы. Келес1 6ip позитивист Ганс-Рейхенбах (1891—1953) физикада Teri 6ip кубылыстарды кейде эр турл1 теориялар сипаттайтын жагдайын ескере отырып, барлык теориялар, оньщ йишде уакыт теориясы да галымныц белгип6ip пдщ колдануга шеш1м кабыл- даганын гана бшд1ред1, ал уакыттык катынастардын объективп ©Mip cypyi туралы соз козгаудьщ мэн1 жок деп есептейщ. Эдет- те, уакыт откеннен Ka3ipri аркылы болашакка карай агады деп айтады. Алайда дэл сол непзде ол болашактан еткенге карай 12-3219 177

агады деп санауга да болады —барлык айырмашылык тек т1лде гана. К,айсы тш дурыс? —деп сурайды Рейхенбах жэне ©3i жа­ уап бередг Бул, эрине, магынасыз сурак. Эркайсысы езшше дурыс. Тыдер эквивалент жэне уакытгык катынастардыц б1здщ санамыздан тыс OMip суретщ дтн дэлелдей алмайды. Агылшын философы Джон Эллис Мак-Таггарт (1866-1925) тап осындай тушнге баска жолмен келсдь Оньщ птрш ш е, 9p6ip айгак 6ip кезде уакыт еткен сайын б1зге карай жакындай тусетш болашак окига болган едг Ал ол жузеге асканнан кейш откенге айналады. 9p6ip окига 6ip мезетте болашак, келескшде —Ka3ipri, ушшипсшде — еткен болып табылады. EipaK осы мезеттердщ эркайсысыныц e3i —ол да окига жэне оньщ да болашак, Ka3ipri жэне еткен мезетгер1 бар. Бул мезеттердщ ез1 де окигалар жэне осылай шеказ кете бередь Демек, бул бтсен окига окигалар- дьщ таусылмас мелшерш курайды. Мак-Таггарт бойынша уакыт- тьщ объектив^ OMip суруш мойындау осындай кайшылыкты корытындыга экеледь Накты кубылыстьщ ез1 iniKi кайшылык- та болмайтындыктан, уакыт тек б!здщ санамызда OMip суред1. Ал шын нактылыктыц озшде ешкандай уакыт жок. Бул кагидалардыц жаркын дэлел1 мен нактылануы салыс- тырмалылык теориясынан кер1нед1. Егер ек1 жуйенщ кенютж жагдайлары 6ip-6ipiMeH салыстырганда озгеретш болса, оньщ 6ipeyiH санау жуйес1 ретшде кабылдап, ал екшпйсш 6ipiH- miciMeH салыстырганда козгалыста деп карастыруга болады. Арнайы салыстырмалылык теориясы бойынша, санау жуйе- сшдеп 6ip уакыттагы ек! турл1 окига козгалушы жуйеде 6ip уактылы емес. Санау жуйесше салыстырмалы козгалыс жуйе- ciHaeri удер!с (процесс) санау жуйесше Караганда жайырак журед1. Сириуека карай жэне онан Kepi секундына eKi жуз кырык мьщ шакырым жылдамдыкпен ушкан гарышкер тогыз жылга картайса, ал Жердеп онымен жасты катарласы он бес жылга картаяды. Егер козгалушы жуйеде онымен салыстыр­ ганда козгалыссыз дене болса, бул дене санау жуйесшдеп козга- лыстьщ багытына карай ез келем1н кш1рейтед1. Мунын 6opi — окигалардыц 6ip уактылыгы мен денелерд1ц узындыгы окига­ лар жузеге асатын, денелер орналасатын материалдык жуйе- лерге тэуелд1 екендп1н керсетедь Арнайы салыстырмалы теория бойынша барлык материал­ дык обьектшердщ eMip суру формасы б1ртутас кенютж-уакыт болып табылады, ал кещстж жэне уакыт сол тутастыктыц айы- рылмас кырлары ретшде кершедк Окигалар мунда шамалары барлык санау жуйелер1нде сакталатын б1рдей кещ стжтж - 178

уакыттык. интервалдармен байланыстырылады. Окигалар арасындагы уакыт интервалы — эр турл1 санау жуйелершде, 6ipimie уакыт интервалы кыска, екшинсшде —узак, эр турл1 болып кершетш кырыньщ KenicTiKTiK-уакыттык сипаттамасы- нын тек 6ip жагы гана. KenicTiKTiK интервалда да — дененщ узындыгында да осылай. 3.1.5. Философия категориялары Философияньщ методологиялык функциясы ец ал- дымен танымдык жэне практикалык эрекетгщ жалпы, универ- салды алгышарттарын (ережелер1 мен принциптерш) калыптас- тырумен байланысты болады жэне ол ец жалпы угымдардыц — категориялардыц кэмег1мен жузеге асады. Категорияларга мы- налар жатады: «бутш» жэне «белж», «жуйе», «курылым», «эле­ мент», «байланыс», «катынас», «форма» жэне «мазмун», «жал­ пы», «ерекше» жэне «жалкылык». Дэл осылардыц кемепмен алуантурлшж тутастыгыныц философиялык принцип! методо­ логиялык мацызына ие болады. Жогарыда келпршген категориялардын барлыгы езара байла­ нысты. Б1з талдауды олардьщ йишдеп ерте кезден белплка «бутш» жэне «белж» угымдарынан бастаймыз. Бул угымдар неш б1дщред1? Олардьщ магьшасьш аныктау оцай емес. Ол ушшжеке таяарибеге, мысалдарга суйенешк. Мысалы, 6i3 2, 4, 6, 8 сандарын дурыс белж, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 жэне т.б. натуральды сандардыц кешшлит дейм1з. Адаскан eKi кой —отардыц белш жэне цех — заводтыц белил, ми, буйрек, бауыр жэне т.б. жеке органдар бутш ретшдеп адам агзасыныц белжтерг Жекелеген заттар езш курай- тьш белжтерге белше алатьшдыгы ерте кездеп адамдар ушш улкен жацалык болды. Адамдар курдел1 мшдеттерд1 карапайымга белш жэне белжтер! бойынша ineiuin уйрещц. «Белж» жэне «бутш» угымдары eKi жагдайды биццрдг 1) объективп заттар карапайым, жай заттардан куралган; 2) адамдар бастапкы нэрсеш бузып, оны жай курамдастарга (белжтерге) беле алады. Тарихи тургыда «бутш» угымы кунделжп практикада ушырасатын аякталган, толык заттарга катысты айтылуы калыптасты. Ал бул угымды шеказ объективп элемге колдану зор киындыктарга экелд1. Жэне бул жаца заманнан бастап белгип болды. Редукционистж багдарлама кезкелген бутиад, оныц шннде алуан турлшшмен сипатталатын элемд1 де болжтерге белш, тубегейл1 угынуга болады деген сешмнен келш шыккан едг Бул бел1ктерд1 толыгымен зерттеп, сипаттап, алынган жекеле- 179

ген мэл1меттсрд1 жинактаганнан кейш бутш туралы толык жэне тубегейл1 6miM алуга болады деп есептедщ. Барлык курдел1 физикалык, химиялык, психикалык, элеуметпк кубылыстар- ды карапайым механикалык белжтер мен кешстжтеп орьш ауыс- тыруларга экелш 'предь Ал осы жерде «белш» жэне «бутш» угым- дары накты элемд1 тек шамалап кана бейнелейпш б е л г т бол­ ды. Агзаны жекелеген органдарга боле отырып, физиологтар олардыц курылысын зерттей алды. BipaK бул жагдайда мацыз- ды 6ip нэрсе естен шыккан. Белжтерге белшген агза OMip cypyiH токтатады. Барлык органдарды п р тей бутшнщ белжтер1 кыла- тын нэрсе жогалып кетедь XIX гасырдыц ортасына карай, ете кеп мелшерде курамдас- тары бар аса курдел1 кубылыстарды зерттеу кажеттшп пайда болды. Оларга, ec ip ece адамзат когамы, органикалык элем, адам­ зат Tum epi, суйыктар мен газдардыц козгалысы жэне т.б. жата- ды. XX гасырда булардыц катарына телефон, электр, транспорт тораптары сиякты курдел1 техникалык жобалар косылды. Осын­ дай кубылыстарды зерттеу ушш «жуйе», «курылым», «элемент» жэне «байланыс» сиякты угымдарды дайындау мен пайдалану кажет болды. Мэшсше келгенде олар «белпс» жэне «бутш» ка- тегорияларыныц курделшену1 мен онан аргы дамуы болып та­ былады. Олар кандай жацалык экедщ? Олардыц артыкшылы- гы неде? Кезкелген кубылыс, 9p6ip объект егер белпл1 6ip тэсшмен езара байланысты жэне езара эрекеттес беллктерге, немесе жай жуйеге белшсе, онда ол жуйе болып табылады. Жай жуйелер ез кезепнде екший децгейдеп жай жуйеге болшед1 жэне т.б. осылайша езара байланысты жэне езара эрекет етуип элемент- тердщ децгешне жеткенге дейш белуге болады. Осы жерде жаца угымдардыц артыкшылыгы байкалады. Б1ршшщен, «жуйе» угы- мында жай жуйелер мен элементтер арасындагы байланыстар- дыц, езара эрекеттердш мацыздылыгы айкын кершедь Байла- ныстар мен езара эрекеттер бутшда белжтерге механикалык турде ыдыратканда жойылып кеткен купия «элдененщ» ©3i едг Шындыгында, дэл осы байланыстар мен езара эрекеттерд1 зерт­ теу гана курдел1 жуйелер купиясын ашып бере алады екен. Байланысты тану аркасында гана адам Tipi агзаныц, адамзат когамыныц мэнш, осы немесе озге мэдениеттщ ерекшелжтерш, акырында ойлау удерюшщ e3iHin мэнш угына алады. Екшшщен, курдел1 жуйеш белпстерге белш, оларды ажыратып сипаттай отырып жэне сипаттамаларды жай гана жинактай отырып, бутш туралы дурыс туспйк алу мумкш еместш белгш1 болды, ейткеш 180

ондай жагдайда iiuKi байланыстар мен езара ерекеттер туралы акпарат жогалады. Ушшшаден, «элемент» жэне «элементарлык денгей» угымдарын енпзу манызды жацалык, болды. Элемент угымы элемнщ алуантурлштн прейтш тупнепзд1 белплеу уипн ерте кезден-ак колданыла бастаган. Элемент Ka3ipri угымында абсол ю т нэрсе болып табылмайды. Ол тек бершген жуйеде гана белшбещц, бершген талдау тесшшде гана пайдаланудыц uieTi, T y6 i болып табылады. Ал баска жагдайда бершген кубы- лыс (немесе удер1с) элементарлык белгшершен айрылады, ейткеш оньщ оз1 курдел1 жуйе болуы мумкш. Транспорттык тасымалдау жуйес1нде жеке автомобиль элемент ретшде карас- тырылады. Ал ез кезегшде автомобильдщ osi конструктор ушш жуйе болады да, ал оныц жекелеген блоктары мен белшектер1 — элементтер болып табылады. Дел осы сиякты атомдар немесе иондар молекуланыц элементтер1 ретшде, ал молекулалар крис- талдын элементгер1 репнде карастырыла алады. Алайда элемдеп физикалык «майдаланудыц» ец шетю тупнепздер1 ретшде узак уакыт бойы кабылданып келген элементарлык белшектердщ ез1 бугшп куш курдел1 жуйе екендш белпл1 болды. Муныц 6epi —бутш жэне белж арасындагы немесе, дэл1рек айтканда, жуйенщ, жай жуйенщ жэне элементпц арасындагы шекара метафизиктер ойлагандай абсолютп емес, KepiciHme, шартты, салыстырмалы, козгалмалы, диалектикалы екендиш дэлелдейд1. Ол объективп eMip cypefli, еркш талдаудыц немесе шеш1мн1ц нетижес1 болып табылмайды. Тертшппден, бул жаца угымдар- дыц мацызды жет1стй1, оларды тек туракты жэне озгермейтш болмыстарга гана емес, сонымен катар козгалмалы, езгермел1 кубылыстарга да колдануга болатындыгында. Жуйеш H eri3 ri уш турге белу кабылданган: туракты, кызмет етупп жэне дамушы. Жуйсн1ц 6 ip iH iu i тур1нде жай жуйелер мен элементтер1 саны унем1 туракты болады, оларды 6ipiK T ipeTiH байланыстар туракты жэне уакыттыц улкен интервалдарында езгермейд1. Мундай жуйенщ мысалы ретшде тургын уйд1 алу- га болады. Оныц жай жуйелер1 катарына пэтерлер, элемент- T epiH e —белмелер, технологиялык коммуникация жэне т.б. бай- ланыстьщ туракты жиынтыгын курайтын нэрселер жатады. Ек1нш1 турдег1 жуйелерге де жай жуйелер мен элементтердщ туракты жиынтыгы тэн, 6ipaK олардьщ арасындагы байланыс пен езара эрекет езгерш отырады, олардьщ ездер1 козгалыста болады, ал бул козгалыс кайталанушы циклдер режим1нде жу­ зеге асады. К,ызмет C T ym i жуйелерге мысал репнде кол сагатта- рын, адамды, кунбагысты жаткызуга болады. Олардьщ орган- 181

дары немесе жай жуйелер! 6 ip тэулжтщ йшнде эр x y p jii эрекет пен козгалыс жасап, келес1 тэулпспк циклдщ басына дейш бас­ тапкы жагдайына кайта оралады. Ал y n iiH m i T y p i динамикалык жуйелер унсм1 даму устшде болады, оньщ йшнде жекелеген элементтер мен букш жай жуйелер, эр турл1 байланыстар мен езара эрекеттер жойылып кетш, кайта пайда болып отырады. Олардьщ катарына 6 i3 бакылап отыратын Ралам, Адамзат кога- мы, жекелеген халыктар мэдениетш жэне тэулпспк циклде емес, улкен уакыт интервалында алгандагы эрб!р жеке адамды жат- кызуга болады. Курдел1 кубылыстар кебше туракты да, кызмет exym i де, дамушы да жуйелер касиеттерше б1рдей ие бола алады. Кезкел- ген жануар ез eMipiHiH аукымында еседк TypiH езгертед1, кар- таяды, ягни динамикалык жуйе болып табылады; оньщ орган- дары тэулжтж циклде ез функцияларын кайталайды (кызмет eT ynii жуйенщ белпс1); акырында, оныц клеткаларында ем1ркамын реттеп жэне тукым куалаушылык белгшерд1 жетюзш отыратын туракты, езгерюке тусе коймайтын ДНК молекула- лары болады (туракты жуйе). Осылайша «жуйе» угымыныц «бутш» угымымен салыстыр­ ганда кандай артыкшылыктары бар екешн ацгаруга болады. Ол белжтермен катар элементтер арасындагы байланыстар мен езара эрекеттерд1 де камтиды. Жуйелерде эр турл1 козгалыстар, езгерктер, даму, жаца элементтердщ, жай жуйелердщ жэне олардыц арасындагы байланыстардыц пайда болуы мен ескшершщ елу1 жузеге асып жатады. «Жуйе» угымы «бутш» угымыныц жалгасы жэне курделшену1 болды. Жуйе угымы ар­ найы салаларда — техникада, математикада, механикада, био- логияда пайда болып, тез арада жалпыгылыми, кешшрек фило­ софиялык угымга, ягни категорияга айналды. Сонымен катар ол зерттелетш кубылыстар мен удерютер шпндеп езара ауыс- тушстерд1, байланыстарды, езара эрекеттерд] зерделеудщ аса мацыздылыгын б1лд1ретш ерекше методологиялык функцияны да аткарады. Оны табысты турде Раламды жэне жекелеген микроорганизмдерд1, физикалык атомдар мен адамзат когамын зерттеуге колдануга болатыны аныкталды. Сонымен «жуйе», «байланыс», «элемент» угымдары алуан турл1 элемнщ б1рлш туралы, олардыц iniKi езара байланысы мен озара эрекеттестгп туралы б1здщ кезкарасымызды терендетуге мумкшдж береди 6ipaK бул багытта одан ep i карай журу ym iH «катынас», «курылым», «форма» жэне «мазмун» категорияларын карастыру кажет. Олар «жуйе» угымымен тыгыз байланыста. 182

Кезкелген жуйеш талдай отырып, олардьщ элементтер1 мен жай жуйелер1 арасында пайда болатын жэне ©Mip суретш коп немесе аз туракты к,атынастарды ангаруга болады. Мысалы, кара- пайым реттж сандар арасында «артык» немесе «кем» катынастар болады — ep6ip кешнп сан алдындагысынан 6ipeyre артык, ал алдыцгы сан кейшгщен 6ipeyre кем. Бойымен катарга турган дене- шыныктырушылар арасында «биж» катынасы, ал капы заттар арасында (алмаз, рубин, коргасын, графит) «катты» катынасы болады. Мундай катынастар, олардьщ арасындагы уксас касиет- терге карамастан, сандар, адамдар жэне минералдар жуйелерше белгш 6ip тэртш енпзедо. Сондыктан оларды реттж катынастар деп атайды. 0зге типтеп катынастар да OMip cypeai. Егер езгерктеп кубылысты карастырар болсак, онда оньщ эр турл) сатьщагы жагдайларын, сонымен катар шсспел1 катынастарын да байкауга болады. 0нд1рютж ужымдарда озара кемек, бэсекелестж жэне т.б. катынастар болады. Таптык когамдарда таптар арасында белгип катынастар орнайды. 0p6ip жуйеде тураксыз, тез алмаса- тын катынастар да, сонымен катар салыстырмалы туракты неме­ се унем1 кайталанатын катынастар болады. Жекелеген жай жуйе­ лер мен элементгерд1 камтитын туракты, yucMi пайдаланылатын катынастар жиынтыгы жуйенщ щрылымын курайды. К,урылым туралы элементтер мен жай жуйелер езара эрекеттщ туракты катынастарына енген кезде айту кабылданган. Баскаша айткан- да, курылым жай жуйелер/ц немесе элементтсрд1 камтитын турак­ ты катынастар б1рлшн б1лд1ред1. Сэйкес элементтер мен жай жуйелерден кашык, узшген каты- настардыц материалдык нактылыкта емес, киялда, ойда eMip суре алатынын айта кету1м1з кажет. Сонымен 6ipre жай жуйелер мен элементтер белгМ 6ip катынастармен 6ipiKTipwyi керек. Онсыз олар жуйе кура алмайды. Алайда эрекет пен таным удеркгнде 6i3 бул ажырамас тутастыктыц белпл16ip жагына гана кецш ауда- рып, ал eKiHuii жагын келецкеде калдырып коя бере\\нз. Бул максатта «форма» жэне «мазмун» категорияларын колдану кажет. Форма —бул бершген курылымньщ туракты катынастарын олар камтитын жай жуйелер мен элементгерден белек алып карас- тыратын категория. Мысалы, ньютондык тартылыс заны Ft=y(mjXm2)/r2 жэне кулондык электростат зацы Fe=k(q,xq2)/r2 курылымдарын салыстырганда олардьщ алгебралык формала- рыньщ уксас екендшн онай байкауга болады (бул бгзд! электр жэне гравитация куштер1нщ арасында кандай да 6ip терец тутас- тык бар деген ойга жетелейд1). Мазмун — бершген курылым курамындагы элементтер мен жай жуйелердщ накты жиынты- 183

гын бщщретш категория. Мысалы, жогарыда кел'пршген куры- лымдардын физикалык мазмуны аспан денелер1 (Ньютон заны ушш) жэне электр зарядтары (Кулон зацы ушш) болып табы­ лады. Объектив^ нактылыкта форма мен мазмун 6ip-6ipiH eH ажырамайды. Оларды ажырату тек таным удер!сшде гана журпзшедь Сондыктан да олар диалектикалык тутастыкта деп айтылады. Гегельдщ айтуынша, «мазмун — форманыц мазмунга айналуы, ал форма —мазмунныц формага айналуы». Форма мен мазмун тутастыгы, езара байланысы туралы айт- канда, мазмунныц бул тутастыкта жетекий, аныктаушы кырымен кершетшш ескеру кажет. Tipi агзаны динамикалык жэне кызмет етудн жуйе ретшде карастыра отырып, оныц эр турл1 органдары мен олардыц функциялары —мазмунды, ал олардыц езара байла­ нысы мен тэуелдшп —агза формасын курайды деп есептей ала- мыз. Екеушщ 6ip-6ipiMeH тутастыгьша карамастан, шешуш1 ыкпал- ды мазмун жасайды. Дэл осы мазмунга форманыц сипаты, ягни агзаньщ im K i жэне сырткы байланыстары тэуедщ. Сонымен 6ipre форма да белсецщ рел аткарады — ол мазмунга кедерп немесе ыкпал ете алады, мазмунга «кеше алады». 0ткен заман философтары «форма» жэне «мазмун» катего- рияларын ер турл1 тусщщ. Мысалы, Аристотель форманы бар­ лык заттардыц жетекий, бастауы деп тусщщ. Материалдык мазмун, мысалы, мыстыц 6ip б о л т , оныц айтуынша, пассивть формасыз. Алайда, мусшпй мыс белшегшен MyciH жасап, маз­ мунга форма бередь Аристотельдщ ойынша форманыц бел- сендшп осында. Ал Ф.Бэкон форманы кубылыстарга тэн турак­ ты imKi байланыстар ретшде тусщщ. Аристотель мен Бэконныц кезкарастары сырттай карама- кайшы, 6ipaK олар форманы танудагы эр турл1 сатыларды, эр турл1 децгейлерд1 бщдареда. К,убылыстардыц сырткы формала­ ры мен iiiiKi формаларында айырмашылык бар екеш белгий. Сырткы форма ce3iM аркылы кабылдана алады. Ол жуйенщ сезгммен кабылдана алатын элементтер! арасындагы туракты, ен бастысы кещстж катынастарды бйщредь Дэл осы магынада 6i3 мусшнщ сырткы формасы, сэулетпк курылыстыц формасы жэне т.б. туралы айтамыз. 1шю форма —бул сез1мдйс кабылдау- дан жасырын катынастар, бершген курылымныц ец мацызды элементтер! мен жай жуйелерш камтитын жэне ерекше турак- тылыгымен сипатталатын катынастар. «Форма» езшщ бул ма- гынасында мацызды философиялык категория болып табыла- тын «зац» угымына жакындайды. Бэкон гылымныц максаты — форманы тану дегенде icTin осы жагына мензеген едь 184

Философия мен гылымдагы м а ц ы з д ы туспйктщ 6ip i «объек- тивп зац» угымы болып табылады. Объективт:' зацдар адамньщ санасы мен еркшен тыс катынастар, байланыстар болып табы­ лады жэне олар туракты, кызмет етуин жэне динамикалык жуйелер «шинде» OMip суредй Олар iuiKi формамен салыстыр- ганда ерекше турактылыгымен, кажеттшшмен, унем1 кайтала- натындыгымен жэне езгермейпндшмен сипатталады. Сонымен, е н д т жерде букш алуантурлшжтщ тутастыгы мэсслеа философиялык «медщрлжке» ие болады. Оньщ uieniiMi белгкйз б1ртутас затты 1здеуде емес, козгалыстыц барлык фор- масын 6ip карапайымына экелш преуде емес, тек эр турл1 зат­ тардыц гана eMip суруш мойындаумен катар, оларга карсы уни- версалдык угымдарды мойындауда емес, накты OMip суретш кубылыстардыц алуан турл1 формаларыныц объектива байла- ныстарымен жэне езара эрекетпен камтылганын мойындауда болып отыр. Оньщ шпнде унем1 туракты жэне иитей к а ж е т байланыстар мен катынастар объективт! зацдарды б1дщред1. Бул картинада элем ете кептеген шекс1з ipmi-ycaKTbi жуйелерден куралатын бутшдей алып динамикалык жуйе тур1нде кершед1. 0p6ip жуйенщ, ep6ip кубылыстыц езшщ жекелеген, элемен- тарлы курамдастары, езара байланысты жай жуйелер1 (жуйелер оган катысында накты жалпылык болып табылады) бар. EipaK сол жуйелер мен кубылыстар ездершен repi негурлым жалпы, оларды камтушы жуйелердщ элементтер! мен ерекше белжтерше айналуы мумкш. Бул жерде барлыгы карастыру децгеш мен объективт1 нактылык курылысына байланысты. Бул тургьщан алганда «жалпы», «ерекше», «жалкы» категориялары езшщ ор- тагасырлык философия мен теология берген мистикалык боя- уынан айрылып, табигаттыц, когам мен ойлаудыц, бутшдей ал­ ганда элемнщ курделшшн шартты, диалектикалык формада бейнелейтш угымдар рет1нде кершед!. Алуантурлипк тутастыгын философиялык зерттеу адам эрекетшщ де, таным ережелершщ де методологиялык кондыр- гысын калыптастыруга мумкшдж бередй Адам езшщ элеуметпк мацызды максаттарына жетуде ец алдымен op 6ip жуйелердщ кызмет eTyi мен дамуындагы объектива зандарды тануга умты- луы тшс. Дэл осы зацдар, ягни бершген жуйенщ алуан турл1 кубылыстары арасындагы туракты жэне жалпы байланыстар мен катынастар максатты жэне эффективт1 эрекеттщ ipreT acbi кызметш аткара алады. 0 p 6 ip накты гылым озшщ ерекше зац- дарын ашады, алайда бул езгешелж жалпыныц ерекше 6ip K epiH ici гана екендш мшдетп турде ескершу1 тшс. 185

2 Таным ■ теориясы 3.2.1. Сана угьты Адам туе керген кезде, ол эр турл1 кылыктар жа- сайды, белгип 6ip сез1мдерд1 бастан кеииред1, ал оньщ тэш сырт- тан ешнэрсеш кабылдамай, толык тыныштыкта болады. Алгаш­ кы кауымдьщ адамдар ез денесшщ курылысын бшмей, туе Kopyfli Tycim npe алмады жэне оларда ойлау мен сезшу —дененщ емес, жанньщ, ягни адам уйыктаганда денеш уакытта, ал олген- де оны мулдем тастап кететш белпс1з тэназ бастаудьщ орекет1 деген тусш1к калыптасты. Адамдар ез денесш кимыл жасауга мэжбур eTin, кандай кылык, эрекет жасаса да, оны осыган итер- мелейтш —ойлар мен сез1мдер. Демек, дэл осы жан тэннщ алды- на максат кояды деген сез. Ец алгаш мифологияда калыптаскан сананын д ен ет баска- ратын, купия бастаудьщ эрекет1 репнде тус1нд1ретш кезкарасы кешшрек бук1л элемге таралды. Бул тэнсгз бастаудьщ ойы мен максаты бук1л табигат пен когамдагы барлык нэрсею баскара- ды деген козкарас калыптасты. Сана туралы осыган жакын ойды Платон да жазды. Адамнын денеш ел], ол мэцгЫк eMip суретш жанньщ уакытша абактысы, ал тэнсгз мэдп жан Еаламдагынын барлыгын баскарады, ол заттарды идеяларга слжтеуге, ал идея- ларды заттардын iniiH e енуге мэжбурлсйд1. Ортагасырларда элемге дейш eMip сурген жэне ештенеден (из ничего) элемд1 калыптастырган элемнен тыс тэнсгз рухани бастаудьщ epKi мен ойы деген мэселе алдьщгы орынга шыкты. Тек сол гана адам санасында ойлайды, калайды, сезед1. Адам­ нын санасы, онын акыл-ойы - кудай акыл-ойыныц белМ. РДекарт ез дэу1ршдеп жагдайлардыц кепшш1к кабылдаган, жалпы мойындалган жэне ииркеу иелер1 бедс.ймен касиеттен- д1р1лген пж1рлер жарамсыздыгын KopceTin, 6i3re белпл1 деген нэрселерд1н барлыгына кумэн келт1руд1 усынды. Егер мен ез1мнщ барлык б1лген1ме кумэнданып, т п т оны жалган деп есептесем жэне коршаган денелер де, менщ ез денем де eMip сурмейд1 деп санасам, онда «мен кумэнданамын», немесе, бас- каша айтканда «мен ойлаймын» деген тужырым гана ку/пкео калады. 0Mip суретш нэрсе гана ойлана алады. Ягни, мына нэрсе кумэнс1з, мен ойлаймын, демек, мен OMip суремш. Тек мен 186

ойланганд ыктан жэне мен эз1рше ойлангандыктан, мен eMip суремш. Ойлауды токтатсам, мумкш мен eMip cypyfli де ток,та- тармын. Ягни, Декарттыц ойынша, «демек, мен тек ойланатын затпын, ягни рух (esprit), немесе жан, немесе зерде (entendement), немесе акыл-оймын (raison)... Мен адам денес1 деп аталатын мушелердщ косындысы eMecniH». Егер Р.Декарт акыл-оймен катар материяныц да осындай тэуелс1здйш мойындаса, идеалиста: философиянын ец кернекп екшдер1 Г.В.Лейбниц пен Н.Мальбранштан (1638—1715) И.Г.Фихте (1762—1814), Ф.В.И.Шеллинг (1775—1854) жэне Г.В.Ф.Гегельге дешн букш нагыз нактылык санага, ягни ерек­ ше материалдык емес бастау —«рухтыц» белсещц эрекет1 ретшде карастырылатын санага тпселей багынышты деп есептедь Бул эрекет адамда, когамда, табигатта жузеге асатын барлык мате- риалды удерютерге шешуип, аныктаушы ыкпалын типздь Табигаттыц барлыгына тэн бейнелену ез дамуы барысында б1рнсше кезендерден етш, мэш жагынан жаца кубылыс —санага айналатын жана сатысына котершедь Санада жэне бейнеленудщ езге формаларында да жалпы нэрсе, 6ip материалдык объекп- лердщ екшийлерше ыкпалы соцгыларында алгашкылары бейнесш тугызады. Мундагы принципиадды айырмашылык са- наныц идеалдылыгымен, ал бейнеленудщ баска формаларыныц материалдылыгымен сипатталады. Кибернетика мен акпарат тео­ риясы аркасында эр турл! жуйелер ушш жалпы баскару жэне акпараттык кызмет ету зацдылыктары ашылды. ByriHri куш кэсшорындарды баскаратын, ауруларды танитын, математика- лык теорияларды дэлелдейтш, шахмат ойнайтын курылгылар ойлап табылган. Муньвд 6 o p i T ipi жэне ел1 табигатта, психика- лыкка дешнп жэне психикалык децгейлерде, адамньщ нерв жуйес1 мен когамныц экономикалык жуйесшде бейнелену YflepiciHiH тутастыгын керсетед1. Бейнеленудщ бейнеленуиймен уксастьпы, бейнелену соцгы- сыныц ретт1лн1н кайталауымен (дэл1рек айтканда, ретг1ли,ш1н 6ipeyiH) сипатталады. Мысалы, метеоритгщ кулауы тауда жацгы- рык тугыза алады —оныц кулауы барысындагы шудыц бейнелену1. К,улап бара жаткан метеорит шуылыныц op6ip дыбыстык толкы- нына тау жангырыгьшыц тек 6ip гана дыбыстык толкыны сэйкес келсе, осы шудыц дыбыстык толкындары арасындагы уакьптыц ep6ip катынасына — жацгырыктыц дыбыстык толкындары ара­ сындагы тек 6ip гана катьшас сэйкес келсе, онда жацгырык кулап бара жаткан метеорит шуылыныц реттшшн кайталайды. Бул жаг­ дайда кулап бара жаткан метеорит шуыныц да (бейнеленупи), оньщ '* 187

жацгырыгыныц да (бейнелену) физикалык тургыда 6ip-6ipiHeH айырмашылыгы жок, жэне шу мен жангырык — бул дыбыстык толкындар. Алайда бейнеленудщ физикалык катынасында бейнеленушщен мэнд1 e3repici де болады. Магниттелген таспада (пленкада) кулап бара жаткан метеорит шуы оньщ эр турл1 маг­ ниттелген кесшдшершщ ретше карай бейнеленед1. Олардыц ретгипп кулаушы метеоритгщ дыбыстык, толкынывддюмен б1рдей, 6ipaK физикалык катынаста магнитгелу дыбыстык толкындарга мулдем уксамайды. Жалпы, бейнелейтш (бейнеленуип емес) объект табигатына мыналар тэуелдк 1) бейнеленудщ физикалык ерекшелйстер1, 2) бейнелену бейнеленуипш бутшдей кайталай алмайды, 3) бейнеленуип объекттщ ретплт коп немесе аз-маз бурмалану- мен кайталанады. Бул ерекшелжтер барлык бейнеленуге тэн —ол1 материяга да жэне Tipi табигатта да, алайда ом1рдщ пайда болуымен бейнеле­ ну сипаты, оньщ магынасы тубегейл1 озгеред!. Белгш 6ip талап- ты аз канагатгандыратын жагдайдан оны коб1рек канагатганды- ратын жагдайга жуйенщ OTyi баскару деп аталады да, ал Tipi агза бул баска жагдайга етуд1 03i жузеге асырса, онда кезкелген, Tirrri ен турпайы агзаньщ 03i —бул езш-ез1 баскарушы жуйе. Мунда- гы койылатын талап — жагдайлар озгерушдеп агзаныц сакта- луы. Оныц устше Tipi агзалардагы озгн-оз1 баскару 9p6ip екшдщ жэне 9p6ip турдщ дамуында ретгиик, уйымдастырушылык темен- демей, сакталатынын немесе есетшш ескере отырып жузеге асы- рылады. Жаца туылганнан repi ересек жануар коршаган ортага репмен бешмделед1, сол сиякты жаца пайда болган тур жойы- лып кеткен турге Караганда жаксы уйымдасады. Агзаньщ сакта- луына жэне оныц ecyi уйымдасуына жагдай жасайтын немесе кедерп келпретш коршаган ортадагы озгерктерд1 агзаныц бейнелеу! 03iH-03i баскару факторларына айналады. Баскару удеркшде пайда болатын, сакталатын, кешнге бершетш жэне пайдаланылатын бейнелену аппарат деп атала­ ды. Tipi агзалар —бул 03iH-03i баскаратын жуйелер. Оларга тэн бейнеленуд1 акпарат ретшде туащцруге болады. Ол сырткы эсерлерд1 кабылдайтын органдардан агзаныц баскару белшше алынып, сонда сакталынады жэне агзаныц сырткы ыкпалга жауап беру кажеттшт женшдеп акпаратка айналады. Акпарат 9p6ip тур екшшщ шлнде гана емес олардыц арасында да тара- лып, 6ip б о л т кешнп урпакка берипп отырады. Психиканыц субъективтшт, онда сырткы кубылыстар ай- кын бейнеленш кана коймай, жануарлардын оларга деген к,аты- 188

насымен де сипатталады, ягни пайдалы объектысрге деген тал- пыныс, зиянды объскгплерд1 Kepi итеред1. Теменп жануарларда мундай жагдайлар лэззат алуга немесе ауруга экелсе, ал жога- ры уйымдаскан жануарларда — алуан турл1 эмоциялар мен кажеттшжтерге экелед1. Нактырак айтканда улудын турпайы талпыныстары да, иттщ курдел1 эмоциялары да таза субъективп бола алмайды. Олар бул жануарларды жакын тартатын (немесе Kepi итеретш) объектшер манызыньщ бейнелену! гана. Tipi жуйелердщ озш-ез1 баскаруы ушш психиканьщ манызы оте жогары. Сырттан кабылданган акпаратгы нерв жуйесшщ жэне оньщ орталыгы —мидьщ onaeyi ец колайлы eMip суру тэрпбш ете дэл (нерв жуйеа болмайтын жэндйстермен салыстырганда) тандап алуга жагдай жасайды. Ал сез1м осы eMip суру тэрпбш жузеге асыруда ондай сез1мнен ада жэндистерге Караганда улкен энергия болу1мен ерекшеленедь Биологиялык эволюция барысын- да жануардыц мшез-кулыгы курделшенш, оныц баскару жэне бейнелену аппараты —нерв жуйеа де курделшенш, жетше туседо. Турдщ дамуы барысында (филогенез) мида эрекеттщ 6ipкатар баг- дарламаларын жузеге асыруды камтамасыз ететш жаца курылым- дар пайда болып отырады. Оныц устше тур окшшщ жинактаган тэж1рибесшщ (онтогенез) нэтижеанде, ол жадыда сакталатын эрекеттщ жаца багдарламаларын жасап шыгарады. Осыныц нэтижесшде жануардыц мшез-кулыгы тек сырткы ыкпалга жауап берумен гана емес, кобше innd багдарламалармен де аныкталады. Нобель сыйлыгыныц лауреаты, нейрофизиолог Р.Сперридщ керсеткеншдей, сез1мнщ калыптасуы 6ip сэтте гана эрекет ететш «агзаныц сырткы ыкпалга бастапкы, турпайы жауап беретш мшез- кулыгынан азат етп», сезгм «Tipi жуйеге озшщ мшез-кулыгын бас- каруда косымша артыкшылыктар бередЬ. Жануарлар ездергнщ сез1м1мен гана 6i3 ез максаттарымызга сай багдарлама енпзетш бупнп кунг1 кезкелген ЭЕМ (ЭВМ)-нен ерекшеленедь Жануарлар тобыры сиякты ез-езшен уйымдасатын жуйеде баскару белгии 6ip мэл1меттерд1 жануарлардыц 6ip-6ipiHe 6epyi аркылы жузеге асады. Бул ушш жануарлар барлык тобыр ушш белы, сигнал болып табылатындай еип денелерш козгалтады. Белп — бул карым-катынастагы белгш 6ip жагдайды (затты, касиегп немесе э р е к е т ) бвдйренн жэне мсипметп алу мен та- ратуга пайдаланылатын сез1ммен кабылданатын эрекет. Егер жануарлар жем-шоб1 коп жерд) тапса, ол озгелерше белп беред! де, барлык тобыр сол жерге жиналады. Егер 6ip жануар KayinTiH жакындаганын сезш белп берсе, онда тобыр корганыс позиция- сын устанады немесе уркш кашады. Б1рлесу осындай курдел1 189

емес жэне аз гана эрекеттермен байланысты болгандыктан, белгшер аркылы катынасудьщ колем1 мен манызы, салыстыр­ малы турде, шамалы. Кептеген жануарлардьщ белгшер1 аркы­ лы катынасу кабшетс бар. Алайда 6ip fle-6ip жануардьщ адам тш1 сиякты белгшер жуйесш пайдалана бшу кабшет1 жок. Кейб1р кустарды сез айтуга уйретуге болады, 6ipaK олар оньщ магына- сын тусшбейдк Адам тэрпд1 маймылдар кещрдегшщ курылы- сы буынга болшген дыбыстар шыгаруга мумкшдйс бермейш. Ертедеп адамдар ем1ршдеп б1ркатар жагдайларга байланысты оте мацызды озгерктер болды. Бул адам тектес жануарлар эуел баста кейб1р жагдайларга байланысты курал ретшде эйтеу1р 6ip заттарды (жемк, тас немесе жапырактары жулынган бутактарды) колданса, кешшрек тастан немесе суйектен жасалган куралдар- ды жуйел1 турде дайындап, колдана бастады. Жануарлар тобыры ендш жерде б1рлестт алуан турл1 жэне тобырдагьщан repi жш жэне эр турл1 катынасты керек ететш курдел1 жуйе — когамга айнала бастайды. Тас куралдарды дайындап жэне оны пайдалану ушш, б1рлесш шуцкыр казып, оны буркемелеп жэне оган анды камап, олт1ру ушш ацшылар 6ip-6ipiHe коп нэрселерд1 хабар- лауы тик болды жэне OMip де осыны уйренуге мэжбур crri. Б1рлескен ецбектщ утымдылыгы 6ip адамныц колынан келмейтш мшдетп жалпьшьщ куппмен шешуде гана емес, акпаратгы утымды турде пайдалануда да болып шыкты: ужымды эрекетке катысу- шылардыц барлыгы да корген, ест1ген HopceciH жеке-дара кимыл жасаганда коре де, ести де алмайды. Б1здщ аргы аталарымыздыц 6ip-6ipiHe беретш алуан турл1 акпараты эрб1р бело тек 6ip гана зат немесе эрекеттен хабар берет!идей емес, жалпы касиеттср! 6ip эр турл! объекттер тура­ лы жэне сондыктан адамдар тарапынан б1рдей реакция тудыра- тындай белгшерд1 талап етп. Белп объектшердщ белгии 6ip класы ушш ортак жэне ецбек удеркше катысушылардыц барлыгы ушш ортак болуы тик. Ым бул талаптарды канагаттандыра алмады, ейткеш оны корген адам гана кабылдай алады. Yжымдык ец- бекте, эрине, 6ipiH-6ipi кормей де эрекет етуге болады. Сон­ дыктан да эрекеттщ, окигалардыц жэне заттардыц букш жал­ пы класын биццретш касиеттерше мецзейтш дыбыстык жуйеге деген кажетплж калыптасты. Ежелп адамдар кунделжт1 т1ршшпсте унем1 кездесш отыра­ тын кэдушп байланыстарды мецгере бастады: «егер мына зат екшшкшен каттылау болса, ал ол ушшшкшен катты болса, демек 6ipiH m i зат ушшшкшен катты», «егер мына зат келескшщ йшнде болып, ал ол ушшшкшщ шлнде болса, демек, 6ipiHiui 190

зат ушшиисшщ 1шшде орналаскан», «бершген к.асиеттер1 бар барлык, затты бершген icKe колдануга болады, ал мына заттьщ бершген касиеттер1 бар, демек, оны осы бершген нже колдану­ га болады». Осылайша ойкорытынды пайда болды, ягни логи­ калык, деп аталатын б1рнеше белгш алгышарттарды байланыс- тыру нэтижесшде жана бЫм алу калыптасты. Уакыт оте келе логикалык ой корытындылау кабшеп беки тусп, ейткеш кейшп урпактар бул логикалык байланыстар окигалардьщ, эрекетгердщ жэне заттардыц арасындагы катынастар мен езара эрекеттерге сэйкес келетшше кездер1 жетп. Осылайша, адамныц ойлауына тэн логика пайда болды. Сонымен, сана ез атрибуттарымен коса алганда (сезшу, ой- лау, логика жэне т.б.), сонымен катар, тш де когамдык ецбек орекетшщ нэтижеанде туындап, жануар тобырыныц оте узак уакыт бойы адамзат когамына айналу удерюшде калыптаскан когамдык спецификалык кубылыс болып табылады. Сырткы объектшщ ойдагы бейнелер1, олардьщ арасындагы катынастар, ©3i туралы, езшщ сырткы объекилермен катынасы туралы ойлар, ез ойлары, сез1мдер1 жэне т.б. туралы ойлар адам санасындагы ерекше белгшер жуйеа болып табылатын тшмен ажырамас байланыста болады. Бул ойдагы идеалды образдар (бей- нелер) тек адам санасында eMip cypin, ой-толгауды, nkipfli, пии ттл катуды б1лд1ред1, онда сездер мен сейлемдер накты заттардыц, эрекеттердщ, катынастардыц идеалды орынбасарлары репнде кершед1. Адам практикалык, тургыда 6ip icii аткарганда тупнус- калармен (оригиналдармен) калай жумыс жасаса, сол сиякты ойша да осы идеалды орынбасарлармен жумыс жасай алады. Кездеген максатка жетк1зетМ белгкпз практикалык эрекетгерд1 адам тЬселей колга алмай-ак, ойга алган icTin максатына жетуге багытталган оньщ эр турл1 нускаларьш идеалды орынбасарлар аркылы оймен пайымдап «репетиция» жасай алады (мысалы шахматшыныц ойын еске тус1рщ1з: «егер мен былай журсем, ол былай жауап беред1, онда мен...» жэне т.с.с.). Осылайша максатка жетудщ мумкщщп мен оньщ езгелерден жакын жолы аныкталады. Тараудыц басында койылган мэселеге кайта оралайык- Элек- тронды есептепш машиналарды «ойлаушы машина», «электрон- ды ми» деп жш айтады. Шындыгында оныц ешкайсысы да езш- e3i баскарушы жуйе больш табылмайды. Олар тек адам енпзген акпаратты, оныц койган максаты жэне оган жетущ кадагалауына сай езгертш кана отырады. ЭЕМ-ныц езшщ максаты жок. Оларда ойлау да, ce3iMде жок. ЭЕМ-га косылушы элементтердщ мелшер1 жуз мындаган санмен есептелед1, ал адамныц нерв жуйесшдеп 191

мундай элементтер —нейрондар — 15 миллиард. Жаксы жетшген ЭЕМ миллиондаган, ягни секундына 106 элементарлык операци- ялар журпзсе, ал мида секундына 1014 мундай операциялар журш жатады. Тек бугшдей ми гана емес, оньщ коптеген жай жуйелер1 де оз багдарламаларын жасай алады. Оныц устше нерв жуйеа мен мидыц жумысы букш агза жумысымен нкелей байланысты. Бул букш курдел1 жуйенщ курылысы мен кызмет eTyi туралы б1здщ 6LniMiMi3 ете таяз. Сондыктан да ЭЕМ-га енпзшген багдарламалар б1здщ миымыздагы багдарламалардыц тек жай уксастыгы гана. Соган карамастан, «жасанды интеллект калыптастыруга бола ма?» деген суракка терк жауап беруге непз жок. Егер б1здщ миымызда­ гы барлык багдарламаларды толык камтитындай курылгы ойлап табылса, онда ол биологиялык емес гылыми-техникалык даму- дыц жогары децгейшде орналаскан когамныц 6 u iiM iH заттандыра- тын элеуметпк ешм больш табылар едь Адам санасы нактылы шындыктан ондаган жылдарга алга озып кете алады, 6ipaK мундай децгейде болмаса да озык бей­ нелену озге де агзаларда кездеседк Адам психикасыныц айрык- ша ерекшел1ктер1 когам мен ецбектщ аркасында пайда болды. Б1рак адамзат когамы мен енбек бос орында пайда болган жок, олар жануарлар тобырында, жануарлар эрекетшен дамыды. Муныц бэрш «адам рухыныц алдыцгы тарихын тусшу ушш, оныц дамуыныц эр турл1 сатыларын —томенп агзалардыц про- топлазмаларынан адамныц ойлана алатын миына дейш угыну ушш ескеру кажет. Ал бул алдыцгы тарихсыз ойлана алатын адам миыныц OMip cy p y i жумбак куй1нде калып кояды.» 3.2.2. Таным YAepic ретшде Бшм деген не, элемд1 тану немесе бшу деген не, адам езш немесе коршаган ортаны каншалыкты дэл жэне анык бше алады деген сурактар езипн мацыздылыгымен ерекшеленед1. Т1лдер арасындагы айырмашылыктыц кандай болганына кара­ мастан, 6i3 унеMi плде бейнеленген оймен (бтм м ен ) бетпе-бет ушырасамыз. Жене сондыктан да коптеген философтар бш1мд1 оныц пдщк KepiHiciMeH 6ipiKTipe,ai, ейткен1 «тш ойдыц пкелей нактылыгы» болып табылады. BipaK мунан т1л мен ойдыц, ягни бЫмнщ арасында тепе-тецд1к бар деген ой тумауга ™ ic, ce6e6i пкелей нактылыктан езге сырт кезден жасырын жанама нак- тылыктьщ да бар екенш естен шыгармаган жен. Дэл осыны кезкелген дамыган философияныц мацызды бол1м) — таным теориясы угынып, мэн1н ашуы тию. 192

Бшш, ол кайдан пайда болмасын, тише коршю табады. Оны зерттеу yuiiH б т м калыптастыратын жэне жетюзстш угымдардыц непзп Tnrrrepi мен сейлемдердщ формальды, ягни логикалык куры- лымын карастыру кажет. Бш1мнщ бук1л алуантурлшшне карамас- тан, олардьщ формальды-логикалык курылымын бвдпретш б1ркатар сонгы мелшерш белш алуга болады. Осылайша, Аристо­ тель формальды логиканьщ непзп карапайым зандарын калыптас- тырды. Ол алгаш рет гылыми 6uiiMHi езара 6ip-6ipiMeH логикалык катынастарымен байланысты жэне логикалык ережелер1 аркылы 6ipiHeH-6ipi туьшдайтын сейлемдердщ (пшрлердщ) Ti36eci ретшде карастыра бастады. Аристотель кезкарастары философияныц кешнп дамуына орасан зор ыкпалын типздь Ортагасырларда философия мифология мен дшге карсы тура- тын бипмнщ жеке саласынан христиан теологтары тегеуриимен дштанудыц кызметшюше айналды. BipaK таным yflep ici мен бш1м курылымын зерттеу сипаты езгергенше карамастан онан opi жал- гасты. Христиан дМ барлык танымньщ непзп кайнар кез1 ретшде Кудайдыц аяны мен касиегп шж1лд1 санады. Егер антик фило- софтары кебше гарыштыц езше, табигаггьщ езше кударегшик берсе, ал христиан дш1 табигатты жанама, езгермейтш нерсе деп пайымдап, ал жаратылыстын шьщы репнде адамды гана мойын- дады. К,удай адамга жан жэне тану кабшеттшпн бердь Осыган байланысты психикалык эрекет пен таным жанныц K acnerrepi репнде ортагасырлык философтардьщ кызыгушылыгын тугыз- ды. Христиан дшшщ сешмд1 бшмнен жогары койганына кара­ мастан, христиандык философ-схоластар дэлелдеу мен бш1мнщ курылымы туралы логикалык ш1мд1 дамытуга кеп ецбек сйцрд1. Бш1мнщ жогаргы K03i — аянмен катар ортагасырлык теологтар акыл-ойды елемнщ ен терец купиялары туралы бш1м беретш перпитеге тэн касиет, зердеш б1здщ жуйел1 турде ппарлесу кабшетиздщ кез1 репнде, ал сез1мдйс бшмд1 кептеген адасу- шылык пен кателйстердщ кайнар кез1 ретшде жеке белш карас- тырды. Бул тусшйстщ кемшш1ктер1 болганына карамастан, ол танымньщ кейб1р турлерш мукият зерттеуге философтардьщ жперш жумылдырды. Бул ортагасырлык схоластикадан жаца заман философиясына етуге улкен ыкпалын типздг XVII—XVIII гасырлардыц философтары индивидуалдык танымньщ дамуы немесе бипмнщ онтогенез! (грекше ontos —болмыс) eKi кезеннен eTefli деп санады: сез1мшк-эмпирикалык жэне рационалдык. Кептеген философтар бул кезкарасты философиялык материа­ лизм позициясымен 6iphcTipefli. Бул 6ipiK ripy непзделген деп есептейж. Мунан не келш шыгады? Т.Гоббс былайша жауап 13-3219 193

бередк «...егер нэрсе бастапкыда бут1ндей немесе жартылай сезш органдарында туындамаса, адамнын санасында 6ipfle-6ip угым болмас ед1». Онын niKipi дурыс па? Оны каз1рп гылым тургысы- нан керу сез1мтде карастырып керешк. Жарык кезге тускеннен кейш б1рнеше езгерютсрге ушырайды: 1. К,арастырылатын заттьщ беткешнде жарыкдъщ жутылуы, бейнелену! жэне шашырауы. 2. Сэуленщ карашьщта сынуы жэне фокусировка. 3. Торлы кабыкшада зат образыныц калыптасуы. 4. Родопсин молекулаларыньщ физикалык-химиялык езге- picTepi. 5. Сэйкес биэлектрлж импульстардьщ пайда болуы. 6. Кору нервшщ импульстарды тасымалдауы. 7. Мидыц кору орталыгындагы сэйкес езгерктер жэне со- ньщ нэтижесшде б е л г т образдардыц калыптасуы (турд1, фор­ маны сезшу, заттьщ бутшдшн, козгалысын кабылдау жэне т.б.). Демек, сезшудщ калыптасуы сатылы езгерютер жуйелерш бищредь Олардьщ сонгы нэтижес1 заттьщ бейнеа (образы) бо­ лып табылады. Бул бейне ерекше. Ол адамнын миында, ягни, кабылдау субъектшде. Ол шагылыспайды, жай гана коипрме емес, коптеген иию.езгерктер корытындысы, бул езгерютерге озге емес, дэл сол бершген объектке сэйкес нэтижеа, жэне осы магынасында ол бейнелену болып табылады. Заттьщ тжелей сез1мдпс бейнее1, мысалы, торлы кабыкшада- гы керу бейнес1 мен оньщ мидагы кабылдануы (елестету) ара- сында дэл сэйкестнс жок. Останкино мунарасынын бейнес1 кездщ торлы кабыкшасында бар болганы б1рнеше миллиметр келемде болса, ал оны карап турган адам мунараны алып куры- лыс ретшде кабылдайды. Бул мидын эр турл! деректерден алын- ган, ертеректе жинакталган бш м непзшде жэне тэж1рибе арка­ сында жузеге асады. Ми кездщ кабылдауын «автоматты турде» тузейдь Сонымен катар жеке, ещЦрктнс жэне элеуметпк-меде- ни тэж1рибелер1 денгейлер! эр турл1 адамдар 6ip заттыц езш эр килы кабылдайтыны белпль Шьщга ермелеупилер мен кэдшп журпзушшер б1рдей жогары бшкпкте турып, томенде орналас- кан заттар келемш эр турл1 аньщтайтыны да эксперимент ар­ кылы дэлелдендг Жануарлар мен кпнкентай балаларга жасал- ган тэжфибсге Караганда, оларда кабылдаудьщ дайын кецкпктпс формасы жок, 6ipaK затка дейшп кашыктыкты, оньщ келемш, орналасуы мен формасын аныктауды тэж!рибе жузшде, прак- тикалык эрекет барысында уйренедь Мундай эрекет барысын- да керу, есту, т с сезу жэне т.б. мидагы кабылдаулар 194

уйлеспршед1. Жады жуйесшдс белпл1 6ip эталондар мен стан- дарттар сакталады, б1здщ сез1мдж кабылдауларымызды бейса- налык турде тузетш отыратын сэйкес ережелер «жазылады». Бул эталондар мен ережелер элеуметпк-мэдени тэжфибе мен жеке практикага байланысты тарихи озгерш отырады. Тагы 6ip мацызды тужырым, танымныц таза эмпирикалык, сатысы болмайды, ейткеш сезшудщ icxe асуы удершшщ езшде- ак рационалистж салага жататын бурын жинакталган б т м (эта­ лондар, ережелер) кабаггаса катысады. Ецщ карапайым жаг- дайларда угым жэне эр турл1 объектшер туралы т уйт дер (шюрлер) калай калыптасатынын карастырайык. Угымныц калыптасу удеркш эдетте абстракциялау, ал бул удерк ешмш немесе нэтижесш —абстракция деп атайды. Сон- дыктан да «угым» жэне «абстракция» терминдср1 6ip-6ipiH ал- мастыра алатын синоним рет1нде де колданылады. Абстракция- лау удеркш шындыгына келгенде 6ipirin, косылып шешетш б1рнеше кезендерге, сатыларга белуге болады. Оларды тек тал­ дау муддесше карай гана болсдь EipiHnii кезец — сез1мдерд1 топтау жэне ажьфату. Эр турл1 заттарды кадагалау барысында адам б!ркатар сез1мдер мен сез1мдгк бейнелерд1 сицре отырып, олардын белгип6ip касиетш, мысалы, бояуын немесе геометриялык фигурасын белш айкындайды. К,алган касиеттер1 ысырылып тасталынады, абстракцияланады. Заттар, ездершщ барлык айырмашылыктарына карамастан, белшш алынган 6ip Kacneri бойынша 6ip топка 6ipiKTipmefli жэне калгандарынан ажьфатылады. Белшш алынган заттар касиеттер1 ортак топты курайды. Мысалы, шие, кан, раушан гул1 ездершщ тустер1 бойынша 6ip ортак топка б1риспршген. Алма, футбол добы, бильярд шары жэне т.с.с. формасы бойынша б1ржтфшсдь Екшип кезец —салыстыру, басты касиетш 6ipiKTipy. Топтас- тырылган заттардыц белшш алынган касиеп турл1 каркында ацгарылады, кершкшдеп барша айырмашылыктар жойылады да, мейл1 ол саналы немесе бейсаналы турде болсын, эр турл1 затгардагы осы кершудщ ез16ip-6ipiHe тецестфшш, б1р1кт1ршед1 (Кызыл туе, домалак форма). YuiiHiui кезец екшпиамен тыгыз байланысты идеалдандыру немесе б1ржола айкындалу in eri болып табылады. «К,ызыл туе» жэне «домалак» сиякты абстракцияларды калыптастыра оты­ рып, 6i3 объектива емфде беткабаты дэйш жэне барлык жаг­ дайда тек 6ip гана энергиямен, Tyci жагынан да б1рдей сез1м тудыратын тербелкпен, жиийкпен жарык шагылыстыратын зат­ тар болмайтынын естен шыгарамыз. Дэл сол сиякты, беткейшдеп 195

барлык, нуктес1 кашан да кадагаланар нуктеден, орталыктан б1рдей кашьщтыкта орналасатын накты заттар болмайды. Таби­ гат зандарынын оздер1 буган шектеу кояды. BipaK абстракция- лау удерюшде 6i3 мудцем1зге сай келетш касиеттерд1 таза кушнде аламыз да, шындыгында бул касиеттер нактылыкты OMip сурмейтшдггше карамастан, ол шектеулерден «аттап» кетем1з. Идеалдандыру деген осы. Ол дараланган сол касиет пен заттар- дын сэйкес топтарын калгандарынан белш алып, олардьщ ерекшелшн тануга мумющцк бередг. Тертшип кезец — атау рэс1м1 (процедурасы). Волш алынган касиетке сэйкес сез неме­ се сез TipKeci бершед1. Ягни, белгинк KepiHici, мысалы, «кызыл туе» немесе «домалак». Осыдан бастап бул белгшис керипс сол касиет пен сэйкес затгардьщ тобы туралы угымды бивдредь К,асиеттерд1 сипаттау, ягни, белгкп —угымньщ мэнш, ал касиет- Tepi б1рдей заттардын жиынтыгы угымньщ магынасын бщщредь K epin отырганымыздай, эмпирикалык, сезгмдж жэне рацио- налдык сатыларга болу шартгы больш табылады. «Сез1мдгк» жэне «рационалдык» угымдары — оздер1 ©те куигп абстракциялар. Олардыц ойлап табылуы барысында коптеген мацызды касиет- Tepi лактырып тасталган жэне метафизиктер олардыц iuiKi диа­ лектикалык байланыстарын, езара эрекет1 мен 6ip-6ipiHe енуш ацгармаган. Сезшудщ жузеге асырылуы барысында унем1 ра­ ционалды сэт болады; рационалдык ойлау удерюшде еез!мдж, эмоциялык, эмпирикалык мазмунды ацгаруга болады. 3.2.3. Ацицат философиясы Акикат моселес!, ягни кумэшлз, шынайы, адекват- ты (латынша adaeguatus —тецеспршген) бЫм мэселеа Ежелп Грекияда койылып, пайымдалган. Оныц мэн! неде? Элеаттар мен софистер ecipece сез1мдж кабылдауга непзделген б1здщ 6uiiMiMi3 коршаган орта туралы шынайы мэл!мет 6epin жэне оны дурыс бейнелейтйпне кумэн келпрген болатын. Платон мэцп жэне езгермейтш идеялар туралы бш м гана мумкш, ал сезшдЬс элем туралы мэлшет, пшрлер жалган деп санады. Сон­ дыктан да объективт! кубылыстар мен бипмнщ арасындагы сэйкестжп бекггу мэселеа пайда болды. Философияда мундай сэйкестж ак,ик,ат деген атауга ие болды. Аристотель былай деп жазды: «ажыратылганды —ажыратылган, байланыеканды —бай- ланыекан деп есептейтш адам шын сейлейд1, ал жалган сойлейтш адам —заггардыц нактылыгы туралы Kepi ойлайтын адам». Аристотельдщ бул сездер1 акикаттыц классикалык кон- 196

цепциясын кдлыптастырып, ол б1здщ заманымызга дейш жетп. Бул концепция бойынша, акикат —бул объективп кубылыстар мен удерктер жэне жекелеген угымдар арасындагы сейкестис емес, белпл1 6ip тушндер, ягни, ппарлер жэне ктщ объективн жагдайы арасындагы сэйкестж болып табылады. Акикат тусшпщце философия тарихында да, K,a3ipri фило­ софиялык агымда да эр алуан ппарлер бар. Мысалы, акикат- тьщ KorepeH Tri (латынша c o h a e re n tia —пркесу, байланыс) кон- цепциясын жактаушылар рационалистер кезкарастарын б1ржакты колдай отырып, егер бершген тушн алдындагы акикат деп есептелген пшрлерден белгип логикалык ережедерге сэйкес туындайтын болса, дурыс деп санайды. Математикада- гы шарт осындай. Теорема б!ркатар аксиомалардан келш шы- гады. Аксиоманыц шынайылыгына 6i3 кумэн келйре алмай- мыз, ал теорема болса (тужырым), егер ол логикалык туйшнщ дэл ережесше сэйкес аксиомадан туындайтын бодганда дэлел- денген немесе акикат деп саналады. Алайда, «акикат» жэне «жалган» угымдары коп магыналы, бЫмнщ эр саласына катыс­ ты эр турл1 мэнге ие болады. Мысалы, математикада акикат угымы мынадай тужырымныц — «теорема дегешм1з мынадай да, мынадай ережелермен дэлелденедЬ деген тужырымныц синоним! репнде коб1рек колданылады. Жэне мунда ешкан­ дай кателж жок. Бул ерекше сез т1ркестер1, математика ушш формальды дурыстык, формальды есептеу немесе корытынды шыгару ец непзп мэселе (жалгыз болмаса да) екендшн баса KepccTCfli. Алайда математиканы практикада —гылым мен тех- никада колдануга келгенде мэселе туб1р1мен озгеред1. Мысалы, коп олшемд1 геометрияда жалац формальды жолмен гана бектлген жэне формальды акикат деп есептелетш теоремалар мен тужырымдар бар. Эз1рше олар ешкандай накты физикалык удер1стерге колданылмайтындыктан, олардьщ шындыкпен сэйкесплМ туралы сез козгау артык. Сонымен 6 ipre, оларды жалган деп есептеуге де болмайды, ейткен1, олар катац дэлел- денген. XIX гасырда Лобачевскийдщ, Риманныц жене Больяидщ евклидтж емес геометриясы ашылган кезде, оларды материал­ дык шындыкка колдануга келмейтш математикалык курьез деп ессптед]. Олар тек дэлелдеуин, дурыс курылымдар саналды. Алайда, XIX гасырда Эйнштейн гравитацияныц жаца теория- сын — салыстырмалылыктыц жалпы теориясын курды. Ол евклидпк емес геометрияга сэйкес келет1ндей физикалык удерктер кец1стжте жузеге асатындыгын дэлелдедк Салыстыр- малылык теориясы эксперименталды турде дэлелденд1. 197

БелгЫ 6ip тужырымдар сырткы нактылыкка сэйкес келу! тшс деген позицияны устанатын акикаттыц корреспонденток теория- сы да кездеседь Бул сэйкестжке калай жетуге болады? Сойлем- дер бакыланган касиеттер мен катынастарды бейнелейтш угым- дарды бщцрген жагдайда, мысалы «кызыл», «шар тор1здЬ>, «кыш- кыл», «катгы» жэне т.б. бицпргенде бул мэселенщ iiieiiiLnyi онай. Затты кореец, жаласац немесе сипасан жеткшжп. Алайда гыльшда тжелей бакылауга кенбейтш угымдар да кездееедк Мысалы, «спин», «элементарлык болшектер», «кварк» жэне т.б. Мундай жагдайда не icrey керек? Акикатгьщ корреспонденток концепция- сын жактаушылар гылым тшш уш кабатка болед1: бакылау тип, теория Tmi жэне корреспонденток тш немесе интерпретация (тусщщрме) тип. Тусйадрме тшдщ кемепмен тжелей бакылауга конбейтш теориялык угымдар («спин», «кварк» жэне т.с.с.) бакы­ лау тшше аударылып, сезшугц сипаттаушы угымдармен алмасты- рады. Теориялык сейлемдердщ 03i толык бакыланатын ахуалдар- ды сипатгайтын сейлемдерге аударылады. Мшдет карапайым куй- ге тускен тэр1здг Алайда бул карапайымдылык сырт козге гана солай кершедь Коптеген ахуалдар мен удерютер кубылмалы, озгермел1 жэне тжелей бакылауга багынбайды. Оныц уетше тео­ риялык сойлемдерд1 кадагалау тшше толык аудару мумкш емес. Жэне, акырында, корреспонденток концепция математиканыц коптеген жогары бел1мдерше колданылмайды, бул концепция- ны жетекшшжке ала отырып, олардыц шынайылыгы немесе жал- гандыгы туралы айту мумкш емес. Жогарыда айтылгандардан туындайтыны объектива акикатгьщ унем1 дамуда екендйш туешу болып табылады. Ол акикаттыц абсол ю т жэне салыстырмалы eKi формасы турщде кершедь Абсолюттж ак,ик,ат ешкандай кумэназ, езгермейтш жэне мэцпге бектлген бш1м болып табылады. BipaK 61зд1 коршаган объеюгшер оте курдел1, шеказ коптеген байланыстар мен катынастарга ен- ген, ездер1 унем1 озгеред^ диалектика зацдары бойынша дамиды жэне ©зге сапага отедь Осы жагдайларга орай скептиктер жэне агностиктер абсолюттж, объективтж шындыкка жету мумкш емес деп тушн жасайды. Мундай тушн кате. Б1ршшщен, объективп акикат кобше абсолютпк формада емес, салыстырмалы формада болып келедь Екшшщен, абсолюттж акикат б1здщ 6uiiMiMi3 унем1 оган жетуге умтылатын белгш 6ip улп немесе шек ретшде карастыры- луы тшс. Осы шекке жету жольшда 6i3 жаца салыстырмалы шын- дык,к,а ие боламыз, ягни объектшердщ жекелеген байланыстарын, касиеттер! мен катьшастарьш терец танып, оларды синтездеп жэне осы магынада 6i3 унем! абсолю т акикатка жакындаймыз. 198

Догматтык тургыда ойланатын философтар мен галымдар кандай да 6ip салыстырмалы шындыктарды абсолютах акикат ретшде кабылдайды. Калыптаскан бипм негурлым узак уакыт шыдаган сайын, согурлым ол эдетке айналып, адасушылыктар да тамырын теренге жлбере туседь Рылымда объектива элемд1 толыгырак жэне терещрек бейнелейтш жаца ашылымдар ай- кындалып, жана акикаттар калыптасады, ал бурынгы б тм дер дэл жеткшкт1 емес деп терюке шыгарылып жатканда, мундай ойшылдар шарасыздыктан акикат жок, б1здщ 6LnMiMi3 шартты, салыстырмалы, умпчлз деп тушидей бастайды. Мундай жагдай жана жэне ecKi теориялар мен Ымдердщ жактастары арасында­ гы драмалык кактыгыстарга экеледь Салыстырмалы жэне абсолюта акикат диалектикасынын ерекшелш, б1здщ танымымыз коршаган элемд1 дэл жэне жан- жакты камтуга умтылу уиин, 6ipaK ез жолында кездесетш кай- шылыктарды шешу ушш оган тура жолмен емес, спиралды турде козгалуымен жэне объективт1 нактылыкты терен бейнелеу1мен сипатталады. Акикат теориясы бойынша Ka3ipri логикалык зерт­ теулер коршаган элем туралы б1здщ бш1м1м1здщ дэлдж, толык- тык жэне кумэндинк денгейш ыктималдылык теориясы мен ыктималдылык логикасы комепмен аныктауга, дэлелдеуге, «есептеуге» жэне «елшеуге» болатынын айкындайды. K,a3ipri кезде калыптаскан оте кептеген математикаландырган теория­ лар мен формулалар ыктималдылыкка тецеспршген салыстыр­ малы шындыктардыц абсолюта дэл кумэшпз биимге жакында- ганын керсетедй З А FЫЛЫМНЫ11 ■W ■ философиялык, мэселелер1 3.3Л. F ылыми таным взгешелт Кейде гылыми бЫм езге 6miM салаларымен салыс- тырганда езшщ жогары дэлдшшмен ерекшеленед1 деп айтыла- ды. Бул рас болганымен шешуии рел аткармайды. Бупнп куш техникада гана емес, когамдык баскару жуйссшде де математи- Ка?ык есептеулер, статистикалык мэл1меттер, буге-шугесше дейш дэл есептелген жоспарлар мен багдарламалар колданы- лады. Дэлдж нактылыкка катынастьщ белгнп 6ip тэсш ретшде 199