ел cyficiH десен енбек ет. Сонда сеш сулу жар да, аброй- атак, та e3i 1здеп келш табады. Соны умытпа, бар дем ал. Ертеннен бастап Шекер екеущ комбайнды осы бастан уйрене береандер, бар. Сайран шыра берген кезде колында шиыршыкталып буктелген чертеждер'1 бар Мирон Павлович Ktpin келдь — Ракмет, кызым, ракмет1 Bspi де ойымдарыдай, бар сызыгы ез колыммен сызылраидай, — дед! де, колындары чертежш стол ycrriHe жая бастады. — Ех, енд1 6ip мулы жумыс кезшде уш есплмейтш, тозаны бшнбейтшдей ет!п жасай бшсек-ау,— дед1 де, ол ойланып калды.— Bipajc, ол кейшп урпактардын болмаса б1здщ колдан келепн емес. — Егер бул ci3 айткандай болып шыкса, мунын уши булбулдын уншдей тындап, тозанын жупардай Kepin жу- тар ед1м,— дед! Сэуле. — Басканы бьлмеймш, муиыа 6ip ез1мен айына кы- рык мын тонна KGMip алатынына сене бер, кызым. — Онда мвшн аянарым жок, тек ci3 меж'д жайымды кекеме эз1р айтпаныз. Ол соны айтып аузын жиранта^ болран жок, керш! белмеден Казыбек Kipin келд1де: — Дэл осы отырыстарыдыз Tirvri унап турран жок. Мыркал кенбесе Сафоновка айтып алдымеи жардай жа- сатып алмайсыздар ма, бул не? — дед! ол ксшсп тур квр- ceTin. — Кеке, ол Kiel Абзал екеу! Алматыга кеткен. — Олар кетсе, олардан да улкен Орлов бар емес пе, сол KiciHiH алдына неге коймайсывдар? — Сабыр, курметп'м, сабыр, — дед1 Мирон Павлович онык аркасынан кэрып. — Алдымен 6i3 макетш жасап алайык, сонсон ол Kiciniii алдына езше лайык улкен т!лек коямыз. Ал, кемектесетш адамды e3iMi3 !здеп таппасак. эз!р ешюмд! бермейтшш Абзал Тайманович есксрткен. Б1зд1 кинайтын сол рана. Казыбек сэл ойланып, екеуше кез кырымен 6ip*6ip ка- рап алды да: — Мирон Павлович, мен жумысты кайратым тасы- раннан емес, кутты уямдай керетш шахтым шайкалып, туынан айрылран сон, амалсыз ту сп м рой. BipaK жер астынын жумысына жарай алатын емеепш. Ешк:м таба алмасаныз меш ci3 алыныз. Еаш зде болскн мен отыз жыл уста, он жыл механик болтан ада ммын. Аурулы iso
болгандыктан былтыр рана жумыстан шыкканмын. С!зге кемектесуге кэмьт жараймын. Мирон П авлович Казыбек-ri орындырымен коса ку- шактай алып, бетш е бетш типзе: — Сэуле екеуьпздщ тшей келген т 1лег1м!здщ ез! осы ед! де, ci3Ai аярандыктан айта алмай отыр едж, ракмет ci3re, кеп ракм ет, — дедк — Meni емес, сонау жау табанында тапталып жаткан бауырларды аяшлздар. — Ракмет ci3re, ракмет. Мше, енд1 6i3 ешюмге жа- лынбаймыз. Сэуле экесш кушактай бере: — Кекетайым менш,— деп бетшен 6ip суйд! де, М и рон Павловичке насаттана карап: Мешц кекем е енбекэкынын. д а к ер еп жок. в з пенсия- сы езше жетедк Мыркалды содынан керерм1з,— дедь — Кызым, сенен тьлер 6ip тш епм , ашуды экен екеу- м'1зге-ак бер, ViueyMi3 б1рдей ашулы болсак жарамас,— дед1 Мирон Павлович.— Досын аз, душпанын кеп болса жер боласьщ. Сен кешеп жиылыстарда Мыркал туралы тым к ап ы кетп'ч. Жагымпаз бол деген сез1м емес, ж а- рымпаз болсад, жан деп есептемеймш. Ойлан езщ . Екшнпден,— деп ол тары б1рдснелер айткалы келе жа- тыр еда, Сайран белш кегп. Ол ж уп р е Kipin: — Мирон Павлович, С13Д1 обкомнан 6ipey телефонга шакырып тур,— дед! енпге сейлеп. — Ka3ip, каз!р,— деп Мирон Павлович орнынан тура бере, Казыбекке карап,— мен ещи обкомра мактанып ба- ратын болдым. — М актанар кун эл! алыста, М ирон Павлович! К а та н туымызды кайтып аламыз — сонда рана мактана- ыыз. Онан берщ е б!здер мазакпыз,— деп ызамен столды койып калды д а ,— мазакпыз,— дед! нактап турып. — Сабыр., достым, сабыр! Бул шахтанын халкы ка- з!р намыс туын кетерш, жаппай шабуылра шыкты. Мун- дай кесек кимыл жешске жетк!збей коймайды. Ал , Сэуле екеум!здщ максатымыз: осы шабуылра букш К а- рарандыны кетеру. Оиыа жолы мы нау комбайн. Егер 6i3 жасап бере алсак, карарандылыктардын. намысы барларынын шабуылра шыкпаганы болмас. Жур. Сай- раным. Олар шыгып кеткеннен кейш де, Казыбек манары 6ip кезде басына уялай калган ауыр ойдан кутыла алмай: 161
— ИI Шздн* елдщ намысы улкен. Намысы бар’ ел журтта калган емес,— дед1 де, Сэулеге сезжтене ка рая,— ботаи-ау, сен маган не ушш у н аз кадала 6epeciK осы? — деде Сэуле ез ойындагасын калай бастап, экесшен Тем|Р жайын калай сурауды бшмей толрануда едй 0KeciHiK жакагы сурауы ез ойына деп келд! де: — Ci3 неден сезжтешп отырсыз, элде атьщызра ла* йыксыз кшаныз бар ма ед1? — деп жабыса кетп.— Се- siKTi болмасакыз жасырмай айтыцызшы, осында TeMip деген келшп, ол kim? Казыбек шошынрандай 6ip селт erri де, ойланып кал лы. Шрак канша ойланса да енд1 жасырудыд ретш таба алган жок. > — Айтайын, ботам тындай бер,— дед! Сэулеге де он жарынан орын усынып.— Жас кез1мде мешц Сайдак дейтш досым болды. Ол кезде б1здер арылшын байлары- нын жумысын 1стейтшбю. 17-жылы агылшындар совет еюметшен коркып кашканда шахтаны кулатып, 6i3AiTi- ргдей кемщ Kerri. BipaK жумысшы деген халык уйым- шыл, кайратты халык кой. Сол Сайдак бастаран 6ip топ жумысшылар, кулаган шахтаны демг'е ж1бермей аршып, б1здщ б1рсыпырамызды Tipщей куткарыпты. Ол кезде муидай уй, жумысшылар тугщ арылшын байларында да болмайтын. Сайдак екеукпз 6ip белмелг жер уйде туру- шы ед|'к, жумысшылар мен: шала жансар куймде сол уй- ге алып келштК Bip кезде ес'шдт жиып, кез1мд1 ашып ем, кулагыма 6ip нэрсенщ даусы келдк.. ол сенщ даусык екен. Мен ел!М кушарывда жатканда сен eMipre келген екенац. Сол куаныштьщ усгшде Сайдак екеум!‘з ант ей- cin едж,— деп Сэулеге кез тастап ед1, онык ещ мулдем 03repin кеткен екен. Соны коре сала,— онан аррысын су- рап кднама экендк— дед1 кетуге ыдрайланып. — Ол ушш Hecine киналасыз? — Сен емес кинайтын, балам, ескш ктщ салган 6ip жарасы. Оны Ka3ip айта алатын да емесшн, кейш еспр- cin. бэрш'де, кднама экещн, кинама,— дед! де шырып кетп. Сэуле ауыр кимылмен аярын зорра басып барып ез бвлмесше юрд! де, пианинога отыра Kerri. — Bip басымнын кайрысы бурын уш еу ед1, енд! тер- теу болды. Бэрше карсы коярым — ceniMi 6epiK журепм. 162
Ол соны айггы да, пианиноны ойната «Эсетп» т ы р кал коя берд!. — Нурлан салатын, суйш салатын эн. Эш мунда, ез! кайда. Юм б ар ж ауап берет!н, к!м бар? .. Соны айтып талыксырандай гулдей майысып пиани- нора суйене 6epin ед1, eciK жактан Тем1рдщ: — Мен б а р 1 Ж ауа п беретш мен! — деген даусы санк err!. Сэуле аш умен атып турып, ж алт карады да, онысы- нан e3i де уяла кул!мареп: — FacJ>y eTiHi3, мен ci3fli байкамаппын. KemipiHi3, ci3 Kim ед!н!з? — дед! акырын. — Кшадан мен д е сау емеспш. Канш а ансап келсем де Kipyre ерю'и б ата алмай сырткы есж те тур ед1м, жа- нары б/р салран энщ куларыма келд! де, ерю'мд! бнлеп aKeni. Сонын салдарынан руксат сур ауд ы умытыгт, баса- кектеп Kipin келд1м, ол юнамды сен де кещ — деп TeMip таярын тастай салып, басын иш ед\\, С эул е селк ете тустк — Йемене, тарсылдаган таярымнан шошыдыц ба? Жок элде езгмиен бе? Араш таяк а як. болмас, eaai маран таяктын да кереп' аз, осы аксак аякпен бэршс де жегпм,. арман деген алыстары елеске де ж етт!м , зьлдей баскан ауыр дерттен д е арылдым. Ен, жете алмай жургешм сен едщ, мше саран д а жетпм. Ендш! жалрыз тшепм жаса- ганнан емес, сенен рана!.. Келш!, С эулем ! TeMip кушарын жайып ед1, Сэуле коркып шег!не берд!. Мунда келерден бурын Казыбектщ кабарынан ж ак- сылыктык нышанын Kepin, зор умгтпен келгеи TeMip Сэу- ленщ ойына кезг тез жетш, судай тасы п келген Keiwi ба- сылып калды. — Bi3niH амандасуымыздыц женг осылай болар,— Деп Сэуле колын усынып ед!, TeMip устай алды да: — Крлына колым тиген сок ерю мд! ершм билесе OFaH мен айыпты емеспш! — дед!. TeMipnin баур ы н а карай тарткысы келш турранын сезсе де Слуле усынран колын Kepi тартып алран жок, тек сол колымен бетш калкалай б ер дь BipaK суШрдей сузшген саусактарды к арасынан ж алт-ж улт еткен кез- Дершде элде кайтед1? деген кау!пт!ц де, суйсшудш де оты жайнап тур. KapmuFa шген ак к уд ы к канатындай элаз Aipumcn, жальшышты унмен: — Ерюндж тщ KaflipiH б!лгендей болтан шырарсыз, ержшдшке бар а кермешз! — дедк 153
клздын кылыры кубылып сыры буркенген сайыи жктгтеп кумарлык, оты каулай тусетш эдеп рой. Сэуле тартынран сайын Тем1рд1Н. ертгей каулап, селдей капта- рысы келд1 де, лажсыздан уят сактап езш 03i эрен. тежеп калды. BipaK., балра жабыскан шыбындай жабысып ко лы Соуленщ кдлынан айрылар емес. — Менщ саран кушак жайып турранымныд ©з1 ер- и н д М багалап, курметтегендж емес пе? Азаматтык ер- шмд! ала алран соттык да куш! жеткен жок-ты сую ер- к1мд1 алура. Kici елт!рш айдалранымда да сую ерк|м ез!мде болатын, енда саран келгенде менен epiKTi KiM бар? Ол соны айтып жауап куткендей сэл кшрд1 де: — Есвде болсын, мен кудалыктык курырын салып турраным жок, ез журепмнщ буйрырын айтып турмын, Сэулеш,— дед!. Сол созд1 айтканда, взшщ кайсар журе- ri елжгреп Kerri. — Торге шырыныз, отырыцыз,— дегеннен баска еш- тене айта алмай, Сэуле колын босатып алрысы келш едй TeMipain Ж1беретш тур: кершбеяк Ол Сэуленщ акша жу- зшен e3iniK бар бакытын кергендей суктана карай аз турды да: — Сенщ к!м екен'нда, сыйпатыннын. кандай екен!н, ел конып, ебелек ушкалы урынык Рана мекеш болып кет- кеи 6ip елЫз таудын, басында карауыл карап отырып уры нарашымнык аузынан еспген ед!м, ещц... — EcTireH жерпцз де, xiciiiis де айтарлык емес екен,— дед! Сэуле, онык сезш боле кул1мареп. — Сен олай десен, мен сол жерд! де, сол нарашымды да мэдг! умытпаймын. вйткен!, сол куннен бастап сен ме- н!н арманым болдын. Сол куннен бастап мен саран же- тер бакыттын жолын !здед!м. — Онда бакыт жолын кан тёгумен !здегешщз калай? Сэулешк бул ce3i TeMipre жайлы тиген жок, 6ip ши- рырып алып,-кайта жадырадц да: — _Есщде болсын, мен кан токсем де шнасызбын. Сен оплагандай бузык та болганым жок,— дед!. Муныныз 6ip жаналык екен. Онда Kici влпрушш! не деп атаймыз? Бул соз TeMipfliH шымбайына мулдем батып Kerri, бфак ол жаны канша ауырса да тезуге 6eKiHin келген болу керек, кайсарланып езш 03i тез тежеп: — Кулак сал да тыцдай 61л,-— дед! д е свйлей женел-
д!.— Неге екенш бишеймш, сеш' есп'ген сэттен бастап, елд1 керу арман болып, керсем деген 6ip адсау кекей1м- нен кетпедк K epin кана кайтайын деп терт кун бойы ж а- лындым, канш а каксап зарласам д а , «Сенщ барар елщ кок, енд1 кайда бармаксыд» деп кайыспады нарашым. Онын бул сезш ен ез1мшн. ед бакытсыз жолда жургешмд! ce3in, 6eciHini кун! болганда елге к арай кашып ед^м, н а рашым куып б ердь Екеуара 6ip мылтыд болатын, ол мен- де едк Атайын десем кимаймын, атпайын десем мшез! белгш, ол мен! кыяды. EKi аттыд сыры екеум!зге де мэ- л1м, онык астындагы ат етркызраннаи кейш жетпей кой- майды. Ж етсе болды, мен елд1м. Соны ойлап к,орынка- нымнан — ж ан керек болса кайт,— деп ед!м, ол онан са- йын ершеленш, атына камшыны б аса тусп. Амал жок, мылтыктын аузын кейш каратып кездеместен 6ip бастым да, женеле берд^м. Б!р кезде артыма карасам, нарашым- ныд аты келед!, ез1 жок. ¥ры болса д а он жыл асыраган адам Fofl, ел!мге кимай кайта барсам, ол кызылала кан болып ел1м халш де жатыр екен. М ен естен танып аттан кулап тусп'м. М ш е, менщ бар гстеген кылмысым, Сауле. Сауле жадары 6ip каткыл сездерд1 эдеш оны ашын- дырып байкау уш ш айтдан едн енд1 ондай сез таба ал- май, уяла кул!мс1реп: — Ci3 сол yuiiH сотталдыдыз ба? — дед!. — Сол уш ш деуден Kepi, сен уш ш десем дурысырак. болар. бйткен!, мен оны саран жету уш ш , елге жету ушш earipaiM рой. Ес!ндеме, сол кун! мен с!зд'ш уйге 6ip келш Kerriм Fofi. — Я, еа'м де. Ол осы 6ip ауыз сезд! журектщ теред тукп!ршен тол- рана тарткандай а са жылы айтып ед!, Тем1'рд!д журепне «Mauri еамдесш » дегендей болып сезш дд Сонда да ол сабыр таба бш ш , калпын женд1 езгертпестен: — BipaK, сендер менщ KiM екен!мд! бьимеген ед!д- дер,— дед1 ш аттана кул1мс1реп.— Нарашым сен! айдыд кыиырынан ж аралган болар деп мактауш ы ед!, сол кун! сен маран кун с ёк ш и кершдщ. С ол к ун п нур сэулетт! Сауле кайда ж урсем де кез алдымнан кеткен жок. Сол кун1 журен ме тускен отыд кайда ж ур сем де ешкен жок. Буп'нп' кун! алды да экел!п отырран д а сол б!р кунг'1 ж а- лыныд... Я, мен, сотталдым. BipaK, с о т он жылра кессе де Жорары сот Meni алты аира жетк!збей-ак босатып иббер- д!. бйткен!, мен оларга арыз жаздым. Дурысында арыз 155
емес, он сепз жылдык ©MipiMfli жаздым. вскен ортамды, керген тэрбиемд!, icreren кылмысымды жаздым. Мен ел- •пргенде нем! елт1рд1м. Келешепмд1 кеспек болган кесел- д1, бакытымнан айырран сорды елт1рд1м. Мен кайдан, кайда каштым? Жаманшылыктан — жаксылыкка, _ба- кытсыздыктан — бакытка каштым. Егер де мен оны icre- месем, не сол куш елетш ед1М, не сол уры нарашымнын сонына epin ем!рбойы бакытсыз ететш ед!м. Егер эке- шешеден ж ел жасымда жет!м калып уры нагашымнын колында еспеген болсам, ондай куйге туспеген де болар ем. Мен соны жаздым. Осы шындыкды айтканым— меж нуткарран. — Сонан 6epi кайда журдЫз? Ерюнджке жеткен куаныштыц устшде — осы yKi- мет меш не ушш еаркедй Мумкш, меш'ц жеп'мдтмд1 ес- керш ес!ркеген болар. Мумкш, мен1Ц болашагымнав умп еткен болар, мумкш суйген Сэулемнщ теш болар- мын деген ойра келд1м де, жас шарымды сол умет! ак-' тау жолына барыштап, енер !здеп кетлм. Ол соны айтып Сэуледен жылы жауап Kyrin, сэл и- д!рд! де: — Элдешмд! зарыга куткендей жанык курануде ме калай ©3i?— дед1 TeMipAiH осы уйге алгаш келш кеткенш еспгенде-ак алдьгнда осы сураудын турранын Сэуле сезген ед1 де, онан кутылар жауапты шындыктан рана тапкан едк Тем'фдш Ka3ipri тунере калган тус!н Kopin кенл! туйпблденсе де сол белен кайткысы келмей: — Жаксы асаны жалган сезбен алдасам адамдырым кайсы. Я, куткешмнщ бары рас, — дед!. — Онда соны ести отырайык, ол юм ед1? Сэуле деген атынды каранры кеклше тан етш, журегше нур еткен TeMip ме ол куткешн,- жок элде баска ма?.. TeMip соны айтып Сэуледен тары да жауап кути дё онан жауап кайта коймаган сок ширыга туст!. — Сорыска дей!нп Сэулен! сэулегп куйшде деп ecri- ген1м бар едг.. Элде мынау ларнат cofuc Kefi6ip санасыз эйелдерд! рана емес, сеш де бузган ба ед!?.. Сэуле ашумен Жалт erin ед1, Тем!рдщ ешнде б!ртам- шыдай да кан калмай, сурланып кеткен екен. Соны керш журеп сэл flip етсе де иамысы Ж1бермей коркыныш би- леген денесш тез жиып алды. ' Б'Р кер!скен агадан мундай ауыр, ащы сез естимш 156
деген жок eaiM. Эттец аганы сыйлайтын эдеим Ж1бермей тур ерк1ме, эйтпесе сезвдздщ орайына — турнцз жана болранмен, журегадздщ ал! еск! екешн жасырмай-ак ай- тар ед1м, — деп ед1, TeMip сыры белгкпз 6ip суык кулкЬ мен мырс етш. — Ж аракнын аузын аШкан болсам айып етпе, суйш- тш. Сыпайылыкты умьпып калыппын. С ез1м дерею, мше- siM ожар екенш вз1м де сеземш. Егер ожарлыктан агат сездер ок болып атылып кетсе 6ip сапарга кенаре сал! Жаныда ж акпас мшез1м болса, 6ip eanapFa коз салмай KipniriHMeH сыпыр да, табаныдмён таптай сал! Сонымен 6ipre укгле карап, терен бойла! Мешн. журепм жакалык- тын не екенше тусшбей, жака боламын деп бола алмай журген, жаиы саяз кейб1р жалынсыз жандарга рана ecKi KepiHin журМесш,— дедь Осы сез С эуледе ешкандай кудж калдырран жок. Осы сезден-ак ол Тем1рд! тугел танып болган сеюлд!. Opipece, стык аскак ойыиа суйсппп, -|штен «бшектщ емес, журек- Т1Н батыры екен- a y b деген разылырын да айтып салды. Бн'рак, солай дей тура ani де сыр 6eprici келмей катал жузбен Темт'рдщ кезше кез TiKTi. — Ж ала мен жарактанып жан саугаламай-ак койса- ныз едо. Ондай сез'д1 айту ушш алдымен жаны таза адам кандай болатынын бш п алраныдыз ж ен болар, — дед1 ез- геше 6ip та ги назбен. TeMip каз1р самрай 6eprici келетш жарау бурют се- К(лд1 сезге !ршлер емес: — Жок, суйж им , таза жанды кыздарра жала жауып махаббат ToitpiciHiH алдында ж азалы болар жайым жок,— дед1 ол шалки сейлеп.— А л «кыз» деген кызык- тын гулш булд1рш, еанрлж жарына езгенщ сшемесш апарып сыйлайтын кейб1р кыздар ухшн MeHi жазаласа ол тэнршщ 63i д е онбас. Exeyi 6ipiHe 6ipi жалын ата кадалып, ynci3 отырып калды. — Я, тагы д а айтарыдыз бар ма? — дед1 Сауле буры- нырак ун катып. — Едщ п айтарым да, арманым д а сол; он жылдан 6epi журепмд1 езген ауыр дерттен енд! эбден айыкпакпын. Буган сен дейсщ ? — Тшектеспш, айырыныз. Менщ дейтш м сол рана. — Илайи амин! Тек т!лер болсан. шын т!ле. Ак Сэуле- нщ ак ниетшен шыккан илек болсын деп мен де илед1М. 157
— Шындыктан баска ceHepiu де, суйенер1м де жок нен'.ц. Шын ThneyiM сол, айырыкыз барлык дерттен. * — ШынДыкка мен де бас урдым. {мрак, мен сен жшр- кенетш кунаныц бэршен де арылып алдыца келш отыр- ыын. Муны, cipa, т1лемеген боларсык. — Тшемесем де кунадан арылранынызра ризамын. Майданга барып абройлы кайтыпсыз, онынызга шешз куаиам. Мунан да абройлы, муиан да бакытты болуыныз- Fa eMip бойы тшектесшн. Осы мсшк кашаи да болсын ай- тарым. 1Шркш, адал журектен шыккан жай сез де гажап су ду, гажап батыл келЫ-ау, Сэулешн осы соз1 ТемЕрд! ем1- piaae тунрыш рет теб1рентш ж!бердп ©йткеш, ол мундай жылы сезда тугалы еспмеген едь — Мык мэртебе алгыс мунына. Алдары бакытымнын KMTi де сенш колында, соны да ескере кер,— дед1TeMip. Ушнде жалыну бар ма калай. Саулешн eciiie Нурлан туст1де, коз! шыдамай тайкып Kerri. BipaK жауапка ipmreH жок. — Ол кштйиз жоралган кезде келдЩз рой, — дед! акырын, куpeine сейлеп. — Ах, солай де!.. Алыстан тглеп ушеан да тагынын ойнасына кездесш, жер соктын, де маран. Жен-жен! Ж а ка туешд’ш, жаца сезд!м сырынды. ©шпейтш от, б1тпей- тш жара салран екенещ жаныма, енд1 бшд1м. Мен бакыт жолын ceHi суйген махаббагган тапкда ед1М, сондыктан кек сактамаура тырысармын, 6ipaK, eui6ip жанды дэл сендей суйе алмаспын. Ондай жалын не 63iMfli, не езге 6ipeyai кулге айналдыруы да мумкш. Ол свилей бастаганнан Сэуле басын суДеп стол жа- нында унс1з отырып калган ед1, Тем1рдщ сонры евзшен жаны туршжкендей, басын кетерт алып: — Элдешм ушш жанынызды жаралауыныз лайык па? — деп едп — Сен маран элдеюм бе едщ? — деген Тем!рдщ дау- сы тым з!лд1 шыкты. — Кате айтасын! Элдеюм ушш жа- нын азапка салатын мен де есуас емеепш. ©Mip мен вЛ1М анкасында жет1 мык метр бшкте журщ ж ау самолетше аткан тунрыш орымды да, квк жузшде жараланып журш аткан сонры орымды да «Сэулем ушш», «Сэулемдей Ота- ным ушш» деп атканмын. Кектен кулап естен танып жат- канда да «Сэуле»леп жатканмын. ©ткен OMipiMHiH вткел- дерше квз салсам нелер асудан асыппын. Сонык бэршен
ен алраш алып ушкан канатам сен екенсщ ойласам. Енд1 канатам кайрылиан болса, кайда • барып куламакпын? Сэуле деген атынды кара кещнме та к ет!п, кашаннан бе- pi бакытымнык нысанасы етпм екен, соны еске Tycipin бэрш де айтып берешн, езщ тап та , езщ силе жешмдЕ мен туйыкка т'фелд1м,— дедк Exeyi де аз уакы т унс!з отырып калды. TeMip Сэуленщ жауабын кутуде, Сэуле не айтарын бшмей киналуда. — TeMip ага, — дед! ол сэлден кешн, — ci3 маран кан- ша ашулансаныз да, мен азге 6ip ауыз катты сез айта алатын емесшн. Тек, мен ушш де, е з 1щз yuiiH де 6ip нэр- сеш катты ескер1'шз. Экелер1м1з Карабай мен Сарыбай- дын жолын куган екен деп вз1‘м!здщ kim екен1м1зд1; кай- дэу|'рд1'к адамы екешм1зд! умьпып кетпейж. Енд1п айта- рым сол гана. Сол кезде телефон сылдыр етш ед|, Соуле тывдарысы келмей узак отырып барып турегелд!. TeMip e3iHin сонры сезшщ оран кандай эсер еткенш осы козралыстан сезш отыр. Каз!рг! сэтте Сэуленщ бурынгы сынкыл каратын суду уш де ж ок. Телефондары адаммен де женд1сейлесе алмай кыска амандасты да, трубканы TeMipre усынды: — TeMip aFa, ci3fli калалык партия комитетпйн, секрс- тары сурайды. TeMip сагаты на карай салып трубканы алды да: — Мен тындап турмын. Иэ, TeMip Петрович, мен, Журт жиналып калды ма? Макул, к а з 1р жетей'ш, каз!р. — Арай, Петрович аталуыныз к ал а й ?— дед! Сэуле OFan тары да тавдан а карап. — Ол еа'р ген экемшн ата. Ж азад а н кутылып кайт- кан жолымда самолет жасайтын 6ip заводтын инженер! Петр деген ю ам ен таныстым. 0 3 i Казакстанда туып-ес- кен, казак т ш н жаксы бшетгн адам екен. Ол Казакстан жайын сурап едЕ меи бшмеймш дед!м. Оран ол танда- нып калды. рсы д аи екеум1зд!ц экг!мем!з басталып. кетт» де мен барлык жайымды жасырмастан оран айтып бер- д!м. Сол-ак екен, ол Kiel мен с е т ушкыш етш шырара- йын, маран бала боласыд ба? — дедЕ Мен ойланбастан боламын дед!м. Ойлансам да будан артык акыл т-аба ал- мас-ед!м. О к у Fa д а , енерге де ж етк!зген сол Kiel. Тем!р Петрович С айд аков аталуымнын тарихы осы. — Муныныз 6ip тамаша екен?! — Мен стахановшылардыц калалы к жиылысында свйлемекил ед!м, — дед! TeMip, ж ерде жаткан таярын ала 159
- 6epin. Оны не угшн айтканын да сезген жок, ecirace ка рай 6ip аттап токтай калды.— Сэулеш! Осы уйге келу1м киьш болып едь кету!м одан да киын болып тур-ау! Кош деген сезд1 айта алар ма екенмш, cipa? — дед!. Сэуле унс1з кадалып кел1п, колын усынды. — Кымбатты TeMip ара! Сыртыныздан да канык ед!м де танып сд!м, тая баспай дэл тапкан сеюлдамш. Кез ке- pin, кедал толды. Жандай жакын жары бар, жарданкым- бат досы бар бакытты 6ip жан болайын, eMip бойы кур- мет тутып ага дсп етейш с!зд!. Бервдз осы ттлепмд!! — Жок, cyfliKTiMl Мен манадан 6epi не айтгым? Со- FaH ойлай 6ip карасад мендеп жан сырына езщ де ту- .ciHepciH, 93ipuie кош!—^дед1 де, TeMip шыга женелдг _ Сэуле онык сонынан умтыла Tycin барыя, токтап кал ды да, Aip-Aip erin кейш шегшдк Не ymiH умтылранын, не айткысы келгенш e3i де сезген жок. Д эл осы арада Te Mip атып кетпек болса да жадагыдан баска айтар сез! де жок едь Тем1'рдщ нендей oflFa туйш п кеткен!н де сезген жок, тэлпректеп барып отыра кетть II Перизат Тем1'рдщ даккына сыртынан мае болып, б!р керу ушга осы уйге келуш акдуда еда. TeMip кеткдмен-же- Tin келд1 де, Сэуледе 6ip киналу барын ес1ктен юре сезш: — Сэуле, саган не болды?. Ж адагы 6ip суду stiriT KiM? — дедк — KiM екен!н кайтеед? Сендей 6ip кыздын не баил- на, не сорына туган 6ipey де. Сол сэтте езшщ суйгеш eciHe Tycin, Перизат тунжы- рай калган ед1. Онаша калган exeyi ун катпастан-ак оты- рып калды. Тек ауыз уйден Шекер келш: — Тэте, нешетермен coFbicyFa ж 1берсендер ез1м кы- рып келетш ед!м, деп апам ашуланып жатыр, — дегендв Fana Сэуле ун катты. Кейш колына 6ip кесек KeMip 6epin Ж1берерм1з,' OFaHдешн сен бар д а , анау эн салып отырган. Kicire барып аитшы, мумкш болса осында келш кетеш. Шекер Кулагин Tirin энда тындай калды. ~ Даусы неткен жаксы еда, мумщн болмаса да кел дейш. Шекер аз куннщ вз!нде-ак бул уйдщ ез адамын- 1во
дай болып кеткен болатын, сондыктан да онын жанары дай еркелей айткан C03iHe Сэуле суйсшгендей болып, ол кеткен жакка карап отыр еда, Перизат онын не ойда отыр- ранын тусшбей: — Токта, то кта, тым алыска кетпе! Бул кыздын ше- юеймен сыйыса алмайтшшн мен де сезш журмш. Комсо- молдар барарында бос орын бар квршед!, муны енд1 со- FaH ж1бер| — дед!. — Онын сыйыса алмайтын нес! бар? — Мщез1 ш элкес кой. Шешейге ол уиай коймас, ше- шей тугьл саган д а унар ма екен? — Неге унамайды? — Сен мундай даракылыкты суймейс!н foh. . - — Алдымен даракылык пен жайдарылыкты айырып, танып барып айтканын жен болар, — д е д 1 де Сэуле орны- нан турып терезеге барды. — Сен онан д а мынау эщи тын- дашы. KiM салуш ы ед1 осыны? Перизат терезенщ жактауына суйеш п мунайып турFaH Сэуленщ касына барып, иырына асы ла бере алыстары энге кулак салды. — Ардакты Н урлан салатын, «А рдак» емес пе? «Ар- дакты» депшн-ау, онымды ecrice М ы ркал aFaft не дер екен? Сэуле 6ip рет ж а л т еттп де, к ай та д ан бурылып Kerri. Аздан сон барып: — Сен б ш есщ бе, Перизат, ем1рде езгермейтш не бар осы? — дед!. — бзгерм ейтш т у к те жок. — Мешмше бар сыякты. вм 1рде езгермейтш не барын П еризат 6iarici келш еД|. оны Сэуле айткан жок. — Айтпакшы, Тенпрдад жайын айтшы, кердда бе, ка- лай екен ©3i, адам сэнше келш пе? — дед! Перизат. — СэндШк ж агы нан ешюмнен кем емес, намысы да мол екен, д осты к журепмда усынып ед1М, вр адам екен, иишей Kerri. Булардын сезш Баян бэйбш е келш бвлда. IUemeci- нщ мундай куШ нгешн Сэуле бурынды-сонды керген емес «Д1. — Ana, не болды, апатай! Элде... — деп сезш толык айта алмай касына жстш барды. — Кайдаты 6ip квксоккан кызды кайдан экелш жур-
ciH осы. Тула бойы толран Kecip, жогалт кезш кез1ме ку- Й1к кылмай! Эттед, Ержанымнын жоктыры foh, эйтпесе... — Апа!.. Айтар ашуыцыз сол рана болса, мешц айта- рым да кыска. Жалгыздыкка уйрене алар емеспш, меш кандай керсещз, енд! Шекерд1 де сондай керШз. Баян бэйбшенщ ашуы узакка бармайтын эдет1*-ед1‘, бул жолы TinTi кыска болды. Сэуленщ еншен элденендей ауыр мудды анкаррандай болып кезш ала алмаган куй! орындыкка отыра бере: — К,ойдым, кун!м, койдым онда! Сен жалгызды рен- жггкенде куантатын KiMiM бар менin? Bipan, онын ез]не де айтып кой, KiciniH ызасын келт!рмесш. — Ол, не жазып ед1 соншама? — Кызык e3i. Элиде мен ас уйден саган ренжш, 6ip- денет айтып отырсам, ол караптан карап отырып сак-сак куледк Ей, шалык шалды ма, неге кулесщ? десем, улкен экемнщ экесшщ экес! маркумныд 6ip ce3i eciMe Tycin кетп, декад. Ол не сез, десем: кем1'р мен кемтр eKeyi eri3 туран екен. KeMip 63iHin 6ip кезде агаш екенш умытып тастай cipecce, б!р кезде езйпк кыз болтаный умыткан кемшрлер де сол сыякты, дел карап отыр. — Я, сонсок ci3 OFan не Дедщз? — дед1Сэуле кул!М- cipen. — Не дейш, жагамды устадым! Ыза болып, шакыр Сэулеш деп ед1м, павес дей ме, не дейдд, -соны жазып бе ре койыныз, шакырайын деп ызамды келадреди Ол сез1н аяктаганша болтан жок; 6ipey сабап-сабап ж1бергендей иыры салбырап, аягын суйрете басып Шекер келдй — Е, саган не ауру келш калды, 6ipey сабап ж'гёер- геннен сау ма ез]’нд1? Шекер езше карай акырын журш келе жаткан Сзу- леге де караган жок. — Туралы мундай куанбаспын да, мундай ренж1мес- niH, деп темен караган Kyiii босарадагы орындыкка отыра Kerri. — Айтсаншы жумбактамай. — Жумбак тупл Tyri де жок, энш естш куанган ед!м, турш керд1м де тура каштым. — Не дейд!? — Мен 6ip Kici екен десем, е.тп здш элг1 aftrijii сыл- кым. — Сылкымын KiM? Сайран ба?
— Я, сол боздак боздап отырран. Шакыррам жок. — Неге? — Оны кайтемш , енд! оиан е з 1м д е кем салмаймын. — Солай м а? С е т и ондай да енерщ бар ма ед1? К а ве, айтып яб б ер ендеше. — Жок, айтпаймын. — Неге? — Апам косы лса рана айтамьгн. — Сен апамнын алдымда кшалы болыпсыц, алдымен сол айыбынды алты ауыз энмен ж у. Сонсон апам да ко- сылады. Шекердщ д а усы шынында тамаш а екен. Ж ан тербе- тер мунлы сарынмен «Зэуреипт» аныратып коя 6epin едй кешеде етш б ара жаткан ел де ты вдап тура калды. Ол эв салып турып т а оййакы мшезш койган жок, кайырма- сына келген сайын Баян бэйбшеш 6ip кушактап койып, терт ауыз энд! салып шыкты. Ол сонры per кушактаган- да Баян бэйбпиенщ e3i де оны куш актай алып: — Келий, карагы м, «Зэурецтн» аруагы уппн ман- дайыцнан 6ip суйейш ,— деп едь Ш екер бет!н алып ка- шып: — Жок, сал ган этим елген аруак курлы болмаса мац- дайымды несш е кор кылам. Алдымен айтыныз, шм ушш? Эшм ушш бе, ж о к аруак ушш б е ? — дед!. — 0 шн ymiH. — Э, онда ж ен , — деп мандайынан 6ip суйг!зд! де, e3i де Баян бэйб1шеш суйщ алды... — 0 3 i эршеи ойлайтын акылды KeMnip, бар айыбы тым уайымшыл. Жана екеу- М1'з сол женш де араздасып та калдык. OFan кшалы ci3ci3, — Мен не жаздым? — дед! С эуле тандана кул!м- cipen. — Ciere ж аным ашцп бул Kicire соктыккан ез!м. — Э, солай ма? Егер жаныц шын ашыса маран «0 сет- Ti> айтып бер, — дед! Сэуле алдеюмд! ацсагандай жаны куреше сейлеп. — Тэтетай-ау, мен оны Сайраидай сала алмаушы ед1м ол даусымды естш койса мазактайды рой. — Сайран ceHi мазактайтын халге эл! жеткен жок. Булданбай айта бер. — ©TipiK айтсам KeMnip болайын, шынында мен «0cerri» жаксы айта алмаймын. «3
Онын, «кемшр болайын» дегенi Баян бэйбшеге 6ip каргыс сездей сезшда де: — Не дейЫн, ей, кек соккан?! — дед!. Шекер оны куш актай алып: — Апажан-ау, ci3 кемшр емес, ез!м!збен замандассыз FOfi, ci3 оныц нес1не шамданасыз? — деп efli, Баян бэйб:- шешн кабагына жакагы 6ip кезде yflipLne калган ашу булты лезде ыдырап Kerri. — О, алдамшы шайтан, тэтеннщ шакыр деген KiciciH шакыр. — Кап, мына жаман Сайраннык багасы 6ip кетерш- дьау,— деп Шекер, орнынан тура бастап едь , — Токта, онын касында ki'm бар? — дед1Сэуле. — Толып отыр. 1ш!нде ез1шз,щч Мирон Павлович та, Абзал агай да, — бэр! де бар. — Абзал? Ол Алматыдан кашан келшт1? — Сураганым жок. — Сайранды ол юсигердщ кезшше калай шакырмак- сын? — Ой, тэЙ1р-ай, оган нендей шакыру керек. Босарада турып сук колымды былай етсем, кызыл кергён ителпдей eMiHin жетш келмей ме? Сонан cohfhcuh ез1м бшем'ш Fofl, — деп Шекер кете 6epin ед1, карсы алдынан Сайран Kipin келд!. — Ay, ceHi KiM шакырды? — дед1 Шекер акыра карап. — Сен шакырган жок па ед!н? — ©3iHHiK жынын да шакырып журген, мен сет кай- тей)н. Сайран OFaH колын 6ip сермеп: — Сешмен тэжкелесш TypyFa уакытым жок, — дед! де Сэулеге карап, — ci3fli Абзал агай шакырады, — дедь — Кайда — дед1 Сэуле тавдана карап. — ОзМн уйше. Обком секретарынын Сэулеш вз уйше шакыруы Пе* ризатка октан кем тиген жок Ол у жуткандай тула бо- йы flip ете калып, ыршып тусп де: — Бар, бар, мен учаскедщ баскара алатын емеспш, вз орнынды кайтадан сурап ал, — дед! кегере калган ерн! дф-дф eTin. Сэуле онын сол кегере калган кек ершнен кап-кара журепн де Kepfli, 6ipaK ундеген жок. 164
СЕП31ШШ Т А Р А У Тайманныи уй!ндеп экпме у з а к к а созылып кетп. Д ал Ka3ip дэреженщ улкен-юшшгш eciHe алган да ешкайсы- сы жок. BipiH 6 ip i тевдес керш, ойдагыларын орта Fa ашык салыи отыр. Олардан езш окшау устаган С ай р ан рана. Абзалдар- дын дастаркан басындагы сездерше д е жешй кулак кой- ран жок. О лар дэмдерш iuiin болып кабинетке KipiciMeH домбырасын алды да, ез!нщ ж арты айдан 6epri кутты мекеш болып кеткен диванра барып жантая кетп. Онда- fu ойы Ш екерге арнап 6ip-ex2 ауы з влек шытару. С ол ею ауыз елец оны к csti туспей ж ур ген квп армандары- ныд 6ipi, кун сайын жумыстан к еле домбырасымен 6ipre кущренетш де: — Шекер, Ш екер,— деп кайта-кайта каксайтын. Каксайтын д а , — жок, эл> алые ж а т ы р ,— деп тастайтын. Були олай емес, домбыраны ала-сала безшдетш: Шекер, Шекер, ай суду, — Шекер, Шекер-ай, суду, Семен асар хай суду, Сен 6ip жалын Кызыл шок. Журепме салдык от,— деп сайрай ж енелдь Осы кезде ecin жактан Ш екердт: — Байрус-ай, бул сездерд1 к ай кггаптан жаттап алдыд екен? Акырын, узшп, KeTepciK,— деген дауыс шыкты. Сайран муны куткен жок ед1, э дегенде ез кезше вз1‘ сенбей, акырып сэл кщрд1 де, б а р шаттыгымен куана турегелдь — Шекер-жан-ай, егер жаттай ал сам букьл жиЬанда- ры барлык атакты акындардыд асыл влендерш саган ар нап айтар ед1'м-ау. — \"Ол уцп'н баскарак болып шешеннен кайта тууы ц керек кой, — деп Шекер мырс erri де, кенет салкынканда- нып буйыра сейлед!. — Сезд1 кой д а бар, тэтемд1 шакы- рып кел! Сайран онык эш'рше шахтада квнее де уйде KeHrici келмей:
— Мемлекеттж макызы бар мэселеш кенесш отырган адамды шакыратын юм? Мен бе? Ж ок, мен ондай акмак емеспш,— деп кырсауланып ед1, Шекердщ: — Аз кунде мундай акылды бола калсак куанамын,— деген ce3i ол курсауды тез жазып, жадыратып ж!берд!. — Куанамын деген сезщ неткен-неткен тэта ед1, Ше- кержан, — деп Сайран жакындай xycri де, Шекердщ Kip- бие калранын Kepin юлт токтады. Шекер езше куб1рлеп тур. — Шынында тэтемд! эз1р шакыруга болмайды, ша- кыр деп шешес! мен TeMip болмайды, енд1кайтам? — TeMip? — дед! Сайран онын бетше тандана ка- pan.— Ол кайда? — Bi3fliH уйде. Сайран сэл ойлапды да: — Жок, Сэуленщ оган кершбегеф жен. Ол кемшрдщ жанында отыра беруге шыдамы жетпейд: де кетед1. Онан да сен Абзал арайдын Алматыдан экелген жаналыктарын тында! — деп Сайран Шекерд1 Караганды халкынан уй- ренген жана ynrici бойынша колтыктап апарып диванга отыргызды. — Ол не жаналык,? — дед! Шекер диванга отыра Cepin. — 9з1рлене бер. BipmuiUeH: Мирон картшн. комбай- нына облыс басшылары да кемектесетш болыпты. — Онда тез бггед1 екен рой,— дед1 Шекер куанып. — Тез бггкенде кандай, сен де тез уйрен. Ол 6mci- мен екеум1з кемфден тау жасаймыз. EKiHiiiici де жаман емес, куана бер. Cohfu свзд! айтканда Сайраннын Ke3i оттай жайнап Kerri. Шекер де ынтыга Tycin: — Ол не?— деп едп — Ол ма, о л — о л он тогыздагы кыз бен жиырмада- гы Ж1пттер буг!ннен бастап бойдак журмейтш болыпты. Cipa, 6yriH, сен екеум1зд1 косатын болар, — дед бет! шылп етпестен. — Не дейсщ? — деп Шекер отты кез1'мен кадала тура бастап ед, Сайран жалбарына жапырылып, оны устай алды. — Арат болса Keiuip, Шекержан. Неге екен1н бшмей- мш, антарра келгенде саран лайык 6ip сез таба алмай, не_журепм дурсшдей женелед, не ез1м ecTin сандырак- тан саламын.
— Мунан былай сандырактаушы д а болма, ж урегщ е де маза б е р ,— деп Шекер зЬпдсне сейлесе де, Сайран тындамастан: — Мешц ж уреп’м езтсщ , — деп узднге тусп. Ол езппц кептен 6epi ойлап, eKi куннен 6epi сайлап алран таги сездерга каз1р тугел текпекнп ед1, кабинетте- плер келш калы п , белш хбберд]. Ен алда келе жаткан Мирон П авлович ойланган кез- деп аде-пмен кезш сырырайта сейлеп келед1: — Сазд1н б ул сезЫзден мен ерд1ктщ Kurri достыкта екетш уктым -ау, Абзал Тайманович,— дед1 басын кай- та-кайта изей сейлеп. — Ол рана емес, — дед! Абзал 6 ip колын онын иыры- на салып, — б1здщ е л д т ен 6epiK кам алы да сол достык. Фашисгер б !здщ талай тас камалымызды бузып Kerri, 6i- рак, достырьшызды буза алран ж ок . Кайта б1здщ елдш достыры шындаран сайын шымырай тусет!н болат темГр- дей шыныга туст!. • Ол, акырын жылысып келш С э ул е ге элденеш сыбыр- лап TypFaH Ш екерд1 байкап калды да: — А, кары ндас, шахтара уйрендщ бе, халщ калай? — Дед1колын усы н а 6epin; Шекер ж ауа п катканша болтан жок. — Мунын хал1 шошкадан да сем 13, — деп Сайран ки- in Kerri. Шекер уя л а KyniMCipen, мырс e rri де: — Онысы ра с, м е н т хал1м мунын. тасбака халшен Tayip, — деп С айраннан баскалардын кулкюш ду етюздь Сайран айтарра сез таба алмай, Ш екерге кылмыя к а рал турып калды. — Шекердщ свзшен сети, ani керен ау екен!вд1уктым. Ал сенin сезщн-ен iimene TyciHe алмай турмын, — дед! Абзал Сайранра к ул е карап. — Э н е у к у т ©3ini3 келш орнаткан ж ака тэртштерд! еске TycipceHi3, менщ ce3iMe де ту с ш е т з . — Онын, кайсы ? Жаппай ж ары су ма? — Жок. — Ж арыс деген сездш ез1мен еш бул 1 Норманы ар- тык орындаранымыз ушш б!здср алаты н ет пен май м у нын арманы, — деп Шекер Сайранды тары 6ip туйреп калды. — Шекержан, сен муны квп каж ай берме, сен алган жулдеш кешжпей мунын да алатын r y p i бар ,— деп С ай ранды Тайман ж актап едй 1в7
— жулдеш алса ала берсш. Сен жетюзбеген куй! ал- >а кете бер1— деп Абзал Шекердщ аркасынан пакты. — КерерЫз, к1мнщ яптг кеткешн, — деп Сайран дом- бырасын ызалана 6ip карып калды да, коя койды. Абзал OFaH: — Жекген шаршады бшем, журил, екеум1з шай эке- лейшш, — деп еди ол: — С!з ейтш аралык тэртшт! бузбаныз, — деп Сайран Абзалды орнына отыррызды да, Шекерд! ала женелд1— Жур, маран кемектесш ж!бер. Ол eKeyi шай экелген кезде манадан ой нысанасын .алыска ж1берш, кезш сыгырайта карап отырран Миров Павлович элденеге суйсше ун каткан едь — Ражап, ражап! Ойдаран сайын б1здщ елдщ ражап ел екенш каре тусеак, — дед! ол алдына келгеи- шайды ала 6epin. Я, ражап ел. Онык каЬарындай каЬар, оныд на- мысындай намыс, онын талантындай талант em6ip елде жок. Сонын 6ip куасы аздераздер. С 1здер ертеннен бас- тап жана заманнын жана куралын жасагалы отырсыз- дар. Бул 6yriH жауды жеду1м!зге кандан кемектессе, ер- тек eMipiMi3fli еркендетуге де сондай куш беретш ражап. курал. Сондыктан, аздер буран 6ip тещ ей жумыла Kipi- -а'шздер, ол уплн алдымен адал достык керек, достык кушт1 болса бэрш де жекес^здер де, бар максаткд жете- с1здер. Сайран Шекердщ алдында взш 6ip керсетш кэлрысы келд1 ме калай: — Бул уцпн обкомнык да кемеп' керек болып тур-ау, Абзал ара?1— деп тары да киш кетп. — Обкомнык KOMeri эз!р,— дед! Абзал Сайран мен Шекерд! канатына алып, — ек улкен кемек сен екеущ- нщ бул машинаны осы бастан уйрене' бастарандарын, BipaK ездерщ рана уйренш коймай, баска жастардык да уйрену!не кемектес!ндер. Сайран сенбегендей тур KepceTin, Абзалдын бетше ка рай калды: — ©3iMi3 6ipeyaeH уйренш журш, б!з юмд! уйрет- пекшз? — Уйрену бар да уйрене журщ баскага улг! болу бар. Мундагынын Kenmuiri сендер сыякты вндаркке жана келген жастар, соларра улп болыцдар. — К,олдан келсе аянбаспыз.
Шекер баскалардьщ кезш ала бере оны акырын тур- Tin калып, к ук к e rri: — Ол саган айтылран сез емес кой, неменеге жалбак- тай 6epeciH,? Абзал Ш екерге узак карап алды д а : — Егер мен осы шахтанын басты гы болсам, Шекер карындасты эйелдер бригадасына бригадир етер ед1М, — дедь ■* Бул сез Ш екерд! куанта койган ж ок , кайта шошытып яйбердн — Тэтемнщ орнына ма? — дед! ол урейл1 дауыспен. — Я, тэтеннщ орнына. — Тэтемд! к ай д а ж!бермекс!здер? — О л е з М н . б ур ы н и л орнына б а р у р а THicri. — Мен_.ушш агадызбен араздасып кайтеаз? — дед! Сэуле салкын канданып. — Комбайнныц макетш жасай берешн. Мырекендей бастыкпен алысканнан repi TeMip- мен алысканым ж ен болар. Абзал С эулеге тувдыш рет осы ар а д а ашулы карап, турып Kerri. Онык: ., — ¥ят, С эулеш , уят1— деген у ш д е ызгарлы шык- ты.— бдкей ерке эйелдерд! жауынгер солдатка айналды- ра алган адамньщ Мыркал сыяктылармен алыса алмауы ете уят. — Гетер' лаж ы м болмаса кайтёйш? — Лажын. н еге жок? Партия мен уюмет орындары кайда? О ларга неге айтпадын, неге буздырмадын од буй- рыкты? — Ш ырагым-ау, Tepic болса келдщ Foft, жендесешш. Буйрыкты берген e3inHin аган,, буз e3in,— дед1 Тайман взшщ эдетт б9йынша эр сезш балFaмен уррандай нык,- нык тастап. — Эке, ондай буйрык к!мдш болса да бузылады. — Сейт, ты рады м , мешн де TUieriM сол, — деп Тай ман аса 6ip экел1к ыстык сез1ммен С эулеге мей!рлене к а рап еда, Абзал оран iinrefi тавд'анып калды . BipaK канша кадалса да эке сырына кезш жетк!зе алган жок, сол екеуше карай туры п сейлеп Kerri. — Солай, М ирон Павлович! К.иын екенш мен де б ш п отырмын, 6ipaK, С эул е кеткел1 ол уч астк а жоспарын ек1- ак кун орындапты. Комбайн yuiin ci3Ai босатсак бул шахтанын кайтадап кейш кететшш сонан-ак байкай бе- piHi3. 169
Мирон Павлович не дерш б1лмей: — К,иын, киын, — деп ез йзесш ез1 уррылап, аз отыр- ды да: — Opi жумыс ктеп, api комбайнды тез бтруге б1здщ шамамыз келер емес, Tinri мумкш емес. Кызым, сен не дейац? — дед! сез салмакын Сэулеге тастап. — Мен не дер1мд1бше алмай отырмын,— деда де Аб- залга шле карап.— Соцры кундер1 Перизат та жаман емес, учасгканы эз!рше сол баскара берсе кайтед1? — дед!, комбайннан айрылгысы келмей. BipaK, ол Перизат- тын атын атаган кезде ей карт колдарын б!рден сермеп кеп калып едь Сэуле езшщ бул сезд! агат айтканын сон- да рана сез!п, уялранынан томен карап Kerri. Bip жагы- кан Сайран да карттардын ойын далелдей TycKici келген- дей кабаттасып: — Абзал ара! Озге 6ip сурау. Булбулы жок елд!н каргалары булбул болып сайрайтыны рас па? — дед!. Абзал оран куле сейлеп: — Карралардыд булбулмын деп ойлауы мумйн, 6i- рак ол булбул бола алмайды. Оны не уш!н сурадык? — деде — Ендеше бул Да- тап сондай — Перизаттын Сэуле- дей болуы да мумк'ш емес. — ©те дурыс айттык, Сайраным,— деп Мирон Пав лович ойлаиа турегелд!.— Сауданы кояйык, кызым. Кун- д!з шахтада !стесек, тунде муиы !стсйм13. Осы рана мент eH,ijiri айтарым. Ол соны айтып коштаскалы Абзалмен кол устасып ей: , — Эй, Kapi кыраным-ай, канатын 61'р-ак какты-ау. Мен де гаек т!лед1'м,— деп Тайман да келш сарт етйзди — Бэр!м!зде 6ip рана гаек, отан тшеп болсын,— деда Сэуле. Олар кош айтысып кете берген кезде Сайран Сэуле- йен кезш ала алмай турран Тайманнын, бет!не ущле карап: Орыстын езЫздей шалын керд!ц!з бе, кудайдын да колынан келмеген кереметт! оп-онай келдаргел! журге- нш,— деда. ~ Овзд1 кои да жур, уйктайтын уакыт болды Олар тебедеп шамды сендарщ, ездер! жататын белме- ге кегп де, Абзал e3i жок кезде жиналып калган газет- терда карап жалгыз отырып калды. Аздан сон есше элде не тускендей атып турып барып телефонды алды да- 170
— Маран Орловтын уйш 6epw'i3mi,— дед!,— Алек сандр Данилович, С1зд1 мазалап ту р ган Абзал. С!з ертен б'.раз уакытынызды беле аласыз б а?.. Я, сол комбайн. жайында. С о т ая арнап 6ip улкен м эж Ш с етюзсек деп ед1м. УмЫм зор... Эрине сешмд!мш. BipaK, узакка созы- лып кететш тур! б ар, сондыктан. кем ек дегенгй аямауы- мыз керек сыякты ... Макул, макул... Онын. сейлесш болып диванра жантайраны да сол ед!, 6ipey eciK как ластан Kipin келдк С тол устшдеп лампа- нын жарыгы жетпей, eciK жак. ал а келенде болатын. Абзал кук прт ж ерде турран KiciHin KiM екен!не кез! жетпей: — Бул и м ? — деп ед!-: — М ен !— деген Мыркалдын ун! шыкты. Ол ашулы кескшмен ортадары столды н тубгаде тур- FaH орындыкты таре етк1з!п Абзалга гаман койды да: — Кетер б асы н ди, мен енда сеш мен тупа-тура ашык сейлескел!- келд1м,— дедй Не сейлер кезде, не ыза болган кезде папиросты ко- марайлана соратын эдет Абзалда д а б ар ед!, Мыркалдын не оймен келгенш сезген болу керек, б а с жарынан папи- росын алып тартты да, улкен тунык к ар а кезш Мыркалра 6ip тастап алып: — Я, сейлей бер! — Дед!. — Орловка мен! жамандаран Сафохгов екеущ foA, э ? — дед! М ы ркал калшылдап. — Не деп? — Не дегеш нд! езщ 6uieciK де. Керерм1з юмнщ куылранын. О ны былай коя турайын, так! Сен буп н п бюрода не айттын осы? К,аз!рп у а к ы т та ондай сезд!н кандай адамнын аузынан шыратынын сезесщ бе, cipa? — ©з'ш айткан сез болса калай сезбеш н. — Жок, сен сезбейсщ, ант етей!н, сен адасып бара- сыц, адаспасан ондай сезд1 айтпас едщ , так. Меш сына- ранын дурыс болсын, «сорлы батыр орра шабады» деп, Русаковта нен б ар тшеш, кызда нен б ар коррап? Сен 93in сокры кезде к ай жолра Tycin бара жатканы вды антара- мысын осы?! Абзал ызалы кескшмен мырс ет!п, калы н кара касын 6ipece керд!, 6ipece туйдн Б удактагап тут!нд! буркырата 6ip урд! де: — Ак,ыл ай тар алдымдаты агасы н рой, аит, т е р х жолра тускен болсам ,— дедн 171
— «итсам аитамын, эдеЙ1 айткалы келд!м. Сен туп- тура,— дед1 де, Мыркал ойындэрысын айта алмай,— ал, сен бюрократ болып барасын,— дедь — Ай, табанынныц 6ypi жок-ау, айтайын дегенш «ултшыл» деу ед1, оны да айта алмадьщ, э? Я, отан дэле- л'щ кандай? — Баска дэлелд1былай коя-ак кояйын, оны тере бер- сем шашын да жетпес. Дзл бугш п сезщнен талай сум- дыкты табура болады. Б1лем, сен кусыц, 6ipaK канша ку болганынмен байкаган Kicire сол сез!ннщ астарынан бэ- pi табылады, так. Ocipece, Русаков туралы айткан сезщ бар рой, ертен езще сор болатыны анык. Ол сендейлердщ талайын керген ку мушз. Онын 6ip шайкауынан калатын сенжоксын. Егер ол ертен орталыкка барып, Маши жаура сатылып кеткешн айтканым уш н осылай ernirin жур десе кеттш рой су Ty6iiiel — TaFH да айтарын бар ма? — Так! Ол, онымен турсын, енш мынаран келш!, .со- нау Кдзыбектщ кеа'рл! кызында нед бар, кызарран К ы зыл- бетше кызыктын ба? Оны орнында калсын дегешн не сандырак? Сафоновтын ол кызды не ушш кызгаштай коритынын б1лем, ал саран не жок. Мын жерде каулы тьдар, мен оны ертен каматамын. — Ол.не ymiH камалады? Сен! сынаганы упйн бе? — Оны ез1м б(лемш. — Болдын. ба? Осы кезде екшпн белмеден Тайман шыра келдь Асык- кан болу керек, устше шапанын жамыла салыпты, жа- ланбас, жалан аяк. Не ушш екеш белпаз, неше жылдан 6epi усталмай кабыррадары шегеде 1'лул1 туратын жуан сапты камшысын лртына устай шырьцггы. Мыркалга ала K93iMeH б!р карады да, терезешн пердесш Tycipin, eciKTi барып жапты. Мунын не icTen жургенш ею баласынын eneyi де сёзген жок, эс'фесе, Мыркал сезген жок. Ол та-, марын бф кенеп алды: — Бул жерде бетеи ешюм жок, осынын бэр!не, как, большевикше жауап 6epiui езщ,— дед! Абзалра мангаз- дана карап. — Болсан, уйще барып уйкта да, ертечнен бастап бу- г'шп каулыны орындаура Kipic! Ай жолынан тайса таяр, мен партия жолынан таймаспын. Мен унпн корыкпай-ак кой. Менщ берер ашык жауабым сол: Сэуле туралы бе- ршген буйрырын ертеннен калмай бузылатын болсын. 178
— iM-iM... Ол бола коймас,— д е д 1 Мыркал ызага шы- дай алмаб оныц свзш белш . — Болранда сол болар,— деп А б з а л да катуланып алды.— Ол рана емес, MeHiH ci3re берер туыскандык ке- HeciM— ш ахтаны баскару жумысын д а сол Сэулеге бер- гешн жен. Мыркалдыц бет-аузы мулдем жыбырлап Kerri, тек шатнаран кез1 рана М1з баккан жок. — Ол не сандырак? — деген ce3i д е сыкырларан Tic-* Tin арасынан зорра шыкты. — Сандырак, емес, ол солай болура TiiicTi. . Мундай улкен шахтаны баскару ci3re киын. C is мол куш'шдз бола тура кун ж аум ай с у болып шахтаны ойсыраттыдыз, ещц оны кетеретш кабкпет Ызде жок. Сондыктан ci3 колы- кыздан келетш жумыс !степ аз болса д а Отанра пайда келйрВДз. Оныц бул сез1 Мыркалды безгектен де бетер кал- шылдатып ж1берд!. — БЬлем, сен щ ол кыздыц ж олына, катын-бала, ypiM- бутак— барлырын курбан ereriHiaai, б!лем— дед! шы- жалактап. — Не дейс!н? — Солай деймш , солай, солай! — де д 1 Мыркал жын каккандай айрайлап. — О, мешн, бьлмейпшм эл1 коп екен онда,— дед! А б зал салмакпен, — сен осындай ма едщ , сен осындай уят- сыз ба едщ? — Эрине, сынаган KiciHi солай дейсщ. — Дейтш щ сол, ем1рден жиырма жыл кейш калып- сыд. Жиырма ж ыл кейш калсан, 6yriH ri елд1 кайтып бастамаксын? — Сенс!з де бастап келгенмш, соктыкпа маран, сок- тыкпа! — Я, бастап келд1ц. Бастадык д а кулаттын шахтаны. — Тары д а ж абар жалан бар ма? — Ж орал!— дед! Абзал eciKri нускап.— Жалгыз ра на тьтепм, кайы р сурап кетсек де б1реудщ табанын ж а- лама. Русаков мет муШзше 1ле алса 1ле берсш. Сен оран кыстырылып KaAipinzu кеДрме. Онымен узакка бара ал- майсын. Мыркал e3i б1летш бар лас свзд! айтып кеткел1 атып турегелд!. Б 'ф ак туран iHici болса д а Абзалдьщ айдыны аузын ашырран ж ок, тек: 173
— KepepMis шмш'к узакка бара алмаганын,— деп ке те 6epin едй Тайманнвд: — Токта! — деген даусы саик етп. Ол Мыркалдын ей бойына кез жупртш erri де: — Акыльщ ескен деп журсем, парный екен гой кам- пиган,— дед1 кабарьш шыта карап. Экесшщ бул сезше шыдай алмай Мыркал женеле бе- pin ед5, ыриэй сайты жуан камшы жонына келш сарт ет* кенде кайкан, етш тура калды. Оран шесе Абзалдын мырс еткен кулюс!, Тайманнын; тсстене сейлеген ашулы ce3i ес- гадь — Он бес жылдан 6epi таяк жемегенге кутырган екенсщ збден. Отыр мунда. бзш он кун уадытша бастык болдым деп ертемектсщ дуниеш?! — Жын кэрып кеткен бе мына шалды. Ей, сен неге кой демейсщ? — деп экесше не icTepiH бимеген Мыркал Абзалга туйш п едь — Оныц менде жумысы не? Камшы жеу ме !здегеш? — Жын кагып кеткен бе с!зд1? Мендеп жумысыныз не? — деп Мыркал бакырып кеп калып ед!. — Менщ жумысым сол — сенщ экенмш. Экенмш деп айтарым сол — егер кан болайын демесен соктыкпа Сэулеге! Кудайдан гаеп алган тунгышым болсан да ол ушш колында елермш мен сенщ, колында елем, колында • елемш!..— деп Тайман Мыркалды сартылдатып ала же- нелдь Мыркалдын: — О, алжыган! — деуге гана шамасы келдь eciKTeH б!р-ак ыррыды. Экесшщ бул сырына тусше алмай таныркаран nirniH- мен Абзал да басын кетерш алды. Bipaic, ол сурап ул- пргенше Тайман кезше ipniareH жасты 6ip сырып тастап. ез белмесше Kipin кета. И вткеи тун! Абзал Орловпен кел1'сш, буп'н жедел ша- кырылран мэжшске барлык шахтанын, тресту кала- иын, ауданнын басшылары жиналран болатын Елдш осынша кеп жиналранын кергеннен Мыркалдын журег! лушлдеп ед1, езше бугш 6ip сумдыктын боларын сезген 174
Бул мэж Ш сте каралатын мэселе 6ipey де, баяндама- шы бесеу. М эселе: 6ipiHiui токсанньщ кортындысы да, винил токсанньщ мшдеть Heri3ri баяндамашы трест бас- тырыныц орынбасары Русаков та, косымша баяндайтын- дар торт ш ахтаныд бастыктары. Онын 6ipi Мыркал. Мундайда Русаковтьщ куйындай уйткып, желдей есст1н аркасы бар едк Бугш арыны катты судай анкыл- дап, тым серпш е сейледк Кыза келе онын кезше кайсыбР реулердщ туймедей кемшшп туйедей KepiHin, кайсыбР реулерд!ц туйедей кемшшп туймедей кершдк Сол туйе дей кемшйпп туймедей болып кеткеннщ 6ipi Мыркал болды. Русаков, Мыркалды мактап-мактап келд! де, отырган ш ахта бастыктарына ж агалай карап: — Кане, кайсы н барсын, Отан согысыньщ жумысына халыктыц куш'ш жоддас Таймановтай етш жумылдыра бкпген. Сендер эйелдерден 6ip бригада кура алмай ж ур- севдер, ол Ka3ip 6 ip бригада гана емес, к!лед эйелдерден бутшдей 6ip участке уйымдастырып отыр,— деп едо, Мыркалдын б уй р е п булк ете ту сп . К езщ щ ашымен как, терде отырган Орловка карап ед!, ол, унатпаган кездеп эдет1мен кен мандайын еыйпалап отыр екеи, еоны керш Мыркалдын ж ур ег! муздап сала берд! де, басын жогары квтерш алды. Ш рак, Сафонов пен Абзалдьщ элденеш туйые туртш отырганын керш: — Осылар булд1рмесе ип ед1?— дед! шшен. Бул кезде Р усак о в жауар булттай тунерш, баска шахталардын ж айы н баяндауга к!р!скен едй Ол мактау- га каидай ш ебер болса, сынауга д а сондай шебер екен. ©Hlipic жоспарын орындай алмай, acipece, оет уакытка дейш Мыркалдан у л п ала алмай б1рде-б!р ойелд) ж у- мыска тарта ал м аган шахта бастыктарын сынаганда, даусы уйдщ те б есш сындырып ж !береж аздады . Ол езж е журттын ж агымдануын суйетш ад ам ед1, сондыктан Kaiicbi6ip ер кеадлд! бастыктардын сулдерш гана кал- дырды. Мыркал Русаковтьщ сынына к еб 1рек тускен шахта бастыктарына к ез жупртш ед!, бэрш щ де ажары тозьш, мурындары терлей бастаган екен. Б асканы н керген кы- сымы, онын мерейш ecipai де: ... — Бул жаксылыгынды умытпаспын,— дед! нижен Русаковка алгысын айтып. Ол сондай т э т л кыялда отырып, езш е кезек келш калганын да сезген жок. 175
— Кане, жолдас Тайманов,— деген Орловтын даусы шыккан кезде ол селк ете тустк Орлов езш1ц жазганда- рынын асгын 6ip-eKi рет сызды да,— лешрме сезге eaip- мей асырмай да, жасырмай да дэл айткандарыныз жен. Егер шахтаныз Русаков жолдас айткандай болса туды аздерден бекер алганбыз, оны да айта кеткейшз,— дед!. Орловтын бул сездер1 Мыркалдын тасып турран кед- лш басып тастады. Онын жазып алган баяндамасьшда бул жайлар кбмеск! едд. Оны езгертш айтуга журек ке- рек. Ыстыкка да, суыкка да шыдай алмайтын элаз жу рек тулай бастады. Устем мерей де баяндамага уншген кезбен 6ipre темен Tycin кетл. Орловка тура карай ал кай жогары карап едь кез1 жыпылыктап каратыпл жо- ралып Kerri де, кездщ орнында агарран б1рдеде калды. — Так! — дед1 б1раздан кейш барып,— мен алдымен т д 1н сурауларынызра жауап берейш, так, рас, 6i3 ту- дан айрылдык, 6ipaK каз1р сол туды кайтып аламыз деп мыкшындап жаткан жай бар. Ka3ip каркынымыз жаман емес, так. Б1рак 61з 6ipmmi гоксанда кем|'рдщ сапасын 6ipa3 темендетш алдык-ау деймш. Оны eaai екшгш ток- санда ей есе eTin кетерерм1з деп бугш-ак узде бере ала- мын, так. Оран б1здщ шамамыз жетед! деп к,аз1р-ак. сен- д1ре аламын. бйткеш, буран б'шдщ куш1М13 жетедЬ К,ор- кып журген1М13 жумысшы кунптк ж ел м аздт ед1, каз1р е31м!зд! рана емес, букш осы бассейнд1 жумысшы кунп- мен камтамасыз ету ymiH icien жаткан 6ip улкен iciMis бар. Оны осындары жолдастардык кепшшп бммейтш болар. Сондыктан оны айта кетейш, 613 каз1р кем1р ком- байнынык, жана турш жасап шырарралы жатырмыз. Оран б]з бГрнеше мамапдарымызды белдж. Ол соны- айткан кезде Сафонов пен Абзал екеу! 6ipiHe 6ipi карап бастарын шайкасты. Оны Мыркалдын кез! шалып калып едй кенл1не тары 6ip кулык юрд!. — Мен как большевик ез катемд1 де мойындай ке тейш,— дед1 ол, сендердщ меш мукалтпак болып отыр- гандарын осы рой дегендей Сафонов пен Абзалра 6ip ка рап алып,— бул кунге дейш 6i3 ол комбайнды, ecipece, комбайнды жасаушыра сене алмай келдж. 0йткен1 ол адамнын жорарры бт ш жок екен, так. Ал енда кашр ке- 3iMi3 жетт1, енд‘1 оран сен'шд1м1з. Орлов басын шайкады да, ундеген жок. Алдынры кулырынын куйрыры Kepinin калса да, Мыр- 17в
кал тайынбай езш е ертен ор болаты н кулыкты оная са- йын терендете тусть — Б аян дам ам а шркпестен буры н, справка ретш де енд|г! 6ip айтатыным,— дед1 ол тары д а кезшщ караш ы - рын жоралта жовары карап,— Р у с а к о в жолдастын; баян- дамасында б1здщ шахтаиын ж етж тж тер! б!рсыпыра ай- тылды. Ш рак, сол ж епспкке жетш зунйлер Teric аталран жок, аталса аз аталды. Так! М ы салы Орталык партия комитепшн б1здег1 napToprici ж о л д а с Сафоновты ала- йык. Ол KiciHiH келгенше кеп болран жок, 6ipaK сол аз узкыттын Цошде ол Kid ете кеп ж ум ы стар ютедБ scipece, 6yriHri б13дТд мактанымыз болы п отырран эйелдердщ кушш уйымдастыру. жешнде менен Kepi ол KiciHiH енбеп кеп. Сол сыякты калалык, облыстык, партия комитетш- Дегг жолдастар мен жолдас Р усак о вты н 6i3re керсеткен кемеп де ушан-Тещз. Щз муны еш уакы тта умытпаймыз, так! Кыскасьг. (Из бул ж етктж ке те к кана Партиянын басшылыры аркасында рапа ж еттж . — С оны н б'эрпгё 6ip рана д э л е л айтынызшы,— деп Орлов оны д сезга; белш едБ ол к у т к а р а кер дегендей баяндамасына жармасып: — М еш ч баяндамам те'псшеп соны дзлелдеу1 мумкш . Сондыктан енд! баяндаманын е зш е кешешн,— дед! де, ыдк-ынк eTin они бастады. Акыры н е боларын KiM бьпсш, элден-ак мандайы терлеп, мурны пысылдап Kerri. Онын баяндамасыныц кай ж ер1нде кандай сез барын Русаков бйлушг едь Сондыктан о л унамсыз жерлерш е келгенде элденеш айтып, Орловтын кенлш баяндама тындаудан эр мезп'л аударып эк е тш отырды. BipaK ©тБ piK мактанныч енд! сыяр жер1 жорын Мырк.алдын ез! де сезген екен, сез жапсары кел^пей, шюрлер! кабыспай жатканына караган жок, мактаныш тын тусына келген де, ею'-уш беттерден 6ip-aK аттап жылж и бердБ А ттай берсе жазулы турран сездщ де ауы зра туспей калатын кез1' болады ёкен. Ойы белш ек-белш ек, сездер1 курак- курак болып баяндама да тез б п т к Кысыла дем алып Мыркал да тез отыра кетп. BipaK, ic i шаланын кугй к а рай foй, сы лды р сездермен к ан ш а сылагаимен сырын буркей алмай, басы-кезш ащы тёр басы п кета. Калтасы- нан тундж тей улкен кек орамалды д а суырып алып, тер1Н б!р курратып тастап ед1, Сафонов пен Абзалдын сур ау- лары кайтадан к ар а сура туарди Муныц eKeyi де Мыркал мен Русаковтын сездерш е
разы болмай, ызалы отыр едк BipaK, exeyi де сырды Гш- ке сактады да, ендершен, не ундершен ызанын ешкандай ызгарын сезд1рген жок. Мыркалдын, сарын сындыррысы келмегендей сурауды сыпайылап кана бердй Бул сыпайы- лыктын аржарында улкен зьл жатканын баскалар анрар- маса да, олардын шындыкты аякка бастырмайтын эдш адамдар екешн бьлетш Мыркалдын в31 сезжтенш калды. — Апырай, кересш эл! де осылардан кермесе ип ед1м, екеуш де мактап-ак, бактым рой. Олардын алшак niKipiHe де косылып ез!мнщ uiidpiMfli айтпай-ак койдым рой. Енд1 не жаздым? — дед1 шшен. Олардын берген сурауы бултартпайтын сурау — эйелдер мен Мирон карт* тын жайындары талас-тартыс туралы едй не болса да бюрода eKi турлр сейлегю келмей бултарып Kerri. — Сураушылар жок болса маран сез бериуз,— дед! Сафонов, Мыркалдын бул кылырына шыдай алмай, ко- лын Kerepin, онын сез сурап отырранын ангармай Абзал да колын кетерген едй — Сабыр елщздер, баска баяндама 6iTCiH,— дед! де, Орлов' сезд1 баска баяндамашыларра 6epin жр'бердй — 0 й, ракмет!— дед1 Мыркал ioiiHeH, 6ip пэледен кутылрандай куанып. — Енд1 айта берега, баска шахта- нын былыш басынан асып жатканда ондай усак нэрсеш Орлов елей коймас. Шынында баска шахталардыц былыш кеп, бастык- тарынын кшасы улкен екен. Олар сейлеген кезде Орлов тусетш бурюттей туйШп ед1, нелер шешендер муд1рш, нелер жуйргатер суршдй Бул да Мыркалдын мерейш eci- ре тусп. Онын ycriHe Орловтын аузынан: — Жолдас Таймановтын ез! тусгабей карсы болып келсе де, шахтасында ей улкен табыс бар. Онын 6ipi Мирон Павловичей комбайны да, eKiHinici Сэуле К,азы- бекованын жана бастамасы. Комбайнга арналган бул мэжЫске аздерд! катыстыррандары максатымыз: бас- сейнд1 олкылыктан шыгарудын осы екеушен баска кан- дай жолы бар? Егер баска табар жолдарыныз жок бол са, осыны ер!стетнуздер дегел1 катыстырып отырмыз. Осыны ескервдздер,— деген ce3i де МыркаЛра улкен шен. фй деген — ойлай берсе нелер кызыкка, нелер ба- кытка оп-онай-ак жетюзеда Fofi, Мыркалра осы отырран- дардын Орлов пен Русаковтан баскасыныц 6api езшен темен, бишара жандай Kepitiin, Keiwi судай тасып Kerri. У31Л1С кезшде Сафоновпен, Абзалмен окаша сойлесш 178
ауды ойлаган едк енд1 онык да к аж ет! жок сыякты кв- pinai. Жумысы наш ар шахта бастырынын кабары сураул ар бершген сайын салбырай туст! д е , оны кврген сайын Мыркалдын. мерей! кетерше TycTi. BipaK, муньщ 6epi 6i- раздан к е й т кврген тустей болып к е г п . Баяндамалар 61- Tin, niKip айтура кезек келгенде ен 6ipiHmi свз Сафонов- ка бер1лд‘1. О л ашуы кандай ш абан болса, кайтымы да сондай, ызаны окай жен.е алатын, шаттыкка ие бола алатын ад ам ед1, ыза билеп, ашу к ы сса да баппен сейле- д1. BipaK, бабыныд 63i Мыркалга батпандай тид1. ©йт- кен1 ол сезш : — К азак та «андамай сейлеген ауырмай елер» деген макал бар. Менгмше, кейб1р ж олдастар ауырмай елетш халде екен,— деп сезш баппен бастады да, сейлей же- нелдь — Курм етт! Русаков, К урм етп Тайманов! Bi3 шздер- д! сыйлаймыз, курметтейм1з. О з д ер д щ биймдерШз де, тэжрибелертоз де мол. Беделдерпиз де улкен. BipaK, айып етпешздер, аздердщ дел осы межшсте сейлеген сездср1шзден ешкандай сол 61л1мд1 де, тэжрибен! де кере алганымыз ж ок . Ол рана емес, б у п н 613 аздерд! тани ал- май калдык. Б ул сез1м кепшйпкке TyciHiicri болу ушш аздерге eni турл'1 сурау берешн: б'фшнпден, эйелдердщ кушin уйымдастыруды б1здщ ш ахтада бастаран KiM? Оран карсы болып, жер астынын жумысына эйелдер жарамай- ды, деп сонры уакытка дейш таласы п келген KiM? Осыран жауап бере аласыздар ма?.. Ж о к , бере алмайсыздар. ©йткеш, сол карсы болгандар осы отырран аздершз-дк Екншпден: ж ана комбайн жасаймын, деп жанталасып жаткан ж е т т с т е п Мирон Огнев дейтш шал. Ол ез1м13д 1н адам, ез1м1здш адам болса да ол сондай и п л н т icxi сон ры кезге дейш ез1м1зден жасырын icren келдь Б ул не маскара? Буран кшалы KiM? Осыран жауап бере аласыз дар ма? Ж о к , бере алмайсыздар. ©йткеш, сол кшалы т а ры да осы отырран екеуШз. Русаков жолдас, ci3 Т ай м а нов жолдасты не уппн улп етш елдш алдына тартасыз? Сол сыякты, ж олдас Тайманов, м е т не уилн, неммен ул п eiin тартып отырсыз? Рас, б!здш ш ахтада сондай еш ул кен icTin басы басталды, жолдастар! Мунын eKeyiH де бас- таран мен емеспш , жолдас Тайманов та емес. Партия уйы- мы, онын 1шшде жеке адамды атайтын болсак ен алды- мен атарымыз — Сеуле Казыбекова дейтш казак кызы. 179
Эйелдерд! yriTTen жумыска тарткан да, Мирон Павло вичей. жумысына жол ашкан да, осы кун! кемектесш 6ip- re icrecin журген де сол. Сафонов осыларды айта келш, комбайнды жарыкда тез шытару ушш Обкомнык алдына тшектер койып ед1, журттын оны костап кол соккан дуб!р! б1рден бурк ет- Ti. Баскалар былай турсын, самайынан соргалаган ащы терд| алаканымен томен карай 6ip айдал тастап, Мыркал да, ауыр киналгандай 6ip ыпк eTin, Русаков та кол сокты. Манаты мерейш кетерген бакыт кусы Мыркалдык басы- нан ушып KeTiirri. Ещй OFaH осы отыргандардыи 1'шшде езшен бакытсыз, езшен бишара адам жоктай кершдк Сондай ер кешрек адамнык сарын лезде сындыратын сын деген де бэле рой, Русаковтык да куты кашып KeTinTi. Сол куннен бастап булардын, куты куннен кунге каша берд1де, сол куннен бастап Мирон Павлович пен Сэуле- Hin болашакка тарткан жолы куннен' кунге ашыла туст!. — Ботам-ау. езщ куаныштысын рой, — дедi Казыбек жайнан KaFa Ktpin келген Сэулеге шаттана карап. — Куаныштымын, ете куаныштымын, — деп экеа'ш'н бешен 6ip суйд1 де, ез белмеане карай ете шыкты. Кеп кенпккен жок. Уй кюмдерга киш кайта шыкты да, зкесше куанышын айта бастады. Ол Орловта болтан мэжшстен келген едк ©зше облыс басшыларынын. улкен сети кер- сеткешн, комбайннын жасалып шыруына жауапты адам- ныц 6ipi erin белплегенш куана отырып баян еттк Бар есттген, кергендерш взшщ бурынгы орнына кайта бара теи болганынан баскасын тугел айтып болганнан кейш: — Жер болтан mepai квщл 6ipa3 сершлдк Сол ушш 6ip эдем1 куй тартынызшы,— деда. Оныд бул C63i куантып, экеи 6ip куйд'1 шабыггана тарта женелш ед!, ауыз уй жактан келё жаткан Баян бэй- 6imeHiH KecKiHi онын ойын белш ж!бердк Баян бэйбшге 6ip жапырак. катазды журегше кысып келе жатыр. Куанраннан т!л! де байланып калыпты/хат- ты 6ipece кеудесше кысады да, 6ipece оран Meftipi канба- рандай бетше басады. Эл1 уя жок, жалрызын сагынып ан- caFaH Keiuii аласурып алданганын сезер емес, касына' жупрш келген Сэулеге элденеш айтып сыбырлагандай бо- лады, аузынан шыккан ыстык жалын бар, ун жок Куан- раннан кул;п те тур, жылап та тур. Ол хаггыц нендей хат екенш де б1лген жок.
— Ana, тэтеме 6epiHi3nii, ол орыстын. не дегайн ести- 1К, — дед1 Баянмен 6ipre Kipce д е eciK кезшде TVPbin к ал ган Шекер элденеге шыдамсызданып. Сэулешн ж у р еп д1р ете тустЕ — Орысын к’ш? '— Ж азган 6 ip орыс кершедй Н е деген’ш укканым жок. 1ппнен бар укканым Ержаннын, аты. — Ержаннын. аты?1 — деген С э ул е тя , даусы да Д1р1л- деп шыкты. Х атты устаган крлы д а сэл д1ршдеп Kerri. М анадан 6epi сабырлык erin, домбыраньга, ш епн дынк-дынк етю зш булардан кезш айырмай отырган К.а- зыбекпн. ж у р е п де элденеш сезгендей муздап сала берда. Ол домбырасына суйене тура келш ед1, Сэуле олариа сез- Д1рмеуге тырысып Tepic айнала берд1 де, елж1реген жу- рекке ие болмай егш п кетп. Баян б эй б ш е ан-тан. Ж ака рана аналык MeftpiMi те- плш, нурланып турган екше кайрынык кара булты ор- най калды. Кеудесшен жан кеткендей козиалар емес, коз- галса кулап кететш. Кызыныц сы рт айналуында не сыр барын сезген К,а- зыбек те уй д щ нак ортасында турып калган едь К,олын- дагы домбырасы жерге тусш кеттн Ж ер козгалса д а селк етер бмес, есшец. адаскандай т у к н сезетга де емес. Булардык кайгылы турш K ep rici келмегендей босага- да мукайып темен караган куй! Шекер тур. Сэулеш н кез!не толран жасты Keprici келмегендей кун де барып кекжиектен кара бултка батып кетп. Сэуле терезеден алыска карап тур. Каймыжыктай ж у ка epHi болар-болмас д!р!л карады. Кездщ карасы жг.с- тан кершбей, сэуле шашып турран rayhap сеюлденш тур. Алыстары жауы на айнымас аш умен найзадай кадалып турган узын Kipniri 6ip рет кагылып еда, ыстык ж ас мелт erri. BipaK оны баскаларга сезд1рген жок, каймлны ма- зак eTKici келгендей тез кайраттанып алды да, шешесше карады. Од. бурын: осы байрустар калган eMipiH к у л т етк!зсе екен деуип ед1, MeflpiMci3 сорыс ол нлепн кнып Kerri. Ерж аннын мына хатгагы хабарсыз кеткен жайын еснсе, ата-анасыныц калган eMipi жылаумен eieTiHi сез- ci3. Енд1 к ай ту керек? Туйдепмен кел!п, тунектей баскан Кайгы акылынан кайта-кайта адасты ра берд!. — Ботам , несш жасырасын, бул хаттын imi толран журектщ каны мен кездщ ж асы екеш KepiHin тур рой,— дед1 экесЕ
Сэуле енд1 не дер!н б!лмей, ернш т!стелеп аз турды да: — Рас, кездщ жасы мен журекпн, каны. Eipax, аздер ойлагандай емес, муны жазган адам мешмен 6ipre окы- FaH 6ip аяулы адамньщ согыста хабарсыз кеткенш жазып- ты,— дедьде Сэуле ез белмесше Kerri. Баян бэйб1ше тусшбегендей тур керсетш, шалына 6ip карады да, Сэуленщ сонынан кетп'. Казыбек Сэулешн сезше сене алмай, сол орнында э-ii тур. Тек анда-санда узын мурты 6ip flipшлеп кетед1. Аздан сон барып жерде жаткан домбырасын колына алды да, узак карап турып, астынгы шекп y3in ж!бердй Узшген шекке ун коскандай кездщ жасы да домбыранык бетше тамып тырс erri. Еюн- Ш1 шекп тары узш ед|, кездщ жасы тепле туей. Домбы- ра бетше тырс-тырс тамган кез жасыныц дыбысы да, узшген шектщ тырсылы да: •Ержаным... кулыным... деп екагендей. Лавада жумыс кызу журщ жатты. Кызган сайын жу- мысшылар тун аспанындай забойды кунше курюрёпп ж(- берши. Ойда электровоз, кырда конвейер дабыл карып, бэсекелесе кыймылдаган жумысшылардын ектшн ку- шейткен кызрылыкты шак, екен. Осыларды керш азалы кещп аз да болса серпген Сэуле осыдан ceri3 caFaT бу рый наряд уйд!н шшде не ойласа каз:р соны кез1мен ке- pin тур. Онда жумысшылар жумыска тускел1 жиналып отыр ед|', Сэуле Kipin келд! де, 6ip турл! ашынран дауыс- — AFa — бауыр, апа — карындастар! — дед! жаска булыгып онан api айта алган жок. Ж урт онын дэл не еке- HiHсезбесе де онын кайгылы екешн б1рден сезд| де, урпиь се карай калды. Тебедеп фонарьдын тусына келгенде анык байкалды, Сэуле бурынрысындай емес, кара аспаннын. бет'шде ойна- F3H нажараидай тым сэулелй тым каЬарлы, жанына туе- кен жарасына жаиылравдай тым етшрлешп KeTiirri. Манданра кеткен жан Kyflepi барыц колдарынды кетерщдер! — дед! жаралай кез тастап. Журттын 6ipi калмастан кол кетерга ед!, Сэуле жара- лай карап келе жатып, Сайранра тодтады. — Сенщ KiMin кеткен ед1?
— Экем ше? Сэуле оны iiuiHe 6ip туйд! де, колын кетерш турран Ол- жайра барып токтады. _ — О з д ш KiMiHie кеткен ед1? — М айданга, майданга eciM к е г л и рой. Катын-бала елде калып, ес'ш мунда келд1м. Б ул да майдан Fofi, шы- рарым. Э , айтпакшы жалрыз iHiM д е майданда. . — К аты н-б а ланызды керпшз келе ме? — О й, шырарым-ай, онын, несш сурайсын. Соларды 6ip керш ертещнде елin кетсем де арманым болмас ед!. ©MipiMfle он куннен артык олардан белек турып кергем жок ед1М, TinTi iuiiM елж1реп ж ур е алмай журмш, — деп Олжай K93iHe ж ас алды. — С абы р етш!з. О з уШшзге кайтып, катын-балан.ыз- ды кандай суйпш з келсе, мен де жалрыз баурымды сон- дай суйпм келушГ едь 6ipaK, мен суйе алмайтын болып- пын, кеше хабар алдым, айрылыппып. Енд! с1здер айрыл- маныздар, айрылманыздар аяулы адамдарыныздан, ол уш'ш, — дед1 де, алдагы адамшылык борышты бурынры- дай сыпайыламай ашынран ащы сездермен де айтып шыкты. Сонын эсер! тиген бе калай, 6yriH жумысшылардын. кимылы тым жойкын сек!лд1. Сменанын бггугае эл1 е й саратгай уакы т бар, ал, 6yriHri жоспардын орындалганы- на жарты сараттан асып барады. Осынын 6api жарасын 6ipey ж алап жазгандай Сэулен'ш каяулы кенлш 6ipa3 cepriTin ж 1берд1. Осында келерд'ш алдында кептен 6epi тшенш ала алмай журген комбайнга керекп exi мотор мен мехцехтын immeH 6jp белме алатын болганда д а мун- дай куанран ж ок ед1. Каншара ж етерш мм бысга, дэл ка- eip бар кайрысын умытып кетп'. Ол e3iniH кундеп эдет! бойынша лаванын ен басында- Fbi жумысшыларра дейт 6ip шолып кайтты. Кайтар жо- лында кез! KeMip салып жаткан Ш екердт кимылына ту- . cin ед1, суйсш е карап турып калды. Караган сайын кы- аыкты, кызыкты да квм\\рд1 e3i де салрысы Келд1. BipaK бул отыррандардын кайсысы болса да дэл буг!н Шекерден калысар емес. Эа'ресе, Каднша мен онын же- тепндег! Олжайдын кимылы тым кесек. Катын-баласын керудщ кшт! осында екен!н тусш ген болуы керек, ен, акы- ры ол да мурны пыс-пыс eiin жан терге Tycin жатыр. — Ез1лген e3i де гажайып ерлж аткан осындай елд1 женем!н д еу— иарыз есаздж-ау! — дед} Сэуке йшнен. 183
1У Же-ri кун, жет1 тун тынымсыз соккан боран бук!л ка ланы куртжкармен кемin салды. BipaK, сол калын тускен к у р т кардыц астында да eMip кайнап, epuiin жатты. Мехцехтын сол жак юребершшде есшнен 6ip кара кулып аш кенедей жабысып кетпейтш 6ip белме бар ед1, каз1р сонын 1шшде де eMip бар. Бурын сол белмешц йшнде козгалган сайын ойбай салып туратын 6ip ecxi орындык пен тактайды киыстырып коса салган 6ip стол турушы ед1, кара кулыппен 6ipre -tyiap да кетшть Бул белме каз1рде де дуние жиЬазына бай е'мес, тек кенетоз орындыктар кебейш, жана стол койылып, онын устше Кызыл шуга жайылыпты. Екшпп 6ip столдын ус- тшде комбайнныц жаца жасала бастаран макет! тур. Ю- тапка онша бай болмаганмен 6ip бурышынан кшйректеу келген сэры шкаф та орын алыпты. Бул iuiKi усак езгерютер рана. BipaK, осы усак езге- picriK улкен сыры бар. Бул белме 6ip кезде Мыркал агай- дын Сэулеге iuiTefi берген жазасы болатын. Ол, Сэулеш бул шахтадан Keripy ушш вз1 быгеп'н турл! айла-тэсшдер- дщ ешкайсысын аяран жок-ты. Bip рет кушке салып, буйрык та берген ед1, обком ол буйрыкты талкан етп. Русаков аркылы Сэулен'1 Треспц жай 6ip кызметше «жо- гарылатпак» болып ед'1, онын да coTi келмедй Акырында соныд бэршен ештене шырара алмаран сон комбайн уппн осы белмеш белплеп берген-д1 Ондагы ойы Соулешн на- ыысына тие беру. BipaK, ондай оспадарсыздыктан да еш тене шырара алран жок. Eneyi егеске тускен сайын Сэу- лешн белый жумысшылар арасында удей Tycri де, Мыр кал жудей Tycin, жунжш Kerri. Tinri Сэулешк e3i былай турсын, онын осы жупыны белмесше жумысшылар кеп уйрше берет'ш болып алды. бйткеш бул белмешц журт таккаларлыктай дуние жи- Ьазы болмаранымен келупплердац кезш тартатын 6ip жайы бар. Ол — комбайннын макетй Жаналыкка жаны эуес журт соны керу yrniH кёлетш де, жаксы тшеу Ti- лейпн. Сэуле сол белмеде жумыс icTen отыр едг Перизат Ki- рш келд| де: — Па, деген-ау, сен демалыс куш'нд! де осында enci- ветш болгаисын ба? — дед: аузын кайшылай сейлеп Сэуле оран суык туспен 6ip карап алып: 184
— Осында келсем жаксы демалатыным рас, — дед! де, жумысын icrreft бердк BipaK П ер изат сейлемес еркше кояр емес. — ©3ia осы дан шыкпайсыд, у с т а болып кеткенс!н бе?— деп ж аб ы са тусть — Я, мен уста болып болашак бебепме болат TeMip- ден 6eciK coFbm жатырмын, сен оны бшмеулп ме едщ ?— . дед1 Сэуле. . — О л уш ш Тем!рд1 майданра ж'1бермеущ керек кой,— дей сала, ж алтарып, — я, сен канатынды алыска сш теп барасык, оны д жен, — деди — Ж а к а талпынран жас балапан да канатын алые, бшкп мезгеп какпай ма? Оны кой д а ез жаййнды айтшы. Кеше сендер тары да артта калыпсындар рой? — Кеш е ар тта калсак, б уп н сен in. участкацнан бас- канык бэрш ен оздык, енд! ризасык ба? — Онда ризамын. — Р иза болсан меш сен де риза ет. TeMip 6yriH май- данра кайтаты н кершедк сен эл! де ойлан. — Б акы тты сапар т!леуден б а с к а ойланатын не бар? — CoFbic болса Mi 6iTep емес, сорыс бидей Нурлан- дардык KiM екенш бшетш TypiMi3 ж ок . Енд1 елге кулк! болраннан б а с к а нем1з калды? Осы ны 6ip ойлашы! Сэуле ундеген жок. Тек, П еризаттык аюдын тырна- рындай болып кегкен узын ты рнактары мен кызарран. ершдерше кез! туеш едк eciHe элде н е тусп де, мырс erri. Бул кезде Перизаттык макайы толран гу-гу сез. Тш т! «окыран кыз д а естед1 екен-ау» деген ге де ш нш калган едь Мундай сездер кебшесе ж асы улкендердщ аузынан жш шыратын-ды. Оеы «окыран кыз д а естед! екен-ау» д е ген сез С эулеге катты баткан-ды. Перизаттык баска ж а т кылырын бш ее д е бул сезд1,буры н ecriren жок ед1, 6yriH оны езш щ шеш есг айтгы. — Ой, жасаган-ай, окыран кыз д а естед! екен-ау. К у ши Сэулеш, с а к бол, сак бол! Тйпмд1 алсак Эл1мшк кы- зынан ау л ак бол! Ондай жаман кызбен дос болсак у я тк а каласык, — деген-дь Перизаттай 6ipre окыган, совет тэрбиесш 6ipre керген замандасы жайында мундай сез есту Сэулеге жешл тиген жок. Ол нелштен булай? Аспаннан керер Кушм!з де, ес- кен ортамыз д а , керген тэрбием1з д е , кездеген максаты- мыз да 6ip. Ендеше нелштен б!здер ала-куламыз? деген
сурау да 6epin байкады, 6ipan жауабын габа алран жок, Сол сурауды Перизатка 6eprici келш: — Перизат, сен не болып барасы д?— деп ещ, юналы адам секемшш келед! рой, Перизат тым тез сезжтенш, тыз erri: — Не болыппын?— деп тусш тез суытып ала койды. — Содры кезде мен саран тусш е алмай журмга. — Муныд 6ip жадалык екен. Я , сен тусшбейтш мен не iCTenniH? — Мен сенен сыр жасырып керген жод ед!м рой, 6ip сапар сен де менеи сырынды жасырмай айтшы. Осы сен Павелды шын суймеуип ме едщ? _. — Э, койшы, сопысынбай,— деп Перизат колын 6ip сермедг — Ел аман, журт тынышта К1'мд1 KiM суймеп еда? Оны мен суйсем, Нурланды сен суйгенак. Жау болса екеу! де жау, оныд сен сез кылатын Heci бар? «Жау» деген сез Сэулешд жанына батып кета'. BipaK акылын amyFa жеплзе дойрэн жок, салмакпен Fana: — Менщ Нурланды суйгешм рас, мен Ka3ip да су- йем. Сен ше? — дедк — Э, койщы басты ауыртпай,— деп Перизат колын тары 6ip сермед1 де, турып кеттС — Ел сет де ОндырЬт журген жок. Сопы кыз деп бозбалалар саган кулетш ке- р5нед1. Ол рана емес, 6ipeymn етегшен тез1рек устамасад, сен ертед сезжН адам болып кершесщ де, eMip боны кор боласыд. Перизатгыд сезшщ астарына Сауле толык тусшген жок, сондыктан ол: — Отпей калмаса йп ед'м»— дед: ызалы кескшмей мырс епп. — Кырык жыл кыррын болса да сенщ ететшпш бше- MiH. BipaK, сен Нурлан ушш куйесщ, кашан айттыд де- ме! Сэуле енд1 Tycmni, т у с в д де курений, 6ipaK алда кездесер KacipeT барын сезсе де, сескенген жок, тек Пе- рнзаттыд рана келешепне куджтент, оны жасырмастан ашык айтып салды. — Перизат! Сен байкайсыд ба? Осы cofuc адам ба- ласын eKi жуйеге белin барады. Bipeynep кекжиектен ке- тершген Кундей шалкып, адамшылыктыд аскар шынына карай ерлеп бара жатса, ещц б!реулер аспаннан агып тускен жулдыз сек1'лд1, 6ipTe-6ipTe кулдилап, каранты туцряыкка карай кулап барады. BipaK, аспаннан арып 188
тусетш жулдыз да, оран уксайтын адам да б1зде аз. Сеы! сол аздын 6ipi болып ветеещ бе деп коркамын, сактан! Сэуле соны айткан кезде Перизаттыц eni езгере кал- ды. Ол жайнан KaFbin, Сэулеш б!р колымен к,ушак,та- ды да: — Сен акылды да, мейр1мдюн. де-ау, Сэулеш. Б!рак, ceHiu осындай акылды бола тура Тем!рдей асыл адамды суймеущ калай? — дед». Сэуле оныц не уннн мак.тап, бул сурауды не ymin бе- pin турганын сезбестен: — Ондай адамды суймесем шм болганым, — деп ед!, Перизаттын ещ сурланып сала бердй Сэуле оны андамас- тан сейлеп отыр,— 6ipaK, мен оны туыскандык сез1ммен суйем!н. ЕржанБшнаи айрылдым, енд1п бар туысым сол TeMip рана. Перизаттын шайтан оты ойнаган кез: кайта жайнап неги. Ол Сэулен! кушырлана куш актай туей де: — Сэулеш! Мынауын, барлык жастарра улп болар- лык тамаш а жаксы касиет екен. А л Тем1рдщ e3i калай?— дед! biHTUFa сейлеп. — Ол езш е жар табудан repi карындас табудык ки- ын екенin эл1 ойламай жур. — Ж ок, ceHin бул асыл касиет!не ол да бас ишть Онын, Ka3ip мен! жар, с е т карындас етуден баска арма- ны жок. - Сэуле енд1 рана сез!не сескен!п, TinciHe карай калды. — Перизат, сен не айткалы KeneciH? ., Мундайда кезд1 жумып ж!беретш эделмен: — Айран сурай келш шелег!мд! HeciHe жасырайын, ашык айтканда Тем1рд! ара керсен, мен! жецге K ep yiaai от!нгел! к е а д м , — деп Перизат ойындарысын !рюлместен айтып салды. Сэуле сене алмай ani тандана карап отыр. — Тусшбед!м! Сонда сен Тем!рге тимекпган? — Я, eHfliri бар арманым сол. Сэуле сенерш де, сенбесш де бшмей ацыра карап эл! отыр. Сенейш десе муны Перизаттан болмаса Тем!рден куткен емес. Сенбейш десе Перизаттын ce3i шын сек!лдк Сондыктан ол эл! де аша TycKici кел1й: — Сонда калай? Сен Павелдыц KiM екен!не кез!нд! жетк!збестен баска 6!реуд! шынымен-ак кагцмгщей суйе- сщ бе? — дед!. ......... ........
— Мен e-ripiK суюда бшмеймш, — дед! де, Пернзат турып Kerri, Сеуле де сейлей турегелдь — А, солай ма ед!, сен осындай уятсыз ба едщ?1 Перизат ашуланып жалт карады да: — Мен сендей тас журек емесшн, токтат! — деда з1л- денш. — Сенin журепндей лас болганнан Kepi тас болтаны жаксы емес пе. Эуре болма, мен Kici танысам, TeMip сей* дей опасызды кемуге бар да, суюге жок. Егер eHTire басып Белёкбас Kipin келмегенде Сеуле мунан да ауыр сездерд! айтып салуы мумк!н еда. Бул сез- д:ц ececiH кайтарура Перизат та e3ip еда, амалсыздан бар кегт ш ке тырып, сурлана тусп де, тук айтпастан nibiFa женелд1. Белекбас кеш!гш келгенше шын Faфу eriHrici келд1 ме, жок елде соны Сэулеге айрыкдла ескерткга келд1 ме, afiTeyip eciicreH Kipe бере: — УЬ, жетпм-ау, кеше кеткеннен жана келд1м. Аз рана кешжкен болармын, OFan рафу етшемш,— деп ба- сын ain ед1, тебесшдеп кар жерге сылк ете туст!. — Кулакшыдынды ала керме, басывды кар басып ка- лар, — деп Сеуле мыскыл кулюмен мырс етш едк Белек бас кулакшынын басынан жулып алды да: — Kemip, Сеулетай, Kemip, — дед! калбалактап. — Ока емес, отыра бер! Ия, кайдан келдщ? — Ой, Сеулетай-ай, жер астынан емей кайдан келд! гой дейсщ. Кызыл ту колга тигенше шахтадан шыкпай- мын деп ед!м, сен шакырып жатыр деген сон амалсыз келд'ш. — Мундай сыпайы болеанына ракмет, orapl — деп Сеуле Белекбастын Кызыл ту алнанша деген сезше токы*- pan, ойланып калды. «Шекердщ айтканы осы ма елде? Онда, мунын бейге- ге TiKKeHi и м ? » — дед1 imiHeH. Кеше кешке Сеуле Шекерден жумыс жайын сурап ед!, ол: «KeMip м е т сшейтп, мен катындарды алейгпм. Тек катындар емес, оларыен 6ipre осындагы 6ip желбуаз агайды да с 1лейтт1м. Егер, мен б1рдене сезетш болсам, дел сол агай осы шахта кызыл туды кайтып алганга де- иш тиыш уиктай коймас», — деген едь Сеуле муны ойлаура кеп уакыт кеттрген жок, осыдан баска ешюм де емес, бейгеге TiKKeHi сол Шекер болар, деп о$ын тез корытты.
Шынында булай емес ед1. Бвлекбастын кекейш тес1п квксегеш Шекер емес, Сэуленщ 631 болатын. Нурлан бар кезде Сэулеш мастыкпен FaHa суйетш ол, енд! шын ум 1т ететш. BipaK , Сэулемен бетпе-бет сейлесуге бата алмай, бар арманын бармарынан тегш, хатка жазган ед1 де, Ше- керге тапсырган едг Шекер ол хатты Сэулеге керсетпес- тен жыртып тастап, мурнары куш Белекбас Сэуленщ жа- уабын сураганда туйсшбестен: — К,ай куш туды кайырып аламыз, сол кун! той жа- сайтын болды ,— деп Белекбасты эбдей сещррген-дй Ту кайтып алынса, Сэуленщ той жасайтыны анык, сондык- тан ол Белекбасты сенд1ру ушш тойдын жасалатынды- рыиа ант еткен-дк Tinpi бэс коюра д а ®3ip екен'ш б1лд1рт ед[. Кояр шарты ауыр болран сон Бвлекбастын ез1 тайкып шыккан-ды. Содан 6epi Белекбас та белек кимылдап жур: — Мен енд1 кашан Кызыл тура кол жеткенше тыным KepMecniH, — деген болатын. Эттен ол ойын калай орын- дарын ЭЛ1 урынар емес. Сэуленщ Ka3ipri айтар сезшен YMiTTenin: — Сэулеш, сен1ц уш'нщ ест!генше журег1м жарылып кетеив, айтарынды тез1рек айтшы, — дед1 шыдамсызда- нып. Сэуле онын бетше 6ip карап алды да: — Осы сен езщнщ им екешнд!- бигетш кунщ бола ма бул, жок па? Алдымен осыран ж ауап 6epuii! — дед1. Мундай сурауды Белекбас куткен жок едр ол, не де- рш бшмедд ме, жок элде бар тусгнгеш сол болды ма: — Я, я, сезем, Сэулеш, сезем, — дед! кыбыжыктап. — Сезсен ез Kaflipinai езщ неге келресщ. Жиылыс болса эр к1таптан жаггап алган сездернцп айтып к у да- лага лагасын. Жумыска барсан юм кершгенге THiceciH. Жумысшылардын бугелж этап жургеш анау, бул не? Кайда сенщ он бес жыл окыран окуын? — Бугелш! Бугелж дейм!ан.? Меш олай келекелейтш KiM вз1? Айтшы, KiM болса да, нетш кезш желкесшен шы- рарайын, — деп Белекбас ушып турегелдк Сэуле онын басынан аярына дейш кезш 6ip ж уп р тг1 де: — Ес1Л св31'м, тындамаска кор болган, — деда басын шайкап. \\ Белекбас езшщ ораштык ютегенш енд1 сезш кайтадан орнына отыра Kerri. 189
— Сэулетай-ау, Tiirri тук жазыгым жок, калай шы- дарсын? — дсп юнасын жуып-шаймак болып еш, Сэуле жауап каткан жок. Столдьщ тартпасынан ap6ip участка- нын. еткен кунп мэл'шетш алды да: — Сен Шалтайдык участкасын баскаруды алггияз: мен оны жоктйтпаспын деген едщ, 6i3 сол сезвд серттей Kepin сенген едж, сен!н оны жоктатпаган, ягня\" жоспа- рынды орындаган 6ip кунin бар ма, cipa? Сешн участкен еткен KyHi неше тонна кемip бергенш бшесщ бе? — дедк Бвлекбас оРха кепи, ею кезш у й д т тебесше кадады. — Бшем. Отыз бес жэне отыз. Елу жэне отыз бес, ана eneyi алпыс бес, мына екеу|' сексен бес, ана мен мц- наны косканда жуз елу тонна. Он айдан 6epi артта келе жаткан участкеш жуз елуге 6ip шыгардым. Сонда да MaFaH жаксы ат жок. Сонда д а кек есек менщ мшетшм. взщ-ак айтшы, Сэулетай, осылары да эд1лет пе? Есек MiHin, я есек MiHin, ей, элп 6ip мэтелд1 умытып калганым- ды карашы... — Бергешк жуз елу тонна, ал' бересщ канша? Ею жуз елу емес пе? — Ия, ею жуз елу, 6ipaK ол участка бурын жуз тон- наны да нете алмаушы ед! foh. Сэуле кудер узгендей 6ip курсшд1 де, достык карызын cohfh рет eTerici келш: — Бвлеш, сен байкайсын, б а ,— дед1 салмакпен,— бес жыл 6ipre оку адамды 6ip' уяда ескен балапандай ете жакындатады екен. Сондыктан д а меи сешн жаксылыры- на суйнемш де, жаманшылыгыка кушнем|н. Сети суйш- д1рущнен куШцдгрут кебейш барады, осыны кайтем1з бул? — Сабыр ет, Сэулетай, сабыр ет, суйшшремш элг, — дед! Бвлекбас жымындап, — меш анау-мынау деп жур- гендердщ бэр! мен тупл езшга, байын да суйшд|ре алмай- тын eceKuii катындар. Олардын сезше nexin алданып кал- ма, Сэулетай. Сэуле тесьле карап аз отырды да: — Мен не дед1м, сен не уктыд? Не айтып не койга- нынды бшмейа’н., осы сешн ecin дурыс па? — дедг Бвлекбас ез сезше e3i ejiirin, элденеш айтута онтай- ланып ед1, Сэуленщ отты кезше К031 Tycin Kerri де, журе- ri зырк erri. Сол зырк еткен журекп токтатып, ун каткан- ша болтан жок, Олжай мен Кадиша Kipin келдй 190
Олжай артта, Кадиша алда, неге е к е т белпаз, Ол- жайдыц унжыргасы бурынгыдан бетер тусш KerinTi. С ау ле оныц кун ж аумай су болып турган турш унатпаса да, жылы шыраймен карсы алды. — Келвдз, агай, 6epi келе берЫ з! — деп eciK кезшде турып калган О лжайга карап едк бетш де niipKeyi бар ма калай, ол терге бас берсе де шыгар емес. Кадиша онын не ушш тартыншактаи турганын сезд! де нитей кулш С эу- леге жакындады. — Ол KiciHiH бшпгш маран берген ед'ш, рой, арызын да мен айтайын, мэселе былай, — дед! де, Сэуленш. ызбар- лана калгаиын Kepin свзш аяктамастан юлт токтап кал- ды. — Б!р canapFa айта рой, — дед1 Соуле онын куйеден кершбей турган турше, бас-аярына кез жупртш,— 61- рак мунан кейш бул rypiimi маран кайтып керсетпе! Шын жумысшы болсак жаныд да, тэш н де таза болсын. Онык кабарьшан ызрар шашу ce6e6i де осы куйенщ Kecipi екен!н Кадиша енд1 бивд, 6ipaK оны елей коймай, кара дурсшге басып колын 6 ip сермед! де: — Е, б!з сыякты жумысшы эйелге к!м кезш салар дейс!к, ж урегш щ ту л б а р 6 ip e y болмаса... Мэоеле былай, ciiyiiM, сен: жумысшы деген ем 1рд1Н, журеп, мысалы 8Mip— машина болса, жумысшы — сонын моторы деуий ед!ц. Сонын. рас екен, мына 6ip моТордыд бензиш таусы- лып калып журмей калды, — дед! Олжайдан кырындай бере мырс етш. Сайран мен Шекерд'щ енбек устш д е егеспен ел алды- на тускенш Kepin куанып, Олжайды Сайрандай болар де ген ум!тпен Кадишага тапсырып ед!. Ол умгг! далага Kerri. Кайраты кайтып, кещи мукалып калган Олж ай Сайран бола алмады да, Кадиша Шекер бола алмады. ©йткеш, Олжайдын жасы улкен, сондыктан Кадиша ог;ан куш KeMeriH керсет'ш, эзьпмен намысын щымшыраннан opi бара алган жок. Онык Олжайды каз!рде де бензиш таусылран машинага тенеуган ce6e6i де сол. Олжайдын ез сез1‘мен айтканда: «Кадишадай каскыр- га» караран кад1'рс1з куйше к ул ш а келген болу керек, Сэуленщ кулк1 оралган кул!м кез! eciK жакка ж т тенке- piain кете бердь Ал, косила кулуш е Караганда, Кадиш а- нын сырын сезген юсщей KepiHreH Белекбас едк Ол e 3i- н!н не ymiH кулген1н бшмейд! екен, санкрау Kicime Ку лагин тосып:
— Мен тусшбей калдым, не айтты осы? — деда Сэу- леге куб1рлеп. Сэуле оран жауап каткан жок. Мунайран турге Kipin, касына келш отыра кеткен Кадишага карай калды. — Маган масыл болранмен, аккещл жаксы адам ед! бишара, — дед1 Кадиша Олжайды нускап. — Кемейше KOMip KeTin кальГп, мулде сорлапты, сейлей алмай турган ce6e6i де сол. Нормасын артык. орындарандарра ею жуз грамдай б1рдене бершетт болыпты гой. Сонык маран ти- icTicin .осы Kicire бер!ндер, дегел! келш ед1м. Кадиша соны айткан- кезде езгащ аузы улкендйгшен кау'штенд! ме, Белекбастын, козт кояннык кезше уксап — «Кеп журген жыланнын аяры кершеда» деген емес пе, кеп кершген кемейге KeMip кетшш келед1, сен де сак- тан! — дед! Сэуле Белекбаска. Олжайга ешнэрсе айткан жок. Олжай жулыны узшп, бел1 кыгг еткендей ceri3 кезд1н тусынан устай алып: — Ойбай, бел1м-ау, осына 6ip келзннен-ак елер бол- дым, меж ылгый кеттред1 де журедй Ойбай, бел!м-ай, сарайым сау, карагым, тек бел!м, бел1м, — деда. Сэуле онын, ©TipiK аянкестенш турганын сезш, ыза- сы келсе де, еаднен ештенет ацгарткан жок, сыкак екен'1, ызгар екеш белп аз.б1р жымиыспен езу тартты да: — Жарайды, осы артистшвдз ушш, 6ip-eKi жуз грамм берпзейш. Ал, Кадиша сенin айтар арызын осы болса бет1ЦД1 бурке де уйще карай женел! Ертен сендер- дщ экзамендерщ басталады. Соны умытпа! Экзаменнен жаксы етш, машинист болып шыксан., мына Kicrai сен окытасын, — дедк Бул сез Олжайдын ойын тагы бузып ж!берд1 0 pi жу- мыс 1степ, epi техника жайын оку оран ею есе бершген жаза секшда кершетш. Ол белшш аурулырын сылтау ■ erin, сол оку деген «жаза» дан кутылайын дед1 ме, жок элде Сэуледен аракты молырак алгысы келд1 ме, калай, белш кайта-кайта сыйпалап, бет-аузын тырыстыра тусти Тукф1пне шашалып, тушюрш те салды. TyKipiriHe ша- шалса ез| «май кап» деп, тушюре калса «я рахман алла» дейтш эдетш де штедй — Ой какпан бел, кара KepiM-ай, кайратык кандай болса каирымын.да сондай-ау,— деп iminen Кадишага енд| разы бола бастады. BipaK, муны н 6api де ' узакка
барран ж ок, какпан белд(с! кабарын туйе турегелш ед1, Олжайдык калт-култ erin турган у м т жел куран тутш - дей ж урегппн басынан тез жок, болды. — М енщ айткалы келген арызым Tiirri ол емес. Ж ол- шыбай устап алып кайыршыдай мелтендеген сок рана айтып турмы н. Маран THicri ар ак пен темекш осы Kicire берсек де, кайыршыра берсен д е еркщ. Онык маран к а жет! аз. М ен щ тшепм кшалы болсам баска жаза тарта- йын, тек осы масылдан куткар. Мен екш бул KiciMeH 6ip журш ж ум ы с icreft алмаймын, бул Kici ушш ез1м артта кала алмаймын,— деп Кддиша KeciMiH 6ip-aK айггы да, nibiFbin Kerri. - v Сэуле кезш щ кырын О лж ай ра тастап ед1, онык ун- жыррасы кетш-ак калган екен, iuiiHeH аяй тура унатпа- ран тур керсетш: — А гай , манадан 6epi каймырып турраныныз Кади- ша болса, ол Kerri, енд1 коркпай-ак отыра берш з,— дедь Олж ай туреа бел! узш п, отырса орны ой’ылып кетепн- дей аярын азар басып, ауыр кимылДап келш отырды да: — Ойбай, 6eaiM-ay... К удайдык Kyui де какандап кет* Ti рой бул. Бел1мшн, куяны бар едк сонык курыстырып, бырыстырып жургень Ycinin кетер ме екен,— деп ею ко* лымен кезек-кезек белш укалай бастады. — Каш аннан 6epi сыркатсыз? — Кешеден 6epi. — Э, онда ештеце емес екен. Мен Ыздщ журш-туры- сыцызра, !стеген icini3re карап, ту а сыркат болар деп ж ур eaiM. EMini3 арак болса одай, тек оны алатын акшакыз адал болсын. Олж ай Сэуленщ бул свзше сенерш де, сенбес!н де бшмей, «акшакыз адал болсын> деген сезге еркщ тусш е де алмай yHcia отыр. Сенейш десе Сэуленщ каразра уш л- ген кезшде кулю бар секции. Сенбейш десе ce3i шынга' 6efliM. Онык сэл кцйргенше Белекбас шыдай алмай: — А у , жолдас-ау, г л бар м а сенде. Неге ундемейсщ? Акшак ж ок болса, жок десекип, мундага акшасы бар Ki- cijiep алсын,— деп ед1, Олжай шошып оянрандай селк erin, басын квтерш алды. — O f ан, оран енд1калтамды кэрып керермш. Е ю ж ус грамдык болар. Ойбай, бел1м-ау, усЬлга кетер ме екен? 13 э. эви 193
Бул арак дегеши аусыма алып керген жан емес едТм. BeaiM каксап, куяным жанымды куырран сон шыдай ал- май жургешм... Ойкой, жастык шак-ай! Бел ауырды де- генше, кзршк келш кеудеге мшд1 десещш. Кудай awipi 6ip терлепм келед! де турады. — Терлепщз келсе моншара неге бармайсыз? — Кермегешм сол тосак болсын, карагым. Анада 6ip барып ед^м, тср^мшн 6ip кабаты жидш калды. Осы ауру дэл сонан жабысты. Сауле Белекбаска карап: — Мына KiciMeH сен сейлеспп, мен кажып калып- пын,— дед!. Бул онын Белекбасты сынайын дегенд1п емес, Олжай- дын кылырына лайык сез таба алмарандыры еди Кат- ты айтайын десе онын жасы улкен, тэтт! айтайын десе кшасы улкен. Соны ойлап катты айтуды да, тети айтуды да езше лайыксыз Kepin ед1, тшегше карай Белекбас шатбалактап отырып ойларан жершен шыкты. Ол, э дегенде Олжайга б|раз урсып, зекш алды. Онан кейш арактын зыяндылырьг, моншаныч пайдалылыгы жайынан бес минуттык лекция окыды. Сонан кешн неше турл1 сураулар 6epifi, Олжайдын есш шырарды, ец акы- рында: — Борыш дегенщ басындары шашыннан кеп, соны калай етеуд! ойлайсын ба езщ? Арак, дегенде аузынды арандай ашасын, борышынды етеуден неге кашасын? — дед!, осы жолы тауып сейлед!м-ау, деген оймен насатта- на шалкайып. Олжайдын урейленгендМ сондай, от ба'сып алгандай ушып турегелд! де, кайтадан отыра кетть — Астарпыралда, карарым-ау, кайдары борыш? Жа- нары Кадиша дейпн катынра елу сом 6epeciM бар ед!, сол ма айтып отырраныч? — Жолдас, жолдас, сен ейтш ачкауланба! Мен саран акшаны емес, кем!рд1 айтып отырмын, кеилрдт — Жолдастар-ау, карактарым-ау, аянып жургешм жок кой. Белекбас кабыррадары суретке карап ед1, Сеуле акы- рын мырс erri. Онын неге кулгешн толык сезбесе де Белекбас ез-ез!- нен куыстанып,_ кыбыжыктай бастады. Б!рте-б!рте ещ де кашып, ек! кез1 енирешп кабыргара кадалып калды. Онын кез карасында 6ip урей барын Олжай да сезген
екен, ол д а кабыррага кадалып, езш щ бейнесше ук сас суретке кез! тусш едк — Т оба, б ул не маскара тары,— деп кунк e iri де, эл- денеш асыра жазып отырран С эулеге карады. — К алай, маскара болу ж аксы емес пе? — деген Сэу- ленщ сурауы н а ол жауап каткан жок,- Туксие Tycin, ту- нерген куй! отырып калды. — Неге ундемейан, e3inni е зщ танымай отырмы- сык? — деп Белекбас иыгынан туртга калганда рана селк ете Tycin: — Е , eciMfli eciM танымай маран не керш нт, — дед! темен карай бере мщпрлеп. — Тан ы сац жаксылап таны. Жафдык танк!сш кира- тудын орнына ез!м!зд!д танкл киратып жаткан ан ау сен, маскара болтан сен, кулк! болтан сен, осы шахтадагы ен жалкау, ен онбаран сен,— деп Белекбас ершелене жене- лш ед|', С еу л е «токтат!» дегендей ж ал т карап, колындары каламнын сабымен столды ты к елани. де Олжайра к а рап: — K a3ipri ш ак ек уялар шак, агай, бул кезде уялма- FaH адамнын адамшылыры ш амалы, ондайларра б!здш жаксылырымыз да шамалы,— дед!. Сэуленщ бул жолры у т тым зглд! шыкты. Олжайдын Олжай болгалы мундай ауыр сеэд1 ecTireHi осы болу ке- рек, ж ерге карап тукиып калды. Тек epinaepi рана кы- бырлады, сейлеуге шама жок. Мундай кезде мурын- дыксыз бук аш а кие женелет!н Белекбас ед!, езш щ де ыактанары жорын сезд! ме калай, кезгнщ кырымен С э у леге 6ip карады да, ол д а жым болды. — М агазин бастырына бернпз,— деп Сеуле 6ip жа- пырак к агаз усынып ед!. — ApaFbi да, марагы да курысын,— дед! де, Олж ай шырып к ет п . — Е т ж емесе де сорпа !шкендей терлед!, бэлем. ©зше де сол керек ед!, айтканга 6ip болмайтын мейлшше ки- сык адам. Мырзекен айткандайын тупа-тура катып ш ык ты, айызым мундай канбас,— дедь Сеуле оран б!р рет кез тастады да: — 5i3 оны терлеттш. Ал, б1‘зд!, ecipece, сен! терлете- т!н к!м бар? Барабанов комсомолдардын жалпы жиылы- сында сегпк баяндаманды коймакшы ед!, солардын тер- леткен! де жетер деп журм!с!н? — дед!. Белекбастын жана рана кулк!ге кемшп турран кек-
Ш1Л квз1 аязды кунп жулдыздай лезде шакырайып кегг!. — Е, менщ сонша жазырым не? — дед! ол кушене сейлеп. — Ж анаганын жазыга не? — Ол жалкау, ол маскунем, ол emiipic жоспарын орындамайтын зиянкес. — Сол айткандарыдныд 6opi де сенщ ез басында да бар емес пе? бзгенщ туймедей MiHiH кергенде езщнщ туйедей м1н1нд! неге кермейын? Рас, сенщ онан ею турл1 артыктырын бар, сен окыран адамсын, инженер деген атарыд бар. Bipan, бойывдары барлык жаксы касиепщй жепдей жейтш 6ip жаман дертщ бар. Ол сенщ жарым- паздырын. Сен1н кайсы 6ip мшездерщ Абайдын Кулем- бай дейтш болысынын мшезше уксайды. Белекбас Сэуленщ бул сезш к байыбына бара алмай: — Е, бастыктарра жалын, жумысшыларра жалын, бэрше 61‘рдей жалына беруге жаным жете ме менщ. Шахта бугш жабылып калса да, жалынып журе алмай- мын. 9pxiM ютесе e3i ушш, 1стемесе 03i ушщ,— дед! езш- ше катуланган болып. — Бастыктарра неге жалынасык. Tinxi сенщ жарын- ранын да 6ip турл1, буландайсын ба-ау, кылмандайсьщ ба-ау. Кейде Tirrri езщнщ адам екешндЦ умытый кетесщ. — Е, ол жалрыз мен бе, басканы былай кояйын, трестщ бастыры мен Обкомнын секретары келген кезде Мырзекене кара да туршы, мавдай терганен бастап ба- кайына дейш буландасын. Сэуле мырс erri де, кенет TyciH суытып алды. Онын Белекбаска бупнп онаша айтпак жайынын 6ipi осы еди Bipre окып, 6ipre ескен, инженер аты бар замандасынын жарамсыз кылыктарына намыстанып онын жаны ауыра- - — Ол рас, 6ipaK Мыркал агайдын жарымпаздыктан баска ceaepi де, cyflenepi де жок, оныц бар бтрген ин ституты сол рой. Енд1 онын eMi де жок. ©йткеш сендей жас емес. Ж ас агашты июге болады, Kepi агашты иемш десен сынып кетедк Бул да сол сиякты. Ал, ондай мгнез жорарры бш Mi бар б1здерге уят. Е ан де болсын, жарым- паздык мансапкорлыктан туады. Мансапкорлык уятсыз- дыктан туады. ¥ятсыздыктан пасыктыктьщ барлык Typi тугел туады. Сен осыны умытпа! Белекбас ынк етш 6ip курсЫд! де: — Ал, мен де ет жемесем де сорпа шкендей болдым.
Айтканынныд бэр! де жен бола-ак. койсын, жен емес деп тапканымды кейш ез1м алып тастармын. Жалрыз-ак Ti- лелм Перизатты да осылай 6ipvci.rrKuieuii, елеем суйепм риза болсын. Онын, e3i инже'нер деген атымызра Kip кел- TiperiH Typi б ар,— деп ед1, Сэуле Перизатты жек керсе де Белекбастын бул сезшен ж тркенгендей тур Kepcerin: — Б елекбас! — дед1 онын б е и н е тесьле карал,— Суйе тура куйе жаратын осындай ею ж уз д ш гщ де бар ма ед1 ceHin? Ж о к олде Перизатты ж ам андап менен сыр тарт- пак па едщ ?— дед!. 0з1м1з ж ек керген адамды тютей бермей эд!лш ай- тайык. Б елекбас сорлынын бул ж ерде жаманшылыкка жаны ауыратынын сезд1ргеннен б аск а ойы жок ед1. Сон- дыктан, ол Сэуленщ бул ce3iHe катты TiKciHin, булырып калды. Булырудан даусы да ш ыккан жок. Даусын кат- тырак шырарып кайыра сураранша болган жок, М ы ркал Kipin келд1. Оны Kepin ед1, Белекбастын курыскан куй- касы жазылып, курмелген тыл арытылып Kerri, BipaK ун- деген ж ок, ал Мыркалдын e3i е з болгалы бул кабинетке тунгаш KipreH i осы ед1, неидей куд^рет айдап келгенш KiM бшеш, efiTeyip, бупй келе калыпты. — К.арындасым-ау, кабинетщ немене болып кеткен бул? — деп жан-жарына тандана карады да, мешеулпот бейнелеп турран суреттерд! кергеннен кешн Tyci кенет бузылып к ети .— Муны жасап ж урген им? — Художниктер Foft. ■ — С ол ар д а epire беред'1 екен,— дед! де Мыркал Сэуленщ касына келш отырар отырмастан,— юлт!м уйде калып, кабинепме к1ре алмай журмш. Так, мэселе бы- лай, ж олдастар, epi ойласып, бер! ойласып, акыры эйел- дердщ проблемасын шештш. Каз!рден бастап жер астын- дары ж ум ы с icrefiTiH барлык эйелдердщ ece6iH алу керек. — Оны кайтеаз? — Б эсе, оны кайтес13, бэсе,— деп Белекбас та косар- лана кегп. Мыркал тез жауап бере койран жок, езшен теменг! адамнан жеюлгендщтен туран кеш'лазджт! жалран ж ай- дарылыкпен буркей аляаран сод, темеюнщ тунш м ен буркепс! келгендей, калтасынан папиросын алып тутата бастады. Сэуленщ ек! кв31‘ сонда. — Оны кайтеп'шм1з белпл1!— дед! Мыркал папнро- сынын ту н н ш 6ip-eKi per будак-бударымен шьюарран сон барып.— Б1здщ казак ж!г1ттер! майданда кандай ерл!к 197
керсетсе, эйелдер! енд!р!сте сондай ерлж керсете алаты- нын керсетп. Сондыктан, ертеннен бастап эйелдер участ- KeciH уйымдастырамыз. Сэуле орэн сенбегендей тур керсетш: — Bi3 бе оны уйымдастыратын?— деда. — Эрине, 6i3, ceHin тшегщнщ вз1 осы емес пе ед1? — Cohfh кезде онан ум'т узген ед1М, тек, ой тубшде рана туйш п жатушы ед1. — Ендеше, сол тшегщ буг!н кабыл болды. Тандаран 6ip участкенд! ал да армиянды сайлай бер! Екшшщен, мына комбайндарыда ею су жана мотор алатын болдым. Мыркалдьщ булай момакан болып «каскырдан кай- рат кетсе ешк1Ш ana дер» дш KepiH киюшде улкен мэн бар. Анада Абзал айткан Мыркал ушш ажал уюмшдей се- зшген ауыр сездщ шет жагасын буг-ш Орлов та сезд1рген ед1. Ол Абзал сеюлд! «шахтаны баскару жумысын Сэу- леге бер» деген сезд1 ашык айта койран жок, айтпараны- ыен бул шахтаны кетеру .ушш батыл кимылдайтын тын кущ керек екенш, ол ушш 6ipa3 езгерютер жасалатынын сезд1рген-д1. Оран Мыркалдын айтар карсы дауы кайдан болсын: «Мунын ©те улкен даналык, Александр Данило вич, ете улкен даналык»— деп жалпылдараннан баска жауап таба алмай, шннен: — Сенщ батыл кимылдайтын тын. куш деп кудайдай керш отырраныц Казыбентш, кызы Сэуле рой, керерсш онын кимылын. Егер де мен ез1мд1 кырсык болып шалган жайлар мен, acipece, кшед эйелдерден участке куру сы- якты киындыктарды басына уйш тастасам, мына шахта- ныд жумысы тупл езшщ KipniriH де зорра кимылдатар,— деген-д1. K,a3ip де сол ниетпен келш квлг!рленш отыр. Ол тшеп'нё жету ушш жумыстьщ еа жауапкерлжш Сэу- леге беру. Сэуленш участкеш баскара алатынына сенсе де, жумыс icrefiTiH эйелдерге сенген жок. — Абройлы ic кутем, Сэулеш, ризасын. рой? — дед!. — вцкей урыскак, эйелдер ушш Сэуле сорлайтын болды-ау, баска 6ipeyAi коюга болмайтын ба ед!? — дед1 Ьелекбас Сэулеге шынымен-ак жаны ашып. — Неге болмасын. Эбден болады. Б!рак бул участке- Hi баскару бук!л шахтаны баскарудан киын. Баскара ал- ман ертен eTerine cypiHin журсе участке де кулайды, мен де Сэуле де кулайды рой, деп коркамын. Сэуле ауыр ойда отыр. ©йткеш ол Мыркалдын осы айткан жаксылыктарынын куткен! жаманшылык екенш 198
сезш, 1штей куйшш те, Мыркалга о к боп атылгалы лш те отыр. BipaK, ойлана келе езга e3i тежед1 де: — Т уащ ц м бэрше де, куласам д а бардым мен со- FaH,— дед!. VI Сэуле эйелдер учаскесше басты к болады деген х а бар забойдагы жумысшыларга сол куш, сол сагатта-ак тарап кеткен едй Осы шахтадагы журттын, acipece, лава- нын ен т у к т р ш д е отырган ею эйелдщ бупнп экпм ес! сол Сэуле жайында болды. О ны« 6ipl кул1М кез Кадиш а, eKimuici Кэкима екен. Улкен аузы тиыш таппай экпм еш сорып отырган да сол ед1, кеп сейлеймш деп кершш кал- ды. Ол, Кадишанык Сэулеш мадактаганын жактырмай бет-аузын тыржын етюзт: — Э, койшы, еркектер майданга кетпесе Москва ту- пл Туркстанда окып келсе де басты к болу кайда огап. Пэшти, 6i3 кусап кемгр куреп ж урм есе де помангник, мо- машник сиякты б1рдене болып ж урер едй Бул согы с 6ipeyre сор, 6ipeyre пэшти бакыт болды гой,—дед1 де, ал- дындагы шашылган кем1рд1 тем ip науага карай жиысты- ра бастады. Кадиша Москваны да, Туркстанды да керген емес. Кермесе де кайсысы кай жерде екенщ, кайсысынан кай- сысы улкен екенш бйпетш ед1. Кэкиманык кешрек сокыр- лыгына кулк1С1 келш repic айнала бере мырс етп де: — Ж ер-ж узш де Туркстаннан аскан кала жок деунп ед1, сен оган д а барган екенсщ-ау! Оган кашан барып ж урсщ ?— дед1 кулнсш тежеп, бекшш алганнан кейш. — К айда оган мен баргалы. Пэшти он бес жылдан асып барады. Байгус ен алгашкы куйеу1м апарып сай- рандатып едк. ©31мд1 менсшбей кетсе де сол жаксылыгын ем1рде ум ытар еместн. Кадиш а шыдай алмай Кэкиманык ен жек керет!н су- рауын 6 eprici келш, кулиге беленш турган кез1н келен- кеге жасырып: — Кай-кайдагынын бэрш бшесщ , нешедес!н осы? — деп сурады. — Пэшти жиырма беске келш калдым гой,— деп акырын курсш д! де,— свзд1 кой, ана содырлы кыз осы- лай келе жатыр... Осы кызды бар гой э, жаным ж арат- пайды-ак т1птен. ©31м:з кыз кез!м1зде кылдай сызылып, ет1м1зге сояу Kipin кетсе де ундемеупн ед!к. Мынау пэш- 199
Search
Read the Text Version
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
- 103
- 104
- 105
- 106
- 107
- 108
- 109
- 110
- 111
- 112
- 113
- 114
- 115
- 116
- 117
- 118
- 119
- 120
- 121
- 122
- 123
- 124
- 125
- 126
- 127
- 128
- 129
- 130
- 131
- 132
- 133
- 134
- 135
- 136
- 137
- 138
- 139
- 140
- 141
- 142
- 143
- 144
- 145
- 146
- 147
- 148
- 149
- 150
- 151
- 152
- 153
- 154
- 155
- 156
- 157
- 158
- 159
- 160
- 161
- 162
- 163
- 164
- 165
- 166
- 167
- 168
- 169
- 170
- 171
- 172
- 173
- 174
- 175
- 176
- 177
- 178
- 179
- 180
- 181
- 182
- 183
- 184
- 185
- 186
- 187
- 188
- 189
- 190
- 191
- 192
- 193
- 194
- 195
- 196
- 197
- 198
- 199
- 200
- 201
- 202
- 203
- 204
- 205
- 206
- 207
- 208
- 209
- 210
- 211
- 212
- 213
- 214
- 215
- 216
- 217
- 218
- 219
- 220
- 221
- 222
- 223
- 224
- 225
- 226
- 227
- 228
- 229
- 230
- 231
- 232
- 233
- 234
- 235
- 236
- 237
- 238
- 239
- 240
- 241
- 242
- 243
- 244
- 245
- 246
- 247
- 248
- 249
- 250
- 251
- 252
- 253
- 254
- 255
- 256
- 257
- 258
- 259
- 260
- 261
- 262
- 263
- 264
- 265
- 266
- 267
- 268
- 269
- 270
- 271
- 272
- 273
- 274
- 275
- 276
- 277
- 278
- 279
- 280
- 281
- 282
- 283
- 284
- 285
- 286
- 287
- 288
- 289
- 290
- 291
- 292
- 293
- 294
- 295
- 296
- 297
- 298
- 299
- 300
- 301
- 302
- 303
- 304
- 305
- 306
- 307
- 308
- 309
- 310
- 311
- 312
- 313
- 314
- 315
- 316
- 317
- 318
- 319
- 320
- 321
- 322
- 323
- 324
- 325
- 326
- 327
- 328
- 329
- 330
- 331
- 332
- 333
- 334
- 335
- 336
- 337
- 338
- 339
- 340
- 341
- 342
- 343
- 344
- 345
- 346
- 347
- 348
- 349
- 350
- 351
