Философия

ФИЛОСОФИЯ Казахстан Республикасы Бш м жэне гылым министрлт жогары ок,у орындары студенттерте оцулык, ретшде усынган Толык,тыршган mepmimui басылымы Алматы «Раритет» 2006

ББК 87.3я73 Ф53 Ок,улык,ты эл-Фараби атындагы КазУУ философия жэне саясаттану факулътеттц кафедралары дайындады Рецензенттер: философия гылымдарыныц докторы, профессор, академик F. E C IM философия гылымдарыныц докторы, профессор М .С. ЭЖЕНОВ ./ Философия: жогары оку орындары студенттерш е Ф53 арналган окулык/К,урастырган Т. Габитов. — Алматы: Раритет, 2006. —400 бет. ISBN 9965-770-09-3 Усынылып отырган окулыкта философиялык бшм непздер1 Ka3ipri казакстандык когамньщ ментальдык, ерекшелнстер! ecкepiлe отырып мазмундалган. Тарихи-философиялык метшге казак философиясыньщ универсалийлер1 енпзшц. Онтология, аксиология, мораль жене кукык философиясыньщ непздер1 отандык философиялык эдебиетте алгашкылардын 6ipi болып жарияланып отыр. KiTan К,азакстан Республикасы БЫм жене гылым министрлш бектсен типтнс багдарламага сейкес жа- зылган жене крсдитгж окыту жуйеа талаптары ескершген. Окулык К,Р жогары оку орындары мен колледждершщ студенттерше арналган. ББК 87.3я73 А 0301020000-09 „ Ф 413(05)—06 Хабарламасыз ISBN 9965-770-09-3 © «К.аржы-К,аражат* баспасы, 2002 © «Раритет» баспа ком паниясы , 2004 © «Раритет» баспа ком паниясы , 2005 © Авторлар у'жымы, 2006 © «Раритет» баспа ком паниясы , 2006

AAFbIC&3 Философия noHi бойынша усынылып отырган бул ок,улык,та x,a3ipzi казакстандык к,огамныц философиялык, езтдт санасына алгаш рет талдау жасалынады. Казахстан халыктарыныц дуниетанымы Шыгыс пен Батыстыц, кошпелШк пен отырык,шылык,тыц тогыск,ан тусында к,алыптаск,аны белгш. XX гасырда казак халкыньщ рухани мэдениетте маркспик дуниетаным да ык,пал emmi. Ок,улык, авторлары К,азак,стандагы философиялык, ойдыц осы ерекшелштерш ескеруге ты­ рысты. Философия тарихын пайымдай отырып, оныц алгашкы нег1зг1 сабагы ретшде квзге тусетт мынадай мацызды айгак,ты ацгаруга болады: фило­ софия бастапкыда ешкандай беделге жалтактамай, батыл турде «бар­ лык нэрсеш 6ipden» к^растыруга, ягни кандай да 6ip «универсумды» кам- туга умтылды. Осы универсалды ypdicmep мен дэстурлерде философия езш узак уакыт бойы сактай алды. Философия калайша адамныц оз шецбершен шыгып кетуше, «озге» ту­ ралы Kydipemmi бШм ретшде кертетт даналыктыц калыптасуына жаг­ дай жасайды ? Философия табиги, адами жэне идеалдык элемдердщ мэнш тануга деген езшщ универсалдык умтылысын калай кке асырады? Бас- каша айтканда, философия калай «болады», eMip cypedi? Бул суракка былайша жауап беруге болады: философия — адам ру- хыныц (немесе «акыл-ойыныц», «санасыныц» жэне т.б.) сез аркылы болуы, eMip cypyi. «Ev хрхп ho logos» («Бастапкыда Сез болды») деген белгш т\\ркестщ философия мэнте ттелей катысы бар. Сондай-ак, мысалы, Альбер Камюдщ мынадай 6ip сезШц — «Адам не туралы айт- канынан eepi ундемегеншщ аркасында адам болып табылады» (Изнанка и лицо. — М., Эксмо-Пресс; Харьков: Фолио, 1998, 173-бет) — б1здщ ем'1р1м1здщ белгш 6ip кырларына катысты акикат екендтн мойында- ган дурыс. Усынылган окулыкта казак философиясыныц neeisdepi баяндалады. Казак когамындагы философияга адам эрекетт калыптастыратын ду­ ниетаным универсалийлерi децгейтдегг философиялык емес формалар тэн. Мунда философемалар достурл( керкем жэне dinи мэтшдерде жасырын- ган, сондыктан философия тарихшылары дуниетанымдык сипаттагы Mommdepdi социомэдени тургыда зерттеуге умтылады. 3

Казак, фшософиясына таядау жасау барысында оныц ешкашан бнртутас болмаганын жоне эр турл! багыттарда дамыганын ацгаруга болады. Казак, философиясыныц ерекшелш, онда катан, жуйел! философия типтертщ жоктыгымен сипатталады, сондык,тан мунда философияныц жацаеуро- палык тэсыдертен туындайтын влшемдерсН колдануга болмайды. Философия адамзат мэдениеттщ тупкг негпдерте, онын, дуниета- нымдык, универсалийлерте рефлексия жасау болып табылады. Бул тургы- дан алганда философия барлык, адамдар ушш Mmdemmi емес, тек адам эрекетш калыптастыратын дуниетаным универсалийлер! гана жалпы Mindemmi. Философия мэдениеттщ дагдарыстык, кезецдершде орын ала- ды, бул жагдайда айкын философиялык тэсыдердщ к,ажеттшг1 сезшедi. Ал салыстырмалы турде жай туракты дамитын достурл! мэдениеттер- де философиялык емес формалардагы дуниетанымдык, пайымдаулар ба- сым болып келед1. Авторлык ужым: Проф. Т.Х. Габитов (1.1; 2; 3; 4.7), проф. Ж.А. Алтаев (2), проф. Н.Ж. Бэйтенова (4.3; 4.4), проф. А.К. Касабек (2), проф. М. С. Орынбеков (2), ф.г.д. З.Н. Исмагамбетова (1; 3.1), ф.г.д. Г.К- Эбдггалиева (4.2; 4.8), ф.г.к. Э.Ш. Элтжанова (4.5; 4.6; косымшалар), Е.С. Ибекеева (4.7) жэне т.б. Авторлар ескертпелермен усыныстардымына мекен-жай бойынша кабыл- дайды: AJшamы к,., Амангелдг кошесч 61, эл-Фараби атындагы КазУУ-дыц философия жэне саясаттану факультетi.

1 тарау ФИЛОСОФИЯ ПЭН1, оньщ КДЛЫПТАСУ ЖЭНЕ ДАМУ ТАРИХЫ

i l l Философия пэш Философияныц ежелп грек ойшылдары дэу1ршен 6epi «даналыкка куштарлык» деп аныкталып келгендт белгш. Алайда философияныц кец танымал осы угымынан езге TyciHiKTepi де тарихи-философиялык очерктерде молынан ушы- расады. Мысалы, Платон «...геометрия жэне баска философия- лар» деген сездервде философия угымын «гылым» сезш щ ма- гынасына жакын колданады. Оныц айтуынша Сократ «филосо­ фия» термишн даналыкка куштарлыкты, акикатка жетуге де­ ген кумарлыкты белплеу ретшде пайдаланган. Ал Аристотель 1збасарлары, болмыстыц 1ргел1 непздерш айкындауга мумкшщк беретш жалпылама гылым ретшде бул «бастапкы философияны» метафизика деп атады. Аристотельдж магынада бул термин болмыстыц езшдж тутас- тыгындагы эралуандылыкты игеруге багытталган философия­ лык б ш м TyciHiriMeH тыгыз байланысты (Аристотельдщ «бол­ мыс» угымын калай тусшгеш туралы кешшрек сез болады). «Физика», эдетте, жаратылысты, натуралды табигатты, онын заттар мен удерктердеп (процестердеп) сырткы KepiHiciH зерттейдь Демек, «метафизиканыц» улесше бул кубылыстар- дан «кешн» орналаскан, олардын аргы жагындагы нэрсе тиесш. Аристотельдщ пайымдауынша заттардыц, жагдайлардыц, кубы- лыстардын, удерютердщ сырткы KepiHiciHiH аргы жагында мэндшк орналаскан. Метафизика осы мэндшжп, болмыстыц универсалдык зандылыгын, ягни сез1мдж таным децгешнен тыс, тжелей жэне жанама кабылдаудан жасырын жаткан нактылык- ты зерттейгп. Демек, бул «аргы жакка ущлу» жасырын накты мэндшжп ашуга багытталган белсещп танымдык ойлау козга- 6

лысы, пайымдаушы куш. Ал М.Хайдеггер былай деп жазады: «...Метафизика —бул мэндшпси жеке жэне тутас туршде прин- ципиалды тану. BipaK бул «дефиницияны» мэселенщ койылуы ретшде гана багалауга болады, ягни мынадай сурак койылады: «бар нэрсе болмысыньщ мэш деген не?» (Хайдеггер М. Кант и проблема метафизики. М., 1997, 5—8 бет). Демек, осыдан курдел1 сурактар Ti36eri куралып, «не OMip суред1?» деген мэселе туын- дайды. Муны «не пакты eMip суред1?» деген сурак жалгастыра- ды. Бул жерде бар нэрсенщ 0Mip cypyi туралы мэселеден онын мэндш ш туралы мэселеге кешем1з. Бул сурактардын т1збегш осы мэндиикт1 тану м у м к ш д т мэселес1 аяктайды, ягни бул жерде таным удеркш щ мэн1 туралы мэселе койылады. Соны- мен, болмыс туралы сурак ойлау туралы суракка алмасады. Хайдеггердщ 1935 жылы жазган «Гельдерлин жэне поэзиянын мэш» деген енбепнде осы айтылган цикл ты туралы суракпен аякталады. XX гасырдьщ улы философыньщ пайымдауынша тш ен соцгы непз, адамзат болмысыньщ сонгы накты турагы жэне сонымен катар, оны игерудщ жалгыз универсалды куралы бо­ лып табылады. Ещи «даналыкка куштарлык» деп аныкталатын философия- га кайта оралайык. Бул соз TipKeciHaeri «куштарлык» белгш1 6ip нэрсеге тандануды, озщнен жогары турган нэрсеш сез1мщмен мойындауды жэне баска осындай эсерлерд1 бшд1румен катар, «езге» ушш «оз1нд! умыту», озщнен бас тарту сез1мш де ангар- тады. Даналыкка куштар осы адам ушш «озге нэрсе» неш бш- flipefli? Ол физикалык тургьщан алганда да, рухани тургыдан алганда да езш дж «меннен» езге нэрсе. Tinri, iiiiKi идеалды «меннщ» ©3i де физикалык тэннщ OMip сурушен езгешеленедь Ия, бул пэнилпс ом1рдщ шектелу1 екендш бэр1м1зге белшп. Былайша пайымдауга болады: адамды озшщ шектеул1 шен- бершен шыгарып, «езгеге» куштарлыкпен умтылуга мэжбур- лейтш кудхреттщ бар екендггш ескерсек, онын жалгыз тэсш — бул рухани куш-жп^р болып табылады. Муны идеалдык, руха- нилык, акыл-ой жэне т.б. атаулармен атауга болады. Осылай зерделеудщ нэтижесшен мынадай тушн келш шыгады: филосо­ фия дегешм1з —адамнын, взт ц шецбертен шыгуга мумктдт беретт рухани форма. Сонымен, философияны «даналык» тусшшмен байланысты- рар болсак, онда бул сонгы угым «бШмнщ жогары синтезЬ, белгип 6ip нэрсе туралы «толык жет1лген бипм» деген магына- ны бшд1ред1. Демек, философия осындай биимге деген куштар­ лык, ал бул даналыктын объект! — менщ ез1мнен тыс табигат 7

жэне адамзат эле\\п, сонымен катар, ез1м жэне феномен ретшдеп бш м нщ 03i (ескерте кетешк, антик дэуфшде философия бш мге умтылуды, таза да тунык Акикатка жетуд1 бшд1рд1). Адам —акыл-ойы бар элеуметпк макулык. Оньщ к -эр ек е п белгш 6ip максатка багынады. Курдел1 Ka3ipri элемде максатка сай кимылдау ymiH кеп б ш п кана коймай, сонымен катар адам­ нын туб1рл1 мудцеа мен заман талабына сай дурыс шеппмдер кабылдап, дурыс максаттар тавдай бшу кажет. Ол ушш ен ал­ дымен элемш терен жэне дурыс тусшу, ягни жалпы жэне жеке максаттарды, жэне оларга жету эрекетшщ тэсшдерш тандауга мумкщщк беретш дуниетанымньщ каж еттш п шарт. Адамга кор­ шаган ортада багдар жасауына, оны езгертуше кемек беретш — гылым. Мысалы, физика 6ip энергия туршщ екшппсше ауысу- ына мумкшдпс беред1, химия табигатта ж ок нэрсеш калай синтездеуд1 уйретед1, математика керемет компьютерлер жасауга жагдай жасайды, техникалык гылымдар жана транспорт курал- дарын даярлайды, байланыс жуйесш, гарыш кемелерш жэне жана турмыстык техника жасап шыгарады. Еылымныц осы бар­ лык салалары жекелей жэне барлыгы жиылып элемд1 белгш дэрежеде тусшуге cenTiriH типзгешмен дуниетанымньщ орнын алмастыра алмайды. Дуниетаным гылым жепстжтер1 непзшде калыптасады, 6ipaK ол сонымен катар, когамньщ тарихи тэж1рибесше, оньщ мэдениетше суйенедь элеуметпк дамудьщ жеткен децгеш мен eMip суру тэрпбш бейнелейд1. Мунын бэр1 бш м н щ ерекше жуйес! —философияны игеруд1 кажет етедь Дуниедеп езш щ орны туралы, жеке жэне когамдык ем1рдщ максат-мудделер1 туралы, езшщ ем1рлис устанымы мен ю-эрекеп туралы ойлана отырып адам белгии 6ip философиялык кезка- растар калыптастырады. Озшщ мэдени децгешне байланысты, арнаулы немесе жалпы бш м дэрежесше орай, эр турл! езара эцпмелесудщ эсер1мен жэне букаралык акпарат куралдары мен эдеби ютаптардан алынган маглуматтарын жинактай отырып, ол ез1н1н жеке ем ф лж философиясын, жуйел1 жэне гылыми непзделген болмаса да ез дуниетанымын курастырады. Кейде карапайым турмыстык жэне eHnipicTiK жагдайлардагы «6ip сэтпк» дуниетанымнын e3i де канагаттандырарлык болуы мумкш. Б елгш француз философы Огюст Конт (1798—1857) философияныц fleyipi erri деп санады. Калыпты немесе, оныц терминологиясы бойынша «позитивп» гылымдар — физика, математика, химия жэне т.б. философияны керек етпейдь Олар барлык мэселелерд} ездер1 шеше алады, олар «ездершше» фи­ лософия. Бул кезкарас позитивизм деген атауга ие болды.

Контпен келюуге бола ма? Ол ушш ютапхана серелершдеп эр елдерден басылып ш ыккан жуздеген, TinTi мыцдаган фило­ софиялык ютаптар мен журналдарга коз жупртш, жогары жэне орта арнаулы оку орындарында философиянын окытылатынын ескерсек те ж еткш кть Галымдар мен мемлекет кайраткерлерк саясаткерлер мен онер адамдарынын философиялык енбектер- ге деген кызыгушылыгын жокка шыгару мумкш емес. Жэне бул кызыгушылык осе тусуде, сондыктан жогарыдагы Конт- тын nixipi езш актамайды. Сонымен бул «сез», бул б ш м мен даналык не туралы дейтш болсак, онын «жалпы бар нэрсе», OMip суретш нэрсе туралы е к е н д т философия тарихынан белгш болды. Ал б1здщ кабыл- дауымызга кенетш кернею не нэрсе накты OMip суред1? Ежелп Грекия философтары Парменид пен Гераклит дэу1рлершен 6epi бул нэрсеш «онтос» — «болмыс» деп атады. Bi3 OMip суред1 деп айкын кабылдайтындай не нэрсе болымды? Философиядагы классикалык угым «онтос» аркылы дэл осы- ныц курылымын карастыруга болады. Сондыктан философия курылымын талдауды «философиялык, бш м курылымыныц онто- логиялык, принцит» дейм1з. Бул тургыдан алганда, онын ен бастапкы саласы, ipreTacbi онтология, болмыс туралы ш м болып табылады. Мунан ары 6i3 болмыс денгейлершщ осы типологиясын пайдалана отырып, философиялык б1л1мнщ эр турл1 салаларын жеке-дара жуйелеп карастырамыз. Теменде келтсршетш бул классификапияда эр турл1 салалардыц кай кезде пайда болганы, олардын 6ip-6ipiHe озара ocepi мен байланысы жэне т.б. мэселелерд1 бершген кон­ текстен ауыткымау ymiH арнайы карастырмаймыз. Философиялык 61л1мд1 жпстеуде коптеген эдю-тэалдердщ бар екенд1гш ескерткен1м1з жен. Мысалы, философйядагы ен кен танымалы —теориялык, философия жэне практикалык, философия деген белила. Онын 6ipiHiiiiciHe болмыс теориясы (онтология) мен таным, б ш м теориясы (гносеология) жатады. Ек1нш1с1нщ езег1н, ен алдымен, этика курайды, оган кукы к философиясы, тарих философиясы жэне т.б. жаткызылуы мумкш. Философиянын теориялык жэне практикалык деп бол1ну1 езшщ бастауын антикпк классикадан алады. Аристотель ymiHmi бел1гш ерекшелеп, оны «пойетикалык философия» деп атады. Бул шыгармашылык максаттагы 61л1мд1 кездейгд, ал онын нег1зш соз шыгармашылыгыныц эстетикасы —риторика жэне поэтика курайды. Алайда, 6i3 «философиялык б ш м курылымынын он- тологиялык принпип1не» кайта оралайык. Сонымен, табигат 9

болмысына катысты, ондагы «заттар» мен «удерютерге» катыс­ ты философиядагы бШ мнщ ерекше саласы —натурфилософия. Натурфилософияньщ, сол сиякты онтологияньщ жэне баска салалардын «отаны» метафизика болып табылады. Ал табигаттагы адам болмысы, оньщ ic-эрекетше катысты философиялык бш1м шенбершде натурфилософиямен катар философиялык, антропология, ягни техника философиясы мен но­ осфера концепциясы калыптасты жэне OMip суруде. Адам болмы­ сыныц e3i «табигаттан тыс» магынасында кептеген «элемдер- ден» турады. Бул, мысалы, экономика, тарих, мэдениет, саяси жэне кукыктык катынастар элемдер1, элеуметпк-топтык жэне этникалык кауымдастыктар элемдср1 жэне т.б. Философияда булардыц эркайсысына сэйкес е з в д ж салалары бар: мысалы, шаруашылык, философиясы (Ka3ipri кездер! кен таралган эконо­ мика философиясыныц аргы отаны десе де болады), мэдениет философиясы, саяси философия, к,щык, философиясы, философия­ лык, антропология жэне т.б. Акырында, ез кезепнде б1рнеше «элемдерге» белшетш адам­ зат рухыныц болмысына (мысалы, наным-сешмдер элем1, ад ам гер ш тк жэне эстетикалык кундылыктар элем1, гылым эле M i, ментальдык кабшеттер мен мумкшджтер элем1 жэне т.б.) катысты философия мынадай салаларга белшед1, мысалы, дт философиясы, этика, эстетика, рух феноменологиясы, философия­ сы, философиялык, герменевтика, жаратылысы жагынан филосо­ фиялык болып табылатын психология жэне риторика, гылым философиясы, жэне де философиялык, антропология, сонымен катар, эрине, онтология секщщ ежелп философиялык б т м са- лаларыныц 6ipi гносеология. Муныц бэрш мынадай кесте туршде келпруге болады: Табигат болмысы —Онтология (болмыстьщ барлык децгей- лер1 мен формаларын коса алганда). Натурфилософия (табигат философиясы). Адам болмысы —Ф илософиялык антропология. Тарих элем1 —Тарих философиясы. Мэдениет элем1 —Мэдениет философиясы. Экономика элем1 —Ш аруашылык философиясы. К,укык элем1 — К,укык философиясы. Саясат элем1 — Саяси философия. К,огам элем1 — К,огам философиясы, оныц катынастары, курылымы, байланыстары —Элеуметпк философия. Рухани болмыс —Адамгершинк элем1 — Этика, мораль фи­ лософиясы. ю

Дш элем1 —Дш философиясы. Гылым элем1 —Рылым философиясы. Эпистемология, бнер, сулулык элем1 —Эстетика. Таным —Логика. Гносеология. Эрине, кезкелген кесте бар нэрсе жагдайынын тек жакында- тылган, толык емес бейнес1 гана. Онын устше, 6i3 карастырган жагдайда философиялык бш м салаларыньщ арасындагы озара байланыстар мен озара катынастар корсетшмеген. Алайда, бш м бол1мдершщ осылайша жуйелену1 корнект1 курал ретшде бол- мыска катысты козкарас калыптастыруга cenTiriH типзедь Сонымен, философия болмыстыц мэшн осылай игерумен (не- месе оны курайтын заттардьщ, кубылыстардын, жагдайлардыц, децгейлердщ, удерютердщ жэне т.б. м эн д ш п ), адамныц элемге катынасынын, мэшн жэне ондагы адамнын, мэндШк орнын тану- мен айналысады. Философиянын, ! кайиар коздер! Философия б1здщ ом1рлис тэж1рибсм1здщ 6ip боли! болып табылады. Б1з муны мойындасак та, терюке шыгарсак та философиялык ой-толгаулар б1здщ кунделйсп ©MipiMi3fli толык- тырып, адамзат дамуыньщ букш узак жолына uiecin келед1. Философия б.з.д. VI—V гасырларда калыптасты, осы кезден бастап адамзат элем туралы, ондагы езш щ орны мен тагдыры туралы рационалды козкарас калыптастыра бастады. Философия­ лык рефлексияныц пайда болуы курдел1 yaepic болып табыла­ ды. Адамзат ойыньщ дамуы архаикалык, фантастикалык, иллю- зиялык кезкарастан оныц рационалдык,-танымдык формалары- на дешн узак жолдан ©та. Элемнщ рационалды тусщщршуше ец алгаш кадам жасагандар дуние курылымы туралы ерекше шмдерд1 тудырган мысырлык, вавилондык, ущц жэне кытай ойшылдары болды. Мысалы, ертедеп вавилондык, математиктер мен астрономдар элемнщ гелиоцентристж картинасьш калыптас- тырып, алгебра, геометриянын непзш калады, квадраттык жэне кубтык туб1рден шыгару тэалдсрш мецгердь Ежелп унцп астрономдары Жердщ шар тэр1зд1 екендш, онын оз осшен айналуы туралы ойларды айтты, математиктер! санау- дыц он мэщц жуйесш, цифрларды белплеуд1 ойлап тауып, три­ гонометрия непздерщ калыптастырды. и

Азиялык мэдениеттщ кептеген ертедеп ескертюштершде элемдеп адамнын орны туралы, оньщ тагдыры, ел1м мен м эцп OM ip сиякты дуниетанымдык мэселелер кетершедь Мысалы, «Гильгамеш туралы эпоста» батыр мэнплисп гздеп, ем1рдщ мэн1 туралы сурак кояды. Утнапишти оган былай деп жауап бередк «Сум вл1мнен к,утыла алмассыц кашсац да! Согылган уй м эцгш к пе ? Койылган тацба мэцгш к пе? длде к;аны 6ip туыс мурасын м эцгш кке беле ме? Квбелек те к,уыршагын к,алдырар. Кунге к,арап yneMi, ол да мэцг1 OMip сурмейдИ ¥йк,ы менен жансызга тэн нэрселер — сол вл1мнщ елестдей емес пе?» Келиршген бул узшдще койылган суракка жауап 1здеу гана емес, ем1рдщ мэш, ел1м мэселелер! туралы ой толгау басым. Гильгамеш бул ем1рдщ откшип жэне шектеул! е к ен д тн , оньщ ел1ммен аякталатынын тусшедь Сондыктан ен жогаргы кунды- лык бул дуниедеп OMip болып табылады, Бул eMipai багалап кана коймай, езгелердщ де OMipiH коргау аркылы гана м эцгш кке жетуге болады. М эцгш к —бул OMip мен жаксылык ушш бурын- сонды жасалган ерлис icTep туралы адамдар мен халыктардыц жады, тарихи eci. 0Mip, ел1м мен м эц гш к туралы осындай ой- лар, кудайлардыц OMip cypyi туралы кумэнд1 ойлар азиялык мэдениеттщ кептеген ескертю ш тервде кездеседг «К,улдыц кожайынымен эцпмес1», «Ригведа». Логоска карай батыл кадам жасаган ерте дуние ескерт- киитершщ 6ipi Упанишад (б.з.д. 800—300 жылдар) болып табы­ лады. Бунда коршаган элемнщ мэнш терещрек угынуга деген умтылыс, дши, догматтык тусшжтерге табан прей отырып ер ш ен акыл-ой басым болды. Болмыстыц субстанциялык неп­ зш рационалды 1здеу, адамныц рухани-кукыктык элемш деп курдел1 угымдар мен категориялар, кайгы-каареттщ мэнш тусь нуге талпыныс —муныц 6epi Упанишадтьщ рационалды-руха- ни пдешетершщ езегше айналды. Упанишад бойынша элемнщ бастапкы тупнепз1 Брахма бо­ лып табылады. Брахма —бул атманмен (адамныц рухани мэн- д ш п ) б1ртектес тулгасыз м эндш к. Адам eM ipi — самсарамен (ем1рдщ м эцп айналымы) жэне кармамен (жазмыш зандылы- гы) аныкталатын эр турл1 кайта пайда болулардыц ш еказ Ti36eri. Карма —бул жанньщ м эцгш кке Keiuyi мен кайта оралуыныц енегелйс зацын айкындайды. Дуниеге келу немесе елуде пайда болатын немесе жойылатын тек дене гана, ал жан сакталады 12

жэне 9p6ip жана туумен жана денеге ауысып кешш отыратын айналымга юредь Адамньщ болашак eMipi осы ем1рд1 калай откергещнпмен жэне онегелж сапасымен айкындалады. Адам- ньщ м вдеп самсаранын шенбершен шыгып, Брахманмен 6ipiry. Бул ушш Атман мен Брахман б1регейлтн танып, санага cmipy кажет. Бул жол деваяна (кудай жолы) деп аталады. Деваяна жолы - бул адамньщ езш-ез1 ой елепнен етктзш, ез артыкшы- лыктары мен кемшшктерш саналы турде пайымдау жолы. Де­ ваяна жолы —бул букш коршаган елемнщ шарттылыгын зер- демен игеру аркылы езй ш менгеруге умтылу. Бул жолда адам барлык нэрсенщ еткш ш ш тне, бул дуние кызыкшылыгыньщ турлаусыздыгына, ал iniKi субьективтшжтщ турактылыгына кезш жетк1зу1 raic. Адамньщ imKi рухани элемш щ маныздылы- гын, адамгершшжп жетщщру кажеттипгш жете тусшу —мше, «деваяна» жолындагы адамньщ ен басты мшдеп осы. Деваяна жолына тускен адамнын мшдеп Брахман елемше ену1мен сипатталады. Озш осы жолга арнаган адам феномендер дуниесшен, иллюзиялык элемнен шыгып, Брахман элем1мен б1ртутас куйге eHyi тшс. Философиялык ойлаудын кел еа 6ip ескерткшп ежелп ундшис «Арха-астра» болып табылады. Онда философия барлык гылым- дардын шырагданы, барлык ic-ерекеттщ куралы жене барлык устанымдардьщ Tiperi, ейткеш ол кандай жагдайда да болма- сын, бакытсыздык болсын, куаныш болсын адамньщ рухын ку- шейтед1, дурыс ойлауга, дурыс пжлрлесуге уйретедь Ертедеп унщ жершде рухани ойдын одан аргы дамуыныц айшыкты KepiHici даршандардан кершед1. Даршандардын пай­ да болуы зерттеу объекпсшщ мэнш угынуга, ешкандай автори- теттщ кемег1нс1з акикатка жетуге жэне, сондай-ак, болып жат­ кан кубылыстарды акылмен пайымдауга мумк1нд1к беретш тео­ риялык жэне практикалык эдю-тэс1лдер калыптастыруга умты- лумен байланысты болды. Даршандардын калыптасуы —курдел1 удерк, оньщ басталуы б.з.д. VI гасыр, ал гулденген кезещ б.з.д. I ll—I гасырларды камтиды. Heri3ri даршандар катарына ежелп Ундшщ мынадай философиялык жуйелер1 жатады: миманса, веданта, санкхья, ньяя, йога, буддизм, джайнизм, чарвака-ло- коята. Дэл осы мектептерде философиялык ой адам болмысы­ нын меселелер1 тещрепндеп рефлексиялардьщ ез алдына дер- бес формасына айналды. Санкхья б.з.д. VII гасырда (непзш калаушы Капила) пайда болып, ал б.з.д. III гасырда дербес ш1м репнде толык калыпта- сып 6irri. Санкхья ш1м1 бойынша букш элем дуниедеп eKi суб- 13

станциянын — пракрити жэне пурушидщ эзара эрекеп нэтижеанде пайда болады. Егер пракрити —бул м эцп эрекеттеп жэне кубылмалы энергия, эр турл1 материалдык обьектшщ бас- тау кез1 болса, ал пуруши — таза сананыц немесе «Меннщ», рухтьщ жеке болмысы. Пуруши мен пракритидщ косындысы элемд1 курайды жэне гарыш эволюциясыныц ce6e6i болып та­ былады. Мэцгинк элемш мойындау —оньщ таным обьекпсше айналуы. Адам элемш логикалык формалар мен куралдардыц комепмен таниды, ал элем туралы биимнщ акикаттылыгын адам мынадай логикалык тэалдер комепмен непздейд1: дэйектеу, дэлелдеу, ой корытындылау. Жалпы iniKi рухани жетклж жэне iniKi еркщшкке ие болу, сырткы элем мен рух арасындагы уйлес1мшлиске жету идеалда- ры озге де даршандарга тэн. Бул багыттагы батыл кадамды йога философиясы жасайды. Йога —бул рухты тэннен жэне матери­ алдык элеммен сырткы байланыс нэтижесшде туындайтын шек- теулерден азат етуге мумкшдис беретш теориялык кана емес, практикалык тургыда да непзделген философиялык мектеп. Йога адам миыньщ жасырын элеуетп мумк1нджтер1 туралы ойды калыптастырып, экстрасенсорлык кабш етп дамытудын ЭШС- тэалдер1 жуйесш ойлап тапты. Карманьщ шынжырын бузып, самсарадан, каареттен кутылып, рухани ерюнджке жетудщ прак­ тикалык тэсшдерш калыптастырушы Патанджали (б.з.д. II г.) болып саналады. Ол езшщ «Патанджалисутра» ецбегшде жан мен тэннщ уйлеамш жэне жуйел1 тренингшщ торт бол1мнен тура- тын —саматхипада, садханапада, вибхутипада, кайвальяпада жэне терт формадан туратын —джнана-, раджа-, бхакти-, карма-, хат- ха-йога-, кешенш (комплексш) жасап шыгарды. Йоганын эр формасыньщ ез сатылары мен максатгары бар. Мысалы, джнана- жэне раджа-йогалар рухты элемдеп багыныштылыктардан азат етуип сатылар болса, бхакти-йога —улы акыл-ойга алып бара- тын саты. Карма-йога халыкка epiKTi турде жэне калткысыз кызмет етуге багдар бередь Хатха-йога —бул физиопсихикалык тренинг. Ньяя жэне вайшешика философиялык жуйелер1 ведалык дуниетанымга жакындыктарына карамастан, рационалдык та­ ным принциптерш калыптастырды. Мысалы, ньяя дэйекп та­ ным кездер1, сез1мнен тыс кабылдау, сейлемнщ логикалык курылымы туралы Ымд1 калыптастырды. Вайшешика Элемнщ атомдык курылымы туралы ойды дамыта отырып, сонымен катар ньяя сиякты логика мэселелерше кецш кояды. Вайшешика- ныц карастыратын непзп мэселелерше болмыстьщ жеке зат- 14

тарга дифференциация лануын талдау, оларды салыстыру мен ерекшелещцру нэтижеанде белплерш айкындау, субстанция- ны барлык курделшщ ce6e6i жэне заттардын касиеп репнде талдау жатады. Миманса барлык даршандардьщ шиндеп ортодоксалды мек- теп болып табылады. Миманса атомдарды материалдык денелердщ субстанциясы ретшде мойындайды. Веданта барлык м э н д т к т щ кайнар K©3i ретшде Брахман-Атманнын нактылыгын непздейдь Осы аталган алты даршан Упанишад идеялары трансформация- сы мен эволюциясынын эр турл1 формаларын бвдйрш, оныц дамуыньщ алты параллельш аспекпсш байкатады. Бул алты даршан индуизмнщ философиялык непзш курап, ол б.з.д. I гасырдан бастап устем идеологияга айнала бастайды. Ертедеп Ущц жершдеп этникалык топтардыц узакка созылган рухани эволюциясы нэтижесшде, индуизмнщ непзшде эр турл1 архаикалык культтар мен ведалык мэдениеттщ синтез! жузеге асады. Бул синтездщ эдеби жемга Бхагавадгита (К удф етп эн) болып табылады. Онда коптеген этикалык мэселелерге катыс­ ты рухани 1здешстер келпрш ген. К,арастыратын ен басты мэселелер! — бул карма, мукти, реинкарнация, ом1рдщ мэш такырыптары. Бхагавадгита мэтшдер! бойынша адам карманы тани отырып, ез санасыныц кокжиепн кецейтш, дамытып, оз интел лектшщ позитивп жагдайына жету1 тшс. К,айырымдылык жэне имандылыкпен сипатталатын бул жагдай болашакка езшщ оц ыкпалын типзед1, ягни адам кеш нп озге куйге ауысу бары- сына эсерш типзе алатындай сананыц сатысына котер!ле ала­ ды. Бул тезиске Гита м эпш баса назар аударады, ягни Кришна Арджунага былай дейдк «Жан материалды денеге ене отырып, балалык, ересектж жэне кэрипк тэяарибеа басынан етюзгеш сиякты, ол баска денеге енгенде немесе баска куйге ауысканда да дэл осылай OMip cypin, ез жазмышын орындайды» (карацыз: 3.184). Бул мэпнде реинкарнациямен тыгыз байланыс жайлы айтылып, ал карма баска ем1рден екшпп OMipre ауысуды анык- тайтын себеп-салдардын Ti36eri ретшде тусщщршедь Бул ауысу рухани тэяарибенщ б1рпндеп кенейплу!мен, рухани кабшетп дамыту жэне жетишрумен сипатталады. Реинкарнация — бул индивидуалды жанньщ Брахмага кетерыу1мен жузеге асатын адамнын езш дж рухани кабшеть Адам 6ip ем1рден к ел еа eMipre, элемдеп ез1ндж физикалык тургыдагы 6ip сатьщан екшипсше OTyi барысында рухани жагынан жетше туседь Атман Брахма- Атман жагдайына жеткенге д е й т жан осылайша эр турл1 куйге ауысулардан OTyi ™ic. 15

Атманныц трансформациялану сатылары адам тэнш щ эр турл1 децгейлершен кершедй физикалык дене — материалдык курылымдардан т т л г е н сез1м органдарымен кабылданатын нэрсе, эфирлм жагдай — физикалык дененщ ел1мшен кешн тусетш жагдай. Ол сезш органдарымен кадагаланбайды жэне кабылданбайды, астральдык, жагдай — бул физикалык дененщ колынан келетшнщ бэрш автоматты турде кайталайтын акыл- ойсыз рухани мурде; ментальдык, жагдай —бул ойдьщ субстан- циясы. Бул ой —формалар. Ментальдыктьщ келем1 ем1рде жи- накталган акпараттык, адамгершшж-интеллектуалдык жэне мэдени таяарибеге тэуелдь Казуальды дене, рухани акыл-ой денеа, жогары меннщ де- Heci — бул м эцп елмейтш жанныц кабаттары, абстрактылы- тылсымдык элем. Онда рухани эволюцияньщ барлык белендер1, еткен шактагы рухани болмыс 03repicTepi мен децгейлер1 жи- накталады. Муньщ 6opi ез1ндйс талгам мен тандауга, ic-эрекет- ке себеп болган итермелеухш алгышарттар, барлык ем1рлпс бет- бейне кундылыктарын пайымдау удеркл. Осындай барша руха­ ни удерю кеш нп рухани эволюция мен реинкарнация форма­ ларын айкындайды. Адамныц рухани эволюциясыныц езшдж жинактаушысы ат- ман болса, ал рухани энергияны тудырушы мен сактаушы — Абсолют Брахма. Брахма езшщ эманациялары кемепмен эрекет етед1. Брахма эманациясы акыл-ой, энергия жэне материя аркы­ лы жузеге асады. Абсолюггщ рухани epiciH курайтын «меннщ» мазмунын бивдретш ой-форма б1рден-бф нактылы шындык бо­ лып табылады. Абсолют —бул барлыгы, онсыз ешнэрсе жок, ол букш эманацияныц кайнар кез1 болып табылады, ал калган бар­ лык нэрсе езгеред1 жэне eMip суруш токтатады. Адамга оныц рухында атман бар екенш саналы турде сезшу гана бершген. Адамныц мшдет1 рухани езгерютерд1 бастан кеиире отырып, езшщ рухани эволюциясын тусшу децгешне жетушде. Бул децгейге жеткеннен кешн гана адам Жердеп ем1рдщ мэш мен максаты eMip суру барысында езш-ез1 рухани жетшд1рудщ барынша жогары дэрежесше кол жетюзу екендшн тусшедь «03inai езщ жецу» буддизм философиясындагы адамныц ец Heri3ri максатыныц 6ipi болып табылады. Ертедеп Ундще буддизмнщ пайда болуы ежелп Грекияда Сократка дешнп фи­ лософ ия калы п таскан уакы тпен 6ip мезгш де icKe асты. Буддизмнщ Heri3iH калаушы Сиддхартха Гаутама (б.з.д. 563-483). Гаутама дши ой-сананы тер1ске шыгарды. Оныц ш ш 1 адамды азат етуге багытталган. Бул ушш барлык куйбец пршшйске 16

катысты багыныштылыктардан азат болып, нирванага жету шарт. Сондыктан да Будда ушш философия — бул нирванага жету куралы. EipaK, нирванага жетпей турып, адам «терт и п л ж п акикаттьщ» мэнш терен угынуы кажет: 1) дуние кааретке толы; 2) барлык KaciperriH ce6e6i адамньщ кулкынынан; 3) каареттщ себептерш жою; 4) нирванага жету. Ол ушш мына жолды уста­ ну кажет —дурыс тусппк, дурыс сез, дурыс ойлау, дурыс журш- туру, дурыс eMip суру T9pri6i, дурыс куш-ж1гер, дурыс ой багы- ты, дурыс жинактала бшу. Буддизмнен езге, брахманизмге карсы оппозициялык кещ л- куйдеп к е л е а 6ip мектеп —джайнизм (б.з.д. VI—V г.) Веданьщ касиетшпгш, эр турл1 дши эдет-гурыптар мен салттарды, адам- зат тагдырына кудайлардьщ ыкпал етуш тер1ске шыгарды. Джайндар niKipiHme адамды оньщ кудайга табынушы такуалы- гы да, элеуметпк шыккан Teri де емес, жеке тулгалык касиеттер! гана айкындайды. Адам карманы e3iHiH aдaмгepшiлiк ю-эрекет1 мен моральдык децгеш аркылы гана жецу1 THic. Ундшщ философиялык ойы сиякты кытай даналыгы да ете ерте кездеп мэдени кабаттардан бастау алады. Мифологиядагы «Ян» жэне «Инь» туралы кезкарастарды ежелп кытай ойшыл- дары дуниетанымдык угымга айналдырды жэне оны «ци» угымы- мен толыктыра отырып (б.з.д. VIII—V г.), «У-син» концепция- сын (б.з.д. V—III г. — бес тупю элемент туралы иим) дамытты. Бул кезкарастар JIao-Цзьщын (б.з.д. VI—V г.) «Дао дэ Цзин» деп аталатын ецбепнде жаркын корсетшген. Лао-Цзы niKipiHme, дао —бул галамдык зандылык. «Цимен» 6ipre дао элемдеп зат­ тардыц дамуы мен езгеруше ыкпалын типзедь Элем алуан турл1 жэне yHeMi езгерюте. Адам, даостардыц niKipiHme, Даомен Kipirin, жер пендесше тэн тэуелдипктен кутылуы кажет (7. § 37). Кун Фу-Цзы, ацыздардыц айтуынша, Лао-Цзыды курмет тутып, оныц эцпмелерш ен кеп енеге алган. EipaK Лао-Цзы Даоны улп тутып, жогары койса, ал Кун Фу-Цзы «бекзаттык ер мшездЬ ец басты касиет санап, «жэнь» мэселесше кещ л кой- ды. Конфуций niKipiHme, жэнь —бул «гумандылыктыц» идеал­ ды катынасы. Жэнь бекзат адамга тэн барлык жаксы касиеттерд1 жинактайды. Жэнь - бул акыл-ой, журек, адамгершшж пара- сат. Ж эньшц аркасында адам ешкандай зулымдык жасамайды, жердеп адамдар мен барлык т1рш1лж иелерш жаксы Kepin, ха­ лык пен когамга ешкандай зиян келпрмейд1. Егер жэнь —бул гумандылык болса, «ли» —бул адамдар ара­ сындагы катынастар мен байланыстардагы уйлеамдшпс. Ли — бул езге адамдарга деген курмет, бул i3ri штипат жэне сыпайы- 2-3219 7

герш ш к. Кун Фу-Цзыдьщ айтуынша «жэнь» жэне «ли» адам- гершшж пен курметтщ езара байланысыныц алгышарты. Па- расаттылыкка жеткен адам —бул адамгершипкп жэне торбиел! адам. Парасаттылыкка жету музыка мен поэзияны менгеру ар­ кылы жузеге асады. Онсыз элеуметпк кагидаларды игеру мум­ кш емес. Конфуций идеялары кытайдыц рухани мэдениет1 дамуына ез1н1ц зор ьщпалын типздь Сонымен, ертедеп уцщ жэне ежелп кытай философиялары (ocipece, дао miMi) адамды тжелей болмыспен багдарластыра- ды, адамныц элеммен уйлеамдшЫ мен тутастыгына ундейдь I fS Антик I W I философиясы «Антик философиясы» деген термин мыц жылдан аса тарихы бар грек-рим философиясын бшд1ред1. «Антик» сезш щ латын тшшен аударганда «коне» деген магынаны б1лд1ретшш ескерсек, бул жалпы философиялык ой дамуыныц бастапкы кезецш ацгартар ед1. Алайда, калыптаскан дэстур бой­ ынша антик fleyipi тек батыстыц кэне заманын б1лд1рш, осы грек-рим элемше катысты айтылады. Ал, хронологиялык шец- 6epiHe келер болсак, антик философиясы езш щ бастауын б.з.д. VII—VI гасырдан алып, ал оныц аякталуы б.з. 529 жылы импе­ ратор Юстинианныц барлык христиандык емес философиялык мектептерд1 ресми турде жаптырган датасымен байланыс- тырылады. А.С.Богомоловтыц айтуынша оныц шпндеп уш ipi кезенд1 айкындауга болады: антик философиясыныц калыптасуы немесе Сократпен аякталатын ерте классика (б.з.д. VII—V г.); классикалык грек философиясы (б.з.д. IV г.); эллиндж-римдж философия (б.з.д. III г. —б.з. V г.). Ал Дж.Реале мен Д.Антисе- ри антик философиясы дамуыныц темендепдей жетщгцршген жуйесгн усынады: 1. Б.з.д. VI жэне V гасырлар аралыгын камтитын физис жэне космос мэселелершен айналыскан натуралистж кезец. Муныц ек1лдер1 катарына иониялыктар, пифагоршылдар, элеаттар, физик-плюралистер жэне физик-эклектиктер жатады. 2. Адам болмысыныц мэнш айкындаумен туцгыш айналыс­ кан гуманисик кезец. Бул кезецнщ басты ок1лдер1 —софистер жене ecipece Сократ.

3. Сезшнен тыс элемнщ ашылуы жене непзп философия­ лык мэселелерд! органикалык турде карастырган Платон мен Аристотельдщ улкен синтез! кезещ. 4. Александр Македонский жорыктары деу1р1ндеп эллиндж мектептер мен путсд табынушылык заманы сонына дейш - ки­ низм, эпикуреизм, стоицизм, скептицизм жэне эклектицизм багыттары кезещ. 5. Антиктж путка табынушылык дуниетаным ойыныц дши fleyipi —неоплатонизм жэне оныц модификацияларыныц жан- дану кезещ. 6. Христиандык ойдыц калыптасуы жене грек философия- сыныц категориялары тургысында жаца дш догмаларын рацио- налды калыптастыру кезещ. Ежелп Грекия дуниетанымныц жаца формасы —философия- ны калыптастырган непзп уш мэдени орталыктыц 6ipi болып табылады. Оныц калыптасуы да Ерте Ymii жэне Ежелп К,ытай жерлер1нде байкалган зацдылыктарга сай жузеге асты. Ырак эллинд1К акыл-ойдыц дуниеге келпрген жемюшщ шыгыстык философиямен салыстырганда езш дж туб1рл1 ерекшелжтер1 болды. Философияньщ калыптасуына алгышарт болган грек OMipi формалары катарына, тагы да баска хальщтардагы сиякты мифология, дш, гылыми бЫ мнщ бастапкы турлер1, едеттж сана жэне прш ш ж даналыгы жатады. Грек философиясы «физис» философтары немесе натурфи- лософтар болган милет мектеб1 екшдершен (Фалес, Анакси­ мандр жене Анаксимен), Гераклиттен жене Пифагордан баста- лады. Олар дуниеден барлык заттардыц тупнепзш 1здеумен айналысты, нэтижес1нде дуниетанымда тенкер1с басталып, фи- лософияныц калыптасуына экелш сокты. Тупнепз (архэ) —бул барлык нэрселердщ шыгу тегш, олар- дыц мэндинк репнде OMip cypyiH жэне неге айналатынын б1лд1рет1н бастапкы непз. Фалес барлык нэрсенщ тупнепз1н су деп пайымдаса, Анаксимандр e3i апейрон деп атаган шекс1здж пен белпс1зджи атайды. Архэ репнде Анаксимен ауаны, Герак­ лит отты атаса, ал Пифагор — сандык катынастарга аса мэн беред1. Булардыц арасында Анаксимандр тупнепзд1 негурлым философиялык жене абстракциялык тургыда тусщцруге ты- рысады. Алайда, су, ауа жэне отты физикалык-химияльщ эле- менттерд1ц немесе удерютерд1ц 6ip белш гана деген ой туында- мауы ™ic, ce6e6i олар ец алдымен KYfliperri бастаумен байла- ныстырылады. Бул шекс1з бастаудыц куд1ретт1л1к касиеп бар, ейткеш ол м эцп OMip суре;й жэне бузылмайды. Сократка дейшп 19

алгашкы философтар осы куд1ретп тупнепзд! элемнен белш алмай, K epiciH m e, элемнщ мэш ретшде туйцщргенджтен «на- туралистер» деп аталады. Сондыктан Гомер жэне антик дэс- TypiMeH салыстырганда бул угым пантеистж типтеп TyciHiK бо­ лып табылады. Мысалы, Фалес «6opi кудайга толы» деп айтк- анда барлык нэрсенщ он бойын тупнепз камтиды дегенге мецзейдь Ал OM ip бастапкы болгандыктан, бар Tipi нэрсенщ де жаны болады (гилозоизм). Алгашкы грек ойшылдары элемдеп 6ip-6ipiHe устемдж етуге умтылган карама-карсылыктарды ангара 6iлд1 (суык пен ыс- тык, кургактык пен ылгалдык жэне т.б.). Анаксимен барлык езгерютер мен трансформацияларды тусщдарудщ Heri3i ретшде 03iHiH унем1 езгермел1 табигатына орай универсалдык стихия туpiндс ауаны тупнепз етш алганы белгш . Ол сонымен катар, «тыгыздалу» мен «сиректелу» удерютерше динамикалык себеп принципш енпзгенджтен, себептшжтщ тупю бастаумен жетшген уйлеамдш гш тусщ щ рт бергенджтен милеттж акыл-ойдыц катац жэне логикалык керннсш айшыкты турде керсетед1. Кешшрек, бул парадигмага, иониялык акыл-ойдьщ улпсше айналып, ocipece Гераклитте барлыгын баскаратын логос ту р вд еп тупнепз — от ретшде езш щ занды жалгасын табады. Гераклит сонымен катар, тупнепздщ универсалды динамизм! такырыбын онан epi дамытты. Оныц «69pi агады, 69pi езгередЬ деген атакты тезиш осы агын образынан туындайды. Осыган байланысты Гераклит мынадай терец де батыл туйшдерге ток­ талады: 6ip карам а-карсы лы ктан екш писш е унем1 алмасу ретшдеп калыптасу идеясы, олардыц тутастыгы мен Kypeci иде­ ясы, олардыц уй л еам д ш кке 6ipiryi, акикат пен танымныц кеп кырлылыгы. Гераклиттщ дэл осы тужырымдарын Гегель жога­ ры багалап, ез ецбектершде пайдаланды. Философия дуниеге келкпмен кущретгшк (Ксенофан) пен акикатка (элеаттар) катысты гасырлар бойы калыптаскан наным- сешмдерд1 бузып, езшщ жацашылдык куш-куатын байкатты. Элейден шыккан ойшылдардыц жацашылдыгы былайша сипат- талады: космологияны онтологияга (болмыс теориясына) езгер- ту, езшдж философиялык категорияларды ойлап табу («болмыс», «бодьшсыздык», «ойлау»), диалектикалык тэсщщ енпзу мен пай- далану аркылы (Зенонныц атакты апорийлары) философияда дэлелдеудщ кажетп лiri мен оныц тэсщцерш колдануды (абсурд- ка экелу принцип!) мойындау. Зенонныц дэйектер1 езшдж зац- дылыктыц куш-куатын бекггетш тэж1рибе деректерше кумэн келпретш логос позициясын кушейтуге багытталган. 20

«ТСinii физиктер» немесе физик-плюралистер —Эмпедокл мен Анаксагордын кезкарастары элеаттардьщ осы апорийларын шешуге талпыныспен байланысты болды. Олардьщ плюралиста концепциялары элейлжтердщ де, иониялыктардыц да монизмше карсы багытталды. Ал бул ушш Эмпедокл элемент, немесе терт «туб1р» угымынан езге 6ipiKTipyre жэне ажыратуга мумкшдж беретш Махаббат пен Душпандык деп аталган гарыштык куштерД1де енпзедк Анаксагор болса (Афиныдагы философия- ньщ дамуы оныц cciMiMen басталады) элемдеп сан жетпес сапа- лар мен езгерютердщ кеп кубылмалы себебш заттардыц «урык- тары» (гомеомериялар) мен акыл (Нус), олардьщ 6ip тэртшке келу1 аркылы тусщщредь Бул мэселен1 тусйццруге келгенде ец жуйел1 жэне максат- ты талпыныс Левкипп пен Демокрит усынган элем нщ атомистж картинасы болды. Элемдеп барлык езгерюп, козга- лысты тусшд1ретш — атом (абсолю тп, тыгыз, онан epi белшбейтш болмыс), бос кещ стж (болымсыздык) жэне олар- дыц козгалыстары. Атомдар формасына, peTi мен жагдайына карай ерекшеленед!, олар сез1ммен кабылданбайды, тек акыл- мен пайымдалады. Элеатгардыц апорийларын игеру максатында олар эр турл1 сез1мдердщ болуы атомдардьщ сырткы эсершен, ал акикатты тусшу атомдардьщ ©Mip суруш акылмен угыну аркылы icKe асады дей отырып, «акикатты» да, «шюрдЬ> де сактап калды. Демокриттщ букш дуниетанымынан байкала- тын атомизм принцип! галамныц ш екс1здт мен ондагы элемдердщ сан алуандылыгы, себепт1лж пен кездейсоктылык туралы инмдершде, мэдениет тарихына кезкарасында, мораль- ды зерттеу1нде жэне т.б. данышпан ойларды дуниеге экелуш е мумк1ндж берд1. Антик философиясы тарихындагы ерекше орынды софис- тер (Протагор, Горгий жэне т.б.) алады. Эдетте, оларды теория­ лык тургьща турлаусыз, акикатка жету жолындагы шынайы- лыктыц орнына жеке муддеш ойлаушылар деп жэне тагы да баска кунэлармен айыптайды. Шындыгында софистика б.з.д. V гасырдыц екшш1 жартысындагы Грекия eMipiHe объективп элеуметтж, экономикалык, мэдени дамудыц алгышарттары- мен келген феномен болып табылады. Софистер ез заманы- ныц талабын дурыс угып, оган форма мен дауыс берд1. Олар ага урпактыц дэстурл1 кундылыктарымен канагаттанбаган жастардыц арасында улкен табыс пен колдауга ие болды. Олар­ ды Сократпен коса «грек агартушылары» деп те атайды. Со­ фистер дэстурдщ орнына рух ерк1вд1г!н жариялап, бурынгы 21

элеуметпк кестеш бузып, оньщ орнына тэрбие мэселесш ал- дьщгы орынга к.ойды. Бул мэдениетп бурынгыдай тек тандау- лылардьщ арасында гана емес, когамньщ барлык кабатына кещ нен енпзуге жагдай жасады. Полистщ тар шенберш кецейтш, панэллинистж бастаудьщ непзш калады. «Адам — бар нэрсенщ олшемЬ деген Протагор аксиомасындагы реля­ тивизм мен прагматизм Горгий нигилизмше уласканымен катар, сез езшщ шынайылыгынан repi нандыру мен сещцрудщ куралы дегенге саятын теориялык жаналыкка да экелдь Сон­ дыктан б.з.д. V гасырдагы Грекияда риторика немесе cenaipy ©Hepi «мемлекет кайраткерш щ колындагы нагыз штурвалга» (В.Йегер) айналды. Софистер философиялык рефлексияны физис жэне космос мэселелершен адам такырыбына, оньщ когам Myuieci репндеп OMipiHe бурганы дуниетанымдагы тенкерю болып табылды. Со- фистиканыц карастыратын басым такырыптары этика, саясат, риторика, енер, тш, дш, тэрбие немесе баскаша айтканда бар­ лык мэдениетке катысты мэселелер болды. Сондыктан да со­ фистер антик философиясындагы гуманиста кезецнщ непзш калаушылар болып саналады. Алайда софистер адамнын бузылган дэстурл1 eMip суру тэрпбшщ орнына тартымды жанашылдык усына алмады. Муны icKe асырган Сократ болды, сондыктан оны антик философия­ сы тарихыныц «кщщп», «философияньщ бел ортасы» деп те атайды. Сократ та софистер секщщ езш щ басты назарын адам табигатына аударганымен коймай, адамнын мэш —акыл-ойга непзделген белссндипк жэне адамгершшк багдар устанган эре­ кет ретшдеп онын жаны деген туйшге токталады. Белгш 6 ip магынада Сократ кундылыктардыц дэстурл1 жуйесшде тецкерю жасады. Байлык, дацк, бил1к, денсаулык, сулулык оз табигат- тарында ешкандай игш кке жатпайды, б!рак олар тек гылым - мен, таныммен жэне дурыс пайымдаумен баскарылганда гана нагыз игш кке айналады. Сократ бойынша таным и г ш к п icriH, кайырымды кылыктьщ кажетп алгышарты («1згшк — бул бшм»), Сократ сондай-ак бакыттьщ жаца угымын да калыптас­ тырды: адам ез бакытыньщ да, бакытсыздыгыньщ да устасы. Сократтын e3i куш керсетпеу тенкершш теориялык тургыда непздеп кана коймай, ез ел1мшщ дереп аркылы да оган мэнгш к eM ip сыйлады. Жанды адамнын м эн дш п ретшде белплеу1, та- нымды нагыз i3ruiiK ретшде, езш-оз1 билей алуды iniK i еркшдшпс ретшде багалауы —оньщ этикасыньщ осы тужырымдары инди­ вид автономиясын жария етп. 22

Сократ философиясынан бастау ала отырып, eKi турл1 ба- гытты устануга болатын едг 6ip жагынан бшместпс принцип! («мен ештеце бшмейпшмд1 гана бшемш») гылымды тер1ске шыгаруга экелгендей, екшип жагынан нагыз жогары бшмге жол сштейцц; оныц афиналыктарга багыштаган арнауы (Пла- тонныц «Сократ апологиясы») 6ip жагынан карапайым мораль­ дык уагыз ретшде Tycinaipuice, екшгш жагынан платондык метафизикага Kipicne репнде багаланады; оныц диалектикасы 6ip жагынан софистика мен эристиканы еске Tycipce, екшип жагынан гылым репндеп логиканыц Heri3i болып табылады; оныц LriiMi 6ip жагынан афиналык полис камалымен шектел- се, екшш1 жагынан тутас элемнщ космополитпк кещ стш ашы- лады. Платон мен сократшылдар деп аталатындар осындай эр турл1 жолдармен журдь Б.з.д. IV гасыр Грекия ушш «жогары классика» floyipi болып табылады. Бул дэу1рде антиктис философиялык ойдыц айшык- ты KepiHiciH беретш eKi философиялык жуйе — Платон жэне Аристотельдщ философиялык жуйелер1 калыптасты. Сократ- тыц ец гулама meKipTi жэне Академияныц непзш калаушы П латонны ц miMi эр децгейл1 ж эне эр алуан кырларымен ерекшеленедь Оныц шыгармашылыгында философия мифке кайта оралады. Онда миф логоска багынбаганымен, оныц канат жаюына серпш бередк Эр турл1 кезендерде оныц философия- сындагы метафизика мен гносеологияга, дши проблематика мен мистицизмге зор кещ л белшее, Ka3ipri уакытта платонизмнщ меш ретшде оныц ауызша диалектикасына, этикалык-саяси проблематикасына баса назар аударылады. Платон йпмшщ шынайы мацызы осы кезкарастардыц барлыгын жинактаганда гана коршедь Платондык метафизиканыц кец аукымды ерекш елт, онда жаца шындыктыц ашылуымен байланысты, ягни физис фило- софиясында бурын-соцды сез козгалмаган еез1мнен тыс, физи- калыктан тыс кещстйспц ашылуымен байланысты болды. Пла­ тонныц дел осы жацалыгы философия дамуындагы мацызды кезец болып саналды жэне батыстык даналыктыц дамуындагы материалдылык жэне материалдылык емес, сез1мге тэн жэне сез1мнен тыс деген айырмашылыктардыц непзш калады. Осы категориялар тургысында табигат пен гарыш ез алдына заттар туршде емес, тек олардьщ кубылысы турвде гана кершедь Нагыз жэне накты болмыска заттардыц мэнш, олардьщ пара- дигмасын б1лд1ретш идеялар гана ие болады. Платонныц идея- лар элем1 — бул сатылы турде уйымдастырылган жуйе. Оныц 23

ен жогаргы шьщында Игшжтщ абсолюттж идеясы орналаскан. Физикалык элем немесе сез1ммен кабылданатын гарыш элем1 мынадай кесте непзшде пайда болады: улп (идеалды элем), коипрме (физикалык элем) жэне Жаратушы (демиург) —улпге сэйкес кеипрменщ авторы. Платон таным мэселесш жанда эуел бастан нактылык туршде ушырасатын акикатты ажыратып алу реинде карастырады. Бул ажыратудьщ тэсЫ сократтык майевтика болып табылса, ал «ди­ алектика» термин! онда жаца магынага ие болады. Платон енерд1 акикаттан ауытку, риториканы акикатты мистификациялау репнде карастырса, ал эротика — абсолютке жетудщ логика­ лык емес жолы. Платонныц адам концепциясы дуалистж бол­ гандыктан (жан мен тэн), таным тазару ретшде, ал диалектика бетбурыс ретшде карастырылады. Жанньщ м э ц г ш т Платон ушш ец мацызды мэселе болгандыктай метемпсихоз угымы эр турл1 мифтер туршде сипатталады. Платондык дуниетанымныц imKy-маржаны оныц букш ой- толгамдарын корытындылайтын «Мемлекет» диалогы болып табылады. Платонныц тушндеушше, егер саясаткер философка айналса (жэне KepiciHme), онда Акикат пен Игшжтщ жогары кундылыктарына непзделген шынайы мемлекет калыптасты- руга болады. Ал Эдшеттшж букш баска нэрселер соныц тощ- репнде айналатын Heri3ri езек болып табылады. Идеалды мемлекети практикалык тургыда калыптастырудын б1рнеше м у м к ш д т сэтаз аякталган соц Платон озшщ «Саясат» жэне «Зацдарында» «барлык нэрсенщ елшем1 — К,удай» деп санай- тын адамдардан куралган накты мемлекеттщ формасын табуга умтылады. Платондык Академияныц ец кабшетп moKipri Аристотельдщ рухани дуниесш платонизм мен метафизикадан бас тартып, на­ турализм мен эмпиризмге бет буру деп тусшуге болады. Ягни, ол устазыныц жолын кайталамай, оныц ш м ш алга жылжыта отырып, оныц теориясы шенбершен шыга бшген. Аристотельдщ таланты мен гылыми рухы оны тэсшдер дифференциациясына, органикалык синтез бен жуйелеуге алып келд1. Ол философия­ лык бшмдердщ — метафизиканыц, физиканыц, психология- ньщ, этиканыц, саясаттыц, эстетиканыц, логиканыц даму жол- дарыныц непзш калады. Рылымдарды классификациялауда Аристотель ец алдымен теориялык гылымдарга басымдылык беред1, оныц irnimie бар­ лык гылымдардыц шыцы ретшде ец мацызды орын метафизи- кага немесе «бастапкы философияга» бершед1. Бул жалгандыкка 24

жол бермейтш бш1мге деген таза кумарлык, акикатка деген куштарлык. Онын максаты болмыстьщ терт себебш зерттеу болып табылады, оньщ шйндеп ен маныздылары —барлык зат­ тарды курайтын форма (мэндшк, бастапкы субстанция) жене материя. Жене метафизиканы тэмамдайтын сез1мнен тыс суб­ станция — бул м эцп жэне козгалмайтын Бастапкы тупнепз, Бастапкы козгаушы. Аристотель езш щ физикасында сез1ммен кабылданатын субстанцияларды зерттей отырып, оныц iuiKi сипаттамасы ретшде козгалыеты карастырады. Оныц психоло- гиясы б1рнеше трактаттарда мазмундалган, оныц iininaeri ец терец жэне даралыгымен ерекшелетпп «Жан туралы» деп ата- лады. Стагирит жанды уш курамда карастырады: вегетативп, сез1мдж жэне рационалдык, 6ipaK оныц алгашкы eKi курамы барлык жанды заттарга тиесш1 болса, тек адам гана осы уш курамныц барлыгына да б1рдей ие. Аристотель практикалык гылымдар катарына этика мен сая- сатты жаткызады, ал олардьщ максаты бакытка жету болып та­ былады. Этикалык кад1р-касиеттер «дурыс устаным» немесе «шет аралыктардьщ ортасы» репнде карастырылады. Аристотель, сон- дай-ак, бейбп eMip мен парасатты белсендш к туршдеп жетшген мсмлекеттщ идеалын ойлап шыгарды. М эдениет тарихында Аристотель ез eciMiMeH аталатын дэстур;п логиканыц непзш калаушы репнде де белгип. Ш ын- дыгында да ол непзш калаган логикалык тужырымдар букш ортагасырлар бойы озгерюаз колданылып, тек Жаца заманнан бастап оныц екшип белеа, ягни Ka3ipri математикалык жене символикалык логиканыц даму кезещне дейш eMip сурдь Егер акикатты зерттеу, бшмда жан-жакты дамыту филосо­ фия мен жеке гылымдардыц непзп мшдеп болса, ал шыгарма- шылык гылымдардыц м1ндетш Аристотель езгеше туевдцредь Риторика сещцрудщ тшмцц куралы мен тесин болса, ал поэти­ ка моральдык тургьща кумарлыктардан тазартады, рационал- дылыкты кушейтетш эмоционалдык еаланы жацартудыц кура­ лы болып табылады. Аристотель де Платон сиякты езшщ мектебш —Ликей не­ месе Перипатетиктер мектебш уйымдастырды. Бул мектептщ талантты тулегшщ 6ipi — Теофраст сдй Ликей мектеб! букш эллищцк дэуф бойына христиан устемдише дейш eMip cypai. Б.з.д. I гасырдыц екшип жартысында перипатетиктердщ 6ipi Андроник Родосский улы Стагирит ецбектерш алгаш рет жуйел1 турде басылымга дайындады. EipaK перипатетиктердщ ешкай- сысы да ез устаздары децгешне жете алган жок. 25

Эллиндж-римдпс философия сепз гасырга жуык уакытты камтитын антик философиясы тарихындагы ен узак кезен бо­ лып табылады. Эллиндж дэу1р гректердщ саяси ем1р1мен катар рухани элемш де улы озгерктерге алып келген Александр Ма­ кедонский жорыктарымен (б.з.д. 334—323) басталады. «Элли­ низм» термиш гректердщ hellenizo деген сезшен ш ыккан жэне «грекше сойлеу», «грекше жасау» деген угымды бвдйредь Эл- линдену, А.С.Богомоловтыц айтуынша, орасан зор аймакты мекендеген мэдениеп жогары дамыган халыктардьщ эллиндж мэдениетп кабылдай отырып, грек жэне эр турл! варвар ха- лыктар мэдениеттер1 езара байланысып, синтезделу1 нэтижесшде ез1ндж еркениетп калыптастыруы болып табылады. Саяси дербестжп жогалту гректщ полистж жуйесшщ дагда- рысымен сипатталады. Эллиндж монархиялар жагдайындагы жаца OMip TO pTi6i бурынгы «кундылыктарды» кажет етпед1, мемлекет пен адам арасындагы есп байланыс бузылды. Эллиндж адам ещц «азамат» емес, орасан зор империяныц арасына сщш кеткен «багыныштылар» едь «Варварлармен» салыстырганда езш жогары коятын сананыц орнын индивидуализмге непзделген космополиттж идеал алмастырды. Азамат пен мемлекет ара­ сындагы тыгыз тутастыктыц бузылуы бул кезецде этиканыц саясаттан белшуше экелш сокты. Классикалык грек мэдениетшщ эллинизмге earepyi терендж пен тазалыктыц жогалуына экелгешмен, шыгыс мэдениепмен синтезделу нэтижеанде оныц интенсивп дамуына жол ашыл- ды. Жаца мэдени орталыктар пайда болды: Пергам, Родос, Алек­ сандрия, олардыц дацкы белгии дэрежеде Афиныдан асып туст1. 9cipece, Александрияда жекелеген гылымдардын гулдену! ерек­ ше кезге туседк Кггапхананыц жумысымен байланысты фило- логияныц калыптасуы, математиканыц (Евклид), механиканыц (Архимед) дамуы, астрономияда гелиоцентристж тоцкерк; жа­ сауга талпыныс (Аристарх), эллиндж медицинаныц жеткен шыцдары, анатомиядагы табыстар, географияныц жуйелену1 (Эратосфен), сипаттамалы жаратылыстанудыц, тарихтыц, бей- нелеу OHepiHin, техниканьщ дамуы. Муныц 6opi — ерекшелпл мамандану болып табылатын келем1 жагынан да, сапасы жагы­ нан да езгеше жаца феноменнщ eMipre келгендшн дэлелдейдк Эллиндж адамныц элемге кезкарасы антик философиясы дагдарысын, деградациясын бищретш философиялау сипатын айкындайды. Философия 6ipTe-6ipTe езш щ шыгармашылык сипатынан арылып, философия бет-бейнесшдеп акцент те езгере бастайды. Басты назарга этика алынып, адамгериплж мэселесшде 26

мынадай сурак алдыцгы орынга шыкты: элемнщ бузылып жат­ кан тусында калай еркшдпсп сактап калуга болады? Сондык- тан да стоиктер философияны жеке белжтерге беле отырып (логика, физика жэне этика), оны бакшага тецещц, онда бак- тьщ коршауы — логика, агаштары — физика болса, ал оныц жем1стер1 мен умтылатын максаты этика болып табылады. Эллиндж-римдж философияньщ жалпы дагдарыстык сипа- тына карамастан оныц мазмунына кумэн келтсруге болмайды, ейткеш онда сол заманга тэн кайшылыктардьщ барлыгы да KepiHic тапкан. Эллинизм дэу1ршде ец танымал сократтык мектептердщ 6i- pi —кинизм болды. Оныц символы ретшде езш щ атакты «Адам гздеп журмш» (тобырлар ортасынан, тал тусте колына шам устап) деген тезиамен белгЫ жэне ешкандай еркениет пен ком- фортты мойындамай, OMipiH бешке пшнде етк1зген Диоген Си­ нопский кец танымал болды. Кинизм байлык, атак, дацк, билж жэне тагы баска да ба- кытсыздыкка экелетш адамга тэн иллюзияларды TepicKe шы- гара отырып, халык арасында улкен табыстарга жегп. Бакыт- ка жетюзетш кемелдж пен даналыктыц шарты болып табыла- тын —апатия жэне автаркия. Бул устаным эллинизм дэу1рш- деп езге де философиялык багыттарга тэн. Озге философиялык агымдармен салыстырганда ки н и к- тердщ floyipi аз уакытты камтыды. Олар дэстурл1 кундылык- тарды TepicKe шыгарганымен, ездер1 ешкандай жаца нэрсе усы- на алмады. Адамды айуандык бастауга экелш Tipey жэне осын­ дай турпайы адамнан жогары рухты талап ету гылым мен мэдениеттщ релш темендетш, рухани азгындыкка экелер1 ce3ci3. Ертедег1лер кинизмд1 «1зпл1кке жетудщ кы ска жолы» деп атаганы белгш1, алайда философияда да, ем1рде де кыска жолдыц болмайтыны айдан аньщ. Б.з.д. III гасырда езге де сократтык мектептер (киренаиктер, мегариктер) ездершщ eMip сурулерш токтатты. Эллиндж философияньщ жаркын беттершщ 6ipi Эпикур шыгармашылыгы жене б.з.д. IV гасырдыц соцында ол непзш калаган «Бак» мектеб1 екш дерш щ философиясы болды. Эпи­ кур жэне оньщ 1збасарларыныц философиясы грек филосо- фиясындагы туб1рл1 езгер1стерд1ц айшыкты KepiHiciH бiлдipeдi. Оныц 1л1м1нде каноника да (акикаттыц елшем1 жэне таным epeжeлepi туралы 1л1м), физика да (болмыстьщ курылысы ту­ ралы ипм) бар, алайда олар этиканыц функциясы аркылы гана жузеге асады. Ягни, бул —адамныц максаты туралы miM, ба- 27

кыт жэне оган жетудщ тесшдерше непзделедь TinTi атомизм- ге непзделген Эпикур онтологиясы да атомдарга жана сипат- тамалар (салмак жэне келем) енпзгешмен, минимумдар тео­ риясы мен ауыткулар теориясын косканымен, оныц максаты осылар аркылы этиканы непздеу едт Эпикур бойынша галам табигатын бшмей evnp мен о.гим, тагдыр жэне т.б. алдындагы адам жанында болатын коркынышты жену мумкш емес. Ал онсыз бакытка жету мумкш емес. Эпикурдыц айтуынша ба- кыт — бул еш нэрсемен буркемеленбеген дэззат, ол «денеге тэн кас1реттщ жоктыгынан» (aponia) немесе жанныц Te6ipeHicci3 калпынан (ataraxia) кершед1. Сондыктан Эпикур ушш нагыз идеал практикалык даналык болып табылады, ягни мораль­ дык омфд! баскаруга жагдай жасайтын акыл-ой. Саяси OMipre деген, кундылыктарга жэне зацныц, кукыктыц, едш етттктщ мэшне деген Эпикурдыц кезкарасы классикалык floyip теория- ларына бупндей кайшы келед1. Платондык идеалдык элем мулдем тецкершдь Адам-азаматтыц орнына тарихи аренага адамзатка тэн байланыстардыц iuiiHfle тек достыкты гана Кад1рлейтш адам-индивид келдь Эпикур тагдыр мен фатализм- ге карсы шыга отырып, ез замандастарына бакытка жетудщ жаца жолын керсетп: бакыт iurreH туындайды жене ол тек бпдщ колымызда, ал калган нэрсенщ бэр! im пыстыратын бос дуние. Эпикур идеялары Римде республикалык жэне империялык кезендерде кецшен таралады. Римде эпикуреизм сол калпында игер1лу1мен катар, оныц бурмаланып, гедонизм рухында тус1нд1р1лу1 де кездес1п отырады. Э п и ку р еи зм н щ нагы з {збасарларынын 6ipi Тит Лукреций Кар болды. Оныц ецбегшщ мацыздылыгы эпикуреизм мен атомизмд1 тарихка таныстырып Кана коймай, сонымен катар, акылмен гана емес, журекпен де угынуга лайыктап тамаша поэзиялык-образдык формада жет- к1зу1нде болды. Б.з.д. IV гасырдыц аягында «Бак» мектеб1 курылганнан кейш- ак Афиньща тагы 6ip атакты философиялык стоиктер мектеб1 пайда болды. Ол б.з. III гасырына дешн ©Mip cypin, дуниеге Зенон, Сенека, Марк Аврелий жэне т.б. улы ойшылдарды экелд1. Егер Эпикур онтологияда атомизмд1 устанса, ал стоиктер гераклипзк от-логоска суйенед1. Б1рак ец басты айырмашылык олардьщ этикасында болды. Стоиктер ипмше кедейлер мен кулдардан бастап императорга дей1н пешл буруы оныц кец та- нылуына себеп болды. Эпикур адамга унем1 Kayin Tenqipin оты- ратын тураксыз, аумалы-текпел1 болмыстан, белпс1здж пен 28

сешмазджтен кутылудыц куралы репнде жогары ерюнджке жетуге мумкшдж беретш, данышпанньщ жан Te6ipeHicci3, тол- к,ыныссыз калпын, ягни атараксияны усынганы белгии. BipaK оны Эпикурдьщ «Багына» енген тек кейб1р «тандаулылар» гана пайдалана алды. Стоицизм болса, мундай данышпанга да, когам­ дык жэне саяси OMipre катыса алатын карапайым адамга да ла- йьщты анагурлым кец идеалды алга тартады. Стоиктж адам — бул жазмышка да, кудайдьщ еркше де багына отырып, ез улесш салкынкандылыкпен жэне абыроймен кетере бшетш адам. Ол карсы турудыц мэш жок екендшн тусшед1, ейткеш «тагдыр умтылганды жетелейд1, ал каламаганды суйрещи» (Сенека). Сондыктан «тез1мдшж сулулыгыныц» идеалы умичлзджтщ езш прш ш ж пен жагдайлардан устем жещске, ал багыныштылык- ты in iK i еркшджке айналдырады. Жарты мыц жыл бойында философиялык аренада стоицизмнщ устемдж eTyi де осы алгы- шарттарга байланысты болады. Эллиндж дэу1рде стоицизммен салыстырганда азырак тарал- ган тагы 6ip философиялык багыт — скептицизмнщ непзш калаушылар Пиррон мен Тимон болды. Олардын ш м ш Акаде­ мия (Аркесилай, Карнеад) жалгастырды, кешшрек Энесидем мен Агриппа «жол-сурлеу» (тропы)-скептикалык дэйектеу жуйесш ойлап табуы нэтижесшде кайта еркендетп, ал оныц тарихын Секст Эмпирик жэне т.б. эмпиризммен байланыстыра отырып аяктады. Скептицизм эллинизм дэу1ршщ полемикалык устанымын бищредк ол букш жэне жалпы «догмаларга» карсы ез дэйектерш келпре отырып, niKip таластырды, антик философы O M ipi мен куресш, оныц бЫмге деген умтылысын аша отырып, жалпы мумкщщгше терец кумэн келпрд1. Скептицизмнщ идеалы —теория туралы пйарден бас тарту, практикада мумкш болатын парасаттылыкка гана, эдет-гурып- ка гана суйену. Бул багыт акырында нигилизмге алып келдь Кейб1р мектептердщ ем1рлж элеуетшщ Tyreci.Tyi, олардыц проблематикалары СИржакты шектелу!, скептицизмнщ эсер!мен теориялык барьерлершщ бузылуы эклектизмнщ (грекше ек- legein «бузу жэне кайта жинактау» дегецщ бшд1ред1) калыпта­ суына ыкпал erri. Эклектизм классикалык жэне эллиндж фи­ лософияныц эр турл1 жуйелершщ «ец жаксы» жэне келюшген тушндерш тандап алып, ал жалгандарын алып тастайтын фи­ лософияныц Typi болып табылады. Бул урдю б.з.д. II гасырда басталганымен эклектизмд1 ресми турде Филон Академияга б.з.д. 87 жылы енпзш, оны Антиох колдады. Эклектизм академия- 29

лык философия непзшде дами отырып, табигатпен катар когам­ дык танымды да камтитын энциклопедизм шекарасына уласты. Римде бул багыттыц ец корнсклл е к ш атакты шешен жэне саясатшы Цицеронныц шыгармашылыгы эклектизмнщ прин- ципаз жэне булдыр, кайшылыкты емес екещцгш дэлелдейдк Онда, 9cipece, б1ртутас синтетикалы к дуниетанымга деген кажеттшж айкын кершед1, ал бул синтезге объсктивп турде кол жсллазу мумкш ем ес тт баска эцпме. Цицеронньщ мэде­ ниет феномен! ретшдеп бага жетпес мацызы грек мэдениетш рим еркениепмен, кейшнен жалпы батыспен байланыстыруында ед1. Латын гуламасыныц мацызы осы грек акыл-ойыныц букш элемде триумфын жасауда, оныц прштупн жэне козгаушы кушшде. Рим империясыныц алгашкы гасырлары эр турл1 дуниета- нымдык багдарлардын 6ip-6ipiMeH араласа дамуымен сипатта­ лады. Эл линдiK философияга монотеистж идеаларды ещцрудеп шешугш кадамды Александриядан шыккан Филон жасады. Оныц дуниетанымында грек философиясыныц иудейлпс мифология- мен тогыса бастауы байкалады. Эллинизм дэу1ршдеп путка табынушылык даналыктыц соцгы багытыныц 6ipi б.з. I ll—IV гасырларында дамыган неоплато­ низм болып табылады. Оныц Александриялык-Римдж (Аммо­ ний Саккас, Плотин, Порфирий), Сириялык (Ямвлих) жэне Афинылык (Прокл) мектептер1 болды. Неоплатонизм ез дэу1рше тэн философиялык багыт болган- дыктан сол заманныц когамы мен адамыныц елеуметик тэшрибесш дэл угынып, оны абстракциялык философиялык формулаларда шебер керсете бщш. Тш жеткю1з Тутастык пен оныц алуан турлш ж п ен байланысын 1здеу, Тутастыкты абсолюттенддру жэне Тутастык пен материалдык гарыш, кудай мен адам арасындагы шекс1з аралык сатыларды 1здеу мифоло- гиялык ойлауды философиялык тургьща жацгыртуга екелдк Тэнге катысты барлык нэрселерге карсы шыгу, аскетизм мен экстаз туралы Ымге басымдылык беру тек ертехристиандык философияга гана емес, букш ортагасырлык теологиялык ой- лауга озшщ едэулр ыкпалын типздь Филон Александрийскийдщ Кене Осиетп (Ветхий Завет) грек философиясымен алгаш син- тездеуге умтылысы езшщ жалгасын таппады. Христиан дшшщ жещске желлл ертедеп гректердщ ойлау тэсиин игере отырып, TepicKe шыгару аркылы жузеге асты. Бул ортагасырлык ерке- ниетте бастапкьща антиктж-христиандыкты, ал кешшрек еуро­ палык христиандыкты даярлады. 30

4 Ортагасырлык I батысеуропалык, философия Ортагасырлык батысеуропалык философия - дуние- таным дамуындагы езшдис ерекшелЫ бар кезецдердщ 6ipi. Бул ерекшелпс философиялык ой дамуыньщ тжелей дши-теология- лык шецбер1 йшнде, христиандык дши ш м н щ апологетикасы тошрегшде орбу1мен сипатталады. Ортагасырлык батысеуро­ палык философияньщ калыптасуы мен дамуына Муций Фе­ ликс, Тертуллиан, Ориген сиякты апологеттер, неоплатонис- тер жэне Аврелий Августин ездерш щ интеллектуалдык ыкпал- дарын типздь Рим uiipKeyi Эулие Августинд1 (375—383) сешм мен акылдын уйлешмдшш тургысынан христиандык дши ш1мд1 непздеудеп орасан зор спцрген ецбеп ушш «экей» репнде мойындаса, коптеген батыстык зерттеушшер оны «батыстык ортагасырлык мэдениеттщ Улы сэулетпйсЬ дейдг Аврелий Ав­ густин 03iHiH «К,удай каласы туралы» ецбегшде атакты фор- муласын —«credo ut untelliyam, intellido ut credam» (угыну ушш сенемш, сену ушш угынамын) формуласын непздейдг Бул «акыл мен сешмнщ езара 6ipiH-6ipi толыктыру принцип!» V— XV гасырлар аралыгын камтитын Батыс Еуропаныц букш ор­ тагасырлык философиялык ойыныц ен непзп дуниетаным­ дык кредосына айналды. Егер Аврелий Августин Рим ппркеушщ «екеш» болса, онда Боэций (480—526) М.Грабманньщ дэл сипаттамасы бойынша «соцгы римдпс жэне 6ipiHmi схоласт» болып табылады жэне сонымен катар Ортагасырлыктыц непзш калаушы ретшде де (Э. Рэнд) орынды саналады. Боэций антик дэу1ршщ рухани- философиялык мурасын ортагасырлык мэдениетпен байланыс- тырушы, антикпк интеллектуалдык-философиялык дэстурдщ ортагасырлык руханиятпен сабактастыгын жузеге асырушы куат- ты транслятор болып табылады. Боэций аристотельшк ш м нщ угымдык аппаратын рухани трансляция жасап кана коймай, ортагасырлык философиялык ойлау мэдениетше теологиялык проблематиканын непзп кацкасын да енпзд1: универсалийлер мэселес1, тринитарни (К,уд1ретп К,удай, оньщ Улы жэне Кдсиегп Рух аракатынастары), субстанция м эселеа жэне акциденция. Боэцийдщ айтуынша субстанция — бул барша атрибуттар мен акциденцияларды айкындайтын барлык м эндш ктер Heri3i. Егер субстанция —заттардын жалпы Heri3i болса, универсалийлер — 31

бул жалпы атаудыц мэш. Олар акыл-оймен абстракциялаудьщ нэтижес1 болганымен, элемде бар жэне накты eMip суретшдерд1 бейнелещц. Схоластикалык философияныц басталуы И.С.Эриугенаныц eciMiMeH байланысты (810—877). Эриугена езш щ «Табигаттыц белшкп туралы» деген жумысында элемдпс уйлеам дЫ к тура­ лы идеясын непздейщ. Онда кудай барлык бастаудын тупнепз1 бола отырып, болмыс удеркш ез1 аяктайды: «К,удай esi таныл- маганымен e3i жараткан нэрселершде б1ршама ашылады, ал К,удайга иланудын 03i —тацгажайып жаратылыс» (Эриугена). Ортагасырлык философиясыньщ дамуына улкен улес кос- кан Ансельм Д' Аоста (1033—1109) болды. Ол езш щ «Прослоги- он» деген ецбепнде К,удай eMip суруш щ априорлык немесе онтологиялык дэлeлдepiн непздещц. Сол сиякты П.Абеляр (1079—1142) заттардьщ мэнше сэйкес келетш жэне сездердщ магынасын бшйретгн универсалийлер туралы идеяны дайын- дап шыгарады. Ф.Аквинский (1225—1274) езше деш нп ойшылдардьщ уни­ версалийлер туралы барлык идеяларын жуйелей отырып орта­ гасырлык схоластикалык ойлауда езшщ радикалды кадамымен ерекшеленд1. Бул кайта пайымдаудьщ мэш табигатты, адамды, оньщ К,удайга катынасын зерттеуге непзделдь «Тэн туралы ой жан туралы ойга, жан туралы ой жекелеген субстанция жайлы ойга, ал бул ой К,удай туралы ойга ж етелейдЬ, — деген Ф.Аквинскийдщ кредосы аристотелизмвд христиандык тургьща кайта пайымдаумен сипатталатын схоластикалык философия дамуындагы жаца кезещц бщщредь Ол сондай-ак креационизм идеясын да усынады. Ф.Аквинскийдщ инм! —христиандык дши ш1м мен перипатетизм философиясыньщ, христиандык теоло­ гия мен пайда болып келе жаткан жаратылыстанымныц ара­ сындагы ымырага келушиик. BipaK бул компромисс XIV гасырда Дунс Скот (1270-1308) тарапынан сынга ушырайды, томизм мен номинализм арасын­ дагы пшрталаска Р.Гроссетест (1168—1253), Р.Бэкон (1210-1294), У.Оккам (1290—1349/50) белсене араласады. Фомамен салыс- тырганда У.Оккам концептуалды номиналист болып табыла­ ды. Элемде санага багынышты емес заттар да eMip сурсдь Угым­ дар —бул ментальды феномендер. Осы жагдайларды теориялык тургьща дамыта отырып, У.Оккам теологиялык спекуляция жасауга непз жок деген шеннмге келед1, ейткеш олар универ­ салийлер туралы ойга суйенедк Оккам дши мэселелерд1 шешу- де Папа сезшщ абсолютпп туралы тезиске оппонент болды. 32

Оньщ пйаршше акикатка жету жолында барлык, нэрсеге де сын болуы шарт. Универсалийлерд1 сынай отырып Оккам филосо­ фия мен теологияньщ ара жш н ажыратады. Номиналистщ гаюршше философия теологияньщ колжаулыгы. Философия- ньщ ез мгндеп бар: тэяарибе аркылы табиги элемд1 зерттеу. Ал теологиянын философиядан ер екш ел т —ол К,удайга бет бурган жэне сешмге гана суйенедь 1 р Мусылман элемшщ ■W I философиясы Мусылмандык Шыгысты зерттеумен айналыскан тарихи-философиялык жэне мэдениеттанымдык ецбектерге Караганда ислам элемшщ данышпандары ерте грек гылымы, философиясымен катар Алдыцгы Азия, Орталык Азия жэне Шыгыс мэдениеп мен философиясын кабылдай отырып, фи­ лософиялык дэстурлерд1 онан epi жалгастырган. Егер ортага­ сырлык Батыс Еуропада христиандык дшд1 идеологияланды- ру, философ иялы к интоксикациялау ж эне непздеу yflepici журш отсе, ал мусылман аймагында, 9cipece VII—X гасырлар- да философия мен гылым езш щ гулденген кезещн бастан Keuiipfli. Бул кезецде гылымныц мынадай салалары каркынды дамыды: тригонометрия, алгебра, оптика, психология, астро­ номия, химия, география, зоология, ботаника, медицина. Ар­ найы бш1м салаларыныц дамуына эл-Хорезми, эл-Бируни, ибн Сина, Омар Хайям жэне т.б. ойшылдар ездерш щ улкен улестерш косты. Мысалы, эл-Бируни Жердщ ез осшен айна- лып козгалуы туралы болжамды алгаш айткан данышпанныц 6ipi болды, сондай-ак, коптеген езге элемдердщ eMip cypyi туралы идеялар мен б1рнеше кызьщты математикалык идея- ларды ойлап тапты. Омар Хайям алгебрадагы ушшдй дэрежеге дейшп тендеулердщ шепнмш жуйелеп, оны туцгыш рет гео- метриямен байланыстырды. Мусылман элемшщ философтары мен галымдары Батыстыц гылымы мен философиясы калыптасуына дуниетанымдык жэне теориялык зор ыкпалын типздь Батыс мусылмандык Шыгыс аркылы алгаш рет антик мэдени мурасымен, сонымен 6ipre Шыгыс мэдениетшщ озык жетютжтер1мен танысты. Бул гылы­ ми, теориялык жетютжтер мен философиялык жанашылдык- тарды, прогресипл рационалистж философия мен гылыми шы- 3-3219 33

гармаларды мусылман элемшщ ойшылдары араб тшшде жазга- нымен, олардьщ б1разы этникалык шыгу Teri жагынан араб емес, TypKi жэне парсылар болды. Осылай, Батые элем1 Шыгыспен рухани диалогы нэтижесшде ерте грек дуниеамен катар, шыгармашылдык жэне жацашыл- дык идеялар мен кондепцияларга толы шыгыстык мэдениеттщ eciriH ашты. Шыгу Teri TypiK философтар мен галымдар эл- Фараби, Баласагуни, Кашкари, тагы баскалармен катар эл-Хо- резми, эл-Бируни, ибн Сина, эл-Кинди, Габари, эл-Газена, эл- Газали сиякты ойшылдар мен философтардьщ есщцер1мен та- нысты. Ислам философиясынын бастапкы непзгн калаушылар ката­ рына эл-Кинди жэне эл-Фараби жатады. Эл-Киндщц ортага­ сырлык дэу^рде «арабтардьщ философы» деп жш атайтын. Бул бекер айтылмаган сез, ce6e6i эл-Кинди мусылман элемшщ кепте­ ген философтары ццщде шыгу Teri женшен араб. Эбу-Жусш Якуб ибн Исхак эл-Кинди (800—879) Басра каласынан шыккан, жетж бЫм алган, тек философ ретшде гана емес, дэрнер, математик, астроном ретшде де белгип, геометрия, оптика, метереология, психология, музыка салалары бойынша трактаттар жазды. Эл- Кинди ецбектершен б1здщ заманымызга дейш аз гана б о л т жетп. Логикалык-гносеологиялык мэселелерге арналган жумыстары- мен катар, мынадай трактаты б е л г т : «Аристотель кггаптарыныц саны жешнде жене философияны мецгерудщ шарты, бастапкы философия туралы бес мэндшж жайында ютап, пайда болу жене жойылу себептерш тусщшру туралы трактаттар». Эл-Кинди жумыстарынын калган белжтер1 туралы оньщ замандастары мен 1збасарларыныц жекелеген сштемелер1, эр турл1 такырыптар мен узвдш ер аркылы бшем1з. Оньщ мурасыныц осы улкен белш X—XI гасырлардагы дши реакция тусында жойылган. Эл-Кинди мынадай меселелерге зор кецш кояды: К,удай мэселес1, акыл-ой меселеа мен филоеофияныц мэнш аныктау, гылымдарды клас- сификациялау. Озшщ шыгармаларында эл-Кинди К,удайдыц мынадай туащцрмелерш бередк 1. К,удай тупнепз, барлык нэр- сенщ абсолюттж бастауы репнде; 2. К,УДай максатты себеп ретшде; 3. Кудай KenicTiKTeri абсолюттж ш еказдж жэне уакыттагы мэц- гшж репнде. Философтьщ niK ipiH m e, Кудай материяны, форма- ны, козгалысты, кещетжп жэне уакытты жараткан. Пайда бол­ ган нэрсе козгалыс нэтижесшде озгеред1 жене акыры соцында жойылады, ол нерсе мэцгшж емес, оныц соны бар. Адамга акыл- ой бершгенджтен ол езщ-ез1 танып кана коймай, езш коршаган дуниеш де таниды. Акылдыц комепмен адам заттар мен кубы- 34

лыстардьщ себептж байланысын, олардыц мэнш уга алады. Адам­ нын элемш танудагы акыл релш аныктай отырып, эл-Кинди акыл-ойдыц терт турш жэне танымныц уш сатысы туралы идея- ны айтады. Эл-Кинди акыл ойдьщ мынадай терт турш ерек- шелейш: актива, пассивп, жинактаушы, жаргылаушы. Егер эл-Кинди неоплатонизмге жакындау болса, ал эл-Фара- би X гасырдагы Аристотельдщ пбасары болып саналады. Эбу Насыр Мухаммед ибн Мухаммед ибн Тархан ибн Узлаг эл-Фараби- ат-Турки 870 жылы Сырдария бойындагы Фараб каласында турж отбасында дуниеге келдь Фараби жогары биймш окыган адам ед1, ол медицинаны, музыканы, математиканы, этиканы, саясат- ты, психологияны зерттеуге улкен кызыгушылык, танытты. Фа­ раби Аристотельдщ алгашкы комментаторларыньщ 6ipi. Ол Арис­ тотельдщ «Категориялар», «Герменевтика», «Аналитика. Софис­ тика. Поэтика» сиякты шыгармаларына тусшжтеме бердь BipaK эл-Фарабидщ дара философ ретшдеп дацкы басым болды. Ол философия мен жаратылыстану гылымдары тарихы бойынша жузден астам жумыстар жазды, оныц кепш ш ш казак тшше ЭЛ1 аударыла койган жок. Фараби гылыми болжамга, элемд1 гылы­ ми танып бшу мумкш дтне сешп, когамдагы зорлык-зомбы- лыкка карсы шыкты. Ол зулымдыктыц жойылып, жер бепнде кайырымдылык (1згшж) бастаудьщ салтанат куратынын жазып, зорлык-зомбылыксыз, канаусыз жэне согыссыз когам идеалын, жер бетщцеп халыктардыц бейб1т жэне достык катынастарын идеялык, теориялык тургыда нспздедь Озшщ «К,айырымды кала тургындарыныц кезкарастары», «Азаматтык саясат» енбектершде Фараби саясат пен мораль мэселелерш карастырады, феодалдык когамньщ моральдык жэне саяси жагдайын, когам мен мемле­ кет арасындагы катынастар мэселесш кетерш, аббасидтер хали- фатындагы элеуметпк кайшылыктарды пайымдай отырып, оган теориялык тусш ж бередо. Эл-Фарабидщ кептеген философия­ лык идеялары батысеуропалык философия идеялары мен кон- цепцияларыныц калыптасуына, дамуына, ecipece Б.Спиноза- ныц философиялык кезкарасына теориялык ыкпалын типздь Сонымен катар онын идеялары мусылман элемшщ кептеген ойшылдарынын, мысалы, ибн Сина, Ж.Баласагун жэне тагы бас- каларыныц философиялык кезкарастарына да эсер erri. Философия мен гылымныц дамуына турюстандык Букара- дан ш ыккан энциклопедист-ойшыл Эбу-Эли ибн Сина (980— 1037) езшщ улкен улесш косты. Ибн Сина эл-Фарабидщ кейб1р идеяларын шыгармашылык тургьща онан opi жалгастырды: эма­ нация идеясы, акыл-ой туралы идея жэне т.б. Шыгыста ибн 35

Синаны am-Шейх ар Райс деп атаган (аударганда аш Шейх — рухани устаз, ал ар Раис —басшы дегецщ б1лд1ред1), ал Батыста атакты «Медицина гылымы канондарыныц авторы» Авиценна деген атпен белил! болды. Ибн Синаныц философиялык кезка- растарына эл-Фараби улкен ыкпалын типздь Ибн Сина надан- дыкка карсы шыгып, акыл-ой устем дт ушш курескен жан- жакты галым адам болды. Эр турл1бш м салаларындагы кажыр- лы ецбеп жэне орасан зор шыгармашылык эдеби, гылыми-фи- лософиялык мурасына орай ибн Синаны энциклопедист гула- ма деп орынды атайды. Ралымдардын мэл1мет1 бойынша ибн Сина 450-ден аса ецбек жазган, онан б1здщ заманымызга дейш 240-ы жетп. Ибн Синаныц Tipi кезшде-ак езшщ философия­ лык идеяларын баяндаган «Шыгыс философиясы» жэне 20 том- нан туратын «Эдшеттшйс» деп аталатын философиялык эн- циклопедиясы жогалып кеткен болатын. Шыгыста да, Батыста да ен танымал оньщ «Медицина ка- нондары» деп аталатын капиталды ецбегшде сол заманга орай жогары децгейде жуйеленген анатомия, физиология, терапия, хирургия, фармакология, профилактика мэселелер] карастырыл- ган. 03iHin философиялык жуйесш ибн Сина платондык мймнен бас тарта отырып, перипатетизм аркылы курастырады. Оньщ жуйесшдеп гылымдар классификациясы ез ерекшелплмен кызыктырады. Эбу Эли философиялык б т м д 1eKi салага беледг теориялык жене практикальщ. Онын ойынша, егер теориялык философия акикатты игеруге умтылса, практикалык филосо­ фия —игийкке жетуге умтылады. Теориялык философияга ибн Сина физиканы, математиканы, ал практикалык философияга саясатты, экономиканы жаткызады. Бул гылымдардыц барлы­ гын пысыктайтын логика, сондыктан ол инструменталды гылымга жатады. Логика —бул елемд1 тану куралы, ол барлык гылымдарга т э а л беред!. Барлык гылымдардыц шыцы метафи­ зика деп санады (метафизиканы ол б1рде философия, б1рде тео­ логия деп тусщщ). Жильсонныц niKipiHme теологияньщ стату­ сы туралы авиценналык шеипм i3ri хабарга жол ашады, 6ipaK op6ip кундылык туралы меселеге толык жауап жок. Газалидщ айтуынша ибн Сина «философиялаушы мусыл­ ман» ретшде езш щ пайымдауларында кейде дшыздйске жакын жагдайларга дейш барады. Шындыгында, ибн Сина ез жауапта- рында мынадай идеяларга келедг егер философия акыл-ой мэл!метше, дэлелге непзделген шындык туралы бийм берсе, ал теологиялык бш м ceHiMre непзделедь 03iHiH батыл жэне ерек­ ше дара идеялары ушш ибн Сина унем1 кугынга ушырап отыр- 36

ды. Ибн Синаньщ философиялык, позициясы кез1ндеп эл- Фарабидщ философиялык 1здешстершен ез бастауын алатын шыгыс перипатетизм багытын онан epi дамыткан занды жалга- сы болды. Сонымен катар ибн Синаньщ философия мен теоло- гияныц ара жш н ажыраткан, олардьщ статусы туралы идеясын онан epi ибн-Рушд езшщ косарланган акикат туралы теория- сында жалгастырды. Орталык Азиялык элемнщ келес1 6ip шжу-маржаны — Ба- ласагун каласынан ш ы ккан TypiK, «К,утадгу бшж» («К,утты бЫм») деп аталатын атакты шыгарманын авторы Жусш Бала- сагун (XI гасыр). 0 л ен туршде жазылган бул шыгарма 6520 бешттен турады. Онын непзп такырыбы моральдык-этикалык мэселе. Баласагун эл-Фарабидщ i3ri кала-мемлекет туралы идея- ларын колдай отырып, мемлекеттщ формасы билеушшщ адамгершшж тазалыгы мен аскактыгына, билеупп мен багы- ныштылар арасындагы i3ruiiKTi карым-катынаетарга байланыс­ ты деп есептедь 0 з ецбепнде философ саяси дагдарыстар тусын- дагы К,арахандар мемлекеп уш ш каж его (ол сол заманда eMip сурдО билеуиинщ идеалды портретш беруге тырысты. Бала­ сагун билеуипге мынадай акыл-кенестер бередк «Бшш ал: адам­ дар алдында сенщ уш парызьщ бар. Соны орында — кушпен узакка бармассьщ. Ец алдымен кумютей тазалыкты сакта... Екшшщен — адамдарга эдш зац бер... Ж эне уипншщен — кузетщщ мыкта». Баласагунныц TypiK тш нде жазылган «К,утты бшж» ецбеп сол заман энциклопедиясын бщщреда. Бул жумыс этика, саясат мэселелерше арналып кана коймай, философия­ лык, эстетикалык, ертедеп туржтердщ дши наным-сешмдерше байланысты материалдарга да толы. К,арахан каганатыныц гулденген дэу1ршде eMip сурген тагы 6ip философ Махмут Кщикдри. Ол езш щ 1072—1083 жылдары жазылган «Дивани лугат ат-тюрк» («TypiK тш ш щ сездш») ецбепнде TypiK рулары мен тайпаларыныц тип, эдет-гурпымен Катар, олардьщ тарихы мен саяси ем1ршен де мол маглумат бередк Ол адамдардыц когамдык ем1ршдеп адамгершшжтщ, тэрбиенщ, бш1мнщ мацызына назар аударып кана коймай, рулар арасында­ гы карым-катынасты реттеу мен бекпудеп куатгы тетж ретшде т1лдщ релше де улкен кецш кояды. Когамдык eMip мен мем- лекетп ныгайтуда TypiK философыныц айтуынша ер мшездшж, адалдык, патриотизм жене т.б. адамгершшж кашр-касиеттер ма­ цызды орын алады. Сонымен катар, турж халыктарыныц 6ip- 6ipiMeH жакындасуы мен катынасуыныц непзп куралы ретшде Кдшкари ана тшшщ мацызды релш баса керсетедк 37

Философия дамуындагы рационалиста: багыт эл-Фараби, ибн Сина, Баласагун самдер1мен катар, мусылмандык Шыгыстыц мынадай танымал галымдары мен философтары аркылы сипат- талады: Закария эл-Рази, эл-Маари, Омар Хайям, ибн Абдал­ лах, ар-Раванди. Булардыц соцгы eiceyi туралы замандастары калдырган кейб1р естелпстершен озге мэл1меттер ете аз. Алайда олардыц OMipiHiH трагедиялык жагдайда аякталуы ибн Абдал­ лах пен ар-Раванди ез идеяларын коргау жолындагы олардыц батылдыгынан, рухы мен еркшщ жогары куш -жйерш ен хабар беред1. Ибн Абдаллах (724—760) жэне Ибн ар-Раванди Эбу-л- Хусейн Ахмед ибн Яхия (827—864) еж елп грек тш ш бшген бшмпаздар ед1, сонымен катар олар ертегрек, ертеуцщ, ертеи- ран жэне еврей философияларын мецгерш, антик жене шыгыс философтарыныц шыгармаларын араб тшше аударды. Мыса­ лы, ел-Мукаффа Абдаллах Аристотельдщ «Категориялары» мен «Аналитикасын» араб тшше аударды. Ибн эл-М укаффа Абдал­ лах пен ибн ар-Раванди бастапкыда мутазилиттер идеялары мен кезкарастарын мойындаса, кешшрек ар-Раванди шиизмге кызы- гушылык танытып, акырында мулдсм дшнен алшактайды, ал ибн Абдаллах исламнан 6ipTe-6ipTe тушлш, зороастризмге ден кояды. Бул eKi философ та исламга кумэнмен карап, б у р ан ­ ный касиеттннгше кудпс келпрш , оныц кейб1р жагдайлары- ныц кайшылыктары мен эдеби тургьща жетшмегецщгше назар аударады. Ибн Абдаллахтыц каламынан мынадай шыгармалар туды: «Эл-Адаб эл-Кабир» («Улы icTep ушш насихат»), «эл-Адаб ал- Сагир» («Kiini icTep уипн насихат»). Ибн Абдаллахпен салыс­ тырганда ар-Раванди езшщ радикалды кезкарастары, идеяла- рымен ерекшелецщ, ол оныц мынадай жумыстарынан кершедк «Китаб ат-тадж» («Тэж кггабы»), Аз-Зумурдат» («Маржан тас»), «Ад-Дами» («Тегшген жастар»), «Албасирет» («Алгырлык»). Эл-Разидщ ецбектер1 б1ршама кеп мелшерде сакталган жэне б1здщ заманымызга дейш жеткен. Эбу-Бекр Мухаммед ибн За­ кария эл-Рази (латынша аты Разес, 865—925/934) Тегеран ма- цындагы Рея каласынан шыккан. Оны замандастары галым энциклопедист ретшде багалайды. Жалпы колем! 184 жумыс жазды, б1здщ заманымызга дейш жеткеш 61. Эл-Разидщ шы­ гармашылык мурасы философия, этика, теология, логика, ас­ трономия, физика, алхимия, медицина мэселелерше катысты туындылармен айкындалады. Оныц онтология мен гносеоло­ гия мэселелер! бойынша идеялары ерекше кызыгушылык туды- рады. Мысалы, ол онтологияда бес м энп бастау туралы идея- 38

ны непздей/u: жаратушы, жалпы рух, праматерия, абсолюттж кещстж жэне абсолюттж уакыт, мше, осылар элем eMip суругнщ кажетт1 алгышарттары болып табылады. Эл-Разидщ niKipiHuie жан мен тэн 6ip-6ipiM eH ажырамас байланыста. Жэне адам акыл- ойга ие болгандыктан табиги кубылыстарды танып-бшуге кабшетп. Адам Tipi макулык ретшде бЫ мнщ куанышын сезшуге куштар. Адамдар арасында акикатка жетуге кабшеттшер1 фи- лософтар болып табылады. Разидщ ойынша философ жарату- шыга уксас болуга THic, ол адамдарга эдшетп жэне олардьщ кателжтерше KeuiipiMfli болуы тшс, ee6e6i opKiM акикатка эр турл! жолмен жетед1 жэне шамасы келгенше жакындауга тыры- сады. 8л-Р ази езш щ пайымдау удерюшде Алланьщ релш тек бастапкы тупнепзге гана телш, оньщ функциясын барынша азайтады, ал материалдык элем езшщ козгалысында салыстыр­ малы турде жаратушыдан тэуелсгз жэне дербес. Эл-Рази ез он- тологиясыныц Keft6ip жагдайларында материяны езш щ атри- буттарымен коса (кещ стж пен уакыт) жаратушымен тец 6ip катарга кояды. Эл-Рази гылымныц жактаушысы болып, дшд1 сынайды. Ойшылдьщ пайымдауынша, дш дэстурлер мен эдет- гурыптар аркасында OMip суред1, алдауга непзделед1, шыдам- сыздык пен магынасыз согыстарга экеледг Дшмен осы поле- миканы тагы 6ip философ эл-М аари жалгастырды. Эбу-л эл-Маари (973—1057) Сириядан шыккан философ жэне акын. Эл-Рази сиякты Маари де дш алдауга непзделген деп есептейш. Эр халыктьщ ез дни бар жэне ез жолдарын дурыс багыт деп санайды. B ipaK олар кателесед1, ал бул адасушылык кептеген гасырлар бойы eMip cypin келе жаткан дэстурлер мен эдет-гурыптар аркылы бектледк Дш эдетте надандык пен фа­ натизм есебшен гулденедь Рылым онымен салыетырганда бш1мге непзделед1 жэне галымдар мен окыган адамдар арасында кещнен таралады. Мусылман элемш щ кептеген философтары адам субъек- THBTiriHiH адамгершшж касиеттерше айрыкша кещ л беледь Эл- Фарабиден бастап мусылман элемшде жалпы адамзатгык мацызды мэселелерд1 шешу барысында адамныц адамгершшж касиеттер1 мацыздылыгын алга тартатын дэстур калыптаскан. Ортагасыр­ лык мусылман философтарыныц бул идеялары жетшген адам туралы идея калыптасуыныц алгышарты болып кызмет етп. Олар ушш мундай адам гуманист болып саналды, оныц кылыктары, эрекеи мен позициялары когамныц рухани-адамгершшж oMipine ыкпал ететш болгандыктан бШ м дш к пен тэрбиелш жтщ KepceTKimi болды. Бекерден-бекер эл-Ф араби, Ж .Баласагун, 39

А.Йупнеки, А.Иассауи сиякты турйс философтары эдепке зор кещ л белмесе керек. Эдеп идеясын суфизм философиясы да басты назарга алады. Накты ом1рдеп рухани белектенудщ, мемлекетпк жэне кукыктык нигилизмнщ орын алатынын еске- ре отырып, суфизмшн идеялык данагейлер1 рухани-адамгершшж тургыда толысу жолын усынады. Осы парасатгылыкка жеткен адамга гана акикат ашылады. Бул акикаттьщ MOHi К,удайга деген суйюпеншипк, барлык элем мен оньщ e3repicxcpi К,удайга тэн кущретп сулулыктьщ феномеш, «эсем тазалык пен аскактык» аркылы тусщщршедь Сопылардыц niKipiHuie, букш дуние кудай- мен толык б1регей. Элем мен адам — К,удай мен Акикаттын, К,удай мен К,уштарлыктыц Siperefciiri KepiHici. Менддлжтщ Тутас- тыгы теориясы (вахдат аль-вуджуд) барлык нэрсенщ кудай екендшн мойындайды. Барлык бар нэрсе М эндМ ктщ Тутас- тыгында бар, демек ол кудай. Бул б1рлпс куштарлык аркылы гана жузеге асады, ол жаратылганды жаратушымен, гашыктар- ды кудай-куштарымен байланыстырып, акырында оларды Мэндшгк Тутастыгында толыгымен косылуга алып келедь «Ана- аль-хакк» — «Мен кудаймын», —дейд1 сопылар. Суфизмн1н ен кернекп ек1лдер1 катарына К,.А.Иассауи (оньщ философиялык кезкарастары туралы мына кггаптан окуга болады: К,асабек А., К,асабек С. Искание истины. А., 1998), А.Йупнеки (XI г.), Шабус- тари (1320 ж. кайтыс болды), эл-Хуруфи (1339—1393/94), ибн Араби (1165—1240), Магриби (XV г.), Энуар Кдсими (XIV г.), Рузбехан Богли (XVIII г.) жэне т.б. жатады. Осы жэне тагы баска суфизм философтары Барлыгына тэн жэне Б1ртутас К,удай туралы ойды дамытып кана коймай, рухани жетшген адам туралы, олардын ом(рдс эдшетс1з мемлекетке, когамньщ азгындауына унем1 кар­ сы туратыны туралы идеяларды да насихаттайды. Зулымдыкка белсенд1 турде бузу-кирату тэн деп пайымдайды сопылар, ол журегшде кудайга деген сушспеншшш. жок адамдарды дереу ез катарына тартып алады. Мундай адамдар осыньщ ыкпалымен эрекет етш, эр турл1 кылмыстар мен жамандыктар жасайды. Адамгершшжтщ таяздыгы, ниеттщ арам пигылдылыгы, сананьщ турпайылыгы адамды К,удайга деген суй1спеншшш;тен алшакта- тып, б1реудщ кайгысы мен кааретш е бей-жай карайтын адамга айналдырады. Мунын бэр1 адамнын кылыгына, журю-турысына ез ыкпалын типзед1. Азгындык, арам пигыл, сананьщ таяздыгы ем1рдщ барлык кырына, саясатка, кукыкка, дшге зиянды эсерш типзш, мемлекеттеп эдшетс1зд1кке, берекес1зджке экследь Деградациядан, апатиядан, нигилизмнен шыгатын жол сопы- лардьщ niKipiHiiie К,удайга бетбуруда, Жаратканга деген cyftic- 40

пеншшжте, рухани ж еплген адамды тэрбиелеуде. Егер бул жетшген адам мусылман рационалистершщ угымында мораль- дык-этикалык сипагга болса, ал сопылар ушш онтологиялык, космологиялык жэне танымдык, сипатта болады. Суфизмнщ нег1зш калаушыныц 6ipi Мухий-д-Дин ибн Араби желлген адам­ ды дэл осы аспектше карастырады. Онтологиялык кырынан ал­ ганда эдеп —бул универсалды нак,тылык, (логос). Онда феноме- налды болмыстын дифференциалды емес жэне потенциалды жагдайларындагы барлык Typi сакталган. «Адамда элемдеп бар­ лык мэндшж потенциалды турде жинакталады» (ибн Араби), одан гарыштыц букш алуан т у р л ш т туындайды. Адам-логос — бул элемнщ алуан ту р л ш т epic алатын монада. Екшип тугыр —га­ рыш. Еарыштыц e3i жетшген адамныц 6ip келбеп ретшде карас- тырылады. Адамныц e3i —элемдеп барлык нэрселер шпндеп ец жетшгеш жэне ол Еаламныц KeinipMeci сиякты жеплген адам­ ныц ерекш елт сонда, дэл осы адамнан абсолют езш тани алады, дэл адамда гана кудайдыц барлык кырлары синтезделедг Адам эзотериялык б ш м аркылы гана кудаймен Тутастыкка кол жепазеда жэне Тутастыкпен суйгспеншшк экстазында косыла- ды. Сонымен адам гнозисте (танымда) Тутастыкпен езшщ суб- станционалды бгрлише кол жепазеда, элемдж удергстермен уйлесе отырып, Еаламныц жалпы ыргагына енед1, элемдж бупнджтщ 6ip белшепне айналады. Дэл осы жагдайда гана адам толык еркшджке жетед1. Ибн Араби дши тез1мдшжи уагыздайды. Ол дшнщ адамдарга устемдж ету максатында колданылуына карсы шыгып, бук1л дшдер мен наным-сен1мдер тецд1гш жариялады. Бул идея гнозис принципшен келш шыгады, ейткен1 гностик езгелерш TepicKe шыгара отырып, 6ip гана наным-сешммен езш шектемейд1, ce6e6i op6ip куд!ретт1 нэрседен ол кудайды кере алады. К,удай езш эр турл1 формада керсетед1 жэне барлыгында да оныц куд1ретп куаты мен сулулыгы керше алады. Ибн Арабидщ плюрализм! барлык дшдердщ тец кукылыгын, ep6ip адамныц жеке сешмгне кукыктылыгын мойындауга мумкшдж бередг Ибн Арабид1н тужырымдауынша кудайга барудыц жолы эр турл1, 6ipaK оныц 6epi акыры соцында Тутастыкты мойын­ дауга экеледг Эралуандылык пен айырмашылыкты кере бшу жэне осы айырмашылыктан Тутастыкты ацгарып, оган куштар болу —мше, осы эдепке тэн касиет. Егер кудайга деген сушс- пеншшж жеплген нагыз, шынайы болса, онда бул куштарлык- тыц нэтижесшде Кудаймен 6ipiryre адамныц колы жетед1. Ибн Арабидщ п1к1ршше, сушспенш1лж гашыктык ce6e6i жэне козгау- шы купи болып табылады, онсыз ешнэрсе де ©Mip сурмес еда. 41

Суфизмнщ кептеген идеяларын мусылман элемшщ эл-Fa- зали (1058—1111) сиякты ipi теологы да костады. Эл-Разалиге дейш eMip сурген ойш ылдар да, оньщ замандастары да мемлекетпк курылым мэселесш айналып ете алмады. Эл-Разали 031НЩ б1ркатар жумыстарында м е м л е к е т баскару мэселесшде султанга усыныстар беред1, султанныц накты билшн зацдасты- ру непзшде оны ныгайту мэселесш кетерш, халифты сынайды. Разали халиф пен султан аркатынасы мэселесш жан-жакты си- паттап, имамат теориясын дайындайды. Разалидщ шк1ршше, мемлекет ислам мен мусылманша eMip суру тэрпбш коргауга тшс. Ол «Философтарды терютеу» деген ецбегшде Фарабиш, ибн Синаны сынап, оларга «элемнщ ешнэрседен жаратылысы» ту­ ралы ез идеясын карсы кояды. Бул идеяда ол букш коршаган элемге езш щ ыкпалын журпзетш кудайдыц шексгз epKi тура­ лы ойды непздейцц. Разали Фарабидщ, ибн Синаньщ акыл-ой рел1 туралы позициясымен келкшейдь Мистиктщ niKipiHuie, акы л-ой тек реттеуии релд1 гана аткара алады, ол б1здщ i3fleniciMi3fli максатка карай багыттай алганымен, мэндш1кт1 ешкашан да аша алмайды. М эндш кп танудагы жалгыз тэсш езше-ез1 терен багытталган мистикалык жагдай, сонда гана мэндийк ашылады. Бул мэндипк - К,удайдыц болмысы. Сопылык философия еуропалык дуниетанымга, еуропалык медениетке (трубадурлар шыгармашылыгына, францискандык монахтар орденшщ эрекетше, М.Лютердщ, М.Экхарттыц, И.Таулердщ дуниетанымдарына, Гурджиевтщ мистикалык uiiMiHe) едэу1р ьщпалын типздь Кептеген идеялары батыстык элемнщ 6ipHeine ойшылдарыньщ философиялык ой толгаулары ушш жсшс'п ыкдал етш, шыгармашылык «субстрат» ретшде кызмет eiri. Жаца заман I W ■ философиясы Жаца заман философиясы мен мэдениетшщ да­ муына Ренессанс (Жацгыру) улкен ыкпалын типзд1. Ренес­ санс дэу1ршде бШ мнщ каркынды дамуы, антик мэдениетш кайта жацгырту, жаратылыстанымдык гылымдардьщ пайда болуы сиякты кубылыстар орын алды. XVI—XVII гасырларда жаратылыстанымдык жэне математикалык гылымдар белсенд1 турде дами бастады. XVII гасырга карай классикалык меха­ ника, жаратылыстанымдык гылымдардыц эксперименталдык 42

непз1калыптасып улгердк Сондыктан философияньщ гылым- га катынасын аньщтау кептеген философтардьщ манызды мшдетше айналды. Осыган орай философ-рационалистер Декарт пен Лейбниц, философ-эмпиристер Локк жене Юм, трансценденталист Кант философия мен жаратылыстану ара­ сындагы шекараны демаркациялау туралы меселеш шешу- мен айналысты. Дел осы Жаца заман тусында гылым алдыцгы орынга шы­ гып, дшнщ беде/п мен билш мэдени кещстжтщ жиепне карай ыгыстырыла бастайды. XVII гасыр — бул гылыми рациона- лизмнщ калыптасу fleyipi. Ец алгаш рет дшд1 сынап жене таби- гатты эксперименталды зерттеуд1непздеп, элемге устемдж етуде рационализмш уагыздаган Жаца заман философтары катарына Ф.Бэкон, Т.Гоббс, РД екарт жэне т.б. жатады. Ф.Бэкон жаца философия методологиясыныц мынадай прин- циптерш усынады: 1) табигатты зерттеудеп объективтшж; 2) гылыми жэне философиялык едгстщ ез1цщк кундылыгы; 3) табигаттан технологиялык устемдпс; 4) табиги элемд1 зерттеудщ индуктивп 9flici. Бэконныц niKipiHme гылым адамныц табигаттан устемдшн камтамасыз етед) жэне бакытты когам курудыц алгышартта- рын калыптастырады. Ал ол ушш философия элемд! тану жо- лындагы гносеологиялык схемалар мен стереотиптерд1 таза- лауы кажет. Кедергшер турвдеп мундай идолдар катарына ол тектж идолдарды, индивидпк идолдарды, алац идолдары мен театр идолдарын жаткызады. Бул идолдар ecKi философиялык дестурлер эсершен калыптаскан. Ф.Бэкон адамдарды агарту мен надандыкка жэне стереотипке карсы куресу багдарлама- сын усынады. Ол ушш Бэкон адамдарга санадагы тоскауыл- дардан кутылып, нагыз танымга жол cijiTeyre мумкшднс беретш педагогиканы дайындады. Сонымен катар ол идеалдык мем- лекеттщ платондык теориясына езшщ саяси утопиясын кар­ сы койды. Бэконныц niKipiHme адамзат когамы езгерш отыра­ ды жене бул дамудыц езеп адамныц табигатты пайдалану кабш еп мен устемдш болып табылады. K,°faM алга жылжиды жене тарихты кудай емес адамньщ e3i козгайды — мше, Б э­ конныц идеясы. Ал бул тужырымныц Heri3iH бэкондык ин­ дукция теориясы курайды. Дэл осы индукция теориясы адам­ га табигатка билпс ж урпзу ymiH кажет бшмд1 беред1 жэне гы- лымныц кемег4мен адам жаца когам — аспанда емес, жерде жумак орната алады! 43

Дэл осы Жада заманда ашылган философиялык идеялар мен гылыми жаналыктардын аркасында парадигмалардьщ ал- масуы icKe асады: будан былай табигат пен заттар элем1 объекпге, ал адамнын 03i субъекпге айналады. Жана заманда Т1лдщ стратегиясында да езгерютер болып, терминологияны «пайдаланудын» жаца т э с ш пайда болады. Жэне бул тщцщ жана стратегиясы жана философиялык стратегияньщ нэтиж еа болып табылады. Бэконнан Декартсд дейшп, Локктан Кантка дейшп Жана заман философтары жаца философиялык страте­ гия ретшде эпистемологияны калыптастырды. Жаца заман философиясы алдыцгылармен салыстырганда субъективтЫктщ философиясы болып калыптасты. Егер Бэкон индуктивп эдюп идолдарды игеру жэне акикатка жету 9flici деп санаса, Декарт адамныц куралы кумэн деп есептед1, ал Локк индивидуалды тэюрибе мен акыл эрекетше басымдылык бередь Жаца фило­ софиялык стратегияньщ жалпы туш а бастауы субъект ретшдеп адам болып саналады. Адамды субъект репнде карастырып, ал табигатты адам экс- плуатациясыныц (канауынын) объект! деп карастыратын жаца философиялык парадигма гылыми эдктерд1 колдануга муддсл! болды. Зандылыктар мен себептж байланыстарды тусщщру ушш гылыми эд1стерд1 пайдалану адамга объекттщ устшен билйс журпзуге мумкщщк беред1. Адам ещц отбасымен, мемлекетпен жэне логоспен уйлес1мд1 OMip суретш карапайым «Zoon politikon» емес. Адам ецщ гылыми бШ мнщ кемепмен универсум объек- тшерше билйш бекйетш субъект. Осыган байланысты Жаца замандагы философиялык тайталастардыц ец езекп мэселелер! мыналар: бш мнщ кайнар коз1 мэселеш, айкындыктыц критерий! (елшем1). Егер рационалистер (РД екарт, Лейбниц, Спиноза) «айкындыкты» рационалды интуиция аркылы озшен-ез1 кер- некипктен корсе, ал эмпиристер (Локк, Юм жэне т.б.) «айкын- дыкка» бакылау аркылы, «эмпирикалык тексеру» аркылы же­ туге болады деп есептещи. Жаца заман философтары арасында ппарталас тугызган келес1 мацызды сурак ~ субстанция, оньщ атрибуттары мен акциденциялары меселес1 болды. Спинозаныц niKipiHuie, субстанция ез-езш е себеп болып табылады. Субстан­ ция К,удай да, табигат та. Субстанция танушы адамныц алдын- да ара кашыктык ретшде жэне ойлау рет1нде кершедь Суб­ станция езш ете ш еказ кептеген тэс1лдер iminae осы eKi тэсшмен керсете алады. Г.Лейбництщ Спинозадан ерекшелш, ол базистгк элемент ретшде монаданы мойындайды, олардыц синтез! мен 6ipiryiHeH Ралам куралады. 44

Т.Гоббс барлык, мэндш жтщ ce6e6i репнде материяны мо­ йындайды, оньщ кещстж пен уакыттагы козгалыеы нэтижесшде табиги элемнщ барлык алуан турльтш пайда болады. Бул идеяны сонымен катар Гельвеций, Гольбах, Ламетри сиякты философ- тар да колдады. Ал Р.Декарттыц булардан айырмашылыгы, ол К,удайдан езге созылмалы болмысты да (материя), ойлаушы болмысты да мойындайды. Беркли езш щ «eMip суру, демек кабылдану» деген методологиялык принципше сэйкес жалгыз eMip суретш К,удай деп есептейдг Барлык нэрселерд! колдай- тын да К,удай. Философтыц пайымдауынша барлык заттардыц eMip cypyi К,удаймен кабылдануы аркасында гана. К,удай бар­ лык нэрсенщ ce6e6i ретшде тэж1рибенщ реттелу1 мен тэр тш тш тн камтамасыз етед1. Тэж1рибе аркылы барлык зат­ тардыц нактылыгы бершедг Берклидщ тужырымдауынша, осы- лай К,удай жаратушы, сактаушы жене сыйлаушы болып табы­ лады, ейткеш элемдеп барлык нерсе жалгыз соныц аркасында гана eMip cypefli, 6ip-6ipiMeH байланысады. Берклидщ i3iHine Юм материяны субстанция ретшде карас- тыру идеясын да, рухани (ментальдык) субстанция туралы идея­ ны да сынга алады. Юм бойынша, eMip суретш барлык нэрсе сез1м органдары аркылы ассоциацияга жэне тэж1рибеге 6epi.iiyi мумкш. Юм субстанция туралы идеяны, жаратылыстану гылы- мындагы «меннщ» себептипгш артык деп есептед1, гылым ушш тэж1рибенщ мэл1меп мацызды. Сонымен Юм елемдеп барлык бшАм тэж1рибеден алынады деп, туа 6iTTi идеялары мен априор- лык ыктималдыктарга карсы индукцияныц релш TepicKe шы- гарады. Юм дурыс акылдыц танымда да, моральда да, саясатта да мацыздылыгын керсетп. Субстанция мэселесА тещрегшдеп пшрталастар тек филосо­ фиялык рефлексия нетижеа гана емес, сонымен катар еуропа­ лык адамныц накты практикалык врекетшщ теориялык-абст- ракциялык бейнеа де болып табылады. Ce6e6i, ол гылыми бш м - нщ мел1метше суйешп, елемнен устемдшне гана сешп коймай, коршаган орта белпаз тылсым куштщ ыкпалымен емес, ез зац- дыльщтарымен eMip cypeiiHi туралы бшмге суйене отырып, езшщ накты практикалык эрекетше де ceHyi тшс. Бул сешм барлык жузеге асатьш нэрсенщ материалдыгы, онын себеггплш мен куры- лымдылыгы, ш еказдш мен м эцгш п туралы бипммен бектлу1 m ic. Материяныц барлык мэндшж субстанциясы, жалгыз ce6e6i екеш, адам мен когам eMip сурушщ кажетп шарты ретшде элем- нщ, географиялык, табиги ортаныц материалды екендшн непз- деуге агартушылык дэу1рдщ ойшылдары да улес косты. 45

Агартушылык fleyipi Еуропаньщ мэдени дамуына улкен ыкпалын типздь Агартушылык идеялары шенеушктер мен бур- жуазияныц санасында жэне ойында, эрекетшде берж сакта- лып калды. Агартушылык идеялары Батыс Еуропаньщ универ- ситеттершщ ем1ршдеп белсецщ лж тщ артуына, нем1с мэде- ниетшщ жогары ерлеуше ыкпалын типздь X V I I I -X I X гасырлардагы а нем1с философиясы И.Кант (1724—1804) жаназамандык парадигма жедюш, эпистемологиялык проблематика багдарын онан opi жалгастыр- ды. Оньщ гносеологиясы жекелеген индивидке басымдылык бе- руден келш шыгады. Эпистемология ретшде философияны непздеу идеясьш жалгастыра отырып, И.Кант езшщ трансценденталдык философиясы комепмен эмпиризмнен (Локк жэне Юм), рацио­ нализм мен скептицизмнен (Декарт) асып тусуге тырысады. Озшщ философиясын непздеуд1 Кант Юммен птрталаска тусумен катар, эксперименталды гылым непздер1 турактылыгын талдау мен дэлел- деулерден де бастайды. Канттыц пш рш ше, кещстис пен уакыт танымга тэн кажетгшш; болып табылады. Рационализм мен эмпиризмш синездеуге тырысып Кант та- нымдагы субъектгщ белсендшйтн мойындайды. Бул белсендшгк кабшет субъекттщ объектйе эсершен кершед1. Жэне объект субъектгщ алдында калай кершсе, ол объектгщ субъекпге эсершщ нэтижеа емес, бул жерде объект парасат пен акылдыц белсещц эрекет1 нэтижеанде езгерш кершед1. Канттыц тушндеушше, кезкелген таным субъектпен сипатталады, ягни барлык таным оньщ уйымдастырган тэж!рибесшен басталады. Субъект объект- ке салган барлык эсердщ формасы бар. Объект туралы таяарибелж бшмд1 6i3 сез1мдпс эсерлерд1 угымдык ецдеу нетижесшде ала- мыз. Осылай 6i3 себеп плш категориялары ны ц кем еп м ен жалпымэщц жэне к а ж е т формалары непзшде сез1мдж кабыл­ дау формасындагы эр турл1 кубылыстарды объекттен белш алып, белгш 6ip тэртшке келпремп. Бул формалар катарына ксшстж, уакыт, себептшж жатады, ойткен1 олар таным мумкщщгш кам- тамасыз ететш алгышарттар болып табылады. KenicTiK, уакыт, себептш к тэжлрибеге дейш бершген, ягни априорлы. Оларды мецгеру жаратылыстану гылымдарыныц та- нымдык шарттарына философиялык рефлексия жасау аркылы 46

гана мумюн болады. Канттын niKipiHme, барлык, сез1мдж эсер- лер сырткы нактыльщтан туындайды. Адамныц танымдык эре­ кет аумагына енген сырткы нактылык объект деп аталады, ал танымдык кабшеттщ тпселей багытталган нэрсесш Кант зат (предмет) деп атайды. Б1з ез1м1здщ танымдык эрекет1м1з аума­ гына енген нэрселерд1 гана тани аламыз. Ал б1здщ танымдык кабшепм1зден тыс жаткан нэрселер танылмайды жэне оларды Кант «езшдж зат» деп атайды. Кант танымньщ мынадай типтерш айкындайды: аналитика- лык таным, синтетикальщ таным (апостериорлы), синтетика- лык априорлы таным. Синтетикалык априорлык дегещц Кант тэшрибеге багынбайтын таным деп тусжццредг Синтетикальщ апостериори тэяарибеге багынышты таным. Ал аналитикалык априорлы деп угымдар арасындагы байланыстарды талдау нэтижесшде пайда болатын таным типш айтады. Синтетика- лык априорлы танымга мынадай математикалык пайымдау мысал бола алады: «тузу сызык eKi нукте арасындагы ец кыска кашьщтык болып табылады». Канттыц niKipiHme математика мен жаратылыстану непзделген гылымдар болып табылады, ал олардьщ тюрлер1 жалпымэщц жэне к а ж е т сипат алады. Бул гылымдардагы зерттелетш элементтерд1 белгЫ тэртшке келпру ymiH колданылатын формалар барлык субъектке тэн. Демек, Канттын niKipiHme математика мен жаратылыстану берж непзге суйенедь Кант Юмнщ скептицизмш TepicKe шыгарып, оныц тужы- рымдары кемиплжтерш айкындайды, сонымен катар рационал- дык интуицияга непзделген рационалистж догматизмд1 де TepicKe ш ыгарады. К ан тты ц niK ipiH m e, рац ионалды к догматизмнщ (метафизиканыц) 6epiK Heri3i жок, ce6e6i рацио­ налдык интуиция тек жалган мецгеру гана болып табылады. Осы сэттен бастап Кант танымды сынай бастайды. Ол дэстурл1 рационализмщ жалган гылым деп есептейд1, ейткеш 6i3 реф- лексияны тек таюрибе жагдайында гана, оныц шецбершен шыкпай гана icKe асыра аламыз. Ал рационалистер рационал­ дык интуицияныц кемепмен сезшдж тэжтрибе шекарасынан шыгып кетед1, ягни трансценденттжке иек артады. EipaK адам «трансценденттж» туралы бше алмайды, вйткеш ол таным шарт- тарынан асып кетедь Озшщ кезкарасын непздей отырып, Кант eKi дэлел келпредг 1. Бп тэяарибе MyMKinairiMi3 шекарасынан тыс жаткан нэрселерд1 сез1ммен кабылдай алмаймыз. Сондьщтан трансценденттж бгздщ танымымыз шекарасынан тыс орналаскан жэне ол таныла ал- 47

майды. 2. Рационалистер ез тушндерш дэлелдеу барысында «растайтын» жэне «терютейтш» дэйектер келтфедь Муныц екеу1 де салмакты болгандыктан бер1лген жагдайды бфдей дэлелдейш де, терюке де шыгарады. Мундай «растайтын» жэне «терютейтш» дэйектеме б1рдей мелшерде дэлелденш жэне TepicKe шыгары- латын болгандыктан адамды априорлы теориялык тыгырыкка экелш TipefUu. Кант муны антиномия деп атайды. Антиномия- дар б1здщ трансцендентпк туралы ешнэрсе бше алмайтынды- гымызды керсетедь Сонымен, таным удерюшде метафизикалык сурактар унсм1 туындап отырады, алайда оларга толык жауап- ты 6i3 бере алмаймыз деп санайды Кант. Мундай жагдайда дши сурактарга бершген жауаптар сешмге непзделу1 мумкш, ейткеш Кудайдыц OMip суретшш 6i3 дэлел- дей де, терюке шыгара да алмаймыз. BipaK б1здщ сену1м1з мумкш немесе KepiciHme ceH6eyiMi3 мумкш. Кант сен1мнщ орнын дшнщ аукымы йшнде калдырады да, ал дш туралы бш1мд1 одан айы- рады. Ол акыл-ойдьщ аукымы ретшде математика мен жараты- лыстануды айкындайды. Осылай Кант 03iHiH «Таза акыл-ой сыны» (1781) ецбегшде сод замандагы жаратылыстанудыц ал- гышарттарын сипаттап, гылымныц дшге багынбайтындыгын керсетедь Осы жумысында Кант ecKi метафизиканы сынай отырып, философияныц неш зерттеу] керек екендш туралы мэселеш кетередь Философиянын зерттеу аймагын кайта карай отырып, Кант ecKi метафизиканыц Heri3i болып табылатын логиканыц шектеул! екен дтн ангарды. «Жалпы логиканыц» (Канттыц тер­ минологиям бойынша) шектеулшш, онда niKip мен ойтужы- рым формаларына баса назар аударылып, ал олардыц мазму- нын карастыруды TepicKe шыгарганынан коршедк Бул алдын ала бар бш1мд1 езгерткешмен жаца бш1м алуга мумкщщк бермей- д1. Бул логиканы Кант талдау логикасы деп атады. Жалпы логи­ каныц максаты мен функциясын жан-жакты карастыра оты­ рып, танымдагы ппардщ рол! мен бипм алу туралы мэселелерд1 зерттей отырып, Кант жаца логиканыц —синтез логикасыныц кажеттиип туралы ойга келед!. Жаца логиканыц мэш логикалык фомалардыц мазмундык жагын зерттеу болып табылады. BipaK мундай логика субъект шецбершен шыгып кетед1, ягни трансцендентпк логикага ай­ налады. Мундай логиканьщ зерттеу аймагы субъекттщ объект- ке катынасын зерттеу болып табылады, баскаша айтканда та- нушы субъекттщ (адамныц) коршаган элемге катынасы болып табылады. Бул максатты логиканы таным теориясы мен синтез- 48

дейтш жана философия гана шеше алады, ал ecKi метафизика болса, ол логика мен таным теориясы арасындагы байланысты керек етпейтш онтологияга баса кещ л белетш ед1. Осылай Кант адамныц танымдык ерекеп формаларын, жалпыга тэн шарт- тарды непздеу философияньщ максаты деп санады. Егер гылымныц мшдеп акикатты непздеу, философияньщ м1ндеп акикатты мецгеруге cenTiriH типзетш адамныц таным­ дык ерекеп формаларын, жалпыга тэн шарттарды непздеу бол­ са, ал моральдыц, эстетиканьщ жэне саясаттыц максатын анык- тау меселес1 Канттыц «Практикалык акыл-ой сыны» (1788), «Пшрлесу кабшетше сын» (1790) ецбектершде соз болады. Кант моральдыц дербес статусын жаратылыстанумен салыстырмалы турде непздейдг Оны непздеудеп Канттыц езше дейшп жэне замандас ойшылдармен салыстыргандагы е р е к ш е л т «сен тиюсщ» деген накты нормадан шыгуында болды. Бул норма абсолютпк мшдет болып табылады, ce6e6i ол пкелей тэяари- беден туындамайды. Ол б1здщ iiuK i дунием1зде iierni каланган жэне б1здщ моральдык ерюм1зге багытталган. Канттыц niKipiH­ uie, адам езш щ моральдык принциптерш тэяарибе жолымен тексере алмайды. Адам эркаш ан да ез кылыктары мен эрекет- тершде ез1н1н парыздык ce3iMiHe суйенед1. «Сен тшссщ» деген императив езге де трансценденталдык формалар —кещстж, уа­ кыт, с е б е п т т к жэне т.б. сиякты б1здщ санамызга сщш кеткен. Кант бойынша мораль абсолюта жене мщцетп. Бул жагдай- ды непздеу барысында Кант табиги адам мен акылды адам ара­ сында айырмашылык журпзе отырып, «субъектке» сштеме жа­ сайды. Адам табиги макулык репнде акыл непзшде б ектл ген зацдарга багынады. Ал акылды бола отырып адам зацдар фор- масындагы абсолютпк моральдык мшдеттерге багынады. Бул зацдар дербес м акулы к ретшде ез1 уш ш акы л-ой непзш де бектлед1. Адам акыл-оймен катар ержке ие болгандыктан, этика акылды макулык репндеп адамга непзделедь Моральдык мвдеткерлжтщ мынадай сипаттагы категория- лык императив! бар: «Жалпыга тэн зацга айналганын езщ калай алатын устанымды гана езще жетекиплиске ала отырып ерекет ет». Канттыц niKipiHme, адам осы устанымга сэйкес моральдык мшдеткерлжп жалпыга тэн мацызы бар деп туешед!, ал мо­ ральдык елшем1 осындай жагдайдагы epdip адам ymiH бул уста- нымныц эд1лдш болып табылады. Демек, бул устаным эрюм жэне барлыгы ушш норма (калып) болып табылады, ейткеш ол жасырын емес жэне дурыс, жалпыга тэн у л г т стандарт репнде кызмет аткарады. Категориялык императив Канттыц 4-3219 49