Б. Нұржекеұлы. т9

Ъвксуппан Нф/сеЬ-уяы______________ _______ _ юалгып кететш кдсиет Дулатга жок, ол унеш ой мен 1здешс устшде. Сол ойлары мен 1здешстер1 б1рде роман, не neeic, не эцпме, на пиеса, на макала боп жузеге асады да жатады. ©йтш ой азабьш тартпаса, Дулат Дулат бола ма? Дулапы казак, сол азабы уипн сыйлайды. Адамый, эдеби гумырыц узагынан болтай, Дулат! \"Ж ас А лаш \", 19.10.2002-жыл. ХИРУРГ AFA \"Aapirep ага” депм кеп 6ip тол к у т ем, кецш м деп орньша ол с а з олк£1л ау кер1ндд, е й т к е т Э б ек ецнщ — Эбддлда Ыскдкрвтыц — атын елге таныткдн, эйтеу!р, дэрнерлш емес, шипакрл х и р у р гтт. Ол узак, жыл Панфилов ауданыньщ бас хирурп болды, обылыста, астанада тана жасалады дей п н талай д ерти Эбекец Ж аркент ауруханасында-ак, сыльш тастай салатьш. Сондыктан ол ауданньщ кдзагы мен уйгыры да, орысы да Эбекец операция жасайды десе, ж аны кдлатынына имандай сенепн. \"Мше, Эбддлда м енщ буйрепмнен мыналарды алып тастады\", — деп, TypAi тусп-тастарды уыстап макуанып, сацлакщ ны п отырган талайды м ен е з к ез1ммен керддм. Аудандык, аурухананыц жагдайында Э бекец екпе мен журекке, куык, безш е тана операция жасамапты, сыльш тастаута каж ет кь1лтан аурудьщ бар турш е де шипа крлы араласыпты. Аудан келемш де ол epi уролог, api гинеколог, api проктолог, api онколог едг Буйрек, бауыр, сокыр пиек ауруларьш тана емес, кдн тамы рьш да ол Kici операциялык, жолмен ете нэтижел1 емдедд. BipiHuri дэрежел1 хирург деген атакды Эбекец — мацдай тершен, кузм ет нэтижеомен алтан адам. А уданныц эйгий, сыйлы адамдары ныц 6ipi болганын б!здщ урпак, тэп-Tayip бгледь Ал м ен а з да болса баскдлардан артык, бглем. © й т к е т ол — м енщ ауылдасым, атайыным. © ткен гасырдьщ 50-жылдары 6i3 мектеп окушысы едж. Ауылымыз Ак^казык, пен К екталдаты мектеб1м1зд1ц ею арасы бес ш ак^ф ым ж ер едь Тац бозы нан туратьгн едж. ¥йьщ гап кдлмас ушш, кдбыртадаты д эу кара табак, сеюдад радионыц даусьш барынша улкейтш крятьшбыз. Тацсэрще Э н уран ойналган кезде, у й iuriMi36eH оянатынбыз. Апам 50

'K m fiem бар дэмдюш аузыма тосады, артылганын семкеме салады. Сол кезде сырттан ысквдэык,еспледд. Ол — кеш е басынан келе жаткрн окушылар. Апыл-гупыл кишш, мен солардьщ кдтарына крсылам. Кешенш, басындагылар темендеп, Элтай атаньщ уш тусына келш топталамыз. К ешенщ аятындатылар да сол арата кеп б1збен токдйласады. Э лтай — Эбд1лда араньщ туган атасы. Сол арадан Акдказыкдъщ буюл окушы баласы 6ip кдрацты, 6ip жары кд'а К екталта кдрай ж аяу ш убы рам ы з. B c ip e c e к,ы ста ш у б ы р у ы м ы з аса уйымшылдыкден ететш. Тунде кдр жауып, жолды крр басып кдлады. Ж е л е м к сотып, жолды керсетпейдь Ж алгы з-ж арым ж уруге крркдоцкдораймыз. B cipece 6i3 сиякды 4 —5-класс окуш ылары на 5 шатдарым айдаламен журу айдаута кеткенмен бара-бар. Аталарымыз ылти алдыта т у с т ж о л бастайты н едд сонда. \"Анау кдйда? Бэленш е келд' ме? Тугенш е неге жок,?\" - деп, берМздд тугендеп алып, жол бастайтын. Ец алдында Эбддлда ага болатын. Туш мен кдр жаутанда, ж о л кершбейдд, кдсаткд туеin кетсец, одан шытам дегенш е топтан кдлып крясьщ, кыекдсы, мектепке бару мен келудщ де Акжазык, балалары у ш ш езшддк щтындыгы еж ептэу1р-тш. Аталарымыз да шаршайтын. Bcipece кдр жаутан, жел сокддн куш. С онда олар кезектесш ж о л бастайтын: Эбдтлда шарш атанда, алдыта Х асен И м адиев тусетш , ол шаршаганда, Дуцгенбай Кдрынбаев,' ал ол шаршатанда Тогжан, с е й т т , аталары мыз салган соны i36eH 6i3 сияк,ты \"бок, м уры н дар\" к,амсыз, уай ы м сы з ш убы раты н да отыратынбыз. 30 —40 баланьщ у-шу, ду-ду болып шубап келе жаткдны ньщ e3i гаж ап KepiHic едь Бауырмалдык,ты, агайыншылык,ты, сыйластык,ты 6i3 Эбд1лда агалардан уйрендж . Эбдьлда, Хасен, Дущ-енбай, Тотжан агаларымыздьщ езара араздаекднын, урсыскднын 6i3 6ipAe-6 ip р ет к ерген eM ecni3. О лар ылти кдлж ындасып, 6ipiH in кд1лытьш 6 ip i мазакуай эзтлдеп, к е з алдымызда унеш кулш-ойнап кдна журетш. Кекталта Kipe 6epic ж ер д е ю лец ш еш ен дер туратын, Олардыц жастары тшеш, жок, нерсеге ш ш еш журетш. Кей-кейде арамыз тым аекдшдап кетш те ж урдг Сондайда аталарымыз 6i3 утшн кеуделерш тосып, 6epi>ii3Ai кутш, 2- ауысымнан шыккдн балаларды арнайы к е л т ауылга алып кдйтатын. Ешюм мшдеттемеген мш детп аталарымыз ез уйгарымдарымен, бауырмалдык,тарымен ктейтш . 51

Ъексщтан Щфэкекв-ты__________________ ©бддлда аганьщ сол бауырмалдыгы эл1 сол кдлпында. Ол — Акдказык,ауыльшан туцгыш жогары б ш м алган адам. М едицина институтын 6iTipin, одан \"алтын крл хирург\" атанса да, кдрапайымдылыгынан, кшппейлддгшен ешкдшан айныган емес, улкенге де, кшпге де зыр ж упрш кдгамет етуден езш е рахат табады. 1973-жылы болу керек, \"Жулдызда\" icren журген кез1м, Шерхан кекеш з Шемйнбай екеушздд жазылым бойынша iccanapF a ж1берд1. Аралай-аралай Ж аркен тке де келдпс. Ауданньщ басшыларымен жолыгып, жумысымызды реттеп, Эбекенддюне кдс карая келш жетгж . Аркд-жаркд эдем! отырдык, 0 ш м е н элемдд алдьща экелетш Дэмеш ж ецгем 1здщ э н ш ты цдадык,. Ж ец гем болган соц мак,танганым емес, Дэмеиггщ уш кудай ыкдяласымен-ак, жараткдн ун. Тацгы жеттде Алматыга ушакден кдйтатын еддк, Ш емппбай екеум1з ер те оянсак, кудай-ау, Эбекен, эйелш уйык,таткдн ба, жок, па, былкдпып ет астырып крйыпты. — Ойбай, ага, муньщыз не? — дейм1з гой. — Э, сен жемегенде, бул е т п и м жейдд, тунде кеш келдщдер, — деп кдрап отыр. — Сен ет ж емей кетсец, бул уйде биыл жаз шыкдайды, — деп жецгем зыр жупрш жур. Ka3ip Э бекец — кдддрл1 зейнеткер. Б1здд эл1 уйретумен келедь Алматыда турады, 6ip e 3i б у и л Акдказыкды аркдлап жургеидей сезш ем. Асьпыс болдым ба екен, б1рде эйел1ме \"аганы, баскд да агайындарды согым басьша шакдярарсыц\" деп, 03iM е з шаруаммен кетпм. Кешю сш уйге келгешмде, зйелДм аганыц айткднын сезбе-сез жетизд). — Ага, бэлен KyHi, бэлен сагатга Д эмеш екеуирз келш согым басын ж еф здер! — деггп. — Э, жакры, айналайын! 0 л п собака кдйда? — дейдд гой агамыз. — Bip жумы старымен кеткен, мен со и с ш щ буйрыгын орындап турмын, — дейдд гой Айзаш. — Е ндеш е ол с о б акеге айт: к,онак,ты у й ш е ерк ек шакдярады, e 3i шакдырсын! Кдтелтмдд тусше крйдым: ата-бабамыздан келе жаткдн Акдказыкцыц дэстурш бузган екем. Дереу агама телефон сок,тым: \"Телефон согъш турган собакпцз гой\", — деддм. Мен, шынымды айтсам, ©бекецдей агам болганына кдтты ризамын. Ол — н м ге де болса \"болсын\", \"болса 52

У^илбвт екен\" деп туратын адам. Сонысынын, e3i — суйсшддретш улп. Ж е ттс к е келсе де, мшез1мен, кеш ш лдш м ен, бауырмалдьнымен ал1 б1здд б ш к к е ж етел еп келе ж аткдн aFara алгыстан баскд айтары мыз жок, \"Ж а с Алаш \", 01.02.2003-жыл. КДЛЫПТЫ С03ГЕ КДЙТА ОРАЛРАНЫМЫЗ ЖОН-АУ Термшком сощ ы кезде api жедел, api сапалы кдлзмет жасап, 6ipa3 куантып тастаган-ды, жакд.шда \"знамя\" дегендд \"жалау\" деп, \"флаг\" дегеьгп \"ту\" деп б екп ж п . Бул, шындыгында, ж ацаш а аударма. Еш кш таласып баскдша аударып, бул сездщ тещ репнде талас тугаи емес, ежелден \"Трудового Красного знамени\" дегендд \"Ецбек Кдязыл Ту\" ордеш д еп келгем1з. Рэм1з1м1здщ 6ipi д е ж алау емес, т у едд. Ежелден кдлыптаскдн сездд кдйтадан баскдш а аударганда н е утгык,? Б1зддцше, те к ту сш беу ш ш к пайда болды. Бурынгыша, кдлыптаскдн кушм1зде сейлегешм1з жен-ау. \"Егемен Казахстан\", 26.02.2003-жыл. —(Куанышбай К,урмангалиев екеум/'з. крл крйдьщ. Б .Н .) МУКДН TYFbI3FAH УЛТТЫК, МАК.ТАНЫШ \"Б1ржан-Сара\" операсы кдзак, ултына макданыш екенш кдй даукес те мойындар. О ны дуниеге экелген Мукдн Телебаев та кдзак, м узыкасыны ц д ара мак,танышы. Кдзак, музыкасында epiKci3 бас ш айкдтатын 6ip кубылыс бар. Крзакды бурын бш м аздеу, сауатсыздау, соган орай мэдениетаздеу болтан сиякды керсету орын алды. Сол жагдай Кецес вкш еп орнаганнан кеган де, Голощекиннщ саясаты уш тен еюм1здд аштыкуан кдярып салганнан кейш де жалгаса келш, тын, ж эн е ты цайган жердд игерген соц FaHa сапалы езгерю ке тускен тэр!здд. Эйтеу1р, к о м м у н и сте партияньщ кемецгерлер1 кдзакдъщ в з ш соган сенддрдд. Ал 6ipaK, кдзакдъщ С е п з Cepici, Б1ржаны м ен Акдны, К ,урмангазысы мен Т эты м бетр Д эу л етк ер еш мен 53

Ъексттн Нф/кеке-ты________________ ^ Кдзангабы, Абайы мен Ж амбылы, Балуан Шолагы мен Кенеш, Элиханы м ен Халел1, Байтурсыновы мен Дулатовы, 0уезов1 мен MycipenoBi, Сарасы мен Кулэнп, Курманбег! мен Кднабеп, тары басда айта берсед таусылмайтын талантты улдары м ен дыздары сол кдзадгыд eAi де толыд \"советгенбей\", мэдениетгенбей турран кезшде турандар. Мукдн да солардьщ 6ipi. Кедес ею м еп мен коммунистах партия елу жылда елдд жадалаган сод, кдзадтыц даншама ул-кдлздары музыкалыд жорары б ш м алды, элемддк конкурстардан алдына жан салмай кдншасы озып келш жатты, даншама керемет- керем ет arnni, ражап-гажап музыкант туды. Олар 6ipaK, кдзакдл музыканы насихаттай алмады, кдзадтыд улттыд енерш epicreTin экетпедд. Эйткенмен дазадгыд енерпазы, кдзадтыц баласы деп, оларды басымызга к е те р т-ад бадгыд Бщдщ куй шыгару, куй тарту сиядгы элем халыдгарыньщ eni6ipiHe донбаган ражап 6HepiMi3 бола тура 6i3 элем алдында ез1м1здд бала сезшетшдейм1з. ©йткеш й з — улттык, езепм1здд езгеге елнстейм1з деп журщ , y3in ала жаздаган халыкдыз. С оньщ н э ти ж е а к аз алдымызда: \"Абай\" мен \"Б1ржан-Сара\" операсынан кешн — жарты расырдан астам уакдгг — улт ттлшде 6ipAe-6ip тущымды, сахнадан турадгы орын тепкен опера жазылган ж о д Соган дарап, асу, мэдениетгену деген мундай болмайды-ау деген кумэнге батасыд. Мен музыкант та, музыка зерттеуипа де ем естн, 6ipep ж ы л Кднабек аганыд кдсында больш, гатэбш жазыса журш б1лген-туйгендер1м бойынш а пайымдасам, б1здщ улттыд енер1м1зддд адам нангы сыз ешмдд кез1 Ж ургенов Aayipi екен. \"Ж ургенов Aayipi\" дегендд мен эдеш, ойлана мэн 6epin айтьпт отырмын. ¥лты уш ш ейтш кдязмет жасаган улп тутарларымыз баршылыд-ау, амал не, мурагерлерге тапш ы м ы з. Ж у р г е н о в тщ ж у м ы с icTey, уйы мдастыру эддсшен 6ip мысал кел-пре кетейш. — Бешмбет 6iTipinTi, ж адында \"Шуганы\" доясыддар. Мэ, мынаны Бабитке апары п бер, 6ip айдыд шпнде \"Кдлз Ж1бектщ\" либреттосын 6iTipin берсш, — дедд де, крлыма кдгаз устатгы. — Егер кджет десе, ж азуына сен де камектес. М уны м у зы к ал ы д те а т р д ы д AepeKTipi К,анабек Байсеш товке айтып турран халыд агарту комиссары Тем1рбек Ж ургенов. Бул — 1933-жылдыд о красы , будан 54

Келбт 70 жыл бурынгы сез. Кдзф 6ip айда емес, 6ip жылда лмбретго ж.1 1 ып берепн л**. \"Жаз!\" - дейтш де кшщ бар? Мына маиметке карацызшы: 1934-жылы Гана уш онера крйылыпты: \"Айман-Шолпан\" (Коцык жазган), \"Шуга\" жене “KjJ3 Ж 1бек\". Келес), 2004- жылы \"Ьфп Ж|бектщ\" крйылванына, сахнадан туспей кеде жатканына 70 жыл болады. Ондай бакдгггы багалай б!лсек те бакдгггы болар ед)к-ау! 1935-жылы \"Жалбыр\", 1937- жылы “Ер Таррын\", 1938-жылы жаца \"Айман-Шолпан\" (Брусиловский жазган), 1939-жылы \"Туткден кдез” бен “Терец квл\", 1940-жылы \"Алтын астык,\", \"Бекет\" опералары жонс туцгын' казак,балет! \"Кдлкдман-Мамыр\" крйылыпты. \"Кдлкдман-Мамырды\". ягни балет дегенд| 6ipiHiui p e r Kopin отырган казак, \"Ай, айналайын ешмет-ай, свзбен айтатын театрды да жасады, внмен айтатын теагрды да жасады, енд| мылкаулардыц геатрын да жасапты гой!\" — дешт Бул — халыкзъщ ризашылыгы. Халыкты кдн какраткан каЬарлы сотые жылдарында да бул каркын бесецдеме1т . 1941-жылы куоде \"Наргиз\", 1942-жылы \"Гвардия, алга!\", 1943-жылы \"Данси\" (казадена), 1944-жылы \"Абай\", \"Чио- Чио-Сан\" (казакина), 1945-жылы \"АмангелдГ крйылыпты. 1946-жылы “Евгений Онегин\" (казакдш), \"Жамбыл мен Айкуми\" жыне \"Бфжан-Сара\" крйылыпты. 12 жылда (1934 пен 1946-жыл аралыгында) 21 спектвюл. Муныц сыртында, Кднабек Байсейгговтщ ай'1уыиша, согыс жыдларынд| \"Демон\" мен \"Кармен\" де кдзакфа крйылган болу керек. \"Евгений Онегин\", \"Демон\", \"Чио-Чио-Сан\", \"Кармен\", \"Даиси\" гор1зде туындылар алгаш кдзакдиа сахнага осы жылдарда шьпуы\", деп’п Кднекец (\"Куштар кощл\", 1977, 156-бет). Мен б!рак, \"Демон\" мен \"Карменнщ\" Д1лелж таба алмадым. Бул туындылар дуннеге келген кездерде композиторларда. режиссер мен актерларда улттык, мшез- кулык, салт-дестур, оуез, крмыл, кишу букьл улттык, мндениетц 6epi бар еде де*, еуропалык, модениет жок, еде Ка йр б1 мм де, модениег tv - 6»pi-6epi бар, тек улпык, ерек1нел1к жок, немее*1 аз. Менщше, каирн токдераудыц ец басты себеб! — осы. Ка*1р улпык, операныц бар-жогына киналып журген ле. жокдап журген де жан адам бар екенш, на жок, екенш ешк1м бглмейдт Кудайга шукф, 70 жыл квз!М1зде де, 55

Ъексутпан Нфкекв-упы___________________ _ кециим1зд1 де куантып келе ж аткан \"Кди Ж1бег1шз\", 66 жыл сахнадан туспеген \"Ер Таррынымыз\", 59 жыл жасаган \"Абайымыз\", 57 жы л суйсшткен \"Б1ржан-Сарамыз\" бар. Ец жасыньщ e3i — осы алпыскд карай аяцбаскан карт \"Б1ржан- Сара\". С оз жок, ж аньщ суйсшетш макуаныш! Алайда он жыл, бес жыл, уш ж ы л бойы керерменш куанткан б1рде- 6ip ж аца операньщ дуниеге келмеу! урейлецадредд де. 57- жылдан 6epi 6ipAe-6ip ж аца опера сахнамызда туракуай алмапты. Ол F acu p мен бул расырда да мэдени ж ыртьиымызды жамап келе ж аткан Ж ургенов дэу1ршде дуниеге келген \"Куп Ж1бек\" пен \"Ер Таргьш\" да, содан кеш н е з ултгы к композиторларымыз тутызган \"Абай\" мен \"Б1ржан-Сара\" рана. Б1ржан мен С ара — казак, ушш енерл1 ул мен онерпаз кыздьщ ултгык, yArici, макуанышы. О л такдлрыпка Мукдн да сондыкуан барган. Театр атты жацалыкуыц казак, жершдеп карлыгашы да осы Б1ржан мен Сарага катысты. Оран куэ — \"Айкап\" журналыньщ 1913-жылгы 1-нем1ршдеп \"Казакща бастапкы ойын\" атгы макала. Онда былай делшген: \"17 февральда С емейде приказчик клубында казакдпа эдебиет Keuii болды... О ны ц арты нан каз1р ойналатын Б1ржан мен С ар а турасы нда ж у ртка маглумат берыдд... Залдыц 6ip жагына цолында у к ш домбырасы, торгын шапанды, ак, камзолды, орта бойлы, децгелек кйнкене сакадды, кэмш эт берпсгщ шокцардай уюсш былгацдатып, айкайды сала эн шыркдп Б1ржан шыкуы. Б1ржанныц салдарша кишген бес жолдасы да жанында турды. — Бул уйде Сара бар ма, шык,сын 6epi, 1здеген келш турмын БДржан cepi. Ж олыкдай co3i ектемге жур ген шыгар, — Ушнде Турысбект1ц елер жерр — деп шыркаган Б1ржан дауысын естш, кдсында жетйсепз капы бар, бурала басып сылкылдай Сара шыкуы, устшде окдлы кызыл кам зол атлас шапанын иьпына жамылып, бутш дуниеш 6ip тырнагына тецгермей келе жаткан cepi кы з С ара екенш керген ж ерд е-ак эрю м бидд. Е й некер сахнаныц ею жагына отырып, кезекпе-кезек эн шыркдп айтысты... С араны ц релш алран Турар ханым Крзыбагарова да релдерш ойлаганнан арты к шырарды\". С онау С емей ж ерш де Б1ржан мен С араныц айтысын 56

caxHaFa nibiFapy, с е з ж о к , ол ай ты с ты ц е л ш п н е к ец тарараны н KepceTeAi. Ел ш пн е к е ц таракан ол айты сты М укдн да, с е з ж ок, бала к унш ен 6i/vin, суйсш ш е с п . Акдгн Сара жайындагы ацыздар мен акдпфтгарды кеб1рек естш, кеб1рек ынтыгуы, Ж етсуд а туып-ескенддктен, занды да. \"ЕИржан-Сара\" операсы Мукдн Телебаевтьщ талантгы екен1н гана емес, кдзак,тыц да талантгы халык, екенш бурьшгы К ецес е ю м етш щ зиялыларьш а там аш а дэлелдедд. “Кдыз Ж 1бек\" пен \"Ер Таррынды\" Брусиловский халык, композиторлары мен халык, эндерш щ непзщ де жазып ш ы вд н ы журткд аян, ал 1944-жылы Ахмет Ж убанов пен Латиф Хамиди \"А бай” операсы н — туцрыш улт мамандарыньщ туы ндысы н — дуниеге экелдд. Бул крзак, енерш щ гажап ер кенд еу к е зе щ едд. AAFauiK^i ц а за к , о п е р а л а р ы н ы ц ж а з ы л у , к,ойы лу кездершщ басы-кдсында болтан Кднабек Байсегатов былай дейдд: \"Эл1 о п е р а д а й ы н ем ес, б1рак, о й н а й т ы н э р тш т е р дайьшбыз, м ен Телеген екешмдд, К улеш Ж 1бек болатынын, Курманбек Бекежанды ойнайтындыгын бийп алрамыз, сондык^ан эн тацдаганда, ез дауысымызга лайык, жагын да умытпаймыз. Б р у с и л о в с к и й Э м 1 р ед ен т е р т - б е с э н ал д ы , TinTi, Затаевичтщ жинагында бар эндердщ де б1р-екеушщ айтылуы езгешелеу екен деп, крйта жазды. \"Крс кдраган\", \"Аккум\", \"К ек кебелек\", \"Ж иы рм а бес\", тары 6ipep эн сол Эм1ренщ айтуынан алынган. Ёарифолладан \"Аяз бидщ эш \", \"Дуние-ай\", \"Кдра кдншык,\" алынды. \"Гэккудд\" Иса айты п бердд. “К е к ж ен д ет\", \"С ар м о й ы н \", \"С ею ртпе\", “Алкдракек\" сеюлдд эндердд К урм анбек ж азды рды . М енен \"Орак,батырдыц ш еш есш щ эш \" дейтш щйрылы эндд ж азы п алды. Ж алпы, музы ка тацдау ж ум ы сы ж арты айга созылды\". (\"Куштар кещл\", 1977, 100-бет). М1неки, \"Кдлз Ж 1бек\" опер асы н кдзак, е н ер п азд ары э сп п жабы ла ж азы п ш ыцкдн сеюлдд. Ендд \"Ер Таррынныц\" кдлай жазылтанына кдрацыз: \"Bip айды ц ш ш д е 6iTip\", — д е ген ге (тары да Ж у р ген о в — Б.Н.) Брусиловский кенбедд, о ны ц мумкш ем еспгш дэлелдедд, ею ай уакдлт сурады. Сураганына келкгпк... Оран халык, м узыкасын тацдаура кем ектесу yiuiH, куш-тун1 кдсында К урманбек болды. Кджет-ау деген сексен эн тацдап алынды. \"Ер Таррынныц\" музыкалык. 57

Шхттан Нфзкеке-упы_______________________ куры лы сы на К у р ек еч ком пози торлардан кем кдязмет етпедд\" (136-бет). \"Ыржан-Сараны\" ж азу барысында Мукдн да булэддстен бас тартпатан. ©йткеш оныц кдншалык,жем1сп болатынын кез1мен Kepin, кулагы м ен естн-ен. Ж ан е ол кездщ енерпаздары кдз1рпдей \"Бэленшекеч бэлен деген керемет нэрсе 6iTipinTi\", \"б1зддч Тутеншекен, туген деген гажап дуние жазды\" деген мадакуаута не болуды макрат етпеген, оны ойлаута муршасы да болмаган, тек халыккд кызмет ж асайы н, сол уш1н барым ды аям айы н деп кдна eMip кешкен. Б1зддц осы ецбег!м1з Брусиловскийге рана абырой болды, б1зддч атымыз да, айтып берген эшм1з де елге белпсзз боп кдлды деп кдызранбаган, халкдямньщ внерш дамытуга крскдн улес1м деп тусш ген, кдяскдсы, би1к мудешч перзентгер1 болтан. Осындай ражап ортадан М укднныц тууы кдндай ражап! \"Б1ржан-Сараны\" жазганга дейш Мукдн e3i устаз санаган Брусиловскиймен 6ipirin \"Амангелдд\" операсьш жазыскдн- ды. О л операны 1945-жылы Кднабек Байсештов крйган, М укдн уппн 03i ж азы скдн бул опера рана емес, кдзак, сахнасьшда крйылран, крйылып жаткдн кулл1 опера улп- тэж1рибе едд. \"Б1рж ан-Сара\" соларды ц 6apiH сузг1ден ети зге н мыйдьщ жемкл-тш. \"Бул опера да б1рден осы кунп б1здер керш, естш ж урген классикалык, формасында жарк, ете кдлган жок, мукднгг енделдд, тиянакды женделдд. 1949- ж ы лы еганпп рет, 1958-жылы ушшпп р ет редакцияланды, кдйта крйылды. Б1зде композиторлар одагына мушелжке кдбылдау да кдязык, крй, сол эйг1л1 операсын ж азып бггкен кезде де, крйылып ж урген шак,та да М укдн композиторлар одарына эл1 муше емес едд\", — дейдд Кднекеч (“Купггар кечьл\", 168-бет). Алайдд “Кдзак, совет энциклопедиясы\" оны 1942-жылдан К С РО композиторлар одатыньщ Mymeci деп керсетедд (1977, 11-том, 123-бет). М ен буран кумэн келарем, ©йткеш М укдн М эскеудеп окуьшан 1941-жылдьщ аятында рана Алматыга оралады. 1942-жылы оны мушелжке кдбылдай крятьшдай нак?ы себеп, дэлелде жок, “Казахское оперное искусство\" деген ютабшде музыка 3eprreymici П.М омынов: “С 1948 года М .Тулебаев являлся членом Сою за композиторов СССР и Совета композиторов Казахстана\", — дейдд (1963, 50-бет). Бул niKip Кднекеннщ сезш толы к, растайды ж э н е иландырады. Осыньщ езш ен де М укднньщ мшез-кулкдя 6ipa3 хабар 58

К( ел6т бередд. Атак, лауазы м кумай, ен ер д щ бейнетш ен зей нет (здеген адам болтаны ацгарылады. Оны ц ондай болуыньщ да ез1нд1к зацдылыгы бар, ол — кдлы ц кдзакдъщ ортасында, кдрапайым жатдайда туып-ecin, ерж еткен адам. М укдн 1913-жылы 13-акдганда буры нты А лматы облысьшьщ Берлггебе ауданындаты Ш убартубек аталатьш жерш де Кдрашыган мекенш деп \"Улп\" колхозында туады. 0Keci — Телебай, iueuieci — Тэж1бала. М укдн бала куншен- ак, енерл1 адамдардьщ ортасы нда тэрбиеленедд. Ш ешес! Тэжлбала да emui, аздап елец де курастыры п яаб ер еп н Kici б ол ьтты . Т ж елей М укднды э н м ен елецге, домбырата баулы тан адам — А п ы р бай д е ге н атасы . К,азак, энциклопедиясы Апырбайды Мукднньщ тутан нагашысы деп керсетедд (1977, 11-том, 122-бет). Бул — е р е с к е л кдте. 1984-жылы акдлн Э ли Ы скд б аев екеум1з \"© зенд ер ернектеген елке\" кггэбш ж азу мак,сатымен бурынты Талдыкррган облысын тугел аралап шыкдык, Сонда Апырбайдьщ эйел1 Зы лиха (Нуриха) ш еш ей м ен ж олыгып, 6ip д эп т е р ге е с т е к д лт ан д ар ы н к,ы зы Н ау ш ат ай Апырбаевата жазды рып алдым. Мукдн Телебаевтьщ 70 ж ы лды гы на арналы п \"Н урлы ж урен \" д еген к1тэп шыкдднын, онда М укднньщ Kiuri экес1 А пы рбайдьщ uieineci Тэж1балата э к е болып керсеттлтешн айтып, ол Kici сотан кдтгы к д тж ы л ы п едд. — Ею тасыр жасатан мен отырмын, Апырбай мен Мукднньщ айтагындай, — деп те елендеткен. Ж а с ы м ен жолыкдфнда 85-те едд. Бул Kici Телебайды Т еле (м), Тэж1баланы Т еж е (м) деп ататан екен. Телебайдын; да ш еш есш щ аты Зылиха болгандык,тан, ж у р т бул Kicim Н уриха атап кетптп, e3i де ол атты жатыркдмай, матан берген дэптерше Апьфбайдьщ бэй бш еа Нуриха деп жазды. Мукднньщ ax ed Телебай мен Апырбайдьщ э к е а Эуелбай 6ip туысады екен. \"Апырбайдьщ ж о л ы М укднта кш н э к е а н д е й , м ен Kiuii ш еш есш дей м ш \", — дед1 Зы ли х а апай. М укдн кдйты с болганнан кейш ол Kici жок,тау шыгарып: — Арысым менщ кулады, Селге Kerri мацайым. Жиналган кеп агайын, Муцымды айтып шатайын... 59

Ъексутан 1Нф 1секе-ут Сорым менщ кдйнаган, Кулады-ау менщ терепм — Лгайынга керепм. Ж ас та болса бас болтан Акылга дархан зерепм, — деп-п. Апырбай мен Зылиханы (Нуриханы) Мукдн еле-елгенше катгы сыйлап етатп. Апырбай агасыныц ыкцалымен жас кутн де эн салып, домбыра тартыпты. Бала кезш де Мукдн а з уакдлт молда алдын кередд. Аткд кумар боп еседд, К ултекурец деген аткд MiHin байгеге шабады, 6ipiHiui боп келедд. Мукдн 17 жасында ауыл eMiprne араласып, кеш н Кдпалдары курста окд>ш, содан ж асы 18-ге толганда Квкжиде деген жерде ауылдык, кецестщ хатшысы болып штейдь колхоздастыру жумысына араласады. Арнайы курсты б т р г е н соц, \"Улп\" колхозында е сетш л ж кдлзмет аткдрады- Берли-ебеде уйымдаскдн эр-пстер тобы “Улпге\" келш концерт крйганда, Мукдн олармен етене араласады. Олардьщ шпнде э й гш акын, эндш Шашубай Кршкдрбаев, сол топты баскдрушы ep i энпп Баймукдмбетов Кддау М укднга к э п ы эсер етедд. О лар да Мукднга эн салдырады, оньщ энер1 оларга да унайды. \"Колхозда есепип болып эргам-ак, icTen кетедд. Ал тамы лжытып эн салу эрю м нщ eHuiiciH e тимеген”, — деп, Ш ашубай кдрт Мукднды е з ортасьша шакырады. Акыры Берлггебеге келш, Мукдн аудандык, \"Ж умысшы ж ас\" театрыныц режиссер!, ал Кддау театрдьщ директоры болады- 1934-жылы Алматыда еткен буюлкдзацстандык, енерпаздар слетше \"Ж умысшы жас\" театрынан терт адам енпп ретш де кдтысады: Ш ашубай, Кддау, Ж эм гаа деген кд>13 ж э н е М укдн. Бул с а п а р ол кдзак, ©HepiHin хас шеберлерш ез кез1мен керш, кеб1мен сейлесш, енерге деген ынтасы бурынгыдан да ерш и туседд. Курманбек пен Кднабектен агалык, кдмкррлык, керш, олардан накцы акдгл, кецес алады. С оны ц нэтижеш нде 1936-жылы Алматыга шакырылып, арнайы комиссияньщ сынагынан еткен соц, М эскеу консерваториясы ныц ж аньш ан ашылган студияга окуга ж1бер1\\едд. О л окудан 1941-жылы ¥лы Отан согысы басталган соц кузде Алматыга оралады. Оньщ да е з ce6e6i бар. Согыс басталган соц М эскеу консерваториясы С аратов кдласы на кеш1р1лед1 де, М укдн баскд да кдтарластарымен 6ipre е з ерю мен Мэскеудд крргаушылар 60

9шбет ж асаил на б ары п крсылады, 6ipaK, 6ipa3 уак дп тан к ейш суык,тшп, денсаулырыньщ курт нашарлауына байланысты, ж асакдпылар к,атары нан босаты лады . М аск еу д еп музыкалык, студияньщ композиторлар белш щ де Р.М.Глиэр, П.С.Ш ехтер сиякуы эйгии сазгерлерден сабак,алран М укдн Алматыда Е .Г.Брусиловскийдщ аялы алакдны на тап келедд. Сол с этп жолыкдсдн устаздьщ тэрбиес1мен тулеп ушкдн ол нагыз KjaipaHFa тэ н кдллык, керсетедд. Ж алпы, Брусиловский — 70 жылга жуык, сахнадан туспей кел е ж аткд н \"Кдлз Ж 1бек\" пен \"Ер Таррынды\" ж азганы уш ш рана емес, М .Твлебаев, Б.Байкддамов, К,Кржамияров, К,М усин, С .М ухаметжанов, Е.Рахмадиев сынды кдзак, енерш щ маркдскдларына э р дэреж еде, эр кезде ж асаган устаздык, кдлзмет! у ш ш д е кдзак, халкдлна айрыкдпа ардак,ты адам. \"Бруси ловски й М укднды ш эю р ттер ш щ ш ш д е ер ек ш е санайты н, аса жак,сы кэретш \", — дейдд Кдиаган; (\"Куштар кещ л\", 168-бет). T urn, М укдн устазы ньщ у й imiMeH д е ж акры араласы п турган екен. \"АмангелдР' операсы н 6ipirin ж азуы да сол сыйластыкдъщ нэтижес1 болса керек. Алайда бул опера жайлы зерттеуш1лер мацдытып еш теце айтпайды, тек сы ды рта атап кдна етедд. CoFaH кдраранда, М укднны ц курдел1 шырарма жазудары алгашкдл тэж1рибес1 ретш де рана болмаса, айрыкдпа с е з етерлж тей баскдш а ж епспктер1 м ол бола к,оймаран сияк,ты . Bipax, “Б 1рж ан -С ара\" операсындай айрыкдпа шыгарманы дуниеге экелу ушш ол айрыкдпа жолдан да еткен-дд. 1942 —44-жылдар аралыгьшда Мукдн Кдзакдъщ халык, аспаптар оркеспрш щ дирижер! кдлзметш аткдрыпты (К.СЭ, 11-том, 122-бет). Ол кдлзмет, с ез жок, оньщ уйы мдасгы руш ылы к кдб!лет!н шыцдай тусумен кдтар оркест!рге лайык,тап музы ка жазудын, да кдыры м ен сы ры н ж ан-ж акды у йреткен болар. Отан сорысына арналган эндердщ республикалык, конкурсында \"Таня туралы эн\" атты шырармасыньщ 6ipiraui жулде алуы да оньщ композиторлык, мумюнддгшщ зор болганын таны тады . \"С ок, б арабан \", \"Ж оры к,\", \"Комсомол\" эндер!, \"KecreAi орамал\", \"Тос меш, тос\", \"Кеп журддм\" ром анстары оны ел1м!здег! алдьщры кдтарлы композиторлардьщ 6ipi етп. Мундай дайындык, пен тэж!рибеден кеш н “Б!ржан- Сарадай\" классиканы туды руы api зацды да сиякды, api, эрине, талантгьщ д а гадражайып жем1с!. Бул опера алгаш 61

Ъвксутан 'Н^/свке-ут_______________________ 1946-жылы 7-кдзан к у м сол кезп е н улкен мереке ¥лы ©ктэб1р револю циясыньщ 29 жылдытында крйылады. Оныч либреттосын Кджым Ж умалиев жазды, тучгыш крюшы режиссер! — Курманбек Ж андарбеков. Мукдн мен Кржым Ж умалиев либретгоны ж азу успнде де б^рлесе ж ум ы с кггейдд. Алгашкдл нускд бойынша, окдма тарихи айтыстьщ болтан жер1 Кдпалда етедд, я т и шындыкдыч ш ечберш ен алыстамайды. Bipax, Кднабек Байсештовпч: \"Bi3Ai4 операларымыздагы кдлз бен ж т т п ч танысулары ылга 6ipKeAKi болып барады. Телеген де Ж1бекпен !здеп келш танысады. Арыстан да кдлздьщ ауылына келш танысады, ендд Б!ржан да солай болып шыгады. Б1ржанды Кдпалга екелмей-ак, крйсак, кдйтедд?\" — деген midpi себеп болып, окдгга Крянды жэрмечкесш де ететш боп езгерттледг Либретгоньщ керкем жазылуы, окчганьщ ултгык, болмыскд сай болуы Мукднды шабытгандыра туседд. С ахнага ез1мен 6ip re жарк, етю зш гажап нур Terin Ж1бергендей шыга келген С ара уржпей, саспай, Б1ржанды б1рден шаужайдан ала туседд: — Аркдньщ аты шулы ардагер1, Шайкдсса, шыцсын былай Б1ржан cepi. Жеттсудыч жел жетпеген санлагына Ере алмай бфазырак, шыкрын Tepi, — дейдь Сез1мен де, еч1мен де, ере шыкдан ер1мдей некерлер1мен де Б1ржанньщ сешмш 6ip шайкдп тастамак, Алайда берш е дайын, бэрш е б ем м акдллды, айлалы Б1ржан сол мык,ты, саб ы рлы э у ен м ен кдлз ш абуы лы на кдзак, дэстурше сай е те орынды крмалды тоса кряды: — Саражан — бала жастан кыздыч epi, 1здесеч, келш турмын Б1ржан cepi. Эуел1 кдзакдпалап керкеш к, Bepi кел, жасьщ Kiiui менен repi! С ез де, ауен де Б1ржанньщ саспайтын, байсалды, байыпты м ш езш б1рден танытады. Тьщлдрман спектэюл емес, айтыстьщ е зш Kepin отыргандай суйсшедд. Ею ел еркесгач iueidcyi тусппсу мен сыйласуга уласкдн шакд-а Б1ржан мен С ара крсыла дуэтпен шыркдйды. Сол сэт сахнага эуеннен шуак, шашылгандай эсер етедд. Ею п е р з е н т ш ар д ак,таган халы к, ce3iM i г а ж а п э у е н ш ч ыргагымен бергледд. К рянды ж э р м е ч к е а халык, мерекесше 62

%ел()ет айналып шалкдды. С азгердщ куддретт сахнаны ш аттык,эуен м ен шалкдяган сезйчге толтыры п ж1бередд. \"Б1ржан-Сараны\" Мукдн мукцят жазды, табандылыкден ж азьш шыкды... KyHi-тун ш арш ау бдлмей оты руга ондай шыдамды адам сир ек uibiFap. © зш е e3i к э п ы талап крятын. Ж азганы н кдйта-кдйта e3i тыцдап, кдйта-кдйта б1здерге тьшдатып, 6ipHeme дурю н сьшнан еттазетш. Кейде оньщ ж ац а ж азган бел1мдерш у й ш е к,она ж аты п т а ты ндап журддк... Брусиловский, Ж у бан о в, Х амиди, Телебаевтар кепш ш ктщ кем ш ш к тапкднына да, мацтаганына да улкен рахм ет айтып ри за болып оты ратьш . Ж э н е 6ip кдлзыры: олар ж ац а ш ы гармасы н ж а зь ш б п к е н ш е 6i3 оны ж атгап та бпунп еддк. О ларды ц ж азьш ж аткд н ду н и есш езйупз ж азы сы п ж ургендей сезшетшб1з\", — дейдд Кднагац. М узы ка мамандарыньщ баталауы 6i3 сиякцы кер ер м ен п ш рш ен уйлесе ме, уйлеспей ме, онысьш бымеймш, алайда \"Б1ржан-Сара\" операсында еуропалык, классикадан еш кдлыспайтын 6ip айрыкдиылык, 6ipAeH байкдлады, ол — хор мен би музыкасыньщ аса б т к талгаммен, ете улкен шеберлжпен жазылуы. Э п деп перде ашылтанда-ак, К,оянды жэрмецкейндег1 эн-думан сахнага уыстап нур шашып тургандай эсер етш, кецшцдд э дегеннен-ак, кетер ш экетедд. Сыртган Б1ржанныц: \"Базарьщ кутты болсын, ардацты ел1м!\" — деген асцак, д ауы сы естдлгенде, крш ем ет, куаныштан орныцнан ушып туреген кете жаздайсыц. Халцыцныц гажап тарихын, елмес енерш сахнадан ушыратып, кеудецдд тек м ацтаныш сезЬ п кеулеп экетедд. Окдкетпестщ сицыр сулулыгымен уйлесш, оркесттрден, хордан кдзак, эуеш е ц эсерл1 унм ен тегрледд: сахна халык, енерш щ кермес1 тэр1зденш, Б1ржан м ен С ар а дэу1рше енш кетесщ. М узы ка ceHi б1ржола баурап экетедд. Брусиловскийдщ опера жазудагы ип дэстурш Мукдн орынды пайдаланган. Ш ржанныц ез эндер! \"Айтпай\", \"Ж анбота\", \"Адаскдк,\", \"Б1ржан салды\" окцга ер б у ш е сай пайдалану арк,ылы ш ы гар м ан ы т а р и х и ж агд ай га жакдьшдатып, наны мды eTin к е р с е те бдлген. С оны ц нэтижес1нде, керген тарихи окдп>а шындыкдд сай Кдпалда емес, Крянды мен Кекш етауда ©Tin ж аткдны на кец!л де аудара алмай кдласыц. Б1ржан бар ж ерде Кекшетау, Кекшетау бар жерде Б1ржан болуы кереп бэрш жуып- шайып быддрмей жлбередд. Окдпаныц даму жеделддп мен нанымдыльпи, 6apiiien буры н эуездд м узы ка мен тарихи 63

Ъексутан fi^ojceke-yiu_______________________ бейнелердщ бтм -болм ы сы н ашын керсететш ариялар мен эуендер еш жалыкдырмай, уш керппс бойы ынтанды OKHFa ш е ц б ер ш ен ш ы гарм ай устайды да оты рады. Б1ржан заманына е н т п кеткен ж ан дуниендд мьша кезщ е кдйтара алмай узак, кдиналасьщ, узак, ойланасы ц. © нердщ кудареттмен осыншама ойлантатын, соншама кцналтатын операны дуниеге экелген MyxpHFa риясыз риза боласыц. О ньщ ш ын асыл екенш арьщ ньщ алдында мойындайсьщ. Оньщ да ез заманыньщ езгеше Б1ржаны болтаный езгеше 6ip сез1м м ен туйсш есщ . Ком позитор О.Тактакиш вили \"Б1ржан-Сараны\" 1958-жылы \"опера-поэма\" деп батыл турде а т у т а болады\", — деп бараларан-ды. Халкдшьщ тарихьш кдстерлеген, ултыньщ енерш елпрмеу упдн, езегш ж ары п эуен imjFapFaH Мукдннын, e3i де елмейтш талант екенш тусшш тэубэ дейсщ. Иэ, кдзакц-ан ондай ул туранына тэубэ! Мукдн эзЬлкеш, ащзмеппл адам болыпты. Мыскылдап, кдлжьщдап журу, кдлжьщдасып сейлесу оньщ жакры эдетз екен. М эскеуге алгашкы барысында ол эйгш \"Ж ас кдзак,\" анш uibnapFaH Рамазан Елебаевпен, уш айрыкд!а эуездд аннп Магауия Кешкшбаевпен, api атакцы а н ш , api талантгы актер К эукен К енжетаевпен, агайынды Ришат, Муслш Абдуллиндермен 6ipre окдлы. Басьшда Мукрн да эншшкгщ окуын тандайды. К аз каргендердщ айтуына Караганда, ол Шашубайдьщ “Ак,кдйыц\" анш Ш ашекецнщ езш ен уйренш айткдн, ал \"Кднат талдыны\" Кддау Баймуханбетовтен уйренген, езш щ apFbi атасы болып келетш Кул сершщ \"Мэугамсал\", \"Шубарагаш-Ойжайлау\" эндерш орындапты. \"Разиздщ анш\" де айтады екен. \"Б1ржан-Сара\" операсында Естайга айткдгаатын Ж а яу Мусаньщ \"Хаулау\" анш де суйш айтьшты. Дауысы эдем1 тенор болтан кершедь Мэскеуде окд>1Рандардьщ Рамазаннан баскдсынын, 6api мамандантан янпп болуга талпынады. Алайда Рамазанньщ эн пшнару кдбтлетш ж урепм ен укдан М укрн кеш н композиторлык, бел]м ге ауы сады . C ipa, е з ш щ iuiKi ж а н д униесш деп бешмдийк-п ацрарран болу керек. О л ойшыл, киялшыл адам болтан деседд, унем1 ой устшде журедд екен. Тарепплдж, атакдсумарлык, мансапкррлык, сеюддд жайдак, жылтырак, мшездерден мулде аулак, болтан. ©3i машине айдаган, табигатты тамашалауды унаткдн. \"Б1ржан-Сараны\" жазып бггкенде оньщ жасы бар-жогы 33-те рана едь Музыкалык, жогары 6L\\iMi де жок,-тын. О л М эскеу консерваториясына 64

(К м бт \"Б1ржан-Сараны\" ж азы п б т п , сахнара ш ькарран с о ц 1947- жы лы рана туседк О ны 1951-жылы про ф ессор Н .Я .М ясковскийдщ класы бойы нш а 6iTipin шырады. Диплом жумысын \"Б1ржан-Сара\" операсыньщ 1-актысы бойынш а крррайды. 1949 ж э н е 1958-жылы операны кдйта редакдиялаура осында алган 6L\\iMi ы кдал етк ен де болу керек. Кдрап отырсак, \"Б1ржан-Сараны\" б у п н п 6i3 к ерш ж урген дэреж есш е ж етю зу уш ш ол 13-14 ж ы л бойы жумы с icrereH. Ж огары 6L\\iMi болмай турьш “Б1ржан-Сарадай\" опера жазган адамньщ \"Крзы-Керпеш — Баян Сулуды\" одан да жакры етш жазатынына кумэнденбейсщ. К.Кенжетаевтьщ айтуына Караганда, солай жазылыпты да, \"М укдн кеп ойланып, кеп толранып \"Крзы Керпеш пен Баян Сулуды\" бастап та Kerri... К рдардьщ \"М акдал\" эш н щ ж у й е о м е н жазылган улкен ариясы бар. Сол арияны маран талай айпдызып едд... “О сы релдд саган арнадым , с е н айтуьщ керек\", — деген. О пераньщ кдй peAiH гам айтаты ны на ш ейш бглген ол б эрш к е з алдында ж урген эш ш лерге арнап ж азды: “Крзы К ерпеш — Б.Д осы м ж анов, Баян — Ш .Бейсекова, К рдар — К .Кенж етаев\", — дейдд ол \"Досым Мукдн\" д еген е с т е л т н д е (\"Ж улды з\" Д9, 1981). К енж етаев осы естел1гшде Ж анты кдд ылайык, еуеидд узак, 1здегетн, акдгрында тапкднын да айтады. Осыныц бэрш саралап кдрасак, шьшьшда да, \"Крзы Kepneiirri\" Мукдн \"Б1ржан салдан\" асырмаса, кем шыгармайтын екен-аудеп екшем1з. Ол \"Нияз бен Раушан\" атты да опера ж аза бастаган екен. (К.СЭ, 11-том). ©KiHiimici, ол да аяк^алмаган. М ук,ан — у й ш -т егга энд1 де, р о м ан сты да к еп uibiFapMaFaH, а з ж азса да ш н кдндырып ж азган адам. CoFaH орай, онын, ецбегш е де кезш де ылайык,ты 6 aFa берглдь 1945-жылы \"Казак, С С Р ецб ек сйцрген е н е р кдйраткерГ ататына, 1949-жылы \"Б1ржан-Сара\" операсы ушш Кецес одарыныц М емлекетпк сыйльпъша ие болды. 1951-жылы сол дертрдщ ец зор курмеп Казак, ССР Ж огарры К ецесшщ депутаты болып сайланды, 1958-жылы Кецестер одагыныц х ал ы к ,эр п а атагы н алды. 1956 —1960-жылдар аралыгында Кдзакртан Композиторлар одагы баскдрмасынын, терарасы к,ы зметш атк,арады . \"О тан соры сы\" о р д еш м ен сыйапатгалды. Мукдн Телебаев — казак, энуранын ж азуш ыларды ц 6ipi. Еркегали Рахмадиев агамыздын, айтуынша, 1944-жылы 65

Ъвксутм Нфкекв-шы__________ _________ __ энуран конкурсьша 13-14 композитордан 28 шьжарма тусш, соньщ шпндеп уздж тершщ авторлары Телебаев, Хамиди, Брусиловскийге 6ipirin ж азып шыру усынылады. Кдз1рге дейш кдсиеттеп келе жаткдн энуранымыз eMipre солай келпгп. Мукдн Толебаевтан Айдар атгы ул, Алмас а п ы кдю бар. Мукдн да, Мукрн жазган \"Б1ржан-Сара\" да — б1здщ ултгык, макдганышымыз. О л — ултымыздьщ шадырарын бшкгетш TypFaH альш уъи^гардыц 6ipi. \"Егемен К,азак,стан\", 14.03.2003-жыл. (\"М укднны ц музыка элем!\" деп басылды/ АЗАМАТ AFA Кдамбатгы крламдастар! Курм етп одырман кдуым! ©3i жок,тьщ кез1 жоддем ей, кеш е рана арамызда алшац б а с ь т журген, кеш еге деш н бэр1м1збен 6ipre ел1м1здщ ipreciH кетер1скен, б1збен 6ipre куанып, б1збен 6ipre кдналган, крзак, деген халык,тыц кдйдр-кдсиетшщ аргуына е з таланты мен талабыньщ дэрежесшде азды-кенп улес крскдн, атадан ул боп туып, сол ул деген аткд ылайык, румыр кешкен Сейдахмет агамыздыд 70-ке толган жоктау кунше, еске алу мерейтойына келш отыргандарыдыз — Сейдагадныд дыймас ж ар екен1н, асдар таудай эке болганын, ага сыйлаган irn, im re ж е н с1лтеген ага болганын, ж у р ек сыры н ж а за б1лген жазуш ы екенш, бауыр, дос, азамат бола б1лгенш сыйлау. Сол асыл сез1мдерщ1з ухшн бэрццзге рахмет! Сейдахмет Берджулов агамыздыд эдеби лакдп аты Саид Ахмад едд. О л а т оны \"М ьщ 6ip туннщ\" заманымен, улы шырыстьщ адыз-ертеплерш ен, сикдф купиаларымен нэзж жалгастьфып туррандай керш етш . О ны д ез1 де купиалы, жумбак, кдтпар-кдтпар сыры кеп адам боп кершгенд1 унататьш. Bip мшезгне кулсек, 6ip мшезше суйсшуид ек. Оньщ журген-турганьш, кшм KHici мен с ез сейлесш, эцпме сураганы мен эдпм е айткрнын, уната кдлганы мен кдтыга кэлранын керш-бглудщ e3i 6ip кдеы к, дуние едд, еггец! К ергендердщ кез1 мен кедш н д е кдлды, кермегендер ондаи адамды ендд кер е алмайды. 66

(К&л6ет \"С ен езщ , биш ей ж уруий едим, сондай ек енсщ Foft\", — деп макуай д а бглетш едд, кцсы ны н тауьш, цы бы н келттрш м ацтана да бглупп едд. О н ы ц кдсы нда б айкдп сейлеп, ж ы м ы п басы п ж урупп еддк, кутпеген ж е р д е ш а р т ете кдлмасын д еп кдймыгушы еддк. О н ьщ MiHe3i кдрапайым казакцыц карапайым-ак, Mbre3i едд, 6ipaK, сол м ш езге ол e3i езгешелеу, баскада бола бермейтшдей, болса да байкала бермейтшдей 6ip айрыкдпалык, крсатын. Сол оны баскака украмайтын Берддкулов ететш д е туратын. Сэкец 1933-жылы, 9-мамырда Алматы обылы сы Ж ам бы л ауданындагы Крракастек ауылында, кара казак, шыбындай кдфылран азалы жылдын, арты н ала дуниеге келедд. Ауылда окдды, ауыддыцтэрбиесш кередд. О нжылдыкды 1951-жылы 6iripin, Казак, университетш щ журналшылык, фвкултетш 1956-жылы аякуап, б1рден каз1рп \"Ж ас алаш\" сол кездеп \"Ленинппл жасгыц\" касиетп шацырагына барып крлына калам устайды. 1965- ж ы лы \"К азахстан пионер!\" гэзетш щ, 1970-жылы \"Ленинппл ж ас\" гезетшщ редакторы болып тагайындалады. 1986-жылы \"Ж альш\", 1992-жылы \"Балауса\" баспасьшьщ дерекпр1 болып, халыкдф кдгзмет етуден артык, бак,-дэулет бар, болады деп ойлап кврм еген агам ыз о дуниеге де сол д е р е кп р л ж кдмзметген тж ел ей iccanapFa атгангандай апыл-рупыл к етп де кадды. Сейдагац бекер кеткен жок, б1рталай ш аруа 6rripin Kerri. О ны ц арты нда 6ipiH 6 ip i толык,тырып, 6ipiH eH 6 ip i езгеш еленш тураты н \"Канат\", \"Туйрын\", “К ае ндрым м эцгш к\", \"Лондон ж эне М ехико\", \"Ж урек уйцтауды бглмейдд\", \"С агы ны ш \", \"Е геум н а й за \" а тты с а н алуан такцфыпты камтыган noB ecrepi мен 6ip топ эцпмеср acceaep i мен очерктерр элемде, Совет Одагында, Кдзакртанда етш ж аткан спорт ж ары старынан жазган жедел репортаждары кадды. Сейдахмег агамыздьщ эдеби ецбектер1 мен кррамдык, кдлзметш халы к,та, м ем лекет те кез1TipiciHAe-ак, курм етгей быдд. О л \"Курмет 6eArici\" ордеш мен, Казак, С С Р Ж орарры Советшщ Грамоталарымен, Курмет Грамоталарымен, \"Ецбектеп узддк табы стары уш ш \" м едалм ен , \"Баста узддп\" курметп белплермен сыйапатгалды. Оныц \"Ж урек уйцтауды бымейдГ атты повесш окдмранда, коз алдыца кайта-кайта Сейдахмет арамыздыц 63i елестей бередк Бала кунш ен б1рбеткей мш ездр 67

Ъексутпт Н‘ фквкв-упы______________________ спортеуйпш Бурютбаев эр сезм ен , эр кдллырымен бала Берддкуловкэ удсай 6epeAi. \"Эй, Сейдагад да дэл осындай болган-ау!\" —деп, к е й п т ез1м з керген мшез1 мен бурынты 6i3 кермеген мшезш epiKci3 салыстырамыз. Адыракдйды керем деп адсап, уй iuiiHe де айтпай Алмас агасымен 6 ip re машинага мшш тартып отыратын Саурык, ше? Совет заманыньщ езш де шетелдщ талайын керш, шетелддк атак,ты спортшылардьщ талайымен амандаекдн жиЬанкез агамызды бала куншен ел аралап, жер керуге кумарткдн Саурыдкд кдлай удсатпассыд?! Немесе \"Сарыныш\" повеандег1 Еркебуланды еске туареш ю ш . Ею сезш щ б1ршде экеден тартып бодгай салатын, эке дегеннщ кдадрш бглмейтш Суртаймен акыры тебелесш тынатьш о л да Сейдаранды epiKci3 еске туезредд. ©йткеш ол — экесш \"халык,жауы\" деген к д ар ет жалмаган, экесш мэдп сарьшьш еткен урпакдыд екш . Ол урпадуппн эк е деген сездщ мэш де, магынасы да езгеше. Олар уипн мы на 6yriHri тыныштык, бакдшты eMip — сол экелердщ кднымен, дырш ын емр1мен кррралган eMip. Бул ем1рдщ ep6ip кулю а мен куреппанде сол экелердщ м езплоз узглген Ae6i, орны толмайтын екш ш п бар. О л урпак, экенщ кдлдрш бглген, 6ip керуге зар болып сарынран, басьшан 6ip сыйпауын K yrin зары кдан урпад-ты. Сондыдтан С ейд агад ж азы п оты рран Е ркебуланнан э к есш мэдгз сарьшьш еткен Сейдахмет Берддкуловты кдлай танымассыд. \"Балык.тыд т ш н бакд бдледд\" дейдд кдзак, ©йткеш екеуш щ де мекеш — су. Bi3 де Секендд езгелерден repi езгеш елеу урамыз, е й т к е т Кэддрбек, Куанышбай, Дулат, Акрелеу — бэрЬпздщ де жергег!м13 согыстыд сызымен, жокдпылыдтыд ызрарымен, жетсмддктщ кдындырымен кундадталган. \"EreyAi найза\" noeeci С экедш д буюл румырын арнаран дызмет! журналш ы ем1ршщ 6 ip сатан рана суретгейдд. Bip юнддктен ¥лы Отан сорысына 32 жауынгер атгандырран Ыбырайым деген адсакдлдыц \"Ак,б!лем\" ауылын 1здеп жас журналшы Куат Сейтенов кдншама кдзад ауыльшьщ кэз1рп хэлш, топ адамьшан топалад сорыста айрылган кдншама азалы отбасын кередд. Сорыс салган ж ан ж арасьшан мэтщ ж азыла алмай кеткен Берддкулов мунда да алдыднан шыгады. Сейдагадныд ем1рдеп кеп кдлзьпыныд 6ip кдлзыш спорт

(К м ()ш ед! ю й. © зш щ шарын рана ауылын ел-журткд меш Ьур еткен велосипедпн Туйгын Сураншиев \"Туйрын\" атты повеете ацыры е з е м Кдзак,станды, бугал С овет Одатын элемге ейгш ш dipimui орынра ие болады. Бул — Сейдагацныц патриотгык, романтикасы . \"Кдзак,станныц аты н еепм еген макдуларды сан керген\" Туйгын ecipe намысшыл, 6ip халыктын, е к ш н е екшпп хальщгыц е к ш менмендпепен, менешбей, кемегге кдраса, оран ары да, ж аны да тезбейдь Баскд несыдщ адамын кррлап, кепе-кернеу ж ш ркене кдраган американды к,ты m an 6 epin cyF a лацты ры п жШ еретш Туйгын да Сейдагацныц ез мш езш ен, ер мшезшен елее бередь Повестщ ер сезшен, сейлемшен юрпиаз, ецкейе крймайтын, ш ле салмайтьш, ер, ipi мшездд адамньщ кдылыры а ц к д т турады: айны м аган Берддкуловтыц езшдей. ©зшдж етши бар дегенМ з осы болса керек. Ж азушыныц шеберлш, керкем бейнелеу дереж еа деген бар да, ж азу ш ы н ы ц е з а д а м г е р ш ш п , eM ipAeri е з шыншылдыгы деген бар, булар ылга уйлес шьпып, унеш торыса бермейдь Bipeyai жамандаудан емес, мацтаудан лезет алу — бул заманда ол да сирек кдеиет. © зге т улп егш сейлеу, \"б!здщ ауылда 6ip сыйлы агамыз болды, сол айтуш ы едд\" деп с е з бастау, улкенге деген 1лтипаты н у н е ш алдыга сала ещтме айту Сейдахмет арамыздьщ суйюмдд мш езш щ 6ipi едд. Ж ардайы келе кдлганда, ситуация суранып турганда, пплерщнщ алдында иык, кетерш макуана салган да айып болмас; кдтарыцды, замандасынды табы на мацтау — о л да ею нщ б1ршщ крлынан келе б ерм ейтш ерлж . О ндай epAiicri Сейдагац ecipece ею адамра байланысты жасапты: 6ipi Ш ы цш с Айтматов, екш нпа — Ш ерхан Муртаза. Kp3ip едеби ортадан асып, ж алпы мадени ортара, одан замани ортара тараган \"Адамзатгыц Айтматовы\" деген •пркес бар. ©ткен расырдыц 58-жылы осы тзркесп алгаш айкдйлата крлданран адам ньщ 6ipi, белгам, бастауш ы сы Бердщ улов арамыз болатын. О ны ц 6ip топ шагын андмесшщ жалпы аты \"Адамзатгыц Айтматовы\" аталатын. А ты ныц езн ак, елем ге айкд й салы п туррандай едд. Не айтпары аузын ашкднда кемешнен-ак, KepiHin турран жок, па? Сол елемдд аузы на кдраткдн Ш ы цры скд: \"© зпцзбен заманы 6ip, асып-тегыуге есте жок,\", — деп, мацтанышпен, сыйластыкцен мш ездеме бередд. Будан 6i3 баралай б1летш, асылды ардацтай би\\етш Берддкуловты танимыз. 69

Ъексутт ЧНф/свкв-ут ___________ ___________ Bipre журген, 6ipre кргзмет жасап, ортада да, онашада да сырлас, сыйлас болтан Сейдагац мен Шерагацныц кыр- сырларын 6i3, cipa, тугел туптеп б1ле алмаспыз, 6i\\aipe де крймас. Алайда 6ip н эрсенщ басы ашык; eiceyi еп з крзыдай катар журдт Таты 6ip басы ашык, нэрсе: exeyi 6ip-6ipiHe бас-кез жок, жалпактай да бермейтш, 6ipiH 6ipi жеш жок, крлпаш тай да кршмайтын, кез1м1зше-ак, элденелерге келкпей кдлатын, 6ipax, 6ipiH 6ipi иэ есекке, иэ жалага, титл, кц1лдай кцянатка кцмайтын. Bipi жайында 6ipey\\ep быкрыган, муциген б1рдемелердд айта бастаса-ак, б1ршщ Ke3i еж1реш п, б1рш щ м урты ед1решп ш ыга келетш . Агалардын, yArici, эсш , осындай болса керек-Ti. \"К,айнозой арш ы лы п ж аты р\" атты Сейдагацныц шыгармасы езш щ досы Швкеце — Шерхан Муртазага — арналтан. О сы шыгармасында ол: “Bi3 адамзатгыц нешеб1р ypriaFbiHa у л п ту тар ту л а бойы н да п е н д е ш ш к талай урпак,тан кем , тан ау ы м ы з д елди ген шак,та б1здщ организ!мМ зде пендешш к крспасы нел процент деуден кэймыкцайтын ерекш е тарих тезшен еткен урпакдыз\", — дейдд. ©зшщ де, досы Ш ерагацныц да осы урпакуан екенш ол мацтан етедд. Ш экецнщ шырармашыльпы жайында: \"Бутш 6ip урпакхьщ ашшы запыранын осылай кдрапайым, дэл айту эрюмнщ пешенесше жазыла бермеген\", — деп бага бередь Суйсше, риза болып багалау деген — осы. Bi3 м ацтан а алсак, та, м ацтай б1лмей жатам ы з, ал Сейдахмет агамыз мацгана да, мацтай да б1летш кецпешл азамат едг Ерлж, батырлык, дегендз батыр Kici де кун сайын жасай бермейдг оны намыс пен жагдай жасатады. Кджетп сэтге намы сы ц оянбаса, ж еме-ж емге келгенде батырлык, ж асамасац, ондайда казак; \"Ж а у кеткен сон, балтанды бокда шап!\" - дейдд. Кеше гана кез алдымызда еткен, ал1 еам1зден шыга крймаган, кейб1р ер к е кп эйел кцш, кейб1р эйедгц эруей Kjjn жабере жаздаган, жалпы казак,ты улатып-шулатып кеткен желгокран окцгасын еске альщыздаршы. Мескеуден Соломенцев бастаган зьлдд ком иссия келш апшымызды куырып жатпады ма? Оньщ e3i Крзакртаннан жакры атпен кетпей, Крнаевка кектенщ кф еп, Казакртанды жек к ер щ и р еп кеткен адам емес пе едд. Сол Соломенцев З1лдене 70

'К елбет сейлеп, саусаган шошайткднда, соньщ кдскдйып дэл кдрсысында оты рган С ейдахм ет агамыз: \"Б1зд1 куртадн дэл осындай саусакгар\", — деп салып кдлган жок,па едь Сонда буюл Кдзакртанды 6ip саусагыммен бурш тастаймын деп келген отарлаушы омпиган куш отырып калган жок, па рл1? О ндай epAiKTi тентектж те, тэ р тш а зд ш те, тис м ш ез де жасай алмайды, оны тек намыс, ар мен уяттыц жанартаудай ж арылысы рана жасай алады. Ж елтокраннан кешн де 6i3 оп-оцай, жеп-жещ л жалка тусе крйран ж окды з. 0Ai 6yFbin, aAi ж алтактап жургешм1з кдншама. Бутш 6apiMi3 ашыкзан-ашык, n ip тутьш, б е й т н кузетуге таласып журген Ы райымбек бабамызды б1реулер бак,сы ек ен деп, тары 6 ip e y дщ дар деп, иэ эулиел1гш, иэ батырлырын баса айта алмай буккыштап журген кезде, Сэрсенб1 Д артов альш барран Мукдралидыц \"Ырайымбек! Ырайымбек!\" дастаньш \"Лениншрл жастьщ \" тап ертецп кунп нешр1не жариялап ж^берген агамызды ж урек жуткдн ед1 демеске нендей кумэш мй бар? М ундай кь1л ы к оньщ бала кезш ен, ж т т кезш ен бар. Тары вткен расырдьщ 58-жылын еске туарцрздерпп. Буюл М ысыр от жалынра ораны п, арап ж урты н — мусылмандардьщ туп ордасын — онда да сорыс epri ораган болатын. Сонда: “Мусылман елшщ ецсесш баскдгсы келген империалистерге кдрсы атганайык!” — деп уран тастап, эскери комиссариата^ барьш е з ерюмен арап елш кррраура ж1беруд1 етш ген кш н лейтенант С ейдахм ет Бердж улов пен Kimi лейтенант Ш ерхан М уртазаевтьщ м ш ездерш де к а зак халкдшыц ата мшез1, баба мшез1 жатадн ж о к па ед1?! О ндай epAiKTi ею нщ 6ipi ж асап жатса, кдз1р неге к ер м ейш з, к д ;ф н е г е ес п м е й м 1 з ? Э л д е о н д а й epAiKTi к а ж е т е те т ш , мансабынды, жылы-жумсак жардайынды курбан ететш, халык тардыры кыл устшде турран сын сеттер ж о к па? С ет кеп, март м ш ез aFa аз. Ол кезде де а з болатын, кдз!р де аз. Сол аз асылдьщ 6ipi Сейдахмет арамыз еде Ж атадн ж е р 1 ж айлы болсын! Ж а к с ы yArici ж астарра ж уры сты болсын! Ж е т т с к е келген еске алу тойы к у п ы болсын! 12.05.2003-жыл. М .Э уезов театры 71

Ъвксутан !Нф/(вкв-ум ОРНЫ Б0ЛЕК ОРАЛХАН \"Ж ас Алашта\" \"Оралханньщ б е л п а з м ах абб аты \" атты Оралханньщ \"Кендл к у н д е л т ” ж ар и ял а н р ан н ан к еш н (20.09.03) тврт-бес кун еткен сон, 6ip э й е л т е л е ф о н соръш: — М ею таны дьщ ы з ба? - дедд. Д ауы сы нан тани алмадым. Атын атаганда барып, еткен кундер к ез алдымда децгелене кдлды. Кудай-ау, одан 6epi кдншама заман етт1?! — \" Ж а с А л аш тары ны \" окд>1д ь щ ы з ба? С ол кунделистеп кдаздьщ мен екетмдд с!з рана б1\\еаз, — дедд ол кездеп студент кдлз, Kp3ipri балалы-шаралы эйел. \"Ой, eMip-ай!\" — деддм шггей к у р с ш т. Элденеге екшш. 03iMi3 FaHa бьлетш талай окдпа, талай сы р шпм1зде кетш барады-ау. Бэрш айту, тйгп, мумкш емес. Айткэньщмен, дэл езщ дей еш ы м тусшбейдд. Тусшбеген соч, езшше, езгеш е багалайды. © з к е зе ф мен е з жагдайына кдрай тусшбеген соц, окдра да бутагынан узш алган жапыракдай жалацаш , байланыссыз кдлады. Сондык,тан айтута да журексш еод: ж азыкрыз б1реуддч ж аны н жаралап алам ба дейсщ, жакры ниеттмдд элдекш жамандыкда бурып экете ме деп те крркдсыц, efrreyip, кеп куддк кедерп бола бередд. О р а л х а н н ь щ о л к е з п м а х а б а т ы н TyciHy ymiH, Оралханньщ е з сезш е ж упн у керек: \"©Ai де ж азсам деген ойым бар, эл1 д е бала сушп, урпак, кдлдырсам деген арман бар. \"Кдлай, юммен?\" — мше, осы суракдъщ жауабын шешуге ецсемдд баскдн з1ркдл зьл мурсат бермей тур\", — демей ме? Бул — 6ipey уш ш романтика, 6ipey уш ш \"белгкзз махабат\" болар, 6ipaK, Оралхан уипн еш рлж, тагдырлык, жагдай. Сеге де алмайсыц, куана куптай да крймайсьщ. Алайда ол жагдайдьщ Кудайдьщ куддрет кунпмен кдлай шенилгенш, О рекец Ардак, атты эйелшен Айхан деген ул, А йжан атты кд>13 суйгенш 6i\\eMi3. Оран мьщ uiyidp. Жалпы, Оралхан журткд журю-турысы елден ерекше, ки1м KHici окднау, мшез-кулкдл юсжш ктеу больш кершетш. О нд айы б ар ы бар-ды , 6ipaK, б1ржола солай емес-тш . Ж акдшдай, сейлесе, сырласа келе кэддмп Kici Оралханды б1летшс!ц де, онымен оп-очай араласып кететш оч- ©ткен расырдьщ ж еттсш ы п жылдарыныч басында екеум1з де сей тп к. ¥мытпасам, кдлзмет бабында таныстык, Ол \"Леншишл жаста\", м ен комсомолдьщ орталык, кэмитепнде еддм. \"Ленинипл ж ас\" комсомолдьщ органы едд де, мен 72

сол жастар баспасезше жауап беретшмш. Жакдян араласьш KeTyiMi3re онын, да, менщ де Кэр1бай, Куанышбай, Кэддрбек, CaFaT, С е р ж те р м е н д о с -ж а р журу1м1з д эн е к е р болды. Кдзакртанньщ э р т у к т р ш е н Алматыра келген б1здд эдебиет табыстырды. Эркдйсы мы з бойымызда таудай-таудай кемшшктер1м1з бола тура, 6ip-6ipiMi3Ai4 бойы м ы здагы тарыдай таланпы багалауды басты макрат тутгык, Соньщ аркдсында кдншама рет niidp таластырып, кдншама рет к ер к гт -к ер ы д ес т кдлсак,та, 6ip-6ipiMi3Ai OAiMтугш , екпеге де KjHFaH ем е с ш з. Кдз1р к е л ж п е й кдлсак, K£3ip 6 ip re кдркдьлдасып оты раты нбыз. Кудайра iuyidp, Kp3ip д е сол мшезбен кдртайып келеш з. Бэр1шзде де кею рек, намыс бар, б ш м м ен талант та б ар сияк,ты, алайда соньщ б эрш ен буры н бауы рм алды кзы 6ipiHini opbiHFa к р й ы п келем1з. © й т к е т б!здщ бауы рм алды к, — халкдям ыздьщ 6ipAiri. Е ш к ,ай сы м ы з х а л ы к ,та н б ш к е м е с ш з . BipAiKTi, бауырмалдыкды сакуау — ж еке адамдардьщ эркдшан e3i б ш п, e3i ш еш етш ж е к е м е н ш т емес, ен, эуел1 халыкцык, кдсиет. Халык, уш ш кдязмет ж асап ж у р м ш д еген э р адам ayeAi доскд, туыскд, ж ерл еск е, талантты га бауырмал, xeuiipiMAi болуга м ш детп. Бул — елдцс, ултгык, кдсиет. Б1здд о баста — оты зы м ызда 6ipiKTipreH де, кдз1р — алпыстан аскднда адастырмай келе жаткдн да — осы туаш к. Бул урддсте 6i3re улп боп журген, Кудайра шутар, Кдлихан, Э м м , Сайы н сияк,ты татулык^ары ж арасы м ды агаларымы з да бар. Bip кезде ауыз жаласкрн тэту достардьщ кеш н 6ip-6ipimH, экесш ел^иргендей энггесш кеткеш н е з басым элденеше керддм, xepin те келем. Bip Караганда, олар да м эдениетп, талантгы, 6ipaK, эте кекипл, э а р е ез1мшьл, кенпре алмайды, езгерп тусш е алмайды. О ндай адамдар талантгылырымен халкымызга эте кджет, алайда e3iMmiA, кекш1л м ш езш ен е те зиянды. Bip кд.ьлыгы 6ip кдглырын ж уы п-ш айы п кетедь Оралхан осьшдай керегарлык,тан ада болатын. П енделж осалдыктарын елддк мудеге женддре б1лепн. Ш ы н м э т н д е \"халыкдыц улы\" деген кдсиетп сез сондай адамдарга рана айтылура тшс. Bi3 О ралхан екеум 1з e x i д у р к ш ‘‘m ex icin \" кдлды к, Екеушде де Дулатпкш де. Б ф де Дулат крнакд^д шакдярды да, e3i уш не xeuririri келдд. Bi3 кугпеген жагдайда крнакдсд келе кдлган Мыкдыбай деген кдйнагам ушеулиз баргамыз. 73

Ъвксутан Нффвкв-упы____________________ Неге р е н ж т , неге ту щ л гет K^3ip накды еам де жок, 6ip кезде Оралхан уйге юргеннен-ак, кара аспанды тенддрт кейи женелдд. \"Менщ-ак, жолым болмайды, маган-ак, бар дуние Tepic айналы п турады, бэрш ен кенде калам да журем\", — деп тущлдд. Теп, крймай бара жаткдн соц, мен катгырак, айтып кдлдым: — Т ап с е ш ц б у й т ш ж ы л а й т ы н ж е н щ жок,. Кртарымыздыц алдысыц, атагъщ, абыройьщ — 6api артык, Алсам деген сыйлыгыцды алдын,; жетсем деген кдлзметще жеттщ. Кднагатсызсыц, тойымсызсыц, — деп, жеки орнымнан турегеп кетпм. 0m eyip, ол ундемедг Шамшыл, асау Оралхан басылды да кадды. Кеидкпей Дулат келдд, дастаркэнга отырдык, Не кеткенш е, не келес1 куш, одан кеш н де, еле-елгенше Оралхан ол кунп езш щ ce3i мен м енщ сез1м жайында лам демей кепт. Тек дастаркан басында екеум^з де аз-кем томсырайып отырдык, та, б1раздан соц дурмекке 1лесш екеум^з де дурюреп, курюреп, тук болматандай боп кетпк. Содан кеш нп жылдардьщ б1ршде, ортамызда Райымбек Сейтметов бар, тагы Дулаттыц дастарцанында отырганымызда, Алматы кеш елерш щ атын езгертш жаткднга байланысты Оралхан к а п ы 6ip кекесш свз айтып калды. М ен ундем есем де болатын ба едд, 6ipaK, ез1м касиетш е бас иетш аруацтыц киесш сыйлап, дереу Оралханмен келкпейтйпмдд айтгым. Бул жолы алдыцгы кездепдей кызуланбай, б1рзак,з1лденш айтгым. Оралхан тагы ундемей калды, езгелер де ундемедг Одан кешн де Оралхан маган не екпе, н е ренин айткан емес. Cipe, в з сезш щ сел агатгау ш ыкданын ацгарган сеюлдд. С ол ею жагдайды еске алган сайын мен оныц imid мадениетшщ мыкды болганына к е з ж етю зем ш . KiciHin нагы з м эде н и е тп л ш взш-ез1 билеушде гой. Ж алган намыскрйлык, сокдар кеюшлддк Оралханда жок, едд деп ойлауыма осы ею жаедай нык, сешм бередг Абайламай айтып калганыныц езш алпыс жыл KppFaiman, сол уш ш жак,тас жинап, TepiciH дурыс етуге ты ры саты н ты рыск,ак,тар толы п ж аткдн зам анда Оралханньщ е й т т ез кате шюрш крлма-крл жута крюы Kici ка1зьшарлык,-ак, кдалык, емес пе? BipiHuii жагдайда мен д е оны терец тусшбей кдлдым ба екем деп крркам. Кдарыктан асканша езппц бала суймей келе ж аткдны на iim eft к е й т жургеш нде, менщ сез1м ж аны на инедей кадалмады ма екен деп кудпсгенем. BipaK, 74

'К м ^еш болар ic болып KpifraH соц, ол жолы Оралханнын, аскрн устамдылык, керсеткенш е epi суйсшем, api кдйран калам, © згенщ сезш е, iciHe р иза болмаса, О ралхан ойы н сол сетге- ак, ipiK neft айты п салатын. О л он ьщ MiHi емес, MiHe3i едь Баскдлардьщ езш е де бетше айтып салганын ол намыс Kepin, кек сакуам айтын. О л д а о н ьщ айры кдга, о кщ ау жаратылысы. Ондай мшезд1лер алдымызда да, соцымызда да сирек. © згеш са н -с а к д а кд1жыртып, эз1ддей Minen отырганды унататындардьщ Ke6i ез атына айтылган жарты ауыз шымшымара шыдамай, жарылып кете жаздайтынын 6apiMi3 д е кер ш келелпз гой. Мшезс1з адам ж азуш ы бола ма, оньщ мшез1 де оцай мш ез емес-'ri. Кейде тарыла кдлатын, кейде ж айы ла калатын кезш к еп керддк. М ен Телен Эбдж овпен у ниверситетге 6ip re окэддым, сондык,тан оны м ен О ралханнан буры н доспын. О йламаган жагдайда \"Казак, эдебиетГ гэзетш е Телен бас редактор болып, бурыннан сол гэзетге icTen кел е ж аткдн О ралхан OFaH оры нбасар болып кдлды. С о нау \"Ленинш1л жаста\" ктегеннен 6epi e3i баулып, 63i кдмкрр болып келе жаткдн Ш ерхан кекесш еде \"газетгщ атагы Ш екенде, та т а р ы б1зде” деп отыратын О ралхан бас редакторлык,тан бул жолы кдтгы-ак, дем еткен едь оньщ p eri келм ей кдлды. Оран ол ка п ы ренжрдр T im i, оны сы н Теленге де, 6i3re де б1лд1ре кейш журдь \"Эй, арамыз осы жолы ажы рап кетер ме екен?\" — деп куджтенш-ак, журддм. Акдьл, ш н ез, б ш м , медениет дегендердщ бетке ш ы ры п, б1рдеме б т р е т ш тусы да дел осындай сэт крй. Осындай туста мен \"Жалын\" баспасына дерекпр бола кдддым. Алдын ала айтпай, телеф он да сокдай, тетеннен- гетен Телен мен Оралхан меш кутгыкуап, кешюсш уйге Kipin келдь О й, сондагы куанганым-ай! Кудай-ай, катар адамдардыц сыйласы п катар ж ургеш кдндай ражап едУ Ею талант иыкуасып, 6ip-6ipine кдюметке бола кдф га кабак, керсетпей, eKi езулер1 ею кулакына ж етш Kipin келе жатканда, журепм жарыла куандым. Ол кезде Оралхан балалы-шаталы. Дастаркан басында азь\\деп: — О ралхан, ендд сен ан а у болм ады м , м ы н аны ала алмадым дегенд! дорар. Кудайка uiyxip, Kpaip сенде 6epi бар. CoFaH сенщ е зщ н е н бурын 6i3 куанамыз. К ейде сенщ кабаш ца карап: \"Бала-шарамыз ymiH!” — деп тост айта 75

Ъвксушан Нфквкв-улы______________________ алмаушы едж, Кудай ол ттлепшзд! де б е р м - дегендд айтып тастадым. Кербугыша басын нгулрып, 6ipeyAi жакдырмаса 6ipece шацыракдд, 6ipece босагага кдрап, б!рак, эл п адамныц бетше кдрамай сейлейтш Оралхан: — С ен дурыс айтасьщ! Тэуба! — деп едд. ©3i тура айтцанды унататын О ралхан тура сез айтатындардан Tepic айнала крймайтын. © п рж крлпаш, арзан мадак, оны ц аузы нан iiiMFa бермейтш. Унаматан 6ipeyAi не б1реудщ кылырын 6ip сезбен есп рте т1степ алып отыра беретш. Соны сол арада айтып тастамаса, элдеб!р ececi кететшдей шыдап отыра алмаушы едь BapiM i3 к,атты с ы й л а й ты н 6 ip э н п п б ауы ры м ы з ортамызда э н салды. Бул жолы шаршап, даусыньщ depexeci болмады. Bipax, 6i3 еж елп эдетонзбен э-э десш сыр бермей оты р ек, \"Бакы ра бергеннщ 6api эн бола ма?\" — деп, О ралхан э з ойы н айты п салды. Bi3 оны еспмегенсш , ундемей кутылдык, Жалпы, Оралханньщ ондай \"ерке\" мшезше, эрым эртурл1 тусшетш кеддр-будырларьша Ш ерхан к е к е а ecipece шыдамды болды. OFaH шан, жуытпайтын. 1шсшщ кдй кд1лыгын да кдщк, етпей кетеретш , мандайыма бауыр кд«т ceHi жазган Кудайга мен ризамын деп, ш еказ кейдж таныткдн Ш экепдей баска аганы мен эл1 керген де емеспш, еспген де емеспш. Оралханньщ шьп,армашыльпъш талдаура, таньпура 6ip ккодей кд13мет жасаган — Сагат Эппмбаев бауырымыз. Exeyi \"Ленинипл жаста” 6ipre icreAi, ездер! кеп уакдгг кэрпп турды. Ж елтокран окцрасынан кеш н кеш пш ей Оралхан 6ip себ е п п е н бэр!м1здД к р н а к д а шакдлрран. С онда Сагат маркум М ескеуден келген, ез1м!зден шыкдан ш енеуш ктердщ кдзак,тарды кдлай \"калбит\" деп турып бокуаранын айтканда, нанар-нанбасымызды бглмедж. “Е й кассета менде тырулы жатыр, керек кезш де жарыкда шырарам\", — деген-дд. Оньщ 6epi баярыда куртылранын кэзф шамалаймыз. Ж алп ы , О р алхан эл д е к 1мдд eAin-em in унататынын, жакры керетш ш желгалдеп айта бермейтш, ондайды ол кддльпымен рана танытатын. Сагатгы ерекше сыйлайтыны да сондай ic-эрекеттерш ен бпйнетш. Кдлихан агасын айрьждпа курметгейттш де еркелей сейлегеншен сезыетш. 76

<К вл6т \"К,азак, э д е б и е т Г г э з е т ш б а с ц а р ы п о ты р га н ы н д а, астананы Алматыдан Ак^олага кеипру кджетгатн жуйем турде 6ip макдладан кейш 6ip макдла 6epin крзтаган О ралхан болды. Б1рде-б1р газет, 6ipAe-6ip р ед актор дал ондай табандылык, керсеткен жок, Ол м эсел ет арнайы тапсырма алган адамша кетердь Ал оныц вте кереген кезкдрас болганына квб1шздщ к езы оз ендд-ендд рана ж етш келедд. Алраш к,азак, т и й н щ м эр те б е ш ж а й ы н д а м эсел е крзгалганда да ол кезде \"Кдзак, эдебиетшде\" орынбасар Оралхан ортамызда Эбдуэли Кдйдаров агамыздьщ кереген niidpiH уагыздаушы болды. Курылмак, кргам ны ц аты н “Ана тш \" деп атау керек пе, \"Кдзак, т ш \" деп атау керек пе деген туста зиялы кдуымныц бшик басында журген дуалы ауыздарынын, ©3i саясаткд жалтакуап, \"Ана т ш \" деуге кдрай к цсая бердд. Кдскдйып академ ик Эбдуэли агам ы з гана \"Кдзак, тш \" деудщ дурыс екенш дэлелдеп бакуы. Гэзет бетшде ол юсшщ сезш Оралхан батыл крлдады. Акдфында Эуезов театрында еткен алганпды сиезде кргамньщ аты \"Кдзак, т ш \" боп аталды. Kp3ip айтуга оцай болганмен, ол кезде \"Кдзак, тш \" деген атты бар дауыспен урйспей- кррыкрай айту да оцай болмап едд. О л жегцсте О ралханнын да езшддк орны бар-ды. Кдтар ескен, кдтар ж урген 6i3re Оралханньщ ©3i кдшбат. Ол ешкдшан ел мудесш арзан атак, жещ л беделге, ж еке бастьщ кеп мен мшше айырбастаган емес. О л да езгелер сиякды артык,-кем сейлеп кдлатын; кейде 6ip кцшыгы унаса, 6 ip KbiAbiFbi у нам ай д а кдлатын; 6ipaK, кдзак, м у десш е кдтыеты туста ол к ей б1реулерш е к 1б 1р т 1к те м е й тш де, кумшж1мейтш де. Онын, кдй ж ерде де ойындагысын айтып салаты ны талайды сескентетш . © зш щ сезш е, iciHe e3i куджтенетш дер одан ыгъгп журетш . Адам уш ш мушел ж ас Kpyirrri деген р ас болса керек, ол мушел жасында дуниеден озды. Елу ж асы н 1994-жылы елше барып тойладык, Opi асын бергендей аза тутгык, \"Жетп жетзмГ — ж е-ri досы бардык, Ш ерхан атасы мен Кдлихан KOKeci ортамы зда болды. О л canapFa мен \"Ж алы н\" баспасы сол кцгста гана алган с у ж аца \"Раф\" м эш инеам ен шык^ым. Тобымызбен 6ipre отырып, энпме-дукен курып баруга крлайлы болды. Кдсымызга 6ip-eid ж ецы машине MiHreH iHiAepiMi3 ыесп. Ж о л Талдык,орган обы лы сы н басы п етет ш 77

Ъвксутан 'Нфкеке-утл болрандьщтан, мен сол обылыстьщ баласы болтан соц, алдын ала обылыс басш ысыньщ орынбасары Гулша Тэщ рбергенк^зына телефон coFbm, жол журш бара жатуымыздьщ мэн-жайын ай п ы м . Кдй куш, кай сакатга, кднша адам, кднша мэшинемен шыратынымызды Гулша тэптшггеп сурап алды да: Б еке, 6 ap i ойдагы дай болады. ^К ш ттерге ез1м хабарласам, кутш аламыз, — дрлГ К дшан K63iM кергенш е iim-ей кдуштенш-ак, кедлДм. Ш ети ауданнын, ж ттгер1 Мущлрра жетпей жол тосып турранын кергенде, журегтм орныга бастады. Одан аргысы тштен тамаша: эр ауданнын; басшылары езш е д е й п т ауданнын, шекарасынан топтана кутш алып, аягымызды ж ерге типзбедй Берш де аткд мшпзш, дэм! мен ойын- сауырын алдымызра тостырып отырран Оралханньщ аты едд, Кешюсш кезш де Шокдн к^зьпдсдн, орыс эписерлер1 эдеш барьш эдемшгш керш кдйткдн Ойжайлаура ат басын ттредш. Ол арада комсомол кдозметш катар аткдрган Кдлиолла Турганбаев деген дос ж ш т д ерекп р екен, ол 6i3re бал ш арабын татщлзып, Ойжайлаудьщ таза ауасында демалтгы. Гулш аньщ тап сы руы м ен к,айтар ж олда да талдыкрррандык, азам атгар 6i3Ai 6ipiHeH-6ipi е п а з ш ала отырып кдрсы алды. Сейтш, Оралханньщ елу жылдырын талдыкрррандьщгар да ез жерлесшщ тойындай епозген ед1. Бэрш щ басы-кдсында болтан Кдлихан Ыскдк, атамыз сонда басын шайкдп: — М ен е зш булай уйымдастыра алмас еддм, — дегеш еам де. Жеттсулыкзарра арамыздьщ, cipa, риза болтаны шыгар. Нурмолда Алдабергенов агамыздыц атындагы ауыл кдйтар жолымызда уй Tirin, елендетш куткен едь Соньщ 6epi \"Оралхан — елдш улы\" дегендд ашулн таныткдн. Елш, ж ер ш керген соц, кекеш ж зден баскдша, таудьщ аскдк, табигаты мен орманньщ кдялшыл к е й т сомдаган Оралхан кетпей крйды. Онын, мшез1 туран ж ерш е тарткдн екен. Кдтонкдрагайдьщ кдльщ орманы мен Букзырманьщ асау агысы, Рахман кдйнарыныц тау успндеп сулу да тэкаппар бейнеа, Шьщрыстайдыц шыныдай шырт-шырт сына ж аздап турран таза ауасы Оралханньщ бойында бЬдщ де yAeciMi3 бар дегендд б ар болмысымен 6iAaipin туррандай ед). 78

%ejrf!em Эйгш сыбызгышы Шанак, Ауганбаев акракдлдыц баласы Оралханга иэ нагашы, иэ ж иен болып келед! екен. Сол Kici 6ip тобы мызды авсгриялык, туткы ндар салган буралац жолмен кдрагайлы ш ьщ ньщ басына ш ырарьш, бултпен ттзе крса кдтар оты ртазыл крйып, алдымызга дастаркдн жайды. Оралханныц ер мш езш шындаган осы тау, осы булт дегендей астар бар e,ai онысында. Т ау устш деп ж азы кды ц сик^фын б1реудщ айткднынан ешкдшан тусшбейсщ, оны тек керу керек. Кун батып бара жаткднда жазык, жердщ успнде турсац, кун батьш бара ж а гкдн кекж иек жердщ ец m e n кусап KepiHeAi; ал тау у с п н е н ецкеш п б ара ж аткдн кун ушы-кцырсыз кец дуниенщ 6ip ж ы кды лына рана бурынып крлрандай эсер кдлдырады. Т а у — щ л жетпейтш, кщялра кцял устейтш , к у ннщ ш ы кддны да, баткдны да езгеше жер. Оралханныц туган жер! — сондай тау. Ж асырак, кез1кйзде 6ip-6ipiMi3re крнакдд барранда, эркдйсымыз эн айтып, дастаркднга курмет жасайтынбыз. Акрелеу: \"А йналайын Кудайым, Heci6e бер!\" — деп суцкыддаса, Куанышбай: \"Bip \"теректе\" бес алма\", — деп адасатын, Кэр1бай: “К у м с куман-ай!\" — деп ацсайтын, Телен ацыратып куй тартатын, Дулат та \"Кулэндасын\" бар дауысы мен “ш ы ркэп\" к еп ж1беретш; кэз1р ендд 6apiMi3 байсалды кдлыпкд тусе бастаранда, кудая тоба, Кэддрбек энип болды: айт десен; д е айтады, айтпа десец д е айтады: \"Bip эн салып Э лекец б е р деген сон;\", — д еп гужыдейдд. Сол 6ip сер1леу кундер1шзде басын 6ipep шайкдп ж1берш, Оралхан да: \"Кдрарай басьга кессец, шолак, екен, Адамдар 6ip-6ipme конак, екен. Агажай, Алтайдай ж е р кдйда-ай!\" — деп кря беретш. О ньщ iuii де, сырты да Алтайр'а сыймай туратын. Заукы соккэнда, жабыла, ж абыса сураганымызда, басын 6ip пгулрып тастап, \"Ш уганьщ бел п сш ” ж аткд айта женелупн едв Крна1д<э шацы ра кдлсак, Оралхан: \"Тегш шацырыс па, жок, па?\" - деупп едд эзтлдеп. О ны сы 6ip окцгага байланысты ма, жок, ж ай жолдастык, шакцгрысыц ба дегеш едв Ж азуш ы реттнде де, ж е р л е с п п жарьш ан да Алтайдыц азаматгары Оралханды айрыкдна курметгей/у екен. 2003- жылы кьфкуйекте ол 60-кд келер едв Алпыс ж ы лды рын этап еткен ел-журты Оралханныц Шыцрысгайдагы е з ушн м ураж ай eTin, о н ы ц алды на О р е к е ц н щ у л к ен M yciHin орнатты. Осы ауылдары уйленген ap6ip ж ас Оралханныц ескертк1ш1не гул крйып, тэщ рден: \"О ралхан арадай 79

Ы срт н <Нф1як1-фм___________ __________ талантгы, атакцы ул-кдга суйпзе квр!\" - деп сурамакдш. Демек Оралхан эл1 де е з ауылында елпр cypin жатыр деген с е з . Белкдрагай орта мектебше Оралханньщ атын бердд. ©стш Оралханньщ екпшп em p i ел1мен, жерш ен 6ipre ал1 г жасап келедь 1993-жылы О ралханньщ Унддстанра бара жаткднын CepiK Эбддрайымштщ уйшде крНакрга отыртанда ез аузьщан кездейсок, есцддм. С ощ ы рет двмдес болып отыр екенб1з. Тэкаппарлау, менмендеу кершетш , сол xepiHici езш е ж арасьш туратын, ал шын мэншде адамды суйш, адамды унатуда еш тэкаппарлык, пен менмендш жок, Оралханньщ орны 6i3 уппн эркдшан белек, ейгкеш 6i3 кезкергендермз. \"Ж ас Алаш\", 04.11.2003-жыл. С03 - ХАЛЫК.ТЫЦ КДЗЫНАСЫ Кдзак,ттлш кдстерлеп еткен, жазран окулыры 30-40 жыл j бойы кдзакуьщ ул-кдпын сауатты жазьш, сауапы сейлеуге уйреткен профессор М эулен Балакдев \"Зерде i баспалдактары\" атты сонды щ тэбш былай аяк,татан екен: j \"Ж ас келш кдлса да, жазран йтаптарым мен тэрбиелеген шэюрттер1м аркдллы эл1 де халкдш а кдюмет ете беремш деп ойлаймьш\", — деггп (\"Ж алы н”, 1992). Б1з бул юс1ден, кдзак, тш н щ yripi м ен нуктесш тугендеп еткен К екен Ахановтан, О рьшбасар Телегеновтен, 1смет К ец есб аевтан , Ы бы райы м ж ан М ам ановтан, тары баскдлардан дэр1с алдык, Тьддщ уш ан-тещ з хальщтык, кдзына екенш, оны еле-елгенше мукдат мецгеру кджет екенш солардан уйренддк. Кдз1р, еюнппке орай, экономика рана емес, т1л сауатгыльпы да темендеп кеткенш керш, сол к д си етп агалар уйреткен, кдзак, т ш н щ курдел1 ереж елерш е жатпайтын, о рта сауапы лардьщ ep6ipi бглуге THic ж ардайларга рана к е щ л аударуды ж е н санадым. Н еп зш ен \"Егемен Кдзак,стан\", \"Ж ас алаш\", \"Кдзак, едебиетГ, \"Ана TiAi\" гезетгерш окд отырып, халкдгмызра ете-м ете кед тарап отырран бул басылымдардагы кдтелжтерге кез жума кдрау да кдтелж болар деп уйгардым. ЕндД мысалга кеш еш н. \"Bipax, к етер ш с пэрмендене тусп\"; \"Ал, усак,-туйек нэрсеш тэптшггеп жаткдш келмейдГ;

% ел^ет \"Эйресе, жастар не ютерге бымейдГ; \"О йткет, онда халыкдъщ болашагы, ум1т-сешш жатыр\"; \"Сондык.тан, кейде шеж1ре ж азуга ты йы м салу кер ек деген де niKip еспледд\"; \"Алайда, республикадагы кдлы птаскдн кдз1рп ттлддк ахуал...\", \"0ркд1лы ойлайтын, 6ipaK, HHerrepi ту зу е й таланттыц татулыгын кеппрмейдГ; \"Егер, ep6ip халыктын, тарихтагы орны...\" \"Колония ма, элде, баска 6ip тузеу м ек ем еа ме\"; \"Ол кездерт ягни, еткен гасырдьщ елушип жылдарынын, ортасынан ауа\"; \"Орны жок, емес шыгар, дегенмен, мундагы басты себеп...\" Kopin отырсыздар, ж огарыда ерекш елеп керсеткен сездщ 6api барлык, гэзетте кдястырма, кэратпа немесе одагай с е зд щ eMiAeci б о й ы н ш а yripMeH а ж ы р а ты л ы п жазылган. Ал булар кдлстырма да, одагай да, кдратпа да емес, шылау сездер. “Qcipece\" гана демеулж, калгандары — жалгаулык, шылаулар. Шылаудан кейш де, шылауга дейш де упр крйылады деген ереж е казак, ттлшщ грамматикасы жазылгалы 6epi болтан емес. Bipax, керш отырсыздар, барлык, гэзеттм1з демеул1к ж ен е жалгаулык, шылауды у прм ен аж ы раты п ж азады . Н еге? Акдяр шылауды у п р м ен аж ы раткан сон,, септеулж ш ылауды д а неге е зг е сездерден упрмен ажыратпайды? Б ай к дп к а р а с а м , гэп ок,улык,та, ок,улык,ты ж а з г а н галымдардын, солкдялдак, ереж есш д е ж ен е керсеткен мысалдарында сеюлдг С.Исаев, К .Н азаргалиева, Ж .Д эу л етб еко ва ж азган 6- сыныптьщ \"К азак,тш \" окулыгына к е з салайык, (2002-жыл). Мунда: \"Ш ылаулардьщ кегашлш ездер1 катысты сезден белек жазылады ж ене Keft6ipi дефис аркрмы жазылады\", — делшген (183-бет). Бул ер еж е, эрине, септеулж ш ы лау ушш дау тугызбайды. \"М ен ж азбай м ы н елендд е р м ек уш ш \", \"Сен сагынсад ай сайын, мен сатинам кун сайын\", \"Ж ете алмай муратыма зар илеймш, Эуелде хак, тагала ж азбаган соц”, — деп, иш кентайымы здан epi айтып, epi ж азы п д аг д ы л ан г ан д ы к ,г а н б о л а р , б у л ш ы л а у д ь щ eMiAeci газепш лердщ де, б1зддц де, галымдардын да басын кдтыра крймайды. Алайда \"белек жазылады\" деген сез упрдщ крйылатынына да, крйылмайтынына да к етл д ж бере

Ъвксутан Н( ф1сеЬ-ты_________ ______ ^ алмайды. О ны ц успне ж эне, мен (бен, пен) шылаулары хакында окулыцга: '...бул жалтаулыцгар байланыстырган сездер мен сейлемдердщ арасына упр к,ойылмайды\", - делш ген (184-бет). Бутан кдрап, баска шылауларга упр крйылады екен деуге де болмай ма? Б1здщ ойымызша, ереж енщ дэл булай булдыр, б1ржакды айтылуы шылауларды сауатсыз жазуымызга басты себеп СИЯК.ТЫ. М уны аз десещз, осы окулыкдыц езш де шылаулардьщ ем1лес! э р жерде эр турл1 жазылган. Кдте жазылган окулык, кдте мысал келпрген талым, кате уйреткен мутал1мнен келш кд ге жазатын 6i3 шыгады екенб1з. \"Ятни, мэт1нде айтылтан о й -тю р д щ , белгШ 6ip шыгармашылык, жумыстьщ...\" (9-бет); \"Ятни, сез дегеш м з...\" (10-бет); \"Демек, сейлем 1ш1нде оньщ белпл1 6ip M ymeci бола алмайды” (55-бет); \"Ал, енд1 тыныгайык,\" (143-бет); \"Ол, ecipece, футболды сондай ж акры квредд\" (181-бет); \"...ттл аркылы, acipece, ана пл1 аркцглы игер1лед1\" 13- бет); \"Ал, айт кдцбакдъщ не дегенш\" (196-бет). Окулык,тагы мысалдарда шылаулар непзш ен упрмен ажыратылмай жазылтан, алайда, к ерш отырсыздар, кейб1р шылауды окулыцгыц ез1 де упрм ен ажыратып керсеткен. О ны керген окушы, эрине, с1збен дауласа кетедд жэне жещлмейдд де. Ж огарыдагы мысалдарта карал отырып, ш и ю л ж тщ туб1 окулы цтан ш ы гып ж аткдны на кез жетк1згендейм1з, 6ipaK, окулыкд-ан олкылык кеткен екен деп, буюл гэзепм1зддц шылауды баскдмен шатастыруына жол беруге бола ма? Гэзет басшылары, кызметкерлер! ана ■пл1м1зд1н1 м эртебесш сауатгы ж азу аркщлы да кетеруге тш с крй. Латын картоне квшем1з деген алашапкдшдык, соцгы кезде емыеге кещл белудд курт босацсытып ж1бердд. Алайда к а р т езгер генм ен, тгл езгермейдд, е з тшм1зддц yrip- нуктесш е д е т н ез1м1з, е ц алдымен сол плде сейлеп журген 6i3, оныц пшнде гэзет пен журналда кызмет жасаушылар эзгелерден бурый ие болуга мшдетгМз. Халыкка кызмет ж асау деген, awreyip, казакдыа сейлеу деп, тым карабайыр карамай, плддц сауатгы жазылуы мен айтылуына да мэдени epi тылыми биж тж тен карауга ттсгаз. 82

А кдр айтып кдлган соц, 6-сынып окулыгына тары токуала кетешн. Менщше, окульщга шала айтылран ереж е окушыны ем1рбакц адастырады. Сондьщтан ондары эркдлылык, пен булдырлык, талай кдтелжке терю н болады. \"Ал д а (де, та, те) шылауы б елек ж азы лады ',(186); \"■ПлМзде -ак, -ай, -ау, -мыс(-ш с), -ды (-д) демеулжтер1 e3i шылауында жумсалгаы, ярни езш е н бурьш турран сезбен д еф ис арк^1лы ж азылады. М ысалы: \"взщ -ак ,б ар !\" — д е й д окулык, (189 б.). Алайда \"-дары\" ш ы лауы туралы лэм жок, BipaK, 6i3: \"Т ы н ш ы р а р с ы ц с е н -д а р ы , с а б ы р к д л с а ц азырак,\", — деп, оны д еф испен ж азам ы з. Г азет те: \"Солай болса-дагы аса курдел1 саяси шеш1м\", — деп ж азады (18.11.03). Алайда орфографиялык, сезддкте: \"дары (шыл.), мен даты, сен дары\", — деп дурыс к ерсеплген. О нсы з да \"дары \" ш ы л а у ы “д е ” ш ы л а у ы н ь щ с и н о н и м ! екен1н, сондыкуан \"де\" шылауы кдлай жазылса, \"дары\" шылауы да солай жазылатынын пайымдаура болады емес пе? \"Тыншырарсыц сен де\", — деген сез гой. Окульщга api шылау, api септзк, api жалгаулык, ш ылау (177-бет) ретш де керсеттлтен, 6ipaK, неге олай екен1не еш туош ктеме бершмеген. Бурьшры окульщтарда api, элде, не, нем есе, иэ (я), де ш ы лаулары к,айталаны п к,олданы лса, ут!рм ен аж ы раты латы ны айты луш ы ед!. М ысалы; К уаны ш бай екеум1з api доспыз, api курдаспыз. Элде кермед1 ме, элде танымады ма, амандаспады. Куш бойы не Куанышбай, не Кэдф бек хабарласпады. Ал егер кдйталанбай, e ip -ак, рет крлданьмса, yrip крйылмаушы е д . ©йткеш онда олар мен, ж эн е ш ылаулары сияк,ты тец герм е м анге и е болып, \"б1рынрай муш елер мен ыцрайлас м а н д сейлем дерд байланыстыры п\" турады (184-бет). О ны ц м ы салы н осы окульщтыц ез1нен-ак, табамыз: \"...оны T ycipin те айтура немесе жалгаулык, мэнш де келгенде... алмасты рып та крлданура болады\" (186-бет); \"... к н э п окцды не м е с е уй жумы сымен айналы сып к е т е д \" (179-бет); \"...сан ес1мнщ 6eAiMi ш ьпы с я ш к с е г т к т е жумсалады\" (83-бет);\"... эдеби т1л квп ш ш к ке -iyciHiKTi api б эрш е ортак, болып к е л е д \" (8- бет); “6epeKe-6ipAiKTi мак,сат е тк е н е тк !р д е ем 1рш ец ш еш ен д к сездер\" (6-бет). Алайда бул ережегац бул окульщга неге айтылмаганы TyciHiKci3. А вторларды ц оран м эн берм еген1 м е, эл де окульщты жец1лдеткен1 ме, элде бурынгы авторлардан 83

Ъексутан 'Нфкекв-улы__________________ ^ баскаш а окулы к ж асатандары н эйплеген т-ypi ме, ш бьлсш?! Окулыкуа айтылмаган ереж еш эрюмнщ эр жакдд тарткмлайтыны да, э р сакдд ж упртепш де тусппк-п гой. Сондык,тан б ш м Heri3i окулык, болтандыктан, бурынгы сапалы окулыкгардан кдз1рп шала окулыкгарта кдрай неге ш егш геш и б з д е TyciHiKci3. Bip е ю ш ш тк п , аталмыш окулыктьщ мысалдарьшда б1р1зддлж жок, Кейде тыныс 6eArici кдте крйылган м ы салдар да кездесед1: \",..жеп койганын, дуры с болтан, a p i сауап болтан\" (100-бет), Окулыкуан кеткен мундай олкылы ктарды тузету гэзет- ж у р нал к ы зм еткерлерш щ крлынан е те жак,сы келедд, е й т к е т олар ж урт алдына кун сайын шытады. Сондыкдан к д лам герлер о сы 6 ip халыкдык, icKe журд1м-бардым кдрамаса, ппрюн! Тыныс белп ец алдымен дурыс ыртакден, дурыс мэнерде оку уш ш кджет. Кдзак, тш н де кдратпа, одатай жэне кыстырма сездердщ тыныс белплер1 б1ртекп крйылады. Уш сездд — кдратпа, одатай, кдгстырма — шартгы турде мынандай терт бурышпен □ белплесек, онда олардыц свйлем басында, сейлем ортасында ж эне сейлем аятында келуше кдрай тыныс белг1лер1, ятни у п р былай крйылады: 1. Басында □ , ... ; 2. О ртасы нда ... □ , ... ; 3. Соцы нда .., □,. Б1зд1 устаздарымыз, уйренуге оцай деп, осы улпмен окдггкэн едд, одан бупн неге бас тартамыз? Тек бул уш сездщ турлерш шылаумен шатастырмау кджет, ол ушш шылаулардьщ ылти да езге сездщ шылауында журетшш, ал кыстырма сездщ сез арасына кыстырылып туратынын аж ы рата 6L\\y тана керек. ©ю шшке карай, шылаута кыстырма сездщ тыныс белпсш коятын газет-журналдар кдкпырма сездщ езше ез тыныс белпсш коймайтын болып жур. Мысалы: \"Мумган б1лмегеш де дурыс шыгар” (16.10.03); \"Айтпакщы умытып барады екенб1з\" (23.10.03); \"М еш чш е ш ет елдисгерге 6ip пайыз да улес бермеу керек\" (14.11.03). Ереже бойынша мундагы кдгстырма сездер езге сездерден упрмен ажыратылуга тшс. Ендд 6ip кьшжылтатын кдтелж — ретп к сан есш нщ жазылуы. 6-сыныптьщ аталмыш окулыгы: \"Ретпк сан ес1мдер арап циф рым ен бер!лсе, -ыншы, -шип, -ншы, - ш ш журнатыньщ орны на дефис (-) крйылады. Мысалы: 84

О л 6-кдтардан оры н алды\", — деп накда-нак, ж азран (79- бет). Ал гэзет-журналдарра кдрасак, баскдша. Bipi \"Кдгркуйектщ 4-uii ку ш тан ер тец п сагат сепзде\" д есе (23.10.03), е ю н п п а “С о л кггэптщ 240-ш ы беттнде\" (29.10.03), тары 6ipi \"1-nii оры н, З-m i о р ы н \" (31.10.03), \"Ж обаньщ 1-uii бабында ж эн е 12-ini бабында\" д еп жазады . Бул арада окулыщгыц еш к ш э а ж ок, емдлеге енж ар кдрайтын журналшылар юнэлй Бул кдтелж — шдетке айналып бара жаткдн кдтелж. Кез1 уйренген ж у р т кун1 ертец дурысьщньщ езш бурыстан ажырата алмауы мумюн. С ощ ы кезде кей газет есеш ж сан еомдд рептк сан ес1мнщ емдлеомен шатастырып жазатьшды да шырарды: \"Раддов 5-томдык, ютэп шырарды\" (14.11.03). М уны се зб е н жазсак, \"Раддов б есш пп томдык, ютэп ш ырарды\" болады. С ол газет сол немершде \"2-том ю тэп шырарады\" деггп, дурысы \"Ею том (екппш том емес) ютэп шырарады\" гой. Тел сездщ тыныс белпсш де тугел крймайтын болып барамыз. Тырнакдпага алсак, тел сез екенш ерекш елесек болды гой дейтш сеюлддмаз. М эселен, \"©з1мдд кдлай устауы м кер ек?\" деген суращгар кесе тура кдлды (20.10.03). Т ел сезд ен к еш н крйылатын сызыщпа крйылмаган. \"Унддстанньщ рухани байлыгы куштт, ондай байлык, ешюмде жок,\" дедд олар\" (25.10.03). Т ел с е з б й к е н н е н кеш н у п р де, сызыщ па да крйылмаган. \"Турю халыкуарын б1рйспретш... идея еш уащытга болтан емес\" деген сез\" (04.11.03). М унда д а \"емес\" с е зш ен соц упр мен сызыщпа крйылмаган. Бул кдтелнсгер д е э р гэзетгщ бетш де e p in жур. Т ел сездщ ереж еа ежелден келе жатыр, ода юна жок, дурыс жазбай ж у р ген ез1м1з к1нэл1. ©к1н1шке о р ай, м у нд ай к д тел ж аталмыш окулырымызда да кездеседд екен: \"Кдш, жат!\" деген айгай шырады\" (11-бет). С ы зы щ па крйылмаран. \"Кдным юке жарап, Досымбектщ жаны кдлса” деген 6ip •плек болды менде...\" (25-бет). \"С ен е р ж т т ем ессщ бе, жылаганьщ у ят болады\" деген (191-бет). Т ел сезд ен кеш н крйылатын упр де, сызыщпа да крйылмаган\". \"Мынаны бьлген немелердей бола кдлганын ж ауы здарды ц!..\" деп арты на бурылып кдрады\" (154-бет). С ызы щ па крйылмаран. Бул кдтелжтердщ окулыщган да орын ала бастаганына 85

Ъвксутан Нфквкв-уяы_______________________ Караганда, кеп узамай зацдыльпжа да айналып кету! кэдж. Ауруды аскынбай турганда емдеген дурыс. Орынды-орьшсыз, ж ете бьлмеген ж ерге сызыкдга кря салаты н ед е т ш ы ры пты . М ы салы : \"К,аласац — алыи беремш\" (16.10.03); \"Кдлалар куатгы болса — Казахстан да куатгы\" (04.11.03). Муньщ дурыс жазылуы \"Кдласац\" C03i м ен \"болса\" сезш ен кейш yrip крйылуга тшс: exeyi де кэддмп шартты багыныцкдллы сабак,тас сейлем. Осы ш артты багыньщкдллы сабак,тас сейлемд1 ажы рату соншалык, крын емес, ейткеш ол шарт кря курылады. Алайда 6ip топ ттл галымы крл крйган 6ip макдланьщ такырыбы \"Атьщ шыкдаса ж ер ерте\" атальш, \"шыкраса\" баяндауышынан кеш н у п р крйылмай басылды. Гэзетгщ бе, галы м дарды ц ба, кд йсы сы ны ц KiHaci е к ен ш б1ле алмадык, М уньщ ез1 ж азу сауатына жаппай салак, карай бастаганымызды екшшгп дэлелдейдь Keft6ip крс свз ем есп крс сезш е ж азу гэзетгерде жш кездеседд, оларга мысал: \"...кецшмдд алдын-ала куггп е т т крйган\" (16.10.03). Дурысы \"Орфографиялык, сездисге\" де тур (1988, 35-бет). \"Артын ала\", \"соцын ала\" крс сез болмаган соц, “алдын ала\" кдлайша крс с е з болуы керек? \"Тар жерде кез кеддж, кез-келген салада казак, эйелшщ мэртебес1 б и ж \" (30.10.03). Бул д а \"О рф ограф иялы к, сезджте\" дурыс керсеплген (161-бет), Oipax, г е зеп ер оган карамайды. K epicbnne кейб1р крс сездд белектеп кате жазатын едет те калыптасты: \"...дуниежузшде 6ip де 6ip халык,ал1мсакзвн 6epi иеленш кермеген\" (30.10.03); \"Элемдеп 6ip де 6 ipтошен туыспайтынын...\" (24.10.03); \"...суреткерлер кем де кем\" (14.11.03). Булар сезджте крс сез р епнд е дурыс керсетолген (б1рде-б1р, кемде-кем), алайда гезетпплер, ecipece тузеткерлер OFaH KapayFa уакдлт таппайтын тэр1здд. Сейлеу1м1з бен жазуымы здан б1р1здшк таппай журген тары 6ip жагдай — кептпсп бгдйдретш сезден кешн де кел еа сезге кеггпк жалгау крсу. Бул кателж, шынын айту керек, улкен-улкен жазуш ылардан да кездесш калады. \"Эл1 де жинаган, жазган кеп дуниелер1 шьждай жатыр\", — дейд1 \"Анатол1\" (23.10.03); \"...ондаган тайпаларра белшш\", - дейд) \"Егемен\" (29.10.03); \"кептеген ж умы с орындары ашылды\"; \"Кеп жы лдар бойы\" дейд! \"Ж ас Алаш\" (06.11.03); \"...OFaH

<К м 6т 16 TYPAi крспалар к е р е к\" (ЕК, 2 4 .10.03); \"м ол д ер ект ер сакуалган\" \"Крзак, едебиеп\", (14.11.03) Бурыныракуа булай айта беру epci кершбейтш, алайда ■плдщэдеби нормасын крлыптастыру барысьш да бул сездер \"кеп дуниеа\", \"ондаган тайпага\", \"кептеген жумыс орны\", \"кап ж ы л бойы\", \"16 турл1 крепа\", “м ол д ер ек\" тур1нде кептж жалгаусы з айты ла бастады. Сондык,тан тьлдщ адеби н о р м асы н к ,алы птасты руFa б1рден-б1р ти1мд1 к д п м е т карсетет1н газет-журналдар бул ж агдайга баса назар аударганы орьшды болар едг Байкдп кррасак, “мол деректер сак,талган\" деп крте сайлеу \"30-40 деректер сак,талран\" деген кдтемен барабар емес пе? Дурысы \"мол дерек\" немесе \"30-40 д ерек сакуалтан\" гой. Баспасез боп, баекдмыз боп б1рлесе шешет1н будан баскр да 6ipa3 ем1ле крзак, т ш н д е барш ы лы к, С оньщ 6ipi кейб1р б1р1ккен сезд ер ге б айланы сты . К,азак, тШ н щ зандылыгы бойынша, ею дауысты дыбыс кртар айтылмаута, coFaH орай кртар ж азы лм аута д а тш е, 6ipaK, \"Сарыаркр\", \"Сарыезек\", \"Крндыагаш\", \"Крраеткел\", \"Ж олдыезек\" деп ею дауыстыны кртар ж азы п журм1з. Ережем1з де кргеык, (\"Крзак, ттлТ, 6-сынып окульпы, 2002, 42-бет): \"1. Б1рпскен сездер еркрш ан 6ipre жазылады. 2. Б1ржкен сездердщ ep6ip тулгасы дыбыстык, езгерю ке тускен крлыпта жазылады. Мысалы: ашудас (ашутас нем есе ащ ы тас емес), eHpirepi (енддпден api емес), сейтш (солай етш емес), Бегэлг (Бекэл1 емес), бупн (бул кун емес)\". Егер ережедеп \"дыбыстык, езгеркж е тускен крлыпта жазылады\" дегендд басш ылы кдр алсак, онда жогары дагы сездер Сарезек, Сараркр, Крндагаш, Крреткел, Ж олдезек т у р ш д е ж а з ы л у р а ти1с к,ой. в й т к е ш к ,атар к е л ге н д ы б ы стард ы ц 6ip-6 ip iH e г л гер ш д Б к еш н д! ы к д а л ету1 нэтижес1нде Бекэл! C63i Бегэл1 болы п взгергеш сияк,ты, Сарыезек теки сездер де Сарезек тектес езгерш айтылады: ею дауыстыньщ 6ipi туеш крлады, айтылмайды. Бул ереж е неге барлык, б1р1ккен с е зге Шрдей крлданылм аган ? О л сездер 6ipirin айтылмаса, б1ржкен куганде жазылмаса, онда неге бйржкен сез боп аталады? Онда буларды Сары аркр немесе С ары Аркр деп курдел1 с е з ретш де-ак, ж аза бермейм1з бе? “А на TiAi\" га зе т 1 н д е (1 .3 .0 8 , м еш 1н) ф и л о л о г и я гылымыньщ докторы Крйырболат Есенов: \"Жогарыдакы тар1здес крс дауыстымен келген атау сездердщ (Торыайрыр, 87

Ъексутит НффвЬ-улы___________________ ^ Кржаахмет, Сарыарка) жазылуында да куш бупнге дейш б1р1зд1л1к болмай отыр. Крз1рде мундай сездер Kici аттарын бмддрсе, Тораш ыр, К ржахмет деп дурыс жазылып, жер- су атауы болып кетсе, Торыашъф, Кржаахмет деп бурые ж азы лы п ж ур. М ундай сезд ер осылайш а e x i турл! жазылмай, 6 ip дыбысы TycipiAin, зацды турде 6ipiicripiAin жазылуы керек\", - деген-дг Амал не, окулык, авторлары бул орынды сезге кулак, аспапты. Осыдан барып б1ржкен сездД ж азу ы м ы з 6ipiKKeH с езд щ ер еж е с ш е багынбай, \"дыбыстык, езгер1ске тускен кдлыпта\" жазылмай келедг М уньщ e3i \"ИлдердД крлдану мен дамытудьщ 2001 — 2010-жылдарра арналган мемлекетпк багдарламасындагы'1 \"Т1лдпс дамуды рылыми кдмтамасыз ету\" талабына мулдем- ак, кдйшы келш тур. Шьшында, Kici атгары Торайгыр, Амангелдд, Кдзангап, Есенгелдд, Нургожа, Есенрул боп, кей сездер сокргршек (\"Орф. сезддкте\" с ок рф ш ек ) болып ©згер1ске тускен кушнде ж азылса (\"Казак, Ti/vi\", 41-бет), крс дауыстымен келетш Сарыарка тектес жер-су атгары мен шекара, алаекпе сездер1 неге езгерш ке тускен кушнде, hfhh Сараркд, шегара, алекпе болып жазылмайды ? Ж азу мен сейлеуде 6ipi3AiAiKTi кдмтам асы з етпей тш , 6ip тектес с е з д е р г е б1рыцрай к р л д а н ы л м а й ты н е р е ж е к,айтш булжымас кдгидара айналмак,? Бул сездердш, кдй туб1рден, кдй атаудан 6ipiKKeHiH аньщгауды этимология рылымына кдлдырып, 6ipiKKeH сездерд1 неге 6ipiKKeH куш нде жазбаймыз? Одан казак, т ш зиян шеге ме алде сауаттана ма? Окулык,та басмакдла 6ipiKKeH сез ретшде (40-бет), кате, \"О рф. Сездцсге\" курдел1 с е з ретшде \"бас макала” (63-бет) деп дурыс жазылтан. Ce6e6i бас макала 6ipiKKeH с ез бола алм айды, е й тк е ш б ас ce3i ж е к е MaFUHaFa ие болып, анык,тауыш кргзметш аткары п тур. Ол ж ай макала, крсы м ш а м акала, б ас табак, бас тагдырып, бас балуан сияк,ты курдел1 сезге жатады . М ундай ерескел кате мысалдыц окулыкуан орын алуы екшшгп-ак, Бек1ген термш дерд1 журтк,а н асихаттау гэзет- ж урналдардыц тж ел ей мшАетг саналганмен, 6ipaK, БАК, бутан мен бермей, кей сездщ epi-cepi б1рнеше турде айтылуына жол 6epin келедь М ысалы, филология рылымдарыньщ докторы Бауыржан Омарулы жакршда еткен \"Казак, терминологиясы жене букаралык, акрарат

‘К м бт куралдары \" атты рылыми-теж1рибел1к м эслихатта: \"Мэселен, жорналш ылардьщ Ke6i \"жануя\" дегеннен rep i \"огбасы\" дегендд крлайлы кередд\", — дегендд айтыпты. С ез ыцрайына кдраранда, галым \"жануя\" сезш крлдануды жак,тап тур. А лайда сол к е зд е п П р ем и ер -м й п сп р д щ орынбасары М .Ж олдасбековтщ терагалык, ету1мен 1991- жыддын, науры з айы нда \"Буры н б е к т л г е н б1рнеше терм ш кдйта кдралып, 6 ip i3re TycipiAai. Олар: распоряж ение — еюм, указ — жарлык, устав — ж а р т , совет — кецес, семья — отбасы\" деп гэзетгерде жарияланган болатын. Сол комиссияра мен де кдтыскдм. Сол отырыста беюген улан, ел тац б а, эн у р а н , дан;р ы л , су х б ат, рары ш , у ш ак , тж уш ак, еркениет, кдрж ы сездер1 буг1нде б1ржола игшг1м1зге айналы п к е тп де, т е к соларм ен кдтар бею ген отбасы сез1мен ж ануя деген ж асанды сез ж ары сып кдлмай келед1. Буран, мен1цше, БАК, к^1зметкерлер1 ю нели ©з1мш1лддкпен ездер1 ж асаран сездд кдгмай, кдйта-кдйта тыкдыштай беретш солар. Алайда отагасы, отанасы, отау, отандасу, отасу; от басы, ошак, кдсы сиякды сездермен туыстас, келшдд откд шакдлру, откд м ай кую, о тьщ еш песш , от баспау, от ш аш пау сеюлдд улттык, ы ры м м ен эдет- рурыппен туб1рлес, еж елден т1л1м1зде бар отбасы сезш ен олардьщ неге кдшкдк,тайтыны тусш ж аз. П резидент крл крйган \"Отбасы ж ене неке\" деген занды ездер1 жариялап отырып та неге \"отбасы\" сезш эдеби нормага батыл юрпзбейтшш е кдйран кдласьщ. Отбасы бурын тшм1зде тутш, шацырак, уй немесе уй uni деген сездермен берш п келгенш тарихи эдеб иетп окдяп ж у р ген e p 6 ip окдярман д а бглуге т т с . Кейде Термшкомнын, тшм1зде орнырып кдлган сездердд кбайта, б аскд ш а е зг е р т ш б е ю те т п н д е кецглден uibiFa бермейдд. Н е icTeceM д е ез1м б1лем д е ге н д ей ьщ рай таны татын сияк,ты. М эселен, сейлей алталы 6epi знам я марыналы сездд т у деп, ф л агты ж а л а у д е п к ел ш еддк, Терм1нком биыл знамяны жалау деп, флагты ту деп езгертш беютп. Куанышбай екеум1з \"Егемен Кдзак,стан\" аркдялы оран наразылык, б ы д д рт еддк, cipe, оны мыздан ештеце шыкдады-ау деймш. О ткен расырдьщ 90-жы лдары ecip ece “А на т ш \" м ен Кдзак,эдебие-п гэзетгерш де мамандыкд-ар бойынш а сала- саласымен сан турл1 термшдерддц ж ац а нускдсы усынылып ед1, соларды сараптап, сурыптап бею тудщ о рны на ж эн е 89

Ъвксуктн Нф/секв-уш_________________ _____ осы куш кепш ш кке тацсык, боп турган жулдызнаманьщ атгары да дурыс кдзакдгаланбай жаткднда, атам заманнан айтыльш, кдлыптасып крш ан ашык,буын, туйык,буын, жуан дауысты, жуан дауыссыз, айтыс, баяндама, ауыз эдебиеп, эдебиепш, эдеби мура, эн, ертеп, куй, кунделж, кара елец, Kjicca сиякуы сездердд Термшкомньщ кдйта беюткенше тек кулгаадз келдд. Сан жылдьщ былыми сузпсшен еткен сездерд) келемеж кылрандай эсер етп. \"Егеменде\" осы жылдьщ 5- к^фкуйепнде \"Бетеннщ мулкш зацсыз иемдену жешндеп icT ep сот тэж1рибеа туралы\" жогарры со п ъ щ кдулысы жарияланды. \"Бетен\" деп кдзак,танымайтын адамды айтады. Ал кдулыда танымайтьш адамньщ емес, баскд адамньщ мулю туралы айтылады. Термшком, менщше, алдымен осындай сездердщ тагдырын шешуге асьтеуга тшс. \"Кдзакртан ез спугнштн жасаута Kipicri\" деп жазды 6 ip гэзет (22.11.03). Оны ж ерсерж деп атау еткен расырдьщ 61-жылы-ак,т1л1м1зге енген-дь Ендд мунымыз не? Кейде БАК та Термшком кусал эдеби нормара орньиъш кдлран сэздд баскдша кубылтып айткднды \"кд»1зык,\" кередд. Мэселен, еткен расырдьщ 60-жылдарында микрорайон дегендд шагын аудан деп жазды, одан мелтек аудан дегендд мода кд.1лды, Kp3ip ыкдпам ауданБа кепгп. Осындай эдетпен б о д щ эрамызга дей1н, б1здщ заманымызБа д е т н , б1здщ AayipiMi3re деш н деген тарихкд кдтысты с ез тзркесшщ де 6ip нускдсына ток,тай алмай келем!з. Кубылта сейлегеннен кутылып, орныкды сейлегендд уйренгенш з жен-ау. Bip сез — халыкдъщ 6ip кдзынасы, мулю. Bip сездщ тагдырьга ш еш у аркдллы халкд>щньщ мэдени кдзынасына н е 6ip мулж крсасьщ, не оньщ 6ip мулюн азайтасьщ. Содан т ш ц н е толады, не солады. Сондыкхан БАК кдязметкерлер! эр сездд халык, кдзынасы деп багалап, аса жауапкерш ш к таны тута ти1с. \"...М ектеп пен баспада крлданран т1л шатаскдн ттл болса, ол ел — сорлы ел, мундай елдщ тш бузылмай кдлмайды\", — деггп Х.Досмухамедулы. \"Ж ат сездерд1 езгертпестен алып, бастапкдл ж ат кдлыбымен ттлге сшдрем1з дегенддк — шатаскдндык, Бул жолда ж урген адамдар тшм1зге орасан зиян келтардТ, — дей келш, “Баскдньщ сез1н бузбай айтам деп тшндд бурап жургенде, е з тдлщнен айрылып кдларсьщ\", — деггп сол Халел агамыз \"Казак,-кулррыз тьмндега сингармонизм зацы\" ж эне \"Ж а т сездер туралы\" макдласында. Бул жайында к р заю тш грамматикасыньщ атасы Ахмет Байтурсынов та: \"О бщ еупотребительны е мировые термины могут 90

% м6т приниматься, но соответствующими природе казахского язы ка изменениями\", — деген-д1 (\"Тглтаглымы\", 1992. “Ана тш \", 423-бет). Бул аталарымыздын, айткднын бугш п Э.Хайдаров та, Р.Сыздыкрва да, кдзак, т ш н д еп сезж асам теориясы н непздеупп Н .О ралбаева д а сан кдйталап ж азганмен, б1здщ БАК, бутан эл1 б1ржола б ет бура крйтан ж ок, Tirrri байкдп та керуге батылдары жетпей келе жаткдн сез кеп. Нел, немзр, рел, пойы з, эрттс сеюлдд 6 ip ep с е зге TicTepi баткднмен, MiHicrip, д е р е к п р , те р м ш , к эм у ш с, ш о в и ш с, а н ар х и с, м энифес сеидлд с1рескен сездердд кдзагдлландыра алмай, шындытында, кдзакдгландырудан крркдш келедд. С оньщ саддарынан \"халыкдралык, термщдердд аудармай аламыз” д еу и и л ер д щ д ел ебеш элсш -эл1 к,озып, солкдялдак, галымдарымы здьщ асты на су ж у п р ту м ен келед1. \"Халыкдралык, термшдердд кдзакщага аудармаймыз, 6ipaK, кдзак,тшнщ зандылытъша батындырьш, ятни ултгык,ушм1зге ылайыкд-ап крлданамыз\", — деудщ мысалын баты л к ерсете алмай, содан орфоэпиямыз бузылтан устше бузылуда. \"Сингармонизм — турис тш нш, айры кщ а езш е б1ткен кдсиеп\", — дейдд Халел атамыз. Солай е к енш ол тана емес, кдзак, т ш кднына сщ ген талымньщ 6epi айтады . Сол сингармонизмдд ж узеге асыратыннын, 6ipi — буын ундесшт. Бул ерекшелж бойынша министр деген сез кдзакдпа буынта да, орфоэпиялык, зацта да келмейдд, онда оры с т ш н щ зацына батьшатын м и + нистр деген ею-ак,буын бар. Ал казак,тш нщ сез1 неге орыс -плшщ зады на багынуга тш с? О л е з тш м щ йдц буын у нд есш ш е багынып, Mi+ Hie+ -rip куйшде уш буынды сез болып айтылуга тшс. Сонда epi халыкдралык, термш аударылмайды, epi кдзакдя с е з сиядтаны п айты лады да, жазылады да. Тглдд курм етгеу дегеннщ м эш де, м эдениеп д е осы н да. Х алы кдралы к, т е р м ш дегендд к,алк,ан кд>ш устаушылар непзш ен кдзак, тш н щ еж ели и л екенш , халыкдралык, терм ш м ен атауларта оньщ д а крекдн езшддк у л е а бар екенш б1л е бермейтш дер м ен б ы л а келмейтшдер. Меселен, Махмут Кдшкдри бабамыздын, сезддпн окдясак, орыегьщ утюг деп жургети кдзакдъщ, ятни турисгщ у п к дегеш (Хант. 1991.1-кггап, 97-бег), йогурты йогурт (216,247), штаны ыш тан (370), бук дегеш (aFaui) б у к (тогай) д еген н ен шыкданын (392); товары тауар (419), К ерчь дегеш Kepiui (426), к и р к а дегеш к е р ю (489), к аф тан ы к а ф та н (494), наждагы ныждаг (кайрак, тас) (525), дядясы дада (З-ютэп, 91

Ъексутан Нфквкв-улы___________ ___________ 300-бет), жир! ж и р (еттщ майы) екенш дау-дамайсыз-ак, тусшеьпз. Соны б1ле тура кит етсе, коне тарихымыздаты ез сездер(мздщ мэн-ма!ъшасьш 6ipece кд>ггайдан, 6ipece монгол мен парсыдан 1здеп кеп женелем1з. Кдзак, ягой турж тек езгеден соз алып, ©3i баскрра сез бермейтш сиякды. рун бабаларьгмыз кд>ггайды унем1 урейленддрт, парсы мен кулл1 Еуропаны узак, жы л билегеш рас болса, олардьщ ттлшде б1здщ 6ipa3 соз неге журмеске? Шындыгьша келеек, б1здщ с о з Е у р о п а н ь щ т а л а й -т а л а й атау ы н д а, галы м Эд1л Ахметовтьщ дэлелдеуЬпне, сонау Америкадагы унддстердщ аузында да aai жур. Мен де М урат Аджидщ Орел каласы © pri+ е л деген турж co3i дегенше кумэндангам. Биыл Оралханньщ аульша б а р ь т, сонда ©рел, Берел (0 р п ел мен Берп ел гой) деген ауылдардьщ кдз1р де бар екенш керген сон, Аджидщ элп созш е сенддм. О сы куш \"рахмет айтк^гм келедД\", \"ризашылыгымды бглдДрпм келедд” тур1нде сыпайымсып сейлеу етек ал ьт барады. Бул мулде дурыс емес, е й т к е т рахмет айткдлсы келедд, 6ipaK, айтпайды; ризаты лы гош бщлдрпс) келедд, бхрак, бглддрмейдд. Айткд>гсы келген адам ейтш келер шакда сытемей, \"рахмет айтамын\", \"ризашыльпымды бглддремш\" деп осы ш акден сейлейдд. 0 й т ш сейлеу — уят, ейткеш астарында алдаркдту бар: олай сейлеу шын рахмет айтпайтын, шынымен риза емес адамга тон. 0H m iH i, opTicTi сах н а га ш ак,ы рарда: \"К,абыл альщыздар!\" — деп сыпайы хабарлау да осы категорияга ж а т а д ы . К ,азак,тьщ \"ыкдллас к ,о й ы ц ы зд ар\", \"к,улак, салыцы здар\", \"ты ндацыздар\", Tiirri болмай бара жатса “кдрсы альщыздар\" дейтш эдем1 сездер1 турганда, баекд халыкуьщ сейлеу эдетш аудармалап айтудьщ не кджетпп бар? Б1здщ т1л аударм а ем ес, д ер б ес т1л ек ен ш неге ес1м1зден шьжарып ала берем1з? Соцгы кезде эдеби норма бойынша туды туршде айтылып келген етгстж туылды деген ырыкрыз eric кушнде айты лып та, жазы лы п та жур: “ 1947-жылы туылран азаматш а шагымданып, 1971-жылы туылган азамат езш крркдлтып зорлаганын айтады\" (15.02.01). Туатын бала куш ж е т ш ту у ш ы ед1, кдз1рг1лер эл д е ю м н щ куштеу1мен ырыкрыз дуниеге келе ме, немене? М уны да баспа, БАК, кд>1зметкерлер1 кддагалауы т т с деп ойлаймын. Т1лдщ адеби нормасьш олар крргамаса, ендд и м крргайды? 92

% т йт Тш ш здщ зандылыгына суйенсек, кдлаларымыздьщ атьш кдзакдпа Семей, © скемен деп, орысш а Семипалатинск, У сть-К ам еногорск д е п ж а з ы п ж ургеш м 1з д е TiAiMi3re зорлык, Жалкдг eciM еш ттлде еш кдш ан буйтш ею турл1 айтылмайды: кдзакща да, орысш а да не Семипалатинск деп, не Семей деп айтылуга тшс. Бул казак, Куанышбайды ор ы с кдш К оля д е ге н м е н б1рдей. Б уйтш eKi тьлдщ де зацдылытын сандал айтаты н ж э н е ж азаты н болсак, б1рте- 6ipre б о д щ ултгык, дыбы стауым ы з д а булш ш 6iTeAi, ягаи гек турж тиш е тан кдсиетп сингармонизм зады табанга тапталады. Ата-баба дэстурш е ие бола алмаудьщ кекес1 сол болады. Ж екелеген сезге, атауга таласуга болар, ал ертеден келе жаткдн, ана супмен крнымызга, ата рухымен бойымызга сщ ген ултгык, ерекшелйсгерМ зге, оньщ шпнде т1л гурпы на с ы за т TycipceK, т у п т щ туб1нде со л с ы з а т аскдлнып, 6i3 болгарларга украп баскд улткд айналы п KeTyiMi3 д е гаж ап емес. Т ш м 1зге зам ан талабы на о рай крсылган тагы 6 ip с е з — KjucKppFaH сез. Бул буры н болмаган, эуелде ор ы с т ш н щ ыкралымен 20-гасырда орныкдуш сез. Ендд одан бас тарту — накды кджептлпсп мойындамау. Алайда ттлдщ ен, басты шарты тусш ж тш к тургысынан келеек, асщынбай турып ойласатын жагдай мунда д а барш ы лы к, АКД1, Б ¥¥, ТМД, КрзМУ, БАК, АК, Ж Ш С дегендердд ейтш -буйтш тусшем!з- ау, 6ipaK, кдлскррган с е з кебей ген сайы н олар 6ip-6ipiMeH украс келш, 6ip-6ipiHeH аж ы р ата алмай нем есе туеш е де алмай сорлайтын тур1м!з бар. М эселен, Р Ж К р , БЭК, К ^С ¥, ЕурАзЭК, ПАА, КДТ дегендердщ не екенш, терю ш кдй с ез екенш ею нщ 6ipi кдлай аж ы ратады? Сондыкдан сезд щ бэрш бас ерштен гана кдлекдота бермей, буындап кргскдртуга Ke6ipeK мен берген дурыс сеюдад. Сонда с е з м энш ацгару ж едш рек болады. Мысалы, Кдржылык,-енеркэсшт1к топ дегендд К.ОТ деп кдлскрртып журм!з, 6ipaK, бул уш epiirri б1рден кдшалмай таркдтып туеш е крю крын-ак. Ал, егер К,арентоп нем есе К,ар©Т десек, 6epiMi3 болм аса да, б1разымыз ту еш щ ю р ер ме едж . О ц т у с п к К,азак,стан М емлекетпк Университет! дегендд OKJViy дейм1з. Белюм, О цК^зМ У десек, улкен К,азМУ-га украстау есп л ш , TycimKTipeK болар ма едд? Кдлайда кдюкдрган с е з жумбак, сез емес крй, сондыкдан оны ц жалпы халыкдщ угыныкдылау жатый ойластыра отырьш кдяекдрткдн ж е н сеюдад. Сондай- ак, НАТО, КВН, К С К тэр1здд орыс Tiai устем кезде кулак, 93

'Шхутан Нфквке-упы________ ______________ у й р е н т кдлтан свздердд орыс ттлшдеп крлпында ала салу да орынды шеппм емес. Халыдгыд тагдыры эр сезден сыгалап туртандаи кррау керек ттлге. Арнайы экономикалыд аймадгы АЭА, Ашыд акционерлж кргамды ААК,деп алу кдзадттлшде досарланып айтылатын дауысты дыбыстар (дифтонг) болмайтын зандылыдкд кдйшы келедд, соны ескере огырып KjJCKpprcaK, буларды Арэкай немесе Арэка, АшАК,деп алуга болатын сеилдд. Кдлскдрган с е з даз1рп танда жаца сез жасаудыд е д ешмдд Typi болып турганьш ecKepin, бутан ете-мете квщ л аудартан дурыс. Кейш тым квбейш кеткен сод, ие бола алмай кдлуымыз мумкш. О сы айткднньщ б эр ш ж узеге асыру, мешдше, БАК, кдвметкерлершщ крлынан толыдкеледд. Соны мен олардан ултгыд мудемен етш ш ттлеймш! Айналып келгенде, т д д е и м е т жасамайды, халык, жасайды, ал газет-журнал — бугшде хальгдтыд m i. \"Ж ас Алаш\", 02.12.2003-жыл. ТУЦРЫШ Крстеевке деш н де кдзак, сурет салтан. Даламыздаты кдптап жаткдн балбал тас пен тадбалы тас сол сурет енерш щ сан дыры ныд 6ip дыры емес пе? Текемет, ши, алаша, тускш з, сырмад, белдж, курларга салтан ою- ©рнектер де ежелден е н е р о з халыд емесппм1зге айгад крй. 3eprepci3 ел болмаганымызды 6apiMi3 де бь\\ешз. Оньщ бер жатында Кдзыбек бек Тауасарулы ¥ран-Майкдгныд тудымында Керкембек атты тас ine6epi болганын, оньщ уш ж е р д е салтан тас сар айы euiKi ойнадда айналып жаткрнын екш е жазган-ды. С ол уш тас сарайдьщ 6ipi Тараз кдласыныц мадында, Турар Рыскулов ауданыныд жерщде А д ы ртас а тал аты н ы н э р к 1м -эр ю м айтады , б1рад ал1 тылыми тургыда зерттелген жок, Ол жайында еткен та с ы р д ы д 60 —7 0 -ж ы л д а р ы н д а \" Б ш м ж э н е ед б ек \" ж урналы 6ipa3 жазып, галымдар тарапынан даж етп ды зы туш ы лы д болматан сод, адыры нда олар да тынышталган. Э й гш Мушздд ©теген батыр да сурет енер1н тэп-Tayip м едгерш , д осы К^азыбек б едгщ суретш кдтаз бетш де кдддырыпты. О дан бер1ректе, Х1Х-гасырда, Шокрн да артына сан алуан сурет далдыртан болатын. 94

'Килбет \"Ж асы раты ны ж ок, — дейдд Бабит М уареп ов, — ¥лы октябрь револю циясы на д е й т б1зде адам б ейнесш суретке TycipreH 6ip-aK, кдзак, болды . О н ы ц аты — Шок,ан\" (С.Мук,тарулы \"Ш окдн ж е н е eMip\". 1985). Ш окднныц inici М акы да крленер1 б ар Kici болтан. Кдюкдсы, крзак, ежелден-ак, о ю м ен сурет салушылардан ада болматан. Ою мен зергерлжт1 к а с т еткендер кездескенмен, сурет салумен айналыскдндар, ягаи кэснпж мамандантан суретннлер болмаган. Оран белгш дэреж еде дш нщ д е э сер еткенш 6apiMi3 б1лем1з. Э б ы хан агам ыздыц кдзак, енерш деп орны да осы орайда айкдшдалады: ол — кдзак,тыц туцрыш кэс1би суретш га. Бул — е те улкен абырой. ©йткега одан элдекдйда адем1 салатын, e6i де, таланты да аса жорары суретнплер бола бередд ж эн е болура да тшс, 6ipaK, солардьщ бэрш е д е бастамаш ы болтан Эб1лхан аганыц орны мэцп езгермейдд. Бул бакдпты Э бекецнщ басына крндырран — талантымен крса уакдптыц сэптлш. Кдзак, Э б к х а н aFa тектес атагы шыкд^дндарды бак, крнран адам деп сыйлайды. Ондай адамдардьщ кундеунпа де кап болады. Ce6e6i: \"Б1з д е одан кем салмаймыз. К ер ек десен,, артык, саламыз. Bipaic, сонда да 6 api 0б1лхан, Э б ы хан дейдд де жатады\", — деундлер шытады. Ондайлар Кдстеевтщ коз! TipiciHAe де болтан, эл1 де бар. М ен бул пшрдд 1983-жылдьщ аяры мен 1984-жылдьщ басында еткен жагдайларды еске ала крзрап отырмын. 1984-жылы 1-акданда ЭбЬлхан аганьщ туганы на 80 жы л тол аты н едд. С о л м е р е к е н щ к д р са ц ы н д а буран д е ш н Т.Г.Шевченко атындары керкемсурет галереясы атанып, одан к е т н жаца мекенге ауыскдлы ж ай рана керкемвнер м уражайы делш ш тур ран вн ер о рдасы на кдзакцыц туцрыш халык, cypem iiici ЭСнлхан К дстеевтщ аты н б е р у туралы Кдзакртан Компартиясы Орталык, Комитетше усыныс туей. М эселе Д.К,онаевтыц алдына деш н барып, он, ш еш ыуге ьщрайланды. BipaK, куб1р-сыбырлар Орталык, Комитетгщ 1ш ш д е кеулеп жатты. Эбтлхан аганы ц туган ку нш е аз кдлранда, мэселе к енеттер ю айнала бастады. С ондагы каре алмастардыц ец басты келденец тарткдны — Эбыхан аганыц маманданган жорары б ш м ш щ жощыры. С ол кезде Орталык, Комитетге ютейтш Куаныш Султанов: \"Беке, и м екенш б1лмеймш, б!реулер улкен KiciHi булддрш крйыпты, крл крймады\", — дегенде журепм екипштен жылап кря берд!. \"Крнаев Эб1лхан аганы ж акры б1летш ед1 рой\", — 95

Ъвксутан НфкеЬ-ты___________ дедом суретш шщ е з сезш есш е альш. Аганын, отбасы да, ол кезде Сакдош ш еш еш з ал! тьщ едо, достары мен Куаныш т а к,арап ж а т п а д ы . К,азак, с э у л е т е н е р ш щ к,арт тарландары ныц 6ipi Нургазы О разымбетов агамыз Димекеце Kipin мэн-жайды кдйта тусшдоргеннен кейш Fara, туган кунше 6ip-eid кун кдлганда Д.А.Крнаев шеппмге крл крйып, кдзак,тыц енер м уражайына Эбьлхан Кдстеевтщ аты берыдо. О л шсш щ к а а б и жогары б ш м ш щ жок,тыгын желеу erin, салган суретгерш сатып алганда, теменп багамен алу жагдайлары унем1 оры н алып келген маселе. \"Карл М арксгщ “©Mip — курес” дегеш — осы\", - дейдо мундай жагдайды 1штарлыкдсд жаткдозгысы келмегендер. Bip кызыгы, Эбыхан ага ондай езш е жасалган кедерплердщ 6epiH болуга тш с нэрселердей кдбылдаган: куюп-тспеген, кектенбеген, есе кдйтармаган, тук кермегендей, тук б1лмегендей, жайдары кдлпын сакц-ап ж уре берген. KiM быедо, сырты солай кершгенмен, imi 6ip сат те болса элем-жэлем болатын кез1 болтан д а шыгар. Оны 6ip б1лсе, зайыбы Сакдош апай б ыер едо, 6ipax, ол Kici де ондай мшез1 бар едо демейдд. Соган Караганда, аганыц м тез1 айрыкдга, ай р ы к д т болганда да тым айрыкдна болган-ау! М ен ЭбЬлхан аганы бар-жогы уш-ак, дуркш кердом. BipiHiui р ет Ж ар кентге. 1969-жыл болатын. Аудандык, комсомол кэмитетш щ 6ipiHiiii хатш ысы кез1м. Кдй кез, крй кун е к е т кдз1р ео м д е жок, afrreyip, куз айларыньщ 6ipi, ейткеш жугер! зауыты жумы с icren турган болатын. Аудандык, партия кэм итетш щ 6ipiHiui хатшысы, С о ц и а л и с т а Е цбек Epi Ш айм уханбет С апиев aFa 63i телефон сок,ты. О л кезде С апиевтщ e3i телефон согуы м эселенщ аса мацызды екенш айтпай-ак, тусшдоретш. — С ен Кдстеевт! б1лесщ бе? — дедо Сапиев. — Б1лем, — дедом ойланбастан. — Бьлгенде кдлай бьлесщ? Танысып, сейлесш пе едщ? — Ж ок, Еяздщ Ш ежш де туганын, Кдзакртанньщ халык, cypenuici екенш, — деген болуым керек. — Оны б1зден баскдлар да быедо, —дедо Сапиев салкдон, абыржьщ кы дауыспен. — Бул Kici ез б е зм е н келедо екен, осында MyFaAiM кдры ндасы на крнак, болып, сол уйден кдйтады екен. Келгенш, кеткенш не 6i3 б1лмейм1з, не сендер б1лмейандер, уят нэрсе гой бул. Оператор баласы exeyi K,a3ip д е сол А л ты н сар и н м е к теб ш д е ш тей тш 96 и

%вл^вт к д р ы н д а с ы н ы к ш д е к е р ш е д ь K,a3ip с о л м е к т е п т щ AepeKTipiMeH сейлес, ер те ц Эбекендд к у р м е тп пионерге кдбы лдацдар, жак,сы лап кезд есу етк1з!цдер. М ен де барармын. Соны уйымдастыр. © зщ бар, сонан соц хабарлас. Ол кезде Ж аркент кдласындагы ж алгыз кдзак, орта м ектебш щ дерект1р1 Ж ацсы бай И саев агаймен дереу хабарласып, е р те а Эбыхан а раны сол мектепте курметпен кдрсы алу кдмына idpicriK. М ен ауылда тракторш ы ны ц немесе шопырдьщ езгелерге мурньш iuyiiipin, ш ебш Tycipin бергенше бес жалындьфьш, отьшын тасьш бергенше алты р ет алдына KeATipin зы к^ш шьнарранын талай козш м ен кергенм1н, е зш д е сан рет сондай жатдайды басымнан кешкенмш. Эб1лхан ага да болар-болмас б!рдемеге ренжш кдла ма, ренжш кдлса, Сапиев те крса ренжидд-ау деген о й лар, э р и н е , м е ш з ы р ж у п р т т1 . М е н е й т к е н сон,, аукомолдьщ, аудандык, пионерлер у й ш щ кдызметкерлер1 Tirrri алашапкдш болды. EpTeci Э бекец м ен баласы Эбглтайды А лтынсарин мектебшщ ауласьшда кернейлетт, сьфнайлатып кдрсы алдык, Кудай-ау, не туршде, не журюшде, не г а м к ию нде тип м дей болса да пандык, болсашы, кдйта б1зден бетер кдгсылып, б1зден KemipiM етш ген дей к п ш р е т п , ж алпы кдзакд<д мэш йур Кдстеев KyAiMcipen кдна балаларга кдйта- к д йта б асы н и зед к Кэд1мг1 э р ауы л д а б а р а к ц е ш л акракдлдыц к е й т. Мектептеп кездесуден кешн Ж аркент жугер1 зауытына бардык, Соньщ б эрш баласы Эб1лтай к ам ерата Tycipin журдд. Э б ек ец н щ е а м н е н кетп ей тш 6 ip epeKmeAiri — Сапиевке керсеткен ытипаты. Ол кезде Ш аймуханбет С апиев — атак,ты басш ы, обылы стагы беделд{ 6ipiHuii хатшы, С оц и ал и ста Ецбек Epi, республика бойьпппа да ауызга ш н т ж ургендердщ 6ipi. О ндай адамга 6ip-eKi ауыз болса да крлпаш с е з айту, KenuiiK к р я сейл еу ю м ге де болса мшдет сиякданатын. Ал Э б ек ец ейтпедд, кэддмп ез баласы ны ц у й ш е кдгдырып келген ад ам ш а eMiH-epKiH с е й л е с т кдна журдд. Эрю м-эрю м ге елпектей берм ейтш Шаймухан aFa да агытылып сейлеп, жакцгн агасына ж ен- жосык, ж асап жургендей, 6i3 кутпеген кш нлж KepceTri. Exi арамныц сол сыйластьны, ж еке мудеден жогары халыктык, мудеде Tyciran, ел кдддрлеген адамды кдддрлсй 6L\\y кдсиет-repi м еш айрыкдпа с у й с ш т п . KiciMciHreH,

Ъвксушан Н’ ф/свкв-ут______________________ бэлсшген б1реулерге Ш экецнщ адеш ютейпн 6ipa3 мшезш бЬлетш ед1м, Эб1лхан аганьщ кдсында оны ц 6ipiH де байкртпай, арка-жарка, шын петлмен журдь Екшпп рет Эб^лхан аганы Алматыда акын арамыз Рахметолда Н урпеюсовтшнде керддм. \"Ауыддан шьпдфн бала. К,ызмет1 всin, Алматыга ауысьгп келнгп, жазушыльпы бар\", — деп таныстырды Рахац. Д артер ралым Кржакдн Ш экенов 6api еж елп таныстардьщ вч пм ео н айтып отырды, мен туцрыш танысып отырран ортада тып-тыныш эцпме тыцдадым. Атак, абырой дегендерддц Эбхлхан аганыц мшезше, кылыгына кььлаудай да юнэрэт lycipe алмаранына к,атты к,айран к,алдым. У ш ш пп сш де \"О ктябрь революциясы\" орденш ен сыйапатгалуьша орай куттык^ай барран бхр топ агалармен 6ipre 1971-жылы Эбмхан аганы е з у й н д е керым. Bi3 барранда ушнде жок,едд, кайдан келгет K33ip ео м д е жок, airreyip, 6ip жакц-ан б1зден сон, келдь Шамасы, ауруханада жаткдн жерш ен уакытша шырып келдд-ау деймш. Баяры булжымайтын мшезЫен, кесш п сейлемейтш кдлпымен ортамызда отырды. Bi3 жиырма шакды еддк, сондыкд’ан ол и с ш щ есшде кебЬпз калмаран да ш ьтерм ыз. Алайда кариянын, бет кубылысын, айтып жаткан мадак^ауларра елшлдемей, кайта кысыльщкырап отырранын байкау маран аса 6ip айры кд и жацалык, болды. Сол отырыста Э бекец 6i3re К рнаев жайында 6ip кдлска FaHa эцгтме айтты. Д и м екечн щ Былым академиясында президент кез! болса керек. Ka3ipri Шокдн ескерткшп турран арада ж э лры з дамылдап отырран Эбхлхан aFara ак адем иядан шыкдсан Димекен, ар найы бурылып кеп амандасады: \"Ci3 Эбьлхан aFa е м е с а з бе?\" — депть \"И э\", — дейдд бул Kici. “Ci3Aep бакдлты сы здар рой, — деотт Д им екеч- — 1стеген кд,1зметтер1ч1з де, ездер1ч*з де — 6api халык,тыч кез алдында. Bi3 бугш мундамыз, е р теч андамыз; 6yriH мак,талсак, ертеч датталамыз; к ы зм е тп зге де, 93iMi3re де карамайды, кдйда жумсаса, сонда барамыз. Bi3re б1рдеме деп халыкда ара тусе алмайды, 6i3 де халыкка бэлен дей алмаймыз\". О сы сездд Эбыхан ага аса 6ip туош стжпен, суйсппспен е ск е алды. Б одан елддч кайраткер1 ком еш нде турран твуелдшктз, cipa, солай жетюзген-ау деп ойлаймын. Ол кезде емес, каз1р ойлаймын. Халкына вз кдларанынша кызмет жасай алмайтынын, жасаткызбайтынын бш п

турран адам ез цынжылысын ол кезде одан артык, кдлай быддрсш-ау! Э бы хан аганы ц ж уасты ры м ен кзштейЬлддпн 6i3 кейде б1ржакзылау тусшем1з. Ш ындырында, ол ккт \"жуастан ж уан ш ы раты нныц\" дэп e 3 i. К,айсарлыры, бею н ген iciH eH 6eT i к,айтпайты ны , epiHy дегенд1 б ш я е й т ш ецбеккррлы ры — оны ц бойындары бш м /цлерге есе ж1бермейтш кдсиетгерт Эбекецнщ ем1рдеп туркдш мына 6 ip ж ардай жак,сы б ей н ел ей д к Б ул е ц п м е ш ауы л шаруашылыры рылымыньщ кандидаты Ерш е Ш экенов агамыздан естш ем. О ньщ ж ш т кез1 екен. Элдеб1р ж ум ы спен Ж ар к е н т теп 6 ip мекем еге тацертец барады. К у з е п т aAi уйквдда, кдбаган ип бос ж ури т. Ойында еш к у д т жок, Эбекец кдкданы жулкдш аш ады да, аулага Kipin барады . Кдбаран и г ее таптырмай аре етш тесш е шапшиды. Иттщ ею аягы мен аузы кеудесшде. Баскд амалы кдлмаган Эбекец ойланбастан итп кдпсыра кушацтай алады. Кря берсе, ит, сез жок, 6ip ж ер ш ж аракдттайды . К ем ек ке кел е к,оятын еш ю м кершбейдт Ал к е й т мен туркрш байкдеа, ит анау-мынауга бой б ере крймас пэлекетгщ e3i. M ine, ендеш е деп, Э б ек ец и т п кеудесш е кдтгы кдгекдн куш ту р а бередт Б ы лк,епазбей туншык,тыра цысады. Bip кезде и т акрф ы сылк, етш кулайды. Сейтш, Эбекец итп кушагына кцюып турып-ак, кулатады. Айкдйламайды да, крркдш бажылдамайды да, итгщ д е унш швиармайды, G3i де ундемейдт Э й тш езш е царсы шапкдн царсыласын кушарында туншьщтыру эрш мнщ крлынан к еле б ерм ейтш кдеи ет ек еш н 6apiMi3 де быем1з. Бул окцра Э б екецнщ крндай да болмасын a p i кцын, api тутциыл ж ардайларда да асы п-саспайты ны н, жуастыкден езш жундете бермейтшш байкдтады. Буюл м1нез1 мен болмысыньщ Heri3i осы 6ip кутпеген жардайда итпен кездескен сэтшен айкцш ацрарылады. Эбыхан аганыц атац-дацкдш acipece кдтгы шыгарран окцра — Амангелдднщ суретш салуы. Кап ж урт оран бага бергенде, айны тпай салганын 6ipiHmi айтады. Эрине, кермеген адамды 63i к аргендей салу, оны кез1 кергендердщ бфден танып тац кдлуы — ол да аекдн ш еберлжтщ белпа. Бфак, Э бекецнщ е ц басты iue6epAiri — А мангелдш щ айрыкдиа адам екенш айрыкдиа кер сете бьлушде. Амангелдшщ баты р екеш н бымейтш бейхабар адам да оран б>рден ынта крйып, оны ц т е п н адам ем есш тан и кдрайды. 99