Б. Нұржекеұлы. т10

_ _ _ _____________________________ < И Ц т Щ 1 терарасыныц орынбасары боп отырран Куаныш Султанов крлдайды. Сейтш, тарихи шайцастын, орнын ез ауылдарыньщ к,асынан ш ы гарура б а р ы н с а л га н \"патриоттар\" ую м ет басш ы сы Т ер ещ ен к о н ы т анауы н т ескен тайлацтай ж ет елеп алды д а, в з б ш е н д е р ш ic re fii. Нэтижеде, тары 6 ip вп р п ск е ж ол берм ду. О ны ц erip iK болат ыны , казак, п е н кд лм а к еш каш ан о к о п к а зы п соры спаган. Ал Орбулак,мацынан элдеб1р крзылтан жердщ i3i табылса, ол ертеде ан, аулайтын, кулан кдмап устайтын аранны ц о р н ы б о луы м ум клн. О рбулакдд 6i3flJ ш акдгрран ж ок, Эйтсе де к е й ш со л м анды м е н д е бары п кердлм . Б ул lin n ' \"окоп ка зы п \" корранат ы н ж ер ем ес. Атгы аскер Белжайлаудыц кез келген квдждсын асып журе 6epyiHe болады. Оны айтпаганда, соцына елу мьщ аскер ерткен конт айж ыныц Белж айлауда н е й бар?\" Орбулак,тьщ орньш аз кез1мен керш кдйткдн Кдбдеш одан ары не дейдд? Одан ары ез niicipiH былай дэлелдей салады: \"Б1рак,шайкрс орны —Жаркентте, Белжайлау да емес, К,арк,арадан к,ыргызра ететш Санташ асуы \"... \"Крнтайжыньщ жольш кесудд ойлаган Ж эцпр хан арттагы кдлыц ескердщ келуш кутпей, от кдрулы 600 адаммен Санташкд бурын жетш, жоцрар крлын 6ipa3 к& ррынра уш ы рат кдны мэлрм\". Кдбдештщ кдйда сак,талтан кдй дерекке суйенш муны айтып отырранын 6ip Кудай бьлмесе, мен бьлмеймш. Ендд оныц кдтты кдпа болтандагы тужырымына кдрацыз: \"Солар ездер1 бшиейтш нэрсеге тумсык,тарын сукдаса, ез тарихын енд1-енд1 танып келе жатк,ан халыкды шатастырмаса, елге жасаган ен, улкен кдлзмет! сол болар едд\". Мундай жанашырлык,ты кдзак, байрустыц кермегеш рас. \"Ана окдша ана жерде, мына окдра мына жерде болтан\", - деп, тарихи дэлелдерге суйенбей-ак, тарихи орындарды таратып айтып бере салатын адам да, институт та бурын кдзацта болмаган. Мен ендд Кдбдеш мырзаныц езше унамаран адамнын, бэрш кекетш-\\гукдтып еш алута тырыскдн \"Тацражайып

дуние\" атгы румырнамалык, романындагы маран такдщн жаласын талдап керейш. Мен эуелде Орбулак,тын, р у намы сы на кдндай кдтысы барын TyciHe алмай 6ipa3 дал болдым. \"Туран жерше тарпы \" десе, \"жершщдпс жасады\" десе, 6ip жен-ay, руы Heci?\" — деп, кдйран кдлдым. Орбулак, ескерткишнде: \"Бул жерде 1643 жылы Салкам Ж эцпр бастаган кдзакцъщ 600 жауынгер1 ор казу тэсшмен кдлмакдъщ 50 мьщ крлын ток,татып, оньщ 10 мыцын жойып ж1берген. Осы кезде буларга Самаркдннан Алшын Жалацтес БаЬадур 20 мьщ крлмен кемекке келш улгередд. ¥лы жещске Шапырашты Кдрасай, ApFbiH Агынтай, Терткдра Жиембет, Кдцлы Сарбукд, Найман Кексерек, щлррыз Кетен мен Табай, Дулат Жакрьнул, Аррын Крмпай, Суан Елтшдд батыр, тары баска хас батырлар улес крсты. Батыр бабалардьщ аруарына бас ием1з! Кдзак,тын, ескертюштер крррау кррамы\", —деген жазу бар. Эр батырдын, кдй тайпадан екею мунда сол заманра сай этап керсеттлген. Бул сорыска Найман Бедес батыр да кдтыскэнын кешн белгш болтан деректер эйгтледд. Бул жазудан не рулык, не тайпалык, кшэрэт таппаран соц, 12- томын ашсам, рудьщ жауабы сонда тур екен: \"Кдркдра 1да, Ж аркент те казакуын, жер1 гой. Керек десещз, екe y i де ¥ лы ж узд Ц крныст ары. Ендеше Орбулакуьщ орнына Кдркдраны атаганым ymiH мен неге \"рушыл-жерш1л\" болуым керек?\" - деп (496-бет), Кдбдеш езшщ \"рушыл- жерппл\" емеспгш дэлелдешт. Ендд Кдбдешпен тжелей шюрлесешн. Сонда, Крбдеш, сен: \"Кдркдра не, Жаркент не, exeyi де уды жуздщ жер1, Ж эчпр Каркарада сорысгы дей сал\", - деп aigjA айтып отырсын, ба маран? Сонда, немене, Орбулак, улы жуздщ адамына рана макганыш болатын, соларга рана крсиетп жер ме? Оны баска жуздщ адамдары менщ жер1м, кдзак,тын; мекеш, бабаларымыз жауды кутан ж ер деп мак,тан тутпай ма? Элде мак,тан тутпауга ппс пе? Ж ок, алде мен сен1 тары да, е з щ айтпакдпы, кдрацрылырымнан тус1нбей кдлып отырмын ба? \"Этгец,

______________________________________'Л Ы и х Ш в к кдрацрылык,-ай\", - деп, менщ бшмазддпме кдтгы кдйран кдлыпсын, гой (12-том, 492-бет). Спида Орбулак,ты мен улы жуздщ жершен шырару ушш рана \"ру намысьша шауып\" жур екем гой? Халыкзъщ тарихына естш тек рулык,туррыдан рана кдрайтын болсак, онда жеттскен екенб1з. Сонан соц, \"окоп” деген сез бул соры скд к дты с ты деректердщ не орысшасында, не кдзакдпасында кездеспейдд, Кдбдеш. Ец тупнускд дерек боп табылатын орыс елш1лер1 Ильин мен Кучембердеиконьщ 1644-жылгы акдан айындары мэл1мдемесiнде “шанцы\" деллнген (\"Р усско -м о н го льски е от нош ения. 1607-1636\". М осква. 1959. Т а р и х ш ы В .З .Г а л и е в т щ \"Х а н Д ж а н ги р и О рбулакскля бит ва\"д егеню т аб/щ е бар. 1998. 40-6ет). А л Кдзыбек бек Тауасарулы \"окрана\", баскд деректер \"ор\" дейдг \"Кдзак, совет энциклопедиясыньщ\" 6-томында былай делтген: \"1643-жылдьщ крюында Батур кдзак, жерлерше тары да шабуыл жасады. Алайда бул жорык, сэтаз аякуалды. Жеттсудыц едауэр белш мен Алатау крфрыздарыныц 10 мындай адамын жоцрарлардьщ туткршра алганын еспген Ж ецпр хан болмашы крлмен (бОО.адам) Батурра кдрсы аттанды. Кдзак,тардын, азатгык, K ypeci жолындагы осы 6ip ерл1к уакрр-а туралы а р х и в м ат ериалдары нда б ы ла й д елш ген: Жэщтр ез тобыныц 6 ip белшне жоцрарлар тар асудан асып келгенше era таудын, арасындагы тар жылрада о р к д зы п б ею ш с ж асауга б уй ы р а д ы , ал ез1 екшип бел1г1мен таудыц apFbi бетше жасырынды...\" Крзак;гын, ор кдзып сорыскдны мына архив материалында гайга тацба баскдндай анык,айтылып турран жок, па? Ор кдзып coFbica алмайды деп кдзак,ты шетелдщ 6 ip жазушысы кемсгпп жатса, оран да кенпр1ммен кдрауга болар, ал ез жазушыц \"крлмак, пен к,азак, ешкршан окоп к,азып сорыспаган” деп кесш айтып турса, оран тек бас шайкдраннан баскд не кдйла бар? Typix тарихшысы Б.Огелдщ \"Улы хун империасы\" деген 2 томдык,зертгеущде бабаларымыздыц б1здщдэуэрн 99

Ъвксутан Ифквке-шм_________________________ Mi3re дейш де ор кдзып сорыскдны айтылады. Демек ор кдзып согасу ежелден бар. Тек соны бкушжер жок, \"Архив материалынан” келтррглген жогарыдагы дерек мен емес, езщнщ епрцске жол 6epin, халык,ты алдап, мен кусал 6ip Терещенконы емес, буюл кэзак,ты \"танауын тескен тайлак,тай жетелеп алтац\" келш отырганынды делелдемей ме? Шыгармацда маран рана емес, бук1л кдзакдщ, оньщ кдсиетп тарихына жала жауып отырган жок,сьщ ба? Осындай дэлелаз сейлей салудан, айта салудан шынымен сескенбейсщ бе? Жарайды, мен жалган патриот болайын, ал сен кдндай патриотсыц? Жане гамнщ патриотысьщ: хальщтьц ба, рудыц ба алде аз кдра басы цн ьщ рана ма? \"К,азак, еш кдш ан ор к,азып сорыспаранын\" кдй деректен, кдй тарихтан окдяп едщ? Ор к,азып сорыскднына жогарыда бултартпас дэлел келирдж, ал ендд не болды? Буран сен не дейсщ, халык, не дейдд? Кдйсымыз OTipiKmi болдык,? Кдйсымыз \"тарихи факт1лердд кдсакдна бурмалап\" отыр екем1з? Эрине, шындыкдс,а ж ет к га келген адам жазылган дерект1 бурмаламайды, кдйта сол дерекке суйенедд, ал сенщ бурмаларандагы макратьщ не? Bip GTipiKTi буркеу уипн, сез жок, оньщ артынан тобек- •пзбек OTipiicri тары айтуьща тура келедд. Б1ршцпден, сенщ: \"Орбулакдсд 6i3Ai шакдярран жок,\", — дегенще сене алмаймын. Шакдлрылгандар Ti3iMi Элзбек Аскдровтьщ крлында болды, фамилиянды ол т1з1мнен кергем. Неге бармаганынды езщ бглесщ. Екшппден, \"кешн сол манды мен де барып кергем\" дегенще де кумэнддмш. вйткеш Орбулак,ты керген адам: \"Бул Tirni \"окоп кдзып\" кррранатын жер емес”, - деп кекетуден кдймырады. Ce6e6i к,азак,тыц ец кнель ец кдсиетт1 жерш щ б1р1нде турранын турпатынан-ак, уш шакд.1рымра жуык, кдяр жотаныц устшен кдял шылбырша созылып жаткдн ордыц сулбасына кез1 тускеннен-ак, сезедд. Bip кдлзьпы, сенщ дэлелдерщ ете ез1мпдл, еркеюрек болып келедд жене тек ез топшылауыцнан рана турады. 12-томдагы дэлелщ мынау: “Белжайлауды 6i3 де кергенб1з. 100

Онда Tirrri атты эскер кдмалып кдлатындай ж ер жок,\" (496-бет, 2005). Бар дэлелщнщ сыйкдг —осы. Ал 350 жылдыцтой еткен к езд е \"Егемен К,азак,стан\" г э зе т ш щ TiAiniAepi Т.Боранралиулы мен С.Мухаметше \"Бурынгыдай Kici бойын тасаламаганымен, зер салган адамга окдананьщ орны оцай байкдлады\", - деп жазран болатын (6-ш 1лде, 1993). Жалпы, Белжайлауды кору мен Орбулакуы керу - eiceyi ею баскд нерсе. Ce6e6i Белжайлау —узындырыныц e3i 30-35 шакдфымга созылып жаткдн улкен жайлау. Жацагы “ЕК,\" тшшлершщ тойдан жасаган репортажында да ол жагдай ап-айкдш айтылтан: \"Белжайлаудан 18 шакдфым жердеп Орбулак^а эйгш шайкдс еткен жерге жету уппн, меймандар ендд астанадан мшш келген шагын автобустарын осы арада кдцтарып, ары кдрайры ойлы-цырлы, булак,ты-езенд1 белдерден кцналмай ететш кенеп кррапты \"Уазиктер\" керуенше ауысып мшдГ. Мен ез1м сол Белжайлауда жьшды бакддн кдрттыц немерес1м1н. BipaK, сол орды 1975-жылы рана к,арт агаларымныц керсету1мен байкддым. Ce6e6i атпен, мэшинемен ары-бер1 етш журген адам тапталган жолдан оны байкдмайды, ал ор \"мен мунда жатырмын\" деп ез1 айкдйлай алмайды. 2002-жылы жазда осы ещрде узак,жыл ецбек еткен, аукомолдьщ 6ipiHini хатшысы болтан, кешн обылыстык,, республикалык, децгейде а с а ж огары кызметтер аткдрран, екеум1з сияцты жазушы да емес, тарихкд таласушы да емес, б1рак, кез1нде Белжайлаудьщ успмен сан марте ары-бер1 еткен Кецес Аухадиевке сол ордыц орнын жаяу журш керсетт1м. Сонда ол Kici: \"Бексултан, сешмен айтысып журген адамдар, б1ршш1ден, мына ордьщ орнын кермеген nibiFap, керсе, б1рден мойындар едд; еюнш1ден, керсе де мойындамаса, онда пыйрылы дурыс емес шырар\", —деген-дг Мен сол ппордд саган да кдтысты деп санаймын. Сен ы лри эр H epceH i Рура, жерге немесе жузге, елкеге белш, ж ж салып кдраура дардыланыпсыц. Меселен, биыл рана жарык, керген 101

Ъексутан Нфкеке-упы___________________ \"Кдллкешр\" атты романьщнан мынандай адам шошыйтын ппорлердд окдядым: “в а ш е й баскд ны адам д е п санамайт ы н урда-ж ык, м ш езш ен-ак, к д й ж ердйи екет байкдлы п туртан жок, п а ? \" \"Муныц 03i гылыми-зертгеу институтынан 6ip де кем емес. Жаррафиясына, ж узш екдрап, аппарат усынады. Улкен Kici беютедд\". \"Унем1 6 ip ещрден болсын дегенге лайыкды адам табыла бере ме?\" (\"Ж улды з\", 5. 2006. 2- бет). \"Алтын ш ы кддн ещ р д ен \" н е ш ы кдайды ?\" “Жацагы “алтын шыкддн вщрден\" ол opbiHFa лайык,ты адам табылмараны ма?\" ( 28-бет). Бул романьщ былтыр ш ы крн 11-томьща да ешгт. Одан да 6ipep мысал: “Ce6e6i депутаттардьщ курамын, гео гр а ф и ясы н зерт т егенде, баламалы сайлау кез1нде уюметтщ крлайына жакдайтын адамдар да парламентке еттп кетсе керек\" (381-бет). \"Шытыс аймакдд солар (билж басы ндат ы лар — Ъ .Н .) салкдш кдрайтын сияк,ты ма, кдлай? Бул жак,тан кадр тэрбиелеп, адам eciprici келмейтш дей. Облысты жабу — жогарыга кадр дайындайтын ен, басты буынды жою деген сез\" (419- бет). Б1рдд-екш урда-жык,адам кдзакдъщ кдй ауылында жок, 6ipaK, бук1л 6 ip егдрдд сондай мшез1мен танымал деп багалаганын, кдй тарихкд суйенш айткдньщ? “Алтын шыкддн вщр деп кекетесщ, ол да сенщ елщнщ, жерщнщ 6ip пушпагы емес пе? Сол егцрдщ суын iuiin, нанын жеп журген кдзак,тьщ сен де 6ipi емессщ бе? Жарайды, “алтын шыкддн ещрде\" туган президент вуел1 сеш кдбылдамай, Эбдджэмил ага мен Сабит Досановты бурын кдбылдап крйыпты, Кепесбай р е н ж т т т , мен таласып-дауласып вттршчйд ер асырмай журмш, оган юнэл1 болсак, 6i3 KiHaAi шыгармыз, алайда 6i3 туган букla 6 ip жалпак, ещрдд кдзакдъщ жер1 еместей, ел1 еместей шайпау сейлеуще не жорык,? Апырмай, сол ещрде туган, ез1чмен сыйлас, мундас, аралас-куралас 6ipAe-6ip кдмасыц жок, па? Тым курыганда, соныц кецшне келедд-ау демегешц бе? Бул не: оганшылдырьщ ба, рушылдьпъщ ба, жерпплддгщ бе 102

_____________ Шфнх i&efri элде маган кдрсы шыкддннын, e3i де жау, жер1 де жау дегенщ бе? ©зщ ойлашы, алпндей шайпау сездерщнен ел ipreci 6epire ме элде сепле ме? Кешедеп кек-езудщ 6ipi емес, беделдд, белгш жазушысьщ жэне жай рана емес, Халык, жазушысысьщ, сондык^ан сенщ эр сезщ ap6ip кэлледеп 6ip жаман пыйрылды оятып кететпп, содан елдщ жж-жж болатыны даусыз. Ал содан елге не панда, екеум1зге кдндай пайда? Батырлык,тын, да, батылдык,тьщ да жен! бар емес пе? ©з ойынды айта беруге, эрине, кдкдщ бар, б!рак,сенщ сезще кулак, Typin турран халкдщ да бар гой. Макдланда, очеркщде, кесем сезщ де, TinTi айтысып-тартыскдн зертгеулерщде болса, 6ip cepi, езщад ренжггкен, кдрсы келген, кдбылдай алмаган, туеiне крймаган адамдардан керкем шыр'армац аркдолы кек кдйтарып, еш алмак, болуыц, менщше, шектен аекдндык, Баскдларды бас-кез жок, cere бергенше, адам анда-санда ез кд1лырына да 6ip кдрап крймас па? Ушшппден, \"крнтайжьшьщ Белжайлауда Heci барьщ\" не? Бул Белжайлауды кемггкенщ бе, жок, крнтайжыны крлпаштараньщ ба? Мунымен не айткдщ келш отыр? Кей елдщ кейб1р тарихшысы кусап, ол да кдлмакуьщ ез жер1 дегщ келш отырран жок, па, airreyip? Элде кдлмак, кдгзыгатындай Белжайлауда ештеце жок, дегенщ бе? Жалпы, неге кдлмакдд iurrapT bin, ал езщ \"алтын шыкддн ещр\" деп шен такдедн жакдд одан езгеше кдрайсьщ? 6\"Жай, каймана кдлмак, болса, ip cepi, тарихкд белгш 6тулганы, ip халыкзъщ курып кетер алдындагы ец соцры ханын буйтш кррлауга бола ма?\" —депещ 12-томьщньщ 494-бет1нде ©Mipcanara араша туеш. Сонда саган ата-бабац шайкдсып, кдн теккен Орбулакды кррлаудан repi Эм1рсананы кррлау, ярни оны к,азак,тан туды деген ацыздьщ бар е к е т кдтты батып отыр ма? Ондай сездщ бар екешн Шэкэр1м кджы ез шеж1ресшде баяп>1да айткдн. ©з халкдщнын, кдеиетп тарихи орны Орбулак,ты жок, кд|лып ж1беруге кулшынып отырраньщньщ кдсында ол соншалык, кдеиетп шындык, па? Орбулак,ты жалалаганьщ аздай, кдзак,тыц тары 6ip 103

Ъексутм НфЫсе-yiu_____________________ кдсиетп жер1 \"Ак,табан пгубырындыда\" алгаш ел ецсесш ■пктеп, кдлыц жауга кдрсы турарлык, тйгп оны жойып ж1беруге де дэрмеш барлыгын айплеген Ацыракдй жещсше байланысты да кдшралацдап сейлейсщ. “Бул согаста жаудыц \"омырткдсын узе\" алмадык, ойратгар осыдан кешн де шырыс оцтусттк обылыстарды ширек гасырдай басып жатты\", “осы жорык,тан кешн кдзак, хандары эр жакка бытырап кетп\" деп, олардьщ бытырап кетоне осы жещс себеп болтандай, ол жещстщ халыккд пайдасы емес, зияны тигендей бага берущад кдлай тусшуге болады? (12-том, 492-бет) Эйтеу1р, ол жер де элг1 езщ жжтеген \"алтын шыкдсдн ещрге\" жаткдндыктан емес uibiFap? Элде сол жещстен кешн кдлмакгар уйше б1ржола кетш калеа рана Ацыракдй ж ещ а мактауга турарлык жещс болура тшс пе? Тарих рылымыньщ докторы маркум Ж анузак Кдсымбаевтыц Ацырацай туралы, сонда алгашкы жекпе-жекке шыккан Белек батыр туралы жазгандарын 6apiM i3 де окдш еспеддк пе? Элде мен терец ойпарыцды ез кдрацрылырыммен тагы тусшбей кдлдым. ба? TepTimniAeH, Жэщтр мен Батыр крнтайшыныц 1643- жылы сорыскдн жер1 Кдркдра немесе Сацташ екенш кдй архивтеп кдндай дерекпен дэлелдейсщ? Ол арада ордыц i3i бар ма, барып кердщ бе? Элде: \"Кдйталап айтамыз: казак пен кдлмак ешкдшан окоп кдзып сорыспаран\", — дегендд (2-том, 496-бет) сол ордыц ол арада болмайтынын жене болура тшс еместтгш сезш айтып отырсыц ба? Тарих ейтш \"мен айттым, бггпмен\" дэлелденбейдд, мегапе. Менщ рас деген1м рас, eTipiK деген1м еттрпс деу тарихкд кдянат болады. Ж ане оныц кдншама адамга, кдншама шындыкдэ обал екен1н де ойлаганыц орынды емес пе? Орбулак тарихыныц эр жагында 6ip мен рана турсам, буйпп саган сез шыгындап нем бар; К,арасай, Агынтай, Жалацтес, Жиембет (белгш жырау) Кексерек, Сарбукд, Жакрырул, Крмпай, Елтшдд, Бедес сыкылды 600-дей бабам, биылмен санаганда 363 жыл бойы ордыц орнын сакуап келген Орбулацтай касиетп жер1м, аз крлмен 50 мыц жауды токгаткдн дацкдш, тарихым, халкдгм турран жок 104

______________________________ W ^ m A fU па? ¥йп>1р бауырлар эзъ\\деп: \"Анац дедщ, ундемедум; дадац дедщ, ундемедьч; кдтыньщдегенде, кушп кетпм-ау\", - деупп едд. Сол айтпакдны, Орбулак, дегенде, кушп кетпей кдлай шыдайын?! Сен, шынында да, тек акдркдткд кез жетгазпн, FaHa KeAin журсе, 6ip кез м е т де тындасац, екеушз буйтешк: сен езщ сенетпи 5-6 адамьшды, мен ез1м сене™ 5-6 адамымды алайык, iuiiHAe тарихшы да, депутат та, демеуш1лерщ мен KiTa6iHAi шырарушыларын, да, мумганддктер1 болса, сол 350 жылдык,та Орбулак,ты керген, кдлзмет жасаган, сейлеген, согаскд, сорысты тандаган жерге бага берген генералдар, Халык,кдЬарманы Сагадат Нурмаганбетов пен Бакдпжан Ертаев та — 6api болсын, тацры алтыларда Алматыдан шырып кетешк те, оларды сен езщ керген Орбулакдед мен e3iM \"жар салып журген\" О рбулатм а алып барайык,. K epin келген соц ел1м1здщ гэзет- журналдарыньщ бетшде солар ез керген-б1лгендер1 мен туйгендерш айтсын. Осыган кенсец, онда турысатын жер1цд1 айт! Кенбесец, ез сез1цмен айткднда, \"езщ бымейтш нэрсеге тумсырыцды сукдасац, ез тарихын ендд- ендд танып келе жаткдн халыкды шатастырмасац, елге жасаран ен; улкен кдлзыметщ сол болар едд\". \"Ж ас алаш \", 03.08.2006-ж ыл ПЫРНЭТ1Р КАЛПАКОВСКИЙ МЕН АЛБАН ТАЗАБЕК БАТЫР ЖЭНЕ ЖЕТГСУРА УЙРЫРЛАРДЬЩ ЖАППАЙ К0ШУ1 Калпаковскийдщ рой гам екенш еганщ 6ipi бгледд, ал Албан Тазабекп кэз1рп кдзак,тыц K e6i бымейдд. © йткет ол —Жепсуда орыс бодандырына алгаш кдскдйып кдрсы шыкдсдн, сондык,тан аты да, ici де умыт болуга m ie n адам. Ол туралы узак,жыл айтылмады, жазылмады, сейтш жургенде, быетшдердщ 6api о дуниеге аттанып K erri, б1лмейт1ндер сондай адам бар едд деп кдйдан 1здесш? Ал саясат пен тарихтьщ таразысына салганда, Тазабек — умытура мулде болмайтын айрыкдпа батыр. 105

Ъвкоутан ’НфЫсй-уям_____________________ Шежлре дерек бойынша, ол — албан тайпасынан тарайтын Элмерек абыздьщ урпагы. 0 K ec i - кдлмак,тарга кдрсы согыста аты шыкддн Пусырман батыр. Зерттеупп О раз К,аурабаевтыц айтуы бойынша, 1 916-ж ы л ры Кдркарадары улт азаттык, кетерш стщ 6 ip басшысы © убэм р - М ухтар © уезовтщ \"К,илы заманында\" айтылатын ©убэюр — сол Тазабектщ бел немерес1, Солтанбек деген баласынан туран (\"Тазабек би\", “Халык, кецесГ, 23.07.94). Бул сездщ растыгы куман тудырмайды, ейткеш 1лияс Жансупров жыйнаган \"Жэркент оязында\" деген деректердщ imiHAe ©убэюр Султанбекулыныц ecreA iri бар, сонда ол: \"М етц акем Тазабек албанды алраш орыс алганда, царамаймын деп царсыласып журш, орыстан ок^д ушып елген екен,\" — деп жазады (1лияс Жансупров \"Жетку\", Алматы, 2001, 74-бет). Атасын эке дей беретш эдет бойынша, ©убэюрдщ Тазабект1 \"акем\" деуш де ешцандай ерсШ к жок, деп ойлаймын. П .Румянцевтщ \"Ж эркен т уйез1\" ю тэбш деп \"Ауыл бойы нш а Ti3iM \" бел1м1нде 93-кдуым, Элмерек руы бойынша Ж ак^габек (Джакпек) Солтанбек, Уаккас Солтанбек, Дамбай Тазыбек, Чокпа Солтанбек деген киллер Далатысайды; Абылгазы Солтанбек, Тезек Тазабек, Аубакыр Солтанбек, Садыкпек Солтанбек деген адамдар Кецсуды мекендейдд деп керсеплген. Аты-жендерше Караганда, олардыц Тазабекке туыстьпы бар. Тазабектщ би болтаны да даусыз, дэлелдг 1846-жылдьщ 23-маусымында улы жуз кдзак,тарыныц султандары, билер1 мен ру басылары Ресей бодандырын кдбылдаура байланысты мшдетгеме алады. Сол мшдетгемеге Тазабек те крл крйган. М1ндетгеме орыс жэне арап эр1бшен орыс жэне кдзак,тшнде жазылган. EipiH uii болып султан Сушк Абылайханов крл крйса, 29-болып \"билер\" деген кдтарда \"Тазабек Бусурманов\" деген орысша жазудыц оц жагында Тазабект1ц арапша крлы мен албанныц тацбасы тур (\"Казахско —русские отношения в XVIII —XIX веках\". \"Наука\", 1964, 319 жэне 324-бет). Ал уйгыр тарихшысы М.Кабировтыц зерттеу1нде Тазабек Мерю болысыныц 106

______________________________________Щ н % Ш ф< бурынры баскррушысы делшед! (\"Переселения Илийских уйгур в Семиречье\". Алматы, 1951. 40-бет). встш орыс патшалынана уеде берш крл крйган, болыс болран, орыстан прапорш ик деген дэреж е алган Тазабектщ кейш орыс бодандыгына кдрсы куресушде не себеп бар? Менщше, оньщ ец басты ce6e6i Тазабектщ акдалды, кез алдында етш жаткдн ок^шгаларга халык,мудесше орай бага бере алатын керегенд1г1нде болса керек. Орыс отаршылары эу баста кдзакдэ жылы сейлеп, жакры уэде 6epin жакдяндады, Кдятайдьщ, кдлррыздыц, Кркднныц кркдндауынан крргаушы болды. 1846-жылы 1ле бойына Кенесары кедлд, оньщ онда келу1 патша еюметшщ мазасын алды: бодандыкдд бет бурган елдщ пегалш бузуы мумюн- д!. Ж ене солай болды да. Кенесарыны кдлргыздардыц туткдян eTyi, акдярында оны OATipyi, сол окд>1Йралардыц тупи Typncici орыс патшалыкынын, отарлау сайасаты екеш Тазабек сынды ел кдмын ойлай бглетш азаматгарды, сез жок, шошындьфран болу керек. 1847-жылы Кдпал кдласы эскери бек1н1с орны на айналды, 1854-жылы коне Алматыньщ тубше Верный 6eKiHici салынды, Кдлргыздын, сарыбарышы мен бурысы езара сорысып, кдлррынра ушыраган бурылар кдшып Ж эркент уйезш щ жер1не тырылды. Бурылар Ыстык, келдщ шырысын жайлайтын жене Кдятайдьщ боданы саналатын, ал сарыбарыштар Ыстык, келдщ батысын мекендеген жене кркдндыкд-ардыц крластында болатын. Кд>ггайдан еш кемек болмайтынын б1лген бурылык,тар енд1 амал жок, пана 1здеп орыс патшалырынын, крластына етуге умтылды. Муныц бэр! ел арасын, шегараныц жардайын кдтгы шиелешстсрдг 1858-жылы уды жуз приставы болып келген Калпаковский 1860-жылы Той ш ы бек 6eKiHiciH талк,андап, кркдндьпргардьщ сощы умгпн узд!. Орыстан repi езбепм Teyip ме деп дудемел журген талай кдзак, ендд амалсыз орыстыц зецб1рек KyuiiHe мойынсунды. 1867-жылы Ж епсу казак орыс ecKepi жасак,талды, Жетюудьщ тукшр- TyKnipiHe ескери-рылыми ек!спедитсиалар узд!кс!з женелттлш жатты; Пшшек; Токмак, Турк!стан орыскд 107

Ъвксутан НфэЬкв-упы кэрал к#лды, курсау кун санап тарылып келе жатгы. Осы туста apFbi-6epriH i салыстыра бшп, к#зак## к#й жолдыц паидалы екенш пайымдауга тырыскдн Тазабек отарлаушы орыс бола ма, езбек бола ма, олардыц туши макраты 6ip екенш -сезе б1лген сеюлдд. Шурайлы жердь крлайлы крнысты кел1мсектер алып жаткднын кердь к#зак,тыц мойнына ш н т жаткдн кдмыттыц K #yiirri екенш im i сездд, ce3iKTeHAi, сондьпрган енд1 OFaH шамасы жеткенше кдрсылык, жасай бастады: эуел1 сез1мен, насихатымен, ел imiHAeri е з ш щ бедел1мен. Оныц ол apeKeTi Калпаковскийдщ, баскдныц Кулагина жетш, кезше туспей к#лран жок, Текеттрес осыдан басталды, содан аск#шдады, тенге, атак## Тазабек сатылмады. Ол кезде орыс-к#ггай шегарасыньщ арры, 6epri бетшде аралас-крралас отырран албан, суан тайпасы Кдлтай жершдеп мусылман халык,тарымен де сауда-сатгык, алым- 6epiM жолымен тырыз байланысып турды. Ш ы ры с Турюстандагы уйрыр, дуцген хальщтарыныц наразылыры шегарадары журтк# купиа болмаса керек-Ti. Ce6e6i ол кезде суан тайпасыньщ ара султаны Адамсат Ибатов Усек езешнщ шыгыс бетшдег1 Шежш деген ауылга орналаскдн- ды, ал Шежш турран Усек пен KppFac езендершщ ею арасы ресми турде К^ггайра кдрайтын, оныц солай екенш Шокднныц 1856-жылы Кулжара барран сапарнамасын окьнан адам да б]ледд. 1860-жылдардын, басында дуцген KOTepiAici болды, одан кеш н К,ашрардыц 6HAeymici Жакршбек буюл Шыгыс Турюстанды езше кдратып алды. 1864-жылы Ьфггайда таранты-дуцген к етерш а жещске жетш, 6ipaK, артынан дуцгендер мен тараншылар езара 1рырылысып, акд>1ры нда тар ан ш ы л ар (уйгырлар) дуцгендердщ кырранын кырып, кдормаганын куып, Кулжада жеке Уйрыр султанатын курды. Орыс патшальпы ол кетершсттц езшен бурын баск# халык## эсер ететш улпсшен кррыкды. Крркуы бекер де емес-Ti. Тазабек батыр уйрыр султаны Эбьл-оглымен байланыс жасап, орыс билеген елден опа таппаймыз деп, мыц уй албанды уйрыр султанатыныц жерше Kemipin экетп. Бул ry 6 ip H 9 T ip Калпаковский y m iH де, орталык,тары орыс 108

шенеушктер1 уш ш Ae кутпеген жагдай едь О рыс шаруаларын босаган жерге э к е л т орналастыру ушш, 6ip кдраганда, крлайлы болранмен, муншалык, ел-журттьщ б1рден удере кеппп KeTyi саяси жэне езгеге улп болу жапянан ете K pyiirri болатын. Ресей крластына кдрауга ашык, кдрсылык, жасаудыц бул айрыкдга жене ешгам кутпеген rypi едд. Анау-мынау азын-аулак, та емес, 6ip уйде орта есеппен ол кезде бес адамнан болу керек деп есептегенде, кешш кеткен мьщ уйде, кем дегенде, бес мыц адам бар деген сез. Бул елемеуге, мен бермеуге болмайтын OKjiFaедь Калпаковскийдщ кдтты ширыккдны, к,алайда батыл 6ip э р ек ет ж асауга бек1нген1 зерттеуш1лерд1ч пайымдауынан да байкдлады. Ю .Г.Баранова мен А.У.Жандосов: \"Протестный характер носили, несомненно, две большие откочевки в Илийский край, имевшие место в начале 1871 г., —казахов рода албан (по русским источникам: атбан) во главе с полковником царской службы султаном Тезеком, внуком Аблай хана (свыше 1 тыс.чел.) и рода кызай во главе с волостным управителем Тазабеком (свыше 5 тыс.чел.). Неудавшаяся попытка урегулировать дипломатическим путем вопрос о выдаче (экстрадиции) султана Тезека и возвращении считавшихся беглецами албанов и кызаев позволила местным российским властям создать формальный предлог для занятия Кульджи, что привело к вынужденной самоликвидации Таранчинского султаната\", - деп жазады (\"Туган елке\", N1(6) 2006. 73- бет). Тарихшылар Тазабекп щязай деп кдтелескешмен, оныц болыс болганын жэне уйгыр султанатыныц тубше жеткен Калпаковский екенш тап басып айтады. Жэркент оязындагы сол кездщ жагдайын ез1 Жетзсу обылысыныц К,оныстандыру баскдрмасында есепке алу бел1м1н баскдрган, сол обылыстыц шаруашылыгы мен жерд1 пайдалануы жен1нде жет1 том ютэп жазган П.П.Румянцевтен артык, бглетш адамды таба к,ою кцын. Сол Румянцев езшщ Жэркент уйезше арналган ютэб1нде (С.Петербург, 1912) орыс-кдггай шегарасындагы жагдайды былай тус1нд!ред|. 109

Ш о т т Н ф Ы й -у ш _______________________ _ _ К,улжада тэуелаз уйгыр султанаты курылып, онын, султандырына Эб1л-оглы-хан сайлантаннан кейш, 1865- жылы орыс еюме-п шегараны мык,тауга жедел кдм жасайды. Текеске (кэз1рп Райымбек ауданында), 3Буракржыр езеншщ бойына (кэз1рп Кектал ауылыныц к,асы), Аяк, c a Fa (Белжайлаудын, шырыс жак, етеп), Шонжыга эскери этзрет кряды. Алайда патша е к т е т т щ боданы саналатын жергшктз албан-суандар ол этзретгщ турганы на да, езд ерш щ болыс-болыск,а 1864-жылы бел1нгенд1г1не де карамастан, 1866-жылы тараншы султанатынын, шегарасына емш-еркш етш кетедд. Онымен де крймай, олар орыс бекеттерше шабуыл жасап, малдарын айдап экетедд. Орыс екш еп уйгыр султанатьшан оларды катан, жазалауды кдйта-кдйта етшедд. Ал уйрыр султанаты 6ip жарынан орыстардан крркдш, eKiHmi жагынан албандарды жазалаура шамасы келмей, эбден сасады. Oirreyip, албандарды ¥зынтаудьщ солтусппне таман Keuiipyre эзер кенддредд. Сей-rin отырганда, Тазабек мьщ уй албанды орыскд барындырмаймын деп тары алып етедд. Буран будан epi тезе беру орыс патшалырынын, беделш б1ржола туоретш едд, сондьщтан сол кездег1 6Жетзсу обылысыньщ эскери ry ipHeTipi Калпаковский уйрыр султанатынан Тазабек-ri устал 6epin, онымен iAecin барран мьщ уйдд к/эйта етюзш берудд эдденеше рет кдтац талап етедд. Тазабект-i устап берудщ орнына Мазарт деген жерде султан орыс этзретше шабуыл да жасайды. Осыдан кейш Калпаковский Буракржыр езеншщ бойына аскер экелш, шабуылга дайындалады. Губ1рнэпр Калпаковский 1871-жылдьщ 12-маусым кун1 Буракржырдан (Кекталдан) К,улжара к,арай аттаны с жасайды. 19-маусым куш тараншылардьщ Суйддн 6eKiHiciH басып алады, 21-маусым 63Kyni Кулжаньщ билеуии султаны ЭбЬл-орлы хан орыс л в п р т е i келш берьледд. Тазабек-ri де сол арада устап бередд. 22-маусым кун1 Калпаковский Кулжа кдласын алады. Тазабек жайындагы Румянцевтщ осы мелте-пн тарих рылымыньщ докторы Н эбиж ан Мук,аметханулы \"Кьггайдары крзак,тардьщ кррамдык, тарихы (1860—1920 110

жж,)\" деген ецбегшде толык, куаттайды. \"Ал сол кезде албан елшщ 6ipa3 рулары Ж е-ricy ещршен Кдлтайдьщ 1ле аймагына ауып барраны да шындык, Э.М амидова ез ецбепнде: \"Туристан ушметт жергншот туррындардьщ кытайдын, батыс ещршдеп кетершспплермен барыс-KeAic жасауын кдтац шектесе де, мындаган казак, кдлррыз отбасылары жедел барып кетершспилерд! крлдады (мысалы, Тазабек Басарманов бастаган мыц тутш кдзак,тар шекарадан асып Kerri)\", — деп жазады... Ж огарыда Э.Мамидова атаган Тазабектщ Кдлтай шегарасын асып 1ле аймагына баруы, acre, ондагы кетерш сп крлдау ушш жасалран жорык, емес, керюшше Ресей отаршылдарына кдрсылык, керсету туррысынан жасалган кддам болып табылады. 1869-жылы Алматы ещршде отьфран албан елшщ басшыларыныц 6ipi Тазабек патшалык, Ресей отаршыларыныц зорлык,-зомбылырына кдрсылык, керсетедь BipaK, оныц барлык, арекет! отаршылдар жарынан кдтты жанышталады. Сонымен Тазабек ел1мен акдллдасып, жер аударып болса да орыстъщ кдлсымынан кутилу жолын кдрастырды. Кдятай тарихшысы Ши Шьщшун мырза осы окд«а жешнде жазган ецбепнде: \"1871-жылдыц басында, Тазабек Элиханга (1ле султаны) хат жазып, ез руларын бастап 1леге кеш ш баратындырыныц себептерш TyciHAipin, Элиханныц оларды кдбылдауын талап етедд. Элихан оран жауап хат жазып, оны кэбыддайтындырын айтады. Т азаб е ктщ кдэныс аударура дайындык, ж асап жаткдндырын Ресей жансыздары сезш кряды да, ceyip айынын, 6ip KyHi орыс эскерлер1 албан руын кенеттен K,opuiayFa алады . Т азаб ек е з адам дары м ен о ры с эскерлер1мен кдтты сорысады. Сол куш тан, атарда Тазабек орыс ескерлершщ крршауын бузып ш ы ры п , мьщнан аса отбасын бастап, Кд>ггай жаккд суыт кешедд. Олар б1рнеше кун жол журш, Шонжы кдрауылынан етш 1леге барады. Элихан оларды 1ленщ Тогызтарау ауданына орналасгы рады. Of3h намыстанып ызаланган патшалык, Ресей ушметт, Тазабекп жазага тартпак, болып, Элиханга хат жазып: 111

Ъексутт Нфкеке-утл_______________________ Сендер Тазабек-ri устал акелш бермейтш болсандар, сатан жэне сенщ халкдяца жакрылык, болмайды. Б13 C03ci3 ceHi э у р е -ca p ca n F a саламыз. Сондай-ак, сенщ отанынды басьш аламыз дейдь Элихан олардыц талабын орындамады. Содан кеп етпей патшалык, Ресей 1леге зор келемде эскери шабуыл жасап, 1ле айматын басып алады. Элихан отан •пзе бугш, амалсыздан Тазабектч отан тапсырып бередд. Орыстар Тазабеюч тем1р шынжырмен байлап-матап Алматыга экелш, оны азаптап аса жантурппгерлж кцнау жасап, гайуандыкден елт1редд\", —деп баяндайды. Бул — тарихи шындык, Сейтш бул арада талдап а т у т а THicri мацызды маселе мынау: Патшалык, Ресейддц 1лет эскери кушпен басып алуы — тек Тазабеюп туткдшдап акелу ушш гана емес. Олардыц Тазабект! устап келем1з дегеш — желеу, сол аркдялы Англияга кдыр керсетпек болтаны шындык, едд. Ce6e6i ол кезде Англия отаршылдары езшщ отары Унддстан аркдялы Тянь шань тауыныц аргы бетзндеп Кдшгарга кддам баса бастаган болатын. Соидык,тан патшалык, Ресей угаметз Улыбританияны шэужайдан кдры п , олардыц отарлык, ерюшщ Тянь шань тауы ещрше кдрай кднат жайып келуш шектеу ушш жасалган эскери куйтыркдя шара едд. Бул ш ара орыстар ушш Кулжаны K,OAFa устай туру — стратегиялык, жак,тан аса кджетп. Сейтш олар 1871- жылдан 1881-жылра дей1н он жыл бойы табан аумай Кдятайдыц 1ле аймагына эз1н1ц отарлык, устемд1г1н журпздд\", — дейдд (\"Кдзакдарат\", Алматы, 2000, 133— 134-бет). Балымныц мунда Элихан деп отырраны — уйгыр (тараншы) султаны Э 61лорлыныц аты. Осы шындык,ты кез1нде 1лияс Жансупров те езшщ \"Узынаташ сорысы \" деген ецбег1нде тэптшггеп жазышы: \"Кдятайдыц улык,тары езше кдраган улттардыц басынан бакдйына шешн сорды. TepTi6i кдтал, штегеш куры зорлык, талау едд. Елддц крлындагы малы, азыгы, аялы (эйел1 — Б.Н.), TinTi уй пшндеп кезге тусерл1к нэрселер1 де e p iK ci3 тартып алынатын ед1. Аягында Кдятайдыц осындай талау тэрт1б1 езш е кдрсы дуцген, тараншы 112

кетершстерш тутызды. Тараншылар iiniHAeri кдггайды кдлрып салып, улыцтарын eATipin, Абылулы деген тараншыны хан кетердд... Кешн орыстан кдшкдн Албан Тазабект! бермеген себеггп сылтауратып, орыс Кулжа ауданына атганыс жасап тараншыдан Кулжаны алды\", — дейдд (1.Ж. \"Же-псу\", Алматы, 2001, 50-бет). 1лияс Жансуг1ров будан ep i бул деректщ шецберш кецейте мэл1мдейдп \"Кдятайра ш ектес елдег1 Бугы кыррыздары, кдзакдыц Албан руы орыскд кепке шешн орныкдай, керкдйзацдык, кдллды. Муныц 6ipi Албан Тазабек. Тазабек тараншы ханымен сездес болып, орыскд багын1ысы келмейдд. Албандагы Курман Саурык, деген Kici де (1916-жылгы улт азаттык, кетерш сш щ тагы 6ip кесем1 ¥зак, С ауры крвты ц execi — Б.Н.) оры скд багындырмай, ец болмаса Албанды ажыратып алгысы келедд. ©зше ерген Албанды Keuiipin, Кулжа мацайына кешедд. Бутан Буты кдлртызы да крсылады. Саурык, Батыш, Жетен деген адамдарды орыс устаута шытады... Кдлтайдьщ Су асу деген жер1нде жаткднда, 30 казак-орыс кдзацтан басшы апарып, Саурыцты устайды. Муныц крлында цыртыз Балбай деген болады. Бул exeyiH Алматыта вкел1п \"абацтыда елдд” цылып кезш жоталтады\", — дейдд Глияс (Аталмыш ютеп, 51-бет). Муны окьнанда, 1916-жылдыц кесемдер1 ¥зак, батыр мен Эубаюр батырдыц орыс патшалытында ежелден кеп бар екенш epiK ci3 ойта аласыз. \"Тазабек орыскд кдрсы\" дегеннен Тазабект1 устаута Алматыдан 100-дей казак-орыс шытады. “Тазабекке орыс шык,ты\" дегенде, Тазабек шындап аткд мшш, жацын жердеп орыс кдрауылдарын ел-предд. Тазабектщ жинатан азын-аулак, жасаты болады. Тазабект1 кутан орыс 1ле бойында Тазабекпен кездесш, атыс болып, ею жацтан да б1рк,ауым K ici еледн А цырында Т азаб е к тайцап, Кд>1ртызсайды басып, Сумбемен асып, Кулжата K ipin кетедд. Тараншы ханы Абылулыныц крлтытына барып юрдд. Орыс Ушаков тараншыта тап 6epin, Кулжа мацайына аскер аттандырды. Бул аскер Шалкедеш басып журдд.

Шеутан Лфкеке-ты_________________________ Албан жиналып, Есенаман деген Kicira хабарга жШередд тараншыга. Тараншылар шабынысып, орысты тосады. Орыс тараншыга Kici салып, Тазабектт сурайды. Тараншы Саурык,ты сурады. Еш жак,сез камсе адмай, орыс булады. Ол жолы тараншылар орысты табандатып жендп, б1рталай адамын eATipin, аскер1н кдшырды. Калпаковский кдйта куш жинап, тараншыга аттанады. 1ленщ е й жагын ерлеп, орыстыц кеп ecKepi журедд. Калпаковский e3i де осы жорьщтьщ шпнде болады. Орыс TenKiciHe шыдамай, тараншы орыскд багынады. Тараншылар (Тазабектт) Калпаковскийдщ крльша бередд. Бул жолы Шалтабай деген Саурык,тьщ iHiciH де орыс устайды. Бул 1871-жыл едд. Тазабекп орыс турмеде Саурыкдпылатып елттредд. Шалтабайды Ci6ipre айдайды. Шалтабай сол кеткеннен 10 жылдан сон; кдйтып елге крсылады\", —деп баяндайды 1лияс Жансупров (\"Жеттсу\", 2001, 51-бет). Сейтш, Калпаковский Тазабект1 eATipin, Тараншы султанатын кулатып тынады. Ораз Кдугабаев аталмьпп зерттеушде Тазабектт \"елге экелген соц атуга халыктан к,оркд>га, у 6 e p i n елт1ред1\", оньщ \"зираты Шелек ауданындагы К,орам ауыльшьщ мацында\" дегендд айтады. Эйтеудр, Тазабектщ Калпаковскийден аман кутылмаганы анык,. Ал таранш ыньщ сон,гы султаны Эб1логлыны Калпаковский 1871-жылдыц 18-тамызында отбасымен 6ipre Алматьша экел1п орналастырады. (М.Кабиров. Аталмыш ютэбк 46-бет). Алматыдагы K 33ipri Султан кррран — соган берыген жер. Тазабектт кдйтарып бермедщ дегендд сылтауратып Кулжага дейшп жердд орыс патшалыгына крратып алган Калпаковскийдщ бул ж ещ а кейш Ж енсу елкесшщ ттршшгше ете улкен езгер1с экелдд: Кулжа олкес1 1871- жылдан 1881-жылга дешн орыс патшалыгына кдрап турды. 1881-жылы Кьдтаймен Петербург KeAiciMi жасалды, ол кел1с1м бойынша Кулжа ел к еа Кд>1тайга кдйтарылып, есесше Крргас езешне дейшп жер Ресейге бер1лдд, ей елдщ аралык, шегарасы ендд Крргас езеш больш белплендд, ал Кулжада кдлгысы келмейтш барлык,жерплжтт халыкда Ресейге ем1н-ерк1н кеш1п кету1не рук,сат бер1лд1. 114

_____ Шефш iSdefn Кегершске кдтыскднымыз ушш кек алады деп крркдт, барлык, мусылман Ресейге кеиип келуге келйгп. 1881- жылдан бастап о жак,тагы албан, суан тайпалары, тараншылар мен дуцгендер Жетюу жерше кешш келш, соньщ нэтижеанде, 1882-жылы жаца Ж еркент уйез1 курылды да, Ж е-ricy елкес1нде туцгыш уйгыр (таранты) ауыддары пайда болды. Тупи макраты Жеттсуды жаппай орыстандыру болтан Калпаковский эскерд1 азыкден кдмтамасыз ету жэне крныс аударгандарды асырау ушш, eriH m i тараншылар (таранты — епшш деген сез — Б.Н.) мен дучгендердщ кеб1рек еткеш кджет деген сылтаумен кдзак,тардыц Жетшута кептеп келу1не мумк1нд1пнше кедерп жасап бак,ты, эртурл1 сез таратьт, келейш деп отырган к,азак,тарды ай ны туга ты ры сты . С оны ц салдарынан эуелг1 кезде тугелдей K em in келем1з деп отырган б1рнеше болыс кд1зай тайпасы кей1н кешпей кдлып крйды. П.П.Румянцев аталмыш ютебшщ \"Тараншылар\" деп аталатын V-томында (С.Петербург, 1911), уйгырлар арасында Ж епсу жерше кешуад белсендд турде упттеген Уэли-Ахун-Юлдашев атгы акдллды, icK ep адам болганын айтады. Ол ез1 бай, ыкдалды адам болгандык,тан, езшщ жанашыр адамдарын суы мол KppFac, Тышкдн, Усек езендершщ бойына орналастырыпты. Жеттсуга уйгырлардыц крныстануы хакд.1нда уйгыр галымы М.Кабировтьщ \"Переселение Илийских уйгур в Семиречье\" деген зерттеу K h e6 i бар (1951), Бул мэселеге кдтысты М.Кабиров арнайы к1тэп жазды, галымдар Ю .Баранова мен А.У.Жандосов \"О вынужденной миграции и переходе в российское подданство различных групп мусульманского населения Кульджинского края Синцзяна\" деген зерттеу макдла жариялады (\"Туган елке\", N1(6), 2006). Ю.Баранова \"К вопросу о переселении мусулманского населения из Илийского края в Семиречье в 1881-1883 гг.\" деген (1959) зерттеушде жэне М.Кабиров аталмыш к1тэб1нде Же-псуга 9572 уйгыр отбасы, ягни 45373 адам келдд десе, 1лияс Жансуг1ров: \"1882-жылы уадасына Кулжа ауданынан ауып 45 000 тараншы, 6000 115

Ъвксутт Мфкекв-уяы__________________________ дуцген келдг Бул дуцгендер Пнппектщ батыс жагана отыррызылып, тараншылар Жаркент, Алматы ояздарына жайгастырылды\", — деп жазады. П.Румянцев муныц сыртында 1886-жылы Кулжа елкесшен тары 2000 тараншы K em in келш, оларды Калпаковскийддн; 70 уй кдзак,ты Алпысбай баккд, 80 уй кдзак,ты Акдшге K eu iip in , ал олардыц орнына сол уйгырларды Алматы мацайына орналастырранын жазады (IV-том, Верный уйезь 1913. 78- бет). Эу баста генерал Калпаковский мен Албан Тазабект1ц арасында туран курес e cT in халыкдралык, дэрежедег1 мэселеге уласты. Нэтижесшде, Жет1судыц ш ыры с аудандарында, атап айткднда, сол кезп Жеркент, Верный уйездер1нде 6ip -6 ip iM eH байланыса орналаскдн уйгыр ауылдары пайда болды. Тарихшы Кабировтыц айтуына Караганда, саяси себеппен ейтш бук1л 6 ip обылыстыц халкдян баскд жакд<д ж ер аудару бурын-сонды тарихта болмаган кер1нед1. Оран дей1н Жет1суда уйрыр ауылдарыныц болмаганын 1910-ж ы лры мына зерттеу айкрга керсетедд: \"Акру ауылдары Кулжа елкесшен 1881-1882-жылдары тараншылардьщ кеш1п келу1 нэтижес1нде курылтан\" (П.П.Румянцевки; ютэптершен курастырылран \"Уезды Ж етысу\" к1тэб1, \"Жалын\", 2000. 240-бет). Ж аца крныска келген тараншыларра уй басы 4 сом 17 тыйыннан бершп, олар 10 ж ы л бойы салыцтан босатылган, ж ер уш1н кдзацтарра да ештеце телемеген (сонда, 241-бет). \"Шарын ауылы 1883-жылы курылды. Heri3ri халцы тараншы мен дуцген. Басым кешшлш Кулжа елкесшщ Нилка, М азар жене Шонжы деген уш жершен келген тараншылардан турады\" (243-бет). \"Ж етю у обылысындагы Кетпеннен баскд барлык, тараншы ауылы 1881-1883-жылдары \"Дуцген кетерш а\" атанган кетер1л1ст1 басу н етиж еанде жене Кулжаны орыстар Кд>ггайра берген соц курылтан\" (244-бет). “1881-жылы Кулжаны орыстар Кдлтайга кдйтарып 6epin, ж аца шегара белг1лену1не байланысты, Кетпен болысы тугелдей орыс жер1не кдрады. Мемлекетт1к 116

______________________ Шфнх iSdefri шегара Кдлжат ауылыныц шыгысынан 7 шак,ырым жерден етедГ (245-бет). \"Масыцбай мекеш Жацрызтай, Байтокдй, Keremiri, Кдн, Жугар ■ Ж ащыз-тай, Шарбагашы, Термеп деген 7 жерден шыкдан адамдардан куралран. Алрашкцг 6eceyi Кулжаныц оцтуспгшде 7 шакырым жерде” (245, 246-бет). \"Бэйсешт ауылы Шелек езеншщ оц жак,жаралауында... Ауылдын, ipreracbi 1881-жылы кдланды... К епшшп 1882- жылдьщ кектемшен, соцры крныстанушылар 1885-жылы келд1... Бейсешт деген атты сол араньщ бурыига атауынан крйды\" (247-бет). \"Кррам ауылы 1ле елкесшщ 11 мекешнен шыкдан 775 адамнан курылды\" (248-бет). Лабар ауылын Кулжа елкесшщ алты мекешнен шыкддн тараншылар курранын, онда 450 уй бар екенш жазады (253, 254-бет). Жорарры жэне Теменп Кдратурык,жайында: \"Ауылдар 1883-85-жылы Кулжа елкесшщ Герем, Шапшал, Торузтара, Kiuii-бура деген терт мекешнен шыкдсдн адамдардан куралран\", — дейдд (255-бет). \"Терец —Кдрасу ауылы... 1883-жылы Тасустен, Алтом, Akjtom, Аблаш Йузы, Барргокдй, Кддыр-Йузы деген алты мекеннен шыккдн адамдардан куралран\" (256-бет). \"Кшкбай ауылы 1881—82-жылы К,улжа елкес1нен тараншылар еткен бетте курылган\" (258-бет). М.Н.Кабиров Шарын езен1н1ц алкдбына жаппай тараншылардыц кешш келушщ нетижес1нде, жацадан Акру —Шарын ауданы курылганын жазады (“Из истории казахов\" KiTe6i, \"Переселение Илийских уйгур в Семиречье\". \"Жалын\", Алматы. 1999. 260-бет). Кешн, кецес заманында, 1935-жылдьщ 9-кдцтарында КдзАтКом Президиумыныц кдулысымен ¥йгыр ауданы курылып, орталыры Дубун ауылы боп белпленедг Ауданнын, аты солай аталранмен, мунда туратын кдзацтар саны да уйрырлармен шамалас. Олардан баска орыстар да, туржтер де, баскдлар да аралас-крралас гурады. 1940- жылы аудан орталыгы Подгорное ауылына, 1945-жылы Шонжы ауылына кеш1р1лед1. 1963-жылы ¥ й ш р ауданы 117

Ъексутан Нфквкв-шы__________________ _ _ кыскдртылып, Панфилов ауданына крсылып, ол 1964- жылы к,айтадан ж ек е аудан болып курылады. (\"Справочник по истории административно- территориального деления Алматинской области\", Алматы, 2002, 117-бет). Жеттсу елкесшщ 6 ip гасырдан астам бурыига бул тарихы — кэз1рп жастарга кдсиетп шындык, Ежелден агайын казак, уйгыр халыкуарыньщ тагдырлас, мундас болтан 6 ip шаты сол XlX-тасырдын, соцты жылдары. Казак, уйрырдыц немесе уйгыр кдзакуьщ жерш басып алган жок, орыс пен кдггай сиякды e ra алып елдщ эл1м жеттшгшщ эсерш ен тэуелс1з султанаты кулап, кцын 6 ip кезецдд басынан Keuiipin отыртан уйгарларта казак, жер1 б1рден- 6 ip пана болды. Ал оры стан к,ашк,ан албан, суан тайпаларына 6 ip a 3 жыл уйтыр султанаты да пана болтан- ды. Соныц 6epi — атайын халыцтардыц тарихында умытылута n r ic емес окртталар. Ауданныц аты кез1рп кезде ¥йтыр ауданы деп аталтан соц, тарихты терец бымейтш кеп журт бул ара ежелден уйтырдыц жер1 екен деп шатасады, e c ip e c e кецес дэу1ршде Кдзакртан тарихын арнайы окдшатан урпак,тар арасынан ондай адасулар жш байкрлады. Ал, шын мэшнде, бул ара —непзшен Шарын езеншщ алкдбына жататын казак,тыц ежелп мекеш. Ол араныц Ак,сак,TeM ip заманында да Шарын аталтанын оныц жорьпына байланысты жазбалар да дэлелдейдд. Ал бул ец1рге уйтырлардыц крныстануына Албан Тазабек батырдыц орыс баскршшыларына кдрсы x y p e c i сылтау болтанын бглу де бугш п урпак, yniiH ете кажет деп ойлаймын. \"Турюстан\", 04.05.2007-жыл. НЕГЕ БАБАЛАРЫМЫЗ ОРБУЛАКДЫ ТАНДАГАН? Орбудакуыц тарихи атка айналтанына да талаи жыл erri. Алайда 1643-жылы, ятни батыр бабаларымыз кддмак,тыц 50 мыц крлына тоскдуыл крйтанта дейш ол араныц кдлай аталтанын кэз1р ешгам бшнейдд. Б1летш1м1з 118

ЯЩжЩ!_ ________________________________ тек Орбулакдъщ шитые бетшдеп жота Ж арбулак, ал оцтусппндеп беткей К.ызылк.ыйа аталыпты. Кудайта шуюр, бул ею атау б1здщ заманымызта дешн аман-есен сат^галыпты. Ke3ip 6i3 Жотцар Алатауы деп журген тау ол кезде Аркдс аталтан екен. Ал сол Аркдс тауыныц курамында шыгыстан батыскд кдрай жарыса кесш п жаткдн крс узын тауды сол кезде Крскрлац деп атаса, K93ip тылымда Буракржыр дейдд, 6ipaK, жергшк'п журт ол ею тауды ерекшелеп жеке-жеке атамайды, тек eKi таудьщ ортасында жаткдн алып астаудай жазык, алапты Белжайлау немесе Бел жайлауы дейдр б1здщ бала кутлпзде кдртгар оны Уйгентастыц бел1дейпн, 1856-жылы сол арамен Шокдн откенде де Уйгентас аталтан екен. Уатдыт еткен сайын жердщ аты да ептеп езгергске ушырап отыратынын осыдан да ацтарута болады. Ал эйгш шайкдс еткен жердд сол жещстщ 350 жилдьиын атап еткен 1993- жылта дешн жергшк'п ел Ордьщ булаты дейт1н. Уюметтщ 350 жылдык,ты атап ету жайьшдаты кдулысында Орбулак, делшдд де, сол атты кепшшк ш п екетп. Менщше, солай аталтаны жарасымды больш та шык,ты. Шайкдстыц 1643-жылы еткею жайында алташ дерек берупн — орыс ю.1зметш1лер1 Гришка Ильин мен татар Кучембердейке Кучеев деген KiciAep. Олар Тобыл эскербасы Р.С.Куракинге кдлмак, ордасына бартанда керген-быгендерш 1644-жылдыц 12-акданында айтып бередь Сол екеушщ айтуы бойынша Куракиннщ Ci6ip билеуппсше тапсыртан жазбаш а мэл1метш тарих тылымыныц докторы В. Галиев \"Хан Д ж ангир и Орбулакская битва\" деген ютэбшде толык, жариялады (\"Былым\", 1998. 96-101-бет). Ол кужат 1959-жылы Мескеуд1ц \"Наука\" баспасынан шыюсдн \"Орыс-мацтол кдтынастары\" деген жыйнак,тан алыныпты. Онда бул мэл1метпц 1644-жылдыц 14-мамыры кун1 патша атызам Михаил Федоровичке байан еттлгеш жене оныц сотан орай жасаган жарлыцтары жайында да айтылыпты. Ильин мен Кучембердейке кдлмак, крнтайшысы Батурдыц улысында узын-ыртасы 6 айдан астам уакцгг 119

Ы хут т И ф/iAt-fm ______________________ болып кдйтады. ТКазбаша мэл1метге: \"Олар сол улыста К,онтайшыныч кдтындарыныч кдсында Крнтайшы келгенге дешн 4 ай 'гурды. Крнтайшы сол кдязметшен олардьщ кезш ш е Илья куншен кеш н ез улысына оралады,\"— делншгп. Ал В. Дальддц свздтнде Илья куш 20-ш1лде екеш айгылган ( Москва, 1979. 2-том, 41-бет). Элл мамметге: \"Олар, Гришка мен Кучембердейке, кдлмак, улысында Крнтайшыньщ кдсында 2 ай болады,\" — деп нак,ты керсеткен. CoFaH Караганда, ол eKeyi Тобылдан кдлмак, улысына шамамен 1643-жылдьщ наурыз айында аттанып, одан (дыркуйектщ аяк, шеншде кдйта шыгып, Тобылга тек 1644-жылдьщ акдан айында эреч оралган. Сонда ею араны 4-5 айлык, жол деп шамалауга болады. Крнтайшыньщ кузп ордасы Ем1л езеншщ бойында екеш мэл1меттегк \"Крнтайшы оларды Тобылга Ем1л езен1 бойындагы жерден жШередд,\" — дегеншен ачгарылады. \"Олар Крнтайшыньщ улысына келген кезде, Крнтайшы ол уак,ытта ез улысында жок, екен... Кдзак, ордасыньщ Ж эцг1р султанымен, Ж алацтеспен, Алатау кыргыздарымен coFbicyFa кетшть Онымен 6ipre 50 мьщ эскери адам аттаныпты. Олар Кдра Айгыр деген жерге Крнтайш ыньщ улысына келген кун1,..\" — деген1не кдраганда, Батур крнтайшы бул согыскд кдтгы мэн 6epin, аса кеп эскер жыйып, улкен дайындыкрен атганган жэне оныц жазгы ордасы Кдра айгыр деген жерде болтан. Эскери адамыныц ез1 гана 50 мьщ болса, оньщ олардан тыс тагы да кутуш1лер1, кдтын-кдлашы мен тагы баскдлары болтан сеюлдь \"Б1зге, ез1цшч кулдарыца, — делшген мэл1метге, — Гришка мен Кучембердейке Крнтайшыньщ улысында ногай ж э н е кдыргыз туткрш дары нан ест1гендер1н, Крнтайшыньщ кдлай Ж эчп р султан мен Жалачтеске кдрсы coFbicyFa барганын, кдлай ол, Крнтайшы, 2 жерден Алатау кдфгыздары мен токдоакцыкуардан 10 мьщ алганьш айтып бердь Содан кешн оньщ хабары Ж эчпр султанга жетедд... Ж эчп р Крнтайшыга кдрсы эскермен шыгады, ал Жэчпрддч эскер1 600 адам болады. Ж эчпр тастардьщ 120

ЯЩшi&efri_________________________ арасынан окдана кдзып, ол окданара отгы кдрумен 300 адамын отыррызады да, ал ез1 300 адаммен тау-тастьщ артына жасырынады. Крнтайшы жауынгерлер1мен окданара жакдш келгенде, окданадагылар Крнтайшынын, кеп адамын кдфады. Еюнпп жатынан оран, Крнтайшыра, Жэцпрдщ ©3i шабуылдап, сол ею урыста Крнтайшыньщ 10 мьщ адамын кдфады\". Ендд \"сол еш урысы\" кдй-кдй урыс екенш анык^ап к е р е ш к . B ip iH in ic i —бейкдм к ел е ж аткд н кдлмак, жауынгерлерш окданада бугып жаткдн бабаларымыздьщ туткдшыл кдрсы алып, отгы кдрумен, ярн и мылтыкден кдфуы. Еюншкз —кдзак,жауынгерлершщкдйдатырылып жаткднын анык, б1лгеннен кешн, кдйта шабуылдаран кдлмакцы окданадагылар мен Кдлзылкдша жак,та ты рылы п турран 300 кдзак, жауынгершщ 6ipirin кдрсы алуы. Осы ею шабуылда да кдлмак,тар жары кдтты кдфылган. Оран куэ — сол ею шайкдста кдлмак, жагынан 10 мьщ адам кдфылды деген мэл1мет. Кдзак, жарыньщ ш ы р ы н ы жайында ешкдндай дерек айтылмауына кдраранда, кдзак,тьщ аз к,олы, ете мукдат беюнгендштен, елеул1 mbiFbiHFa ушырамаран-ау деп шамалаура болады. Ж ене 10 мьщы кдфылраннан кейш де кдфуар кдлмак, крлыньщ m eriH in кеткен1н ескерсек, шынында да, бул урыста кдлмак, эскершщ айтарлык,тай кеп болтаны байкдлады. \"Дал сол кезде сол урыскд ЖеЦпр султанра кемекке Жалацтес келед1, ал онымен 6ipre 20 мьщ жауынгер болады. Крнтайшы ол жауынгерлерд1 керген соц, кешн шегшедд ал Ж эцпрдщ крлра тускен адамдарын ол, Крнтайшы, ез1мен 6ipre алып кетедд,\" —деп, урыстьщ бас- айагы ол мэл1метге накды-накды айтылган. Бул согаскд кдлмак, крлын бастап келген Батур крнтайшы — тущыш кдлмак, хандырын курган адам. Кдзак,тар оны б1рде Батор, б1рде Батыр деп кубылтып айта берем ал оньщ шын аты - Кртакртсын. Тарихи мэл!мет бойынша, оньщ Жонрар империясьш куру Mep3iMi 1635-жыл болып саналады. Кдзакрар мен кдлмакрьщ бул 1643-жылы болтан с о р ы с ы н б1рталай орыс, кдзак, тарихшысы жазранмен, олардьщ б1рде-бф1 cofuc еткен 121

Ъвксутт ЧНф/свкв-ут_________________________ жердд дал этап керсетпейдт Ол араны дел керсеткен б1рден-б1р адам — Кдзыбек бек Тауасарулы. Ол езшщ \"Туп-тукцаннан е з 1ме шейш\" дейтш шырармасында: \" C o fh c ecK i Ж аркент балырынан куншШ к жерде Крскрлац тауыныц арасында болды, — деп накда-нак, анык, жазады. — Ж ецпр Кдрасай мен Агынтай екеушщ крлын окранага орналастырды. Батыр крлыньщ дайын жаткдн, окданадары жайын б1лмеген олар кдтгы ндфрыта ушырады, Эйтеу1р, кдзак, крлындары Kiuii кдтынын босатып алура рана шамасы жетп,\" —дейдД (Алматы. 1993. 203-бет). Ж аркент бальзы, ярни Ж эркент кдласы кэз1р де Ж эркент аталады, алайда Батурдын, Kimi кдтынын кдй жерден, кдй ауылдан алып кеткенш Кдзыбек бек те аньпдгап айтпайды, Крнтайшы Kimi кдтынын кдфрызды шапкднда куткдрып алган болар деудщ еш peT i жок, ейткеш кдзак,тар крлра тускен кдлмак, ханымын кдфрыз ауылына тьпып устауы мумюн емес сеюлдд. Дел осы Орбулак, шайкдсы кезш де куткдрып алды деу де нанымсыз. Cipe, еу деп кдзак, жерше басып йргенде-ак, Батур алдымен сол ейелш куткдрып алуды макрат етш, соны орындаган да болу керек. Ал енд! 50 мыц к,олмен аттанаты ндай Батур крнтайшыныц кдзак,та кдндай xeri бар eAi дегенге ток,талайык, Аталмыш ютэб1нде Кдзыбек бек былай дейдд: \"1018-улужылы (1640 —Б.Н.) кдзацты Ес1мнщулы Жецпр сурай бастады. ©йткеш EciM хан наукдс болды. Осыньщ аддында — будан бес жыл бурын —доцыз жылы ( 1635 - Б.Н.), кдра кдлмак,тардыц Талай, Кужы, TopFam тайшылары 6ipirin кдзак, жерше шабуыл жасап, олар кеп кдзакды кдфып, EciM ханныц улы Жещтрдд байлап алып кетп. Ж ецпр оларда 6ip жылдай туткдшда болды. Сейтш кдлмацтар кутырып, 6ipa3 тыншыкддн соц, Талай тайшы кдзак,ты кдйта шапты... Талай тайшыны осы coFticra кдзак,тар терт талдыц бутатына байлап ж1бере салганда, оныц быт-шьпы шырып, тертке белшш кегп. Сол кезде жасы елуден асып кеткен EciM хан: \"Кдлмак,ты осылаи терт белж кдгламын,\" — деген едь Bipax, сол жылы e3i 122

______________________________ Щ ш iSdefri кдйтыс болды да, арманына жете алмай кета\" (Сонда, 200-бет). Бутан Караганда, Батур крнтайшы EciM ханнын, кдйтыс болганын ecrin, эл1 оньщ орнына хан сайлана крймаганын бшп, кдзак,тыц сол аласапыран сэтш пайдаланып кдлтысы кеду ме екен деген де ой келедд. Солай болуы мумюн екеган А.П.Чулошниковтыц гатэб1 ш ш деп макдласында М.Тынышпаев та айтады (\"Очерки по истории казак- киргизского народа\",Оренбург, 1924) \"1021-крй жылы (1643 - Б.Н.) Алтын ханньщ улы Омбы, ойраттьщ 6iAiKTi нойандары кдзакдщ кдйта лап крйды. Оныц басында экесш щ крлга Tycin кррлык, кергенш умыта алмай журген Батыр крнтайшы болды. Бул согыскд ол елу мьщдай крлмен келдГ', — дейд1 К,азыбек бек. Ж огары да келт1р1лген Ильин мен Кучембердейкенщ мал1мет1нде де ол согыскд Алтын ханньщ улы жэне баскд да крнтайшыньщ жакдяндары мен туыстары атганганы айтылады. Демек, ол мэл1метгщ шындык, екен1 кдзак, деректер1мен де дэлелденед1. Сонымен кдтар Батурдьщ е к е а де кдзакдсдтугкрш болтаны айтылады, 6ipan, оньщ кдлай, кдй кезде тугкдш болтаны, екшппке орай, таратылмайды. \"Осы кездеп Кдрасай батырдьщ улкен ер л тн щ 6ipi Жэцпрдд кдлмак, крлынан азат ету1 болатын. Ол кдлмак, imiHe сырдесю досы аргын Атъштаймен барган. Жэщтрдд аягьш юсендеп, кшз уйде жалтыз устайды екен. Эрине, хан баласына кррлык,корсете крймаган. ©йткеш ойраттар EciM хан булардьщ алдына келш нараду табады деп ойлатан.\", - дейдд Кдзыбек бек (Сонда, 202-бет). Кдрасай мен Агынтай тобы ат cyFapa келген кдлмак, жшттн устап алып, бар жаедайды содан сурап бшп алады да, кдрацгы тускенде Ж ецпр жаткдн уйге келедд. Келе бергенде, 6ipey далата шьтады, Кдрасай оньщ куре тамырын баса кряды да, талдырып тастайды. Ею ж ш т iprera KOTepin ж1бередд де, уй шпндеп Жецпрдд кетерш экетедд. Далата шытып кеткен куйеу! кешжкен соц, артынан шыкдсдн айелдд де Агынтай аркдлап экетедь Сейтсе, Кдрасай талдырып 123

Ъексутан Нфкеке-шы_________________________ кеткен адам Батур крнтайшыныц e3i екен де, артынан шык^сдн соныд токдлы екен. К,азыбек бектщ \"кпш кдтынын босатып алура FaHa шамасы жетп\" деп отыр- FaHbi — осы кдтын. Мше, осындай-осындай маскдра болтан жагдайларды жуып-шайып, беделш кетеру ушш, Батур 50 мьщ крлмен кдзак,тардан кек алура аттанган болу керек. BipaK, бул сорыста бурынрысынан бетер маскдра болып кдйтады. “К,оск,олад урыскд эдеш таддалган болатын, — дейдд Кдзыбек бек. —©йткеш таудьщ теркпнде ( \"тергскеганде\" болар — Б.Н.) беткей, T y criri TayFa Kipep езен едь Ал жау келетш жак,тепс жэне коп жер1 кершш туратын. Окрана кдзылган ж ер б т к т е ед1 де, сырты — теред сай. Аттар сонда a3ip турды. Хан e3i Кр1зылкрядан этой салды. Сейтш, кдлмак, тары шыгындады. Бул урысты мен ез басым жогары багаладым. Мундай урыс журпзу угшн, эжептэу1р аскери бш м керек болатын\" (Сонда, 203-бет). Кдзыбек бек суретгей айтып отырган ж ер мен K63ipri Орбуладты салыстыра кдрасак, 6api айна кдтеаз дал келедк терФкей жары таудьщ беткеш, оцтусттнде шаткдлдан акдан езен, алды — ашык, беткей, арты — мьщ ат сыйатын кед сай. Ильин мен Кучембердейкеге кдраранда, К,азыбек бектщ мэл1мет! api нак,ты, api толыFbiрак. Эр халык, аз тарихын езгеден repi жакрырак, 6iAeTiHi будан да ацрарылады. Сонымен кдтар Кдзыбек бек орыс тарихшылары тугелдей атаран Жэдг1р мен Ж аладтестен баскд да бул урыскд кдтыскдн 6 ip a 3 батыр бабаларымыздыд атын надты атайды, олар: Кдрасай, Арынтай, Ж иембет, Сарбукд, К ексерек, Жадсырул, Крмпай, Елтлидд, кдцэрыз батырлары Катен жэне Табай. Мундагы Жэдг1р, Ж аладтес — бук1л кдзакдсд белгш батырлар, Кдрасай да Сушнбай мен Жамбыл жырлап еткен айтулы батыр. Кдрасай мен Арынтай — адызга ылайыддос болтан адамдар. Олар 6ipi сорыстыддодасьша K ipin кеткенде, eKiHiiiici оны ту сыртынан KppFan журетш болтан, соныд нэтижеанде, eKeyi де сан кыргыннан аман- есен ш ы ры п , аз ажалдарынан алген. EKeyi Аркд жершде 6ip кррымга жерленген. Кейш урпак,тары бастарына белп 124

______________________________________9 Л ф н х iSdefri крйран. Ka3ipri кунде Кдлзылжар кдласында eKi доскд крйылган улкен ескертгаш бар. Жиембет —эйгш жырау BipTOFauiyAbi. Жакрырул да ез тусында ете атак,ты болтан мерген. Оньщ урпакдары кез1р Шымкент мацында турады. Олар \"Жак.сырул мерген” атты кггеп те шыгарды. Ж иембет пен Жакрырулдьщ EciM хан заманыньщ хас батырлары болтаны Кдзангап Байболулыныц \"Ецсегей бойлы ер EciM\" атты тарихи жырында да айтылады. Елтшддш Ж еркент ещ рш мекен еттп келе жаткдн ел ежелден батыр бабасы ретшде бгледд. Сарбукд, Кексерек, Крмпай батырлардыч рана ез1рше нак,ты дереп жок, Кдзыбек бек осы согыста Батур крнтайшы “он мындай адамынан айрылды\" дей отырып, Батур крнтайшыньщ 63i: \"Он 6ip мьщ бес жуз адамымнан айрылдым, енд1 болмаса 6apiM i3 кдлрылатын едж\", — деген сезш де кел-предд (Сонда, 201-бет). Ж эне Кдзыбек бекте Ж ецпр крлы 700, Жалацтес крлы 23 мьщ адам едд деген де дерек бар. Муньщ 6 a p i езгеден r e p i ез тарихымыздьщ дел1рек келетшш керсетедь Жогарыда айтылган мел1меттердд саралай кдрасак, Батур крнтайшыньщ кдзак, жерше Ем1л е з е т бойынан атганранын байкдймыз. Ол ара, б1здщ жобалауымызша, кез1р Кдггай жершде болуга THic. Батурдьщ ец 6ipiHmi кек алатьш адамы, б1здщ ойымызша, Kirni кдтынын ецгерш эк еткен К,арасай мен А гы нтай болса к ер ек -т ь П.Румянцевтщ кдзак, крнысын аралап жазган ютэбшдеп деректер бойынша, шапыраштылар ол кезде \"Ак,табан шубырындыга\" уш ыраранга д еш н К,апал мен 1ле бойындагы Матай тауыньщ арасын жайларан. Батур да Алакел аркдглы етш, б1рден осылай бетгеген. Белтам, \"Kimi кдтынын\" да сол кезде куткдрып алган болу керек. Жолындагы кдзак, ауылдарын кдфып-жойран кдлмак,тар 1леден eTin, c ip e , К,ордай асы п бары п Токдчак,ты талкдндаран. Жаманат хабар содан кейш рана Жещтрдщ к,уларына THin, ол Ж ал ац те ск е шурыл хабарш ы аттандьфран, ейткеш дел сол сет кдзак,тьщ ез шпнДёкдлыц крлды жедел жыйнай крйатындай жардай болмаран. Тощчак, тусынан тшскен кдлмак,тар кдфрыз жершен 125

Шсутан Н’ фквке-ут________________________ ш ы ры ск д кдрай жылжып, K 03ipri Кеген, Нарынцол мацайындагы кдзакз-арды да кдн кдкраткдн болу керек. © йткеш К,азыбек бек: \"Ж эц п р хан жолындапя кдяргыздарды таптап вткен ойрат крлына мыцга жетер- жетпес адаммен кдрсы ш ы ры п , согыста тэсш н артгырып жецюке жетп... Ж эцпр жанындагы ж еп жуз адам 6epi сен тур, мен атайын, эркдйсысы жуз K icire татыйтын адамдар болатын\", — дейдд ( сонда, 201-бет). 1леден кдйта еткен кдлмак,тар Ж эркент жер1нде сел тыныстауы да мумюн. Олардын, кдй жолмен кдйтатынын Ж эцпр адамдары сол кезде жансыздар аркдьлы бш п алБан болар. Егер Батур крнтайшыныц ез улысына пплденщ 20-сында жеткенш ескерш,оныц ecKepi шамамен 6ip айдай жол журген болар деп шамаласак, онда кдзак, пен кдлмак, арасындагы эйгш шайкдс маусым айыныц бел ортасында вткен болуы керек. Тарихшы В.З.Галиев те аталмыш ютэб1нде: \"Пройти внутри гор в восточном Тянь-Шане удобнее всего в конце июня\", —деп, сол шаманы атайды. Ол кезде таудыц iue6i де кетер1лш, атты отгата ж у р т жылжуга жагдай туады, сондык,тан олар мшдетп турде m e6 i де пгуйпн, суы да мол тек тау арасымен журуге •raic-Ti. Кдзацтар да сол жагдайды б1лгенд1ктен, жауды Крскрлац тауында куткен болу керек. Шыгыстан батыскд кдрай жарыса созылып жаткдн ею таудыц арасындагы Бел жайлауы Уйгентастыц бемнде 6ip тарылады. С олтуспгш ен Итшокдя дейтш тау жоталанып кел1п, дэл Уйгентастыц белше жеткенде, ею таудыц арасында жарты шакырымдай-ак, жазык, жер кдлады. Таудыц суы сол арадан 6ipi батыскд кдрай, 6ipi шыгыскд кдрай агады, сондыктан ол араны бел деген. Бабаларымыз бул арадагы кдяспацтан жауды тоцтата алмастарын бглген, ce6e6i кыспак, тар болганмен, атгы жауынгерлерге айтарлыктай бегет болатын ол арада тау- тас жок, Итшоцыныц беткешмен де жуйтюп шауып етуге бола бередд. Уйгентастыц белшен 10 шакырымдай батыскд таман ж ерде ш ыгыстан Белд1ц суы немесе Тершакдан, оцтуст1ктен Кдргалыныц суы солтуст1ктен Ацсудыц 126

_______________________ ffla fm x i3dej>i немесе Арыныкдттыныц суы келш 6ip арадан торысады, сондык,тан ол ара Ушсудыц-куйраны аталады. Yui су крсылраннан кешнп мол езендд Кдрралыныц суы дейд1, ол батыскд кдрай агып, алдымен Кексура, одан Кдраталта барып куйады. Кдзыбек бек айтып отырган Орбулак,тыц оц тусы гш орай aFbin ж аткд н е з е н — осы . Ол Жарбулацтыц астын ала Кдшьшуыйа мен Есенгулдьщ сайы екеу1н1ц арасынан етедт Оран Есенрулдьщ сайынан да мол су крсылады. Бел жайлауыньщ eKimui 6 ip тарылатын тусы — осы Ушсудыц-куйранынан KeftiHri Жалаулы мен Орбулак, жотасы. Акру езеш солтустжтен оцтустжке кдрай улкен сайдыц imiMeH атып жатыр. Оньщ батыс жак, бетшдеп жотаныц дел оцтусж тумсьнынан K83ip машине жол етедд. Ж ер ьщрайына кдраранда, Heri3ri жол бурын да осы арамен еткен болу керек. Элп жотаныц батыс жары к елеа сайдыц шырыс жак, бе-ri боп кдлады. Сайдыц батыс жак, 6eTi 6ipiHe 6ipi жалгаскдн epi сазды, epi жарлауыт беткейден шыпылдап шырып жаткдн усак,-усак, булак,тар T i36eri болып келедд ол араныц Жарбулак, атануы сондык;ган. \"Жарбулак, устшдеп Асартебеге жалау TiriAin к,ойылды\", — дейд! Кдзыбек бек (сонда,203-бет). Жарбулакдщ устшдеп жотаны Кдзыбек бек Асартебе десе, кэз1р жергш кп журт Жалаулы деп атайды. C ip a, жалау узак, турран болу керек. Ол жотаныц жалпы узындыры ею шакдфымнан астам. Булакуар мен саздыц суы жаппай тартылып жаткдн кэз4рдщ езшде жотаныц кез келген жершен атты Kici шауып та, айацдап та емш- еркш a r e алмайды: 6ip жер1 п к жар, 6ip жер1 былкдьлдаран саз, 6 ip жер1 кдша беткей. Жол кьшындырына кдрап багаласац, жауды бул арадан да кутуге болатындай. Ж отаныц устше окдана кдзып кррранса, мыцты бекшкже жарап тур, 6ipaK, бабаларымыз ол араны тацдамаган. Кдншама кап болганмен, жау ол жерден жотадарыларра кдрсы лап крйа алмайды: api ерге кдрай, api кдшын, api ашык, жерм ен етедк Алайда теменнен арлеп келе жаткдн жауды мылтыкден, садакден ату ушш, бабаларымызга да окданадан белше дешн 127

Ъексутан ‘Нфкеке-ти_____________________ жс^ары KeTepiAyi тшс екеш белгш. MiHe, сол кезде олардыц езш жау жаты кдрауылра iAyi мумган-дь Бабаларымыз, cipe, ездер1 аз болтан соц, ол жаган капы есепке алган сияк,ты. Оньщ устше, коп адам кепттн icren, эр ж ер-эр жерден ту сырттарына ©Tin кетсе, арт жак,тарында калкан болардай ештеме жок, 6api ашык, Олар осыны да ойлаган болар. Ж эне Жалаулы мен Акру жотасыньщ Кварталы езенше такду тусы 6ip-6ipiHe тым жакдон, ана жотадан аткдн жебе мына жотага жете берет!идей. Кеп крлта аз крл кдрсы шыкдднда, ол жаты да ескерДлген болар. Ал Орбулак, жотасы Жалаульжа Караганда аласалау a p i каюкдлау. Оньщ орта тусы рана бшк жота да, жогаргы жене теменп жары Жалаулы жотасыньщ туйетайлы етегшщ жалгасы болып кетедд. Жалаулыньщ устшдеп атты Kicire Орбулак, жотасыньщ щырыс жак, бетз жакры кершедД. Era жотаньщ 6ip-6ipiH eH ец алые тусы жарты шак,ырымныц ар жак,-бер жарындай. Жалаулы жотасыньщ орта тусы Орбулак, жотасына карай 6ipre- 6ipTe ещетеп келедД де, булак, aFbm жаткдн сайга келш ■преледД, Ордыц булаты деп журген буларымыз —осы, ол сайдан Орбулак,жотасына карай атпен тетерку кей туста мулде мумган емес: тж беткей, кей жер1 тис жар. Мен 2007-жылдьщ 25-тамыз куш кдсыма 1971-жылы туран Айдос Белекбаев, Еламан Турак^нов деген ок,утыларды алып, Орбулак, жотасыньщ уст1ндег! окдананьщ жалпы узындырын бастан-айак, ат уетшде турып жДппен ©лшеп шык,тым: 2269 метзр екен. Кррраныстыц ец KayinTi тусы — Орбулак, жотасы бггкеннен кешнп Каргалы езенше дейшп ашык, аралык, BipaK, сайдыц арры 6eri жазык, болганмен, 6epri бетшде Жалаулыдан жалгаса созылган жота сол арада сайга туеш шорт бггедь Сол apaF a д е й т орды apFbi бетген кдзран бабаларымыз ендД орды берп беттен — жотаньщ дэп етегшен жэне батыстан шырыска карай — кыйгаштата казьпггы. Неге ©йткен дейс1з гой? BipiHraiaeH, жорарыдан томен 'туеш келе жаткан адам ■пке енДске катты шаба алмайды, оран аты кенбейдД. 128

______ ________________________ Ш(фих iSdefn Еюнподен, ат успнде келе жаткдн адам ещсте op шпнде ты рылы п отырран адамды жеидеп кездей алмайды: оран 03 атыньщ басы мен кулагы да кедерг1 келт1ред1, ал келденен, турып атайын десе, онда 63i кдрауылга ышедд. Уцшпшден, жотадан e3i эрец т у с т келе жаткдндар етекте ты рылы п жаткдн адамдарра ес жыйрызбай б1рден лап крйа алмайды: ец алгаш бейкдм келе жатып кдфылрандардын, e3i мен атгарыныц елМ-ак,оларра мык,ты тоскдуыл болады. Твртшпиден, бушрден келетш жауга Кдюылкдгйа жацтан Жэцпрдщ 03i кемекке келу1 де ескерыген. Кдойраш ор бггкен жерде, Кдрралы езеншщ тустптнде бшктеу т©бе тур, оньщ арт жаты ©зенге кулайтын куз жартас. Сол тебенщ дэл тустйс жагынан 7 5 мет1р ор кдзылран, ол 0Ari кдойгаш ордыц ту сыртында жене жаура кернеу жерде. Кдшгаш ор мен элп 7 5 меттрлпс ордьщ ею арасындагы 30 меттр жерде ордьщ i3i байкдлмайды, не эдеш кдзылмаган, не, сол арадан машине жол етед1, cipa, жол жасаушылар кешн тепстеп ж!берген. Сол тебенщ шырыс жак, 6eTi терец api жау жары кдлкд сай. Шамасы, Салкдм Ж эцпр 300 крлмен ты ры л ы п турран ж ер сол ара болу керек: урымтал, туткдшыл шьта келуге ©те крлайлы жер екеш ыцрайынан-ак, кершш тур. Элп 7 5 мейрлж беткейден 60-70 меттр батыскд таман жерден 1928-жылы туран Туматаев Кдсымхан деген ак,сакдл, бастау алыстау болтан соц, кудык, кдзран екен, 6 ip жарым мепрлш терецджтен су да ш ы ры п ты , саррайып кеткен адамныц жамбас суйеп де ш ы ры пты . С©з жок, ол суйек кдлмацтш болу керек. Кдзак, ©з батырын ©йтш кез келген жерге к©ме салмаса керек. Сасып кегпесш деп, елген кдлмак,тыц беттн елген жер1нде жасыра салран болар. Ал суйекпц ордыц сыртында жатцанына кдраганда, жацары 30 MeTipAiK аралык, о баста эдеш ашык, кдлдырылып, 75 мет1рл1к тебедегиер сондай 6ipeH -capaH ©Tin кеткендерд1 атып тастап отырды ма екен деп те ойлаура болады. Бул кдгйраш орда сорысы п жаткдндар мен Орбулак, жотасында сорысып жаткдндар 6ip-6ipiH коре алмайды, оларды 6ip-6ipiHeH Жалаулы жотасыныц ciAeMi кдлкдлап тур. К,ыйгаш ордагы ларды ц жардайын Орбулак, -1214 129

Шсштан Нфквкв-ты__________________________ жотасынын, ец шетю ушындарылар мен сол жотадан TiK тусш жаткдн 120 метсрлж беткейдеплер рана кере алады. Бэлшм, еш араньщ байланысы кезшде солар аркд1лы да жузеге аскдн шыгар, к1м б1ледт Т ари хи д е р е к т щ кеб1нде Ж эцг1р 300 к,олмен кэлмак,тардыц ту сыртынан ти1скен1н жазады, ал жер жардайында ондай ту сыртган келетш жер ьщрайы жок, тек Кдозьшдыйа жак, бушрден рана TH icyre болады. Жау ол кезде, cipa, К^1зылкдшаньщ ез1мен ©те алмаган да бо- лар, ейткеш ол ара тж кулама жене унем1 булак,тьщ суы жайылып, саз батпак, болады да жатады. Кешн техниканьщ куш1мен ол арадан керлетш машине жол салынран, ал оран дешн ол ара еткелаз кдша беткей болтан сеюдлд, ейткеш кэз1рдщ езшде ол арадан эрим-эркш емш- еркш ете бермейдь Егер ол ара бурын сондай болса, онда Ж эцпр тобьша К^1зылкдша жакуагы бушрден кдлмактар кдуш тендере алмаган. Ж алпылай алганда, Орбулакда кдзылган окрананьщ жобасы мынандай: 130

Менщ ойымша, тарихта айтылган ею шабуыл да осы арада — осы 2295 мепрлж кд>шраш ордыц бойында — еткен болу керек. ©йткега унеш езен жагалап келе жаткдн жол мунда да езен жагалайды, атпен журуге api крлайлы, api оныц ер жарындагы 510 мепр аралык, етуге мулде мумюн емес жер, жер ыцгайын керш келе жаткдн адамдар сонша жердд айналып етуге ынталы бола крймаса керек. Сол 510 меирден кешн гана 60-70 м епрлж би1кт1кте узындыгы 10-15 мепрлж 6ip мойнак,бар, оныц езш кейшп кезде жол жасаушылар ирэкпрмен тепстеп ж1берген болу керек. Керлеп шыкра да, сол тустан жау етем бе деп дэмелену1 мумюн. Bipaic, мойнак;гьщ ту сырты тис беткей, Кдзыбек бектщ: \"Аттар сонда эз1р турды\", — дейт1н сайы — сол. Ал ол мойнакдсд 6-7 адам-ак. не болуы эбден мумюн. Сол мойнакуан кеюнп тэты 978 мепр жердщ алды еткел бермейпн п к беткей, арты кулама тш жар. Жотаныц успне жау шауып шыга алмайды, шыга кдлган кунде одан асып тусе алмайды. Жотаныц жоны 20-25, кей тусы 30 мепрдей жазык. Ал ор жотаныц Жалаулы жотасына шьпдсдн адамга кершбейтшдей епп, жонныц ш ы ш с жак, бетше емес, батыс жак, шетше, шет болганда да жотаныц ец жиегше кдзылган. Ж ау асангын жонныц ты плс бетшен шыга келсе, жацагы 25-30 мепрлж аралык,ты епп батыс жак, жиекке жеткенше ашык, кдрауылта Ыну1 тшс- т1. Ордыц осындай еткелс1з тусы, элг1 10-15 мепрлж мойнакхы крса есептегенде, 1219 мепр жерге созылып жатыр. Ж ер жагдайын бабаларымыздыц ете тапк^флыкден пайдаланганын осыныц ез1-ак, жак,сы айгацтап тур. Одан к ей ш п 456 м е п р л ж аралык,та ор тагы да туйетайлы беткейддц етек тусын ала кдзылган. Сол аралык,та eKi жерден келденецдеп терец жыра етедд, олардыц ею жагасы саз батпак, жар, жардыц туб1нде су. Жау Жалаулы жотасынан 6epi 200 мепрдей ашык, 6ipaK, шауып етуге крлайсыз, жарлы, сазды, жыралы, кдлкдсыз, кдрауылга ш гепн жерлермен ещске кулауы THic. Содан кеШн ор 114 мепр кунгей беткейге кдзылып келген де, 131

Ъвксушан Нфкекв-утл_________________________ жотага 30 ме-rip жетпей ток,таран, ол ею аралык,та em6ip i3 байкдлмайды. Бэлюм, е д е т кдзбаган. Ал жотаныц усттде солтуспктеп таудьщ кдша беткейше дейш тары 266 мет1р ордьщ i3i бар. Ол арада таудьщ тумсышн айналып ететшдей жщшже кд1лта бар. алайда ол арадан да жау жапа-тармагай лап крйа алмайды: жогарры жаты таудын, так беткеш, теменп ж ага Tin жыранын, басы, б1ртшдеп еткен жау ордагыларра аса кдуотп емес. MiHe, 1643-жылы бабаларымыз кдзран окдананыц, жалпы алганда, жай-жапсары осындай. Ол орды 600-700 бабамыз e3i кдзды ма. арнайы адамдар экелш кдздыртгы ма, кдйламен бе элде тары б1рдемемен бе, ай бойы кдзды ма элде апта бойы ма — оны арнайы кдзба жумысыныц кемегшс1з айта крйу мумюн емес. Бабаларымыз мылтыкты кдйдан алды, кднша алды, ofei кеп пе едь аз ба едь ездер1 ок. куйа алды ма, жок, па —оны да арнайы зертгеу кджет. 1643-жылдьщ 21-тамызында академик М.Крзыбаев, тарих ры л ы м ы н ы ц докторы Л.Белан, тарих рыл ы м ын ьщ кандидаттары А.Тасболатов, А.Коваль, Э.Балиев \"Жас Алаш\" гэзетше \"Эскери жене дипломатиялык,тарих\" деген атпен \"Ел болашагы yuiiH осынау мацызды ею мэселеге кэщл белетш кез кедад\", — деген мэл1мдеме жариялап, сонда: \"Салкдм Ж ацпрдщ кдлмак,тьщ 50 мындык,аскерш 600 сарбазымен талкдндауы aAi де эскери сипатгамасын алган жок,\", — деп кдшжылран-ды. Сол кдшжылыс, еюнппке орай, сол кдшжылыс кдлпында алД тур. Ордьщ бутал к,азылу сыйпатын зерттей кдрасац, бабаларымыз окдананы тек жауды етюзбей, сол арада токкату ушш рана емес, мейлшше жауды сол арада мол кдяру жарын да мукдат ойластырып кдзган. Ж ане ездершщ кдуш Ьздтн де кдтты кдрастырран. Соныц 6api, 6ipiHuiiAeH, бабаларымыздыц эскери сауатты, сорыс тактикасы мен стратегиясын жакды брлген, жаудьщ психологиалык, epeKuieAiKTepi мен дагдыларын алдын ала дурыс есептеген адамдар екенш дэлелдейдь Еюнппден, ор кдзып крррану aAiciH бабаларымыз осы Орбулак, шайкдсында туцрыш крлданран болу керек. Ушшипден, бурын ы лры й ат уст1нде соры сы п келген олар жайау 132

__________ _____________________ Щ н х i£efn урыск,а да ш ебер екен дерш туцрыш дэлелдейдк Тортшппден, окданадагылар мылтыкден, садакден кдруланса, Ж эцпр тобы найзаласып та согыскдн. ©йтш 6ip coFbicTa кдрудьщ тур-турш аралас крлдана б иу де эскери сауаттылык, пен шеберлжт1 керсетсе керек. Бесшш1ден, 6ipire бисе, акди-айламен согысса, кеп крлды аз крлмен де тойтарута, K^ipyFa болатынын, батырлык,тьщ ец улкеш б1рлж екенш бабаларымыз ic жузшде дэлелдеп бердд. Алтыншыдан, бауырмалдык, елсуйгшгпк кдснетгщ улы улпсш керсетп. Кдзыбек бектщ: \"Бэлгам, ендд артган жиырма уш мыц крлмен Алшын Эл1мулы Торткдра Жалацтес батыр келмегенде, кдзак,тар ж ециш кдлар ма едГ, — деу1 Ж алацтестщ ineuiyiui кезде халкд1 yrniH теуекел ете бигенш жэне ейтпесе, оньщ Ty6i орны толмас егашшке сощыруы мумин екенш сезе биген керегендшн жэне межеге дэл керек кезшде жете бигенш ацгартады. Осындай-осындай умьггылмастай жэне элемде тендес! жок, ер/ик кэрсете биген батыр бабаларымыз согыскдн жерге 6ip тас белп крйдык, та. Одан берп он бес жьига жуык, уакдгг тым-тырыс жатырмыз. Ол жещстщ улагаты, елсуйгпшчкке урпак,ты баулитын улы улгйп, батыр бабаларымызды орынды мадак,тай б и у ж агы эл1 жеткшказ.Сол шайкдс еткен егцрдд Орбулак, ауданы деп атасак, деген журтшьиык,тьщ орынды тиегш де ескерер мезги жеткен сняк,ты. Bipirin ел крргаган бабалардыц урпага оны да 6ipirin шешер деген сешм бар, ce6e6i елшщ тэуелазддгш сак,тау yrniH, сын сагатга акдига сыймастай ерекше ерлш корсете биген бабалар рухын сол тэуелаздйстщ бак^пын керш, дэмш татып отырган урпак, багаламаса, ендд гам багалайды? \"Ж ас Алаш\", N76. 20.09.2007-жыл. “АЛТЫН MAMFA” ТАРИХИ УЩЛСЕК \"Мэдени мура\" багдарламасы шецбершде EciK кррык,- муражайын ашуга байланысты былтыр кузде К.Р Президент! © K iM inuiri Басшысыныц орынбасары, \"Мэдени мура\" багдарламасын icKe асыру женшдеп 133

Ъвксутпт Hi^niceke-wiu_____________ ________ Кргамдык, кецес терарасы Мэулен Эппмбаевтьщ арнайы келш, Алтын Адам табылган ещрде отырыс етюзш, жер жатдайын ез кезм ен керш кдйткднын бшп, шынымды айтсам, аса кдтты куандым. Бул мэселе, менщше, эл д екд ш ан KeTepiAyi к е р е к едк \"М эдени мура\" бардарламасына байланысты президент Н.Э.Назарбаев: \"Тарихи ескертюштердД жацрырту жумысы ерекше ыждаhаттылык,ты талап етедд. Бул — курылыс емес, ры л ы м и жумыс... ол жумыстардыц бггкеннен кешнп тардыры кдндай болмак,? Отырар сиякды ашык, аспан асты нда ашык,-шашык, тастап кетем1з бе?\" — деп, кдлнжыла ескерткен болатын. Президенттщ бул сезшен, жасыратыны жок, буран дешн журпзьлген археологиялык, жумыстарра кецш толмайтыны анык, ацрарылады. Алайда Елбасыньщ сол ескертпес1н кдтац басшылыкдсд алран-алмаранымыз эл1 6eArici3. Академик Досмухамед Юппбеков: \"1969-жылы Алматы обылысынын, EciK кдласына жакдгн жерден будан ею жарым мьщ жыл бурын ©Mip сурген “Алтын Адам\" табылды. Бул, елем ралымдарыньщ niidpiHme, Египеттеп Тутан-хамоннан кейппт еюнпп улкен рылы м и жеткгпкке жататын жацалык, едд\", — дейдд (\"ЕК,\". 31.10.07). Bipax, е ю т ш к е орай, 6 i3 эл1 кунге дей1н сол \"еюнпп улкен ры л ы м и жацалыкдда\" ылайык, улттык, шара жасай алган жок, еддк. Ендд, м1не, “Медени мураньщ\" шарапаты бутан да тшп, ол шара ею жыл келем1нде жузеге асатын болып жатса жене газет: \"Бул ic re ap6ip усак,-туйекке дешн мэн 6epiAyi T H ic \" ,— деп, к,амк,ор болып ж атса, кдлай куанбассыц! Ж акры бастамара куанган, эрине, жакры, 6ipaK, соньщ жакры б1туш де осы бастан жан-жак,ты ойластырран жен. Ол уппн ец эуел1, менщше, президент айткдндай, муньщ \"курылыс емес, ры л ы м и жумыс\" екенш кдтгы есте устау кджет. Сондьпрган, сез жок, к,орык,-муражайды салу жумысымен кдбат оныц ры лы м и зерттеу жагын да терецдетуге тшсшз. Сонда рана элемддк мэш бар тарихи муражайымызды езгелерге ылайыкды дережеде танытып, ез децгешнде дэрштей аламыз. Сол юке азды-Keirri кемеп тие ме деген ниетпен 6ipep шюр айтпакдыз. 134

_______________________________ Шг/тх iSdefn Президент \"М эдени MypaFa\" кдтысты Отырарды мысалра келтсрсе, мен Бесшатырды мысалга кел-прмекшн. Алтын Адам 1ленщ сол жагалауынан табылса, Бесшатыр он; жагында жатыр. Ka3ip ралымдар екеуш де сак,дэуфшщ ескертюдп дейдк Бесшатырда галым К.Акдлшевтын; айтуынша, 26 шаршы километр жер/у алып жаткдн 31 оба бар. Соньщ он ceri3iH 1957-19 6 1-жыл аралыкында галым Кемал Акишев кдзып зерттеген. \"Бесшатыр Kp6ipi ез заманында агаштан салы тан курдел1 курылыстардьщ 6ipiHeH саналган. Ол уш бел1мнен турады: дэл1з, ауызгы белме, кдб1р\",—дей келш (“Ертедег1 ескерткплтер eAeci\". Алматы, 1976. 31-бет)., \"Бесшатыр ескерткшп 1ле ацгарын мекендеген сак-тиграхаудалар (шошак, 6epiKTi сак,тар — Б.Н.) тобына жататын тайпалардыц кдсиетп герросы болгандырына (патшалары мен кесемдер1н жерлейт1н арнайы орын — Б.Н.) ешкдндай дау жок.\", — деп тужырымдайды ( Сонда, 38-бет). Алайда ол обаларда зертгейтш кэз1р ешкдндай кешп те, затта жок, 6api дэлме- дэл Отырарра кдтысты президент айткдн жагдайда, тек ашьщ-шашык, жаткдн тастар мен топырак, кдна кдлган. К.Акдппев айткдн 6-обаныц туб1ндег1 \"жалпы ж ы й ы н т ы ры 55 метзр\" жер асты жолын кэз1р ешгам керсете де, тус1нд1ре де алмайды, ейткеш ол арада обаньщ ецкиген сыр-пул утнддсшен езге еиггеце де кдлмаган. Ал студент кез1нде сол Бесшатыр обаларын кдзуга кдтыскдн, к ет н EciK мацы нан Алтын Адамды тап кд н Б екен Нурмуханбетовтщ диплом жумысында сол 6-обаньщ iniKi жарын керсететш мынандай фотосуретгер сак,талган: 135

Ъексутт НфЬке-ты_________________________ Ал енд1 e3i кермеген, бглмеген адам обанын; iiuici курылысын дэл осындай етш кэз1р кдлпына келттре ала ма? Келпрген кунде де, анандай кене беренелер,гц кдйдан табады? К.Акышев бул обаларды б.д. дЛШ—V-расырдан ертеректе салынган деп уйгарады (Сонда, 43-бет). Жене: \"Сак,тардьщ тастан, топырактан туррызылган KiuiiripiM обаларынын, 1ле ацрарындагы толып жаткрн уйсшдердщ обаларынан айырмашыльпы жок,\", —деп тужырымдайды. Осы туж ы ры м адамды терец oftFa калдырады. Б1рш1шден, бул ек1 тайпанын, обалары нда неге айырмашылык, болмайды? Оньщ ce6e6i не? Екшппден, сонда бул обалардьщ кдйсысы сакгш, кдйсысы уйсшдпб екешн кдлай, кдндай рылыми жолмен ажыратамыз? Б1ршппден, К,ытайдыц \"Тарихи жазбалары\" мен \"Ханнамада\" сак,тар аз айтылады да, кундар мен уйсщдер жайы 6 ip a 3 баяндалады. \"Хэннаманыц\" соцры аудармасында: \"Уйсш ел! улы кунбидщ ордасы Чекук (буран дейш \"Шыру\", “Чигу\" деп окдгйтын — Б.Н.) крласында... Ш ы ры сы Рунмен, солтустж батысы Кдцлы, батысы Дадуан (буран дейш \"Даван\", \"Дауан\" деп окыйтын, K 9 3 ip ri П ергана — Б.Н.), о ц т у с т т к,ала- мемлекеттермен ipreAec. Бул, тегшде, сактардыц ата крнысы ед1, кешн улы нутастер (бурын \"улы йуежы\", \"улы й озы ”, \"улы йузГ' деп окыйтын — Б.Н.) сактарды талкдндап, олардыц ханын куып жабердк Сактардыц ханы оцтуспкке Kerin, Болор тауларынан e p i асып кеткен соц, бул жерге улы нуюстер орын Teyin алды. Кешн кезек айналып, Уйсшнщ кунбш улы нуюстерд1 талкдндады. Улы нуюстер батыстагы Бактрия елше карай жосып, Бактрия ханьш бажагына айналдырды. Сонымен, Уйсш кунбш ол жерлердд Крита басып крлды. Уйандердщ арасьшда caxjap мен улы нуюстердщ нэсш болатындыгыньщ ce6e6i, мше, осы \",— делшшт1 (\"К^лтай жылнамаларындары казак, тарихыныц деректерГ. \"Хэннама. Батые ещр\" (2) тарауы. \"внер\" баспасы, 2006. 158-бет). Осында тары былай делшген: \"Сактар бытырацкы коныстанды да, белшектенш, б1рнеше мемлекет болып кетп\" (сонда, 152, 153-бет). 136

Бул ок^галардьщ орын алып отырран уакуты —6i3дщ AayipiMi3re дешнп заман. Демек, б.д.д. еюнпп расырдан 6epi бул араны уйсшдер, ал оран дейш сак,тар мен йузьлер, hfhh нуюстер мекендеген. Ендд одан api терендеп керелж. Кузакдъщ алты Арыстан тураты н халык, ек ен ш е к ш щ 6ipi б1лед1 д есек, кдтелеспейм13. Тек, еюншпдф, сол Арыстьщ не кулган Арыс екен1н еюнщ 6ipi б1ле бермейдд. BiArici келген Kicire ол соншалык, куйын да емес. Ce6e6i кез келген m e>Kipem i шалдан сурасац, Акдрыстан анау, Жанарыстан бэленше, Бекарысган тугенше тарайды деп заулата женеледд. Ал оньщ дурысы Ак, Арыс, Ж ан Арыс, Бек Арыс екешне соны ата-бабасынан 6epi айтып келе жаткдн шалдардьщ e3i де, оны ест1ген 6i3 де мэн бермей кдйталап келем1з. ©йткеш кдзак,та ежелп тарих та, дерекп тарих та тук жок, 6api ацыз деп, аузымызды ку шеппен cypTin уйренш кеткем1з. Ж ане солай деп уйреткендер де молшылык. Ал ендд Арыс ж етн д е тарихи деректер не дейдд? Тарихи деректер Арыстьщ шын мэншде тарихи тулга екенш толык, жэне еш кумэн кдлдырмай дэлелдейдд. Тек \"сак,\" дегендд еуропалыкд-ардьщ \"скиф\" дейтшш, ал кей ралымныц сак,пен скифп ею баскд тайпа деп санайтынын санада устаган жен. Турю халык;гарыньщ тупю тарихы жазылып кдлган Кд>1тайдан баскд тары 6ip ел — Грекиа. Олар непзшен сак,-скифтер туралы аса мол тарихи дерек кдлдырран. Ондагы алдымен жугшетйпм1з — \"тарихтьщ атасы\" деп элем таныган Геродот. Ол былай дейдд: \"Скифтер де баска халыкдар тэр1здд жатжерлж салт-дэстурдд кдбылдамауга тырысады api олар езге халык,тардан repi эллиндер дэстуршен барынша кдшкдк,тайды, Бул Анахарсис пен Скил тардырынан анык, байкдлады. Анахарсис кептеген елдд аралап, езшщ керемет акулдылырымен кезге Tycri. Кдйтар жолда скифтер(дщ) ел шетшде ол Геллеспонт аркулы жузш келе жатып, Кизикке ток,тайды. Нак, осы кун1 кизиктжтер Кудай-Ананьщ курметше салтанатты мереке етю зт жаткдн болатын. Анахарсис эйел кудайга, егер ол уйше аман-есен жетсе, оньщ курметше 137

Ъвксутт НфкЛе-уны________________ ________ кизиктнстерден керген дши жоралардыц 6apiH жасап курбандык, 6epeTiHAiriH ж ан е салтанатты мереке етюзейнддгш айтып ант бередд. Скифияга келген соц Анахарсис купия турде Гилеяга барып (бул жер Ахиллес ат ойнату алацында орналаскдн, эркдяйлы агаш турлерше бай кдлыц орманды мекен), 63i Кизикте керген ддни жора салтанатын тугел жасайды... Муны керш крйган 6ip скиф дереу Савлий патшага жетю здь Осы жерге келш, Анахарсистщ не icTen жургенш кез1мен керген патша оны садакден атып елйрдд... Анахарсис скиф патшасы Иданфирстщ немере агасы, Гнурдыц улы, Ликтщ немерес1, Спаргапифтщ m e 6 e p e c i болган. Егерде Анахарсис шынында осы патшаныц еулетшен шыкдсдн болса, оны туган агасыньщ елпргендтн 6epi бшп крйсын. ©йткеш Иданфирс Савлийдщ улы, ал Анахарсисп Савлий елйрген (\"Кдзак,тарихынан\". Геродот. Алматы, 2004. 108- бет). \"Скиф немесе жат жердей дос\" атты шыгармасында Л укиан былай дейдд: \"С кифиядан Афиныга эллин медениетш ацсап келген алгашкдл адам Анахарсис емес, одан бурын келген Токсарид акдялды epi едем ш кй унататын, ец жак,сы мшез-кулык, пен эдеп-гурыпты уйренуге купггар жан болатын. ©з отанында Токсарид ки1з кдлпакуы \"муракдылар\" атты патша руынан емес, кдрапайым халык,тан,.. ягни ею eri3i мен кшз у т гана бар адамдар кдтарынан шыкдсдн. Бул Токсарид аягында Скифияга кдйтып орала алмай, Афиныда едад\" (\"Кдзак, тарихынан\". Лукиан \"Тандамалы\" ютэбшен. Алматы, 2004. 133-бет). Лукиан одан ары былай дейдд: “Ж ат жерге келген epi e 3i варвар Анахарсис, эрине, алганщы кезде ештецеге тусшбегенддктен,.. не icrepiH бшчедд: ... ез тш н тусшетш ешюмдд кездеспре алмай,... ендд тек Афиныны 6ip керш шьпъш,.. кемеге кдйта мппп, Боспорга Kepi жузш кетуге, одан epi онша алые емес Скифиясына, ушне оралуга нык, memiM кдбылдаган болатын. Осындай жагдайда журген Анахарсис кенет кдланыц \"кумырашылар\" белшнде, нак, 6ip крлтьпынан демеуге келген кудайдай, осы Токсаридке тап келедд. Токсаридй ец алдымен езшщ 138

отандык, п ш тандеп кшм елец етюздд; содан кешн эрине, ол Анахарсистщ езш таныды, ейткеш ол тек-ri эулеттен ш ы вдн жене атагы жер жарган скиф болатын\" (сонда, 134- бет). \"Токсарид Анахарсиске скифше былай деп ттл кдтты: — Ж ацылмасам, сен Даукет ¥лы Анахарсис боларсыц?.. —Ал сен. бейтаныс жан, меш кдйдан б]лесщ? — Мен де сол ещрден шыкдднмын, —деп жауап бердд ол, — менщ атым Токсарид. Алайда сен танитындай теки тукымнан вмести. —Неге б1лмеймш, мен Токсарид туралы еспгенмш, — дедДАнахарсис... —Ендеше, бьип крй, —дед1 Анахарсис, — мен сен1 ¥ст аз туты п, сен1ц Г р ек и яга д еген куштарлытыцнан от алып, оны керуге кумарттым\" (сонда, 135- бет). Ал Диоген Лаэртский \"Атакуы философтардыц OMipi, шмдер1 мен нацыл сездер1 туралы\" кггабшщ \"Анахарсис\" деген тарауында былай дешт: \"Анахарсис — скиф, Гнурдыц улы жене скиф патшасы Кадуидщ бауыры, анасы жагынан эллин, сондык,тан ею ттлдд бгледд. Ол скифтер мен эллиндердщ кдрапайым турмыстагы ж ене сотые кезшдеп салты туралы 800 жол елец жазган,.. Ж ат жердд кезген Анахарсис скифтерге оралды, тугандарын эллинше ем1р суруге уйретпек боп,.. алайда дегенше жете алмай, кдуырсын жебеден ажал тауып, ез1 елее де, сез1 кдлды мэцплж\" (сонда, 168-бет). “Кеме табанындагы тацтай кдлыцдыты терт-ак, ем екешн еспгенде, ол: \"Кемедеплер мен ел1мнщ арасы терт-ак, ем\", — деггп... TipiAep мен елыердщ кдйсысы кеп деген сурацкд ол : \"Тец1зде жуз1п жургендерд1 кдй жагына цосамыз?\" - деп, царсы суракден жауап кдйтарыпты\" (сонда, 169-бет). Геродот б.д.д. 484-жылы, ягаи Анахарсистен кешн 6ip жарым гасырдан соц дуниеге келген, ал Лукиан б1здщ Аау1р1м1зд1ц 2-гасырында, Диоген гылымга 7-гасырда гана белпл1 болтан адам, сондык,тан олардыц да жазуында азды- К0пт1 ауыткулар болуы зацды. Меселен, Геродот пен Диоген Анахарсисп Гнурдыц улы десе, Лукиан Даукет 139

Ъекоутан Нфкеке-wiM_____________________ улы дейд1. Алайда гректердщ Анахарсисп соншама заман бойы 6ipiH eH кейш 6ipi жазып, айтып, улп етш курметтеп келгенше тек тац кдласыц. Геродот айтып отыртан Геллеспонт кез1рп Дарданел бутазы, Кизик сол тещз жагасындагы кдла, ал Гилея дегеш K03ipri Полесие, Днеспрдщ бойы болса, онда Геродот ешр сурген 6i3AiHi AeyipiMi3re дейшп 5-расырда скифтер Кдра тещз бойында eMip cypin жаткдн болып шытады. Олай болса, олар бул apaFa одан да ертеректе, б.д.д. V-расырдан бурынырак, KeAyi де мумкш.Сонда сак,тар б.д.д. V-тасырдан бурын Кдра тещз бойын да, Жепсуды да б1рдей мекендеп келген бе? К^ггай жылнамалары сак,тардьщ 6ip кезде шырыстан батыскд ж эн е оц тустж батыск,а кдрай жылжыранын жазады да, сол жылжудьщ дэл кдй кезден кдй кезге деган жузеге аскднын анык,тап айтпайды. Ал мына грек ощымыстыларыньщ жазганы сол олкд1лык,тьщ орнын толтырып тур гой. Ендеше Жепсудары б.д.д. V- расырра жататын обаны сак, кесемшщ обасы деу кумендд емес пе? Ендд осы сак,тар мен Анахарсис туралы ез1м1здщ кдзак, шеж1ресшен де niicip кдузап керелж. Алдымен Кдзыбек бек Тауасарулынын, атасы Матай жазып кеткен Ата шеж1реге жугшешк. \"Арыстыц ез аты Анарыс болган деседг Uleiueci еркелетш Арыс атап кетзггп. Ол 1ммдд Еуропа елдер1нде алып, кеп румырын end3in, ез елше келгенде он ега-ак, жыл турыпты. Ол артына пэлсафа кдлдырран. Ж азба Майкд1 заманына д е т и келген екен. Сол замандагы 6ip ж ер сглкппсте ол топырак, астында кдлган. Арыс акдш да, ахун да адам болтан. Еуропада керген енегесшщ жак,сы жак,тарын ездершщ патшалырына ирпзуге умтылган. Ол езш щ туран агасымен осы ж етн д е келюе алмай мерт болган... Оньщ кеп елещ сак,талган екен, ол да жер ал ю н ген д е к,урыран. Арыс Еуропаны ез туыскдны Ток,сары диуанамен 6ipre аралаган. Патшанын, кдндай болуы керектшн айтамын деп, туыскднына жакдаган\" (\"Туп-тущганнан e3iMe шешн\". Алматы, 1993. 36-бет). 140

\"...Б1здщ бабамыз Арыс eAi кеп пе, Tipi кеп пе деген суракрд Kepi сурак, берген: — Кеме успндеплердд кдй жагына крссац, сол жаты кеп болады. ©йткеш кеме устшдеп адам еммнен терт-ак, ем жырак, турады гой, - деггп. Ягни кеменщ едешндеп так,тай терт-ак, ем ” (сонда, 57—бет). Осы салыстырулардьщ езшен де гректердщ Днахарсис деп отырганы б1здщ Арыс бабамыз екеш ацгарылады. Дегенмен анык,тай тусу ушш, тагы 6ip крсымша дерек келпргеннщ артык,тыгы болмас. 2004-жылы \"Аруна\" баспасы 6ip топ автор жазган \"Древний Казахстан\" атты KiTen шыгарды, оныц сараптамашысы — тарихшы, академик Болат Кемеков. Сонда: \"Сак,тар — кдзак, халкршьщ бабасы\", —деп жене Анахарсистщ eMip сурген уакрггы б.д.д. 620-555-жыл деп керсеткен (30-31-бет). \"Анахарсис (Анарыс)\" деген тарауда: \"Анахарсис, Анарыс —сакский ученый. Ж ил в VII-IV вв.н.э. В истории известен как \"Скиф Анахарсис\", —деп керсеткен (сонда, 46-47-бет). Осыдан кеш н Геродот ж азы п кеткен Анахарсистщ Кдзыбек бек айтып отырган Арыс-Анарыс бабамыз екешне кэйтш куменденуге болады? Ал будан кешн сак,тардыц кдзакда баба тайпа екенш кдлай мойындамассьщ? Тарих дегеннщ 63i осындай-осындай дэлелдердщ басын 6ipiKTipreHHeH барып куралмай ма? Ата шеж1ре бойынша Жуманнан Арыс, Арыстан Ак, Пан, Жан, Бол, Бек, Бал деген алты ул туып, содан алты арыс кдзак,тараган. \"Алгаш аталган ею ул жылкрг кезепне кетш, Тещр тауыныц тубшде муздап дуние салыпты. Ак, алтаудын, улкеш екен . Одан бала кдлыпты. Пан уйленбеген, одан туяк, болмапты. Жетюуда кдцтардан кейшп айды кдзак,тар экран немесе ею агайынды дейдь Агайынды Ак, пен Пан ем-ен ай, ейтпесе, агайынды ею ж ш т елген ай ею агайынды атанган\", —дейд) (\"Туп- тукраннан 83iMe шейш\". Алматы, 1993. 36, 37-бет). Ал Ke3ip буюл кдзак, \"ею агайынды\" дегендд умытып, бул айды экран деп этап жургем1з жок, па? Сонда Анахарсис деп жургешм1з ез1м1здщ Арыс бабамыз болса, олб1здщ шамалауымызша, б.д.д. 612-жылы 141

Ы ат ш ____________________________ Тэщр таудьщ тубшде туып, 547-жылы Днеспрдщ бойында елген болса, онда сак,тар б.д.д. VII-FacbipFa дейш Ж епсу жерш мекендеп, б.д.д. VI-расырда Кдра тещз бойына ауган болып шыкдай ма? О н ьщ ycTiHe Ж ет1суда т ек сак, обалары рана сак,талрандай сейлейм1з, ал бул араны он расырра жуык, мекен еткен Уйсш мемлекетшен де мола-сола сеюлдд 6ip белплер кдлуы тшс емес пе? Кдрап отырсак, ралым Эбдеш Телеубаевтан езге Уйсш обасьш накды зертгеген ешим жок, барлык, ралым тек сак, обаларын рана зерттеп келген болып шырады. Сейте тура сак, пен уйсшнщ адам жерлеу эддс1 украс деген тужырым жасай салады. Эрине, уйсш сакцыц урпагы болса, екеушщ эдет-Fypnbi, салт-дэстур1 неге украс болмасьш?! Ke3ip жасы 80-нен асып отырран кдрт устаз, 6ipHeuie ютеп жазран сауатгы, Кеген ен,1р1ндеп Жалаулы деген жерде туып-ескен Эдыхан Зыкдев деген агам ы з: \"Б1здщ ж ас куш м1зде осы к,орган деп жургендерщад улкен Kiciaep \"Уйсш оба\" немесе “Уйсш тебе\" деупи едГ', — дейдь Осындай атадан балага жалгасып келе жаткдн сездд елемей-ескермей, \"уйсш обалардьщ imiHAe жаткдндар — сакд-ар\" AeyiMi3 кдлай болады? С ез орайы келш турран соц, айта кетешк, 61зд1ц K eft6ipiM i3: \"Бун дегендд казак, тарихшылары шыгарып алып жур, ондай халык, жок, оньщ ез аты си-уцну\", — деп, ал ер елдщ тарихшылары 6ipi \"хун\", exiHuiici \"рун\" немесе \"гун\", y u ib n u ic i \"йун\" деп эркдйсысы эртурл1 атап журген халык, та сак,тын, урпагы, оньщ дурыс аты \"кун\" екенш де осы арада ескерте кеткешм1з жен сияк,ты. Ce6e6i, 1-ден, алрашкдл дыбысы \"F'’-дан басталатын ежелп атау сез казак, ттлшде жок, десе де болады, ал \"гашык,\", \"райбат\", “рарыш\", \"ралам\" сеюлдд сездер арап тш нщ ыкдалымен б ертш де пайда болтан, сондык,тан бул тайпаньщ ез аты \"рун\" емес, \"кун\" болу керек, ce6e6i “к,\" дыбысы ежелден айтылып келе жаткдн ата дыбысымыз. 2-ден, жорарыда айтылган Ата шежзре: \"Жан деген юоден Ар, К,ун деген ею бала болыпты... Ka3ipri Аргын деп жургешм1з — осы eKi улы адамныц алты баласынан 142

тараган урпак, Олардыц dipirin Аррын аталуы Алтайга ауран заманнан кдлган\", —дейдд\" (\"Туп-тукцаннан ез1ме шешн\",1993. 46-бет). 3-ден, \"Аркун\" сезш \"Аргын\" деп ундестж зацы на сэйкес езгертш айту — улттык, дардымызга тэн кубылыс. 4-ден, 1253-1255-жыл аралырында МацголияРа келш кдйткдн Г.Рубрук: \"Бул жерде арго//деп аталатын халык,бар,., ол е й рудан турады: аргон тендук руынан жене Мухаммедке табынатын, езгелерден repi Kepiicri жэне акд1лдырак, кебше саудамен айналысатын тендуктерден\", —дейдд ( ‘‘Кдзак,тарихьшан'', Алматы, 2004. \"Ш ы ры с елдерше саяхат\", 1993. 85-бет). Рубрук ол аймакуыц атын Сендук (Тендук) деп керсетедд. Ал ол атау Marnhyp шеж1ресшдеп Суй1нддк, Бегенддк, Шегенддк дейттн аталарды epiKci3 еске тус1ред1. 5-ден, кдггай тарихында уйсшге кемектескен р ун тайпасын Ата шеж1ре арры н деп атайды. Осыларды ескерсек, аррындар кун тайпасыньщ тжелей урпагы екенше кумэн кдлмайды. 6-дан, Ата шеж1ренщ таратуы бойынша, Кун да, Аррын (Аркун) да Арыс бабамыздын, Ж ан деген баласынан тараган, ярни Ж ан Арыс тущямы болып табылады. \"Ежелп Уйсш ел1\" ютэб1нде Шадыман Ахметулыныц: \"Ат устшде садак, тартуды рундар сак,тардан уйрен1пт1\", — деп дэлелдейдд б1рсыпыра ралымдар\", — деген niK ipi де бул ойымызды дэлелдей тусе/у (4-бет). С орыс енерш агайын арайыннан уйренбегенде, имнен уйренедД? 7-ден, б.д.д. 530-жылы Кир патшаны жецген сак,-массагет Томирис парсылармен Араке езеншщ бойында согысады. ©зеншц аты Арыстан тараган Ар мен Ак,тьщ урпары мекендеген соц солай аталган болар деп ойлаура да кдк/зсмыз бар емес пе? 8-ден, Геродот: \"...скифы называют амазонок \"эоро- пата”, что по-эллински означает мужеубийцы; \"эор\" ведь значит муж, а \"пата\" убивать\",— дейдд (\"История\". Ленинград, 1972,219-бет). “Эор\" дегешм1з ею жарым мыц жылдан кешн де эл1 \"ер\" аталып, куйеу дегендд быддредд, ал \"пата\" сез1 \"опат\" дегендд еске тус1редд. Ал оны араптан енген сез деп журм1з. 2,5 мыц жыл бурын араптар сак, т!л1не кдлай эсер етед1? Элде М урат Аджи айтып жургендей, о баста тур1ктерден арап тшне, одан ез1м1зге 143

Ъексутпт Нфквке-шы_____________________ кдйта енген сез бе? Элде \"кдрасы батгы\", “куш батгы\" дегендеп \"батгы\" сезшщ арга т е р й т \"пата\" дегенге украс аитылды ма екен? Кдлай болганда да, б.д.д. V-гасырда сак,тар айелддц куйеуш \"ер\" десе, кдзак,тар бупн де \"ер\" Дейдд. ©спп о заманда да, бу заманда да 6ip ттлде сейлеген елдд 6ip-6ipiHeH белек ел деуге кэйтш тарихшылардьщ аузы барады? Осыншама сэйкесш турган деректерд1 кезге 1лмеу тарихкд мэн бермеумен б1рдей емес пе? Ал егер кезге глсек, Арыс-Анахарсистщ сак, екешне, ал б1здщ тжелей сак,тьщ урпаты екешм1зге кдндай кумэн кдлады? Сонымен, сак, кун, уйсш — yuieyi де 6 ip тукдмнан тараган урпак, болса, эрине, олардын, эдет-Fypnbi да, салт- дэстур1 де, оньщ 1ппнде елнш жерлеу paciM i де б1рдей болуы зацды. Ендеше, EciK обасынан табылган Алтын Адамды сак, деп кесш айта алмаймыз. Бул кумэшм1зд1 курделендДре тусетш тагы мынандай жагдайлар бар: Б1ршш1ден, EciK мадындагы Алтын Адам арнайы полыми жумыс нэтижесшде емес, кездейсок, табылды. Сондык,тан ол успрт зерттелш, Бесшатырдагыдай ец к,урымаса обаныц iiiiK i к,урылысын елестетуге кемектесетш кдрапайым фотосуреттер де TycipiAreH жок, Бесшатыр обаларына пий-сырпсы кейб1р ук,састык,тарына бола сак, дэу1рше жаткдоза салынды. Ешим ол арадан табылган заттарды Тарбагатайдьщ тердкеш ндеп ескерткшггерд1 зерттеген галым Эбдеш Телеубаев кусап е й б1рдей шет елдщ гылыми лабораториясына жоберш, кдй гасыр, кдй заманныц ескертйнн екенш арнайы аныдтап жатпады. Ейннпден, EciK обасынан е й адамньщ м э й т шыкддн. К.Акдпнев ол жайьшда: \"Bi3re EciKкррганындагы ей бешт 6ip мезплде пайда болтан деген ой келдд, ce6e6i е й бейптщ де устше ушлген топырак,б1р, оган кемшен адамдар суйеп де (сол) топыракуьщ астында жатыр, олай болса, олар не 6ip сем ьяны ц адам дары , не жак,ын кдндастык, кдтынастары бар адамдар-Б1здщше, орталык, бейптеп жерленген адамньщ кдфынан жерленген адамга кдраганда кргацдык, орны жагынан мадыздырак, екендш даусыз\", — 144

дейдд (\"Ертедеп ескерткшггер елеа\". Алматы. 1976. 13- бет). Ал муны кдзак,тыц кдрапайым тш мен айтсак, 6 ipi хан да, eiciH m ici —ханзада. Ушшнпден, Кдлтай ел1нде ш ы вд н \"Ежелп Уйсш ел1\" кпебг: \"Кунбиддц он неше улы бар. Баскд улдарына кдраганда ортаншы улы Датлук, ... Датлук,тыц агасы мурагер ханзада болып татайындалтан едд... Оньщ Семзеу деген улы болтан, дуниеден ерте кдйткдн мурагер ханзада кез1 жумыларда кунбиге: \"Уйсш тагынын, Myparepi Семзеу болсын\", —деп ттлек крйтан ед1...Кунби дуниеден квшкен соц, оньщ татына Семзеу отырды. Семзеу деген — лауазымы. ©з аты —Кунсуй би. Кунби —ханньщ ататы, вз аты Лапкек едд\",— дейдд (Уршжь 2005. 249, 250, 251- бет). Дал осы ютэптеп \"Уйсш туралы жалпы шолу\" деген макдласында Нытмет Мьщжанулы: “Уйсш Елжау бидщ он улы болтан... Кунбиддц так,Myparepi ерте кдйтыс болып KeTin, оньщ Ж енин (Кунсуй) би деген баласы ж ейм кдлады... Ж енин бидь.. Елжау би так, Myparepi етш беютедд\", —деп жазады (17-бет). Ал жотарыда айткдн Ата шеж1ре: \"Жалпы, Елсау атамыз бес эйелшен 23 бала керш, соньщ оны Tipen тура кдлыпты... Нулы атамыз OKeci Елсаудан буры н ж ас т ай ж ы й ы рм а eKi ж асы н да кетзип.-Нулыны кдтты ардакуап, Уш Кдрашкд крйыпты. Осыдан кешн-ак, Елсаудьщ да денсаулыты болмапты... Елсау би дуние салып, осыдан 1980 жыл бурын (б.д.д. 104 жыл —Б.Н.) кдйткдн соц, оньщ кезшщ TipiciHAe-ак, таккд отыртан С анжар — Ж ен ш е н ар кдлтай кдлздарына кумарлау болып”,— дейдд (К, Тауасарулы, “Туп-тукцан- нан...\".1993. 43-бет). Бул уш niidp де 6ip жерден тогасады. Тек Н.Мыцжан-улы Семзеу тацкд кунби елген соц, Кдзыбек бек кунбиддц K03i TipiciHAe-aK,отырды дейдд жене 22 жастаты Нулыны Уш Кдрашкд жерлегенш, экесшщ де узамай дуние салтанын айтады. Ал Уш Кдрашымыз сол EciK кдласыныц усп. Бас Кдраш Асы жайлауыныц батыс бепнде, Орта Кдраш пен Kinii Кдраш Турген езеншщ бойындаты сайда. Осыныц 6apiH 6ipiKTipe кдрасак. Алтын Адамымыз Нулы ханзада, ал \"орталык, беш ттеп\" кргамдык, орны мацыздырак,\" адам Елсау кунбиддц 63i болып шыкдай ма? 145

Шейнин Ht/jnlakt-ym________________ ___ Тертшилден, 2005-жылы 14-желток,санда сол кездеп Тарих жэне этнология институтыньщ дерект1р1, тарих гылымыньщ докторы Мэмбет Крйгелдиев: \"Шз енд1 тарихи к дт е л й т тузету1м1з керек. Есж кррганынан табылган Алтын Адамды 6i3 осьнан дешн сак, онын, шпнде сак,- тиграхауд деп келдж к,ой. К^тайдын; жылнамалык, деректер1 мен ондагы галымдардьщ тарихи мэл1мет1 бул Алтын Адамньщ уйсш, уйсш кртамыныц адамы екенш бултартпай дэлелдейдь.. Алтын Адам — ...уйсш бекзадасы!\" — деген маммдеме жасаган болатын (\"Жас Алаш\", 15.12. 05.) Бесшш1ден, Алтьш Адамньщ уйсш ханзадасы екенш алгаш жорамалдатан жазушы Турсын Журтбаев болатын. “Осы арада Кемел Акдгшев кдзган Есж кррганындагы “Алтын кгамдд ханзада\" сол ¥лы Кунбидщ улы емес пе екен деген ой ушыгы кдот ете крлады. Оньщ жас мелшер1 жиырманьщ ар жак, бер жаты деп айтылып жур\",—дейд1 ол езш щ “Дулыга\" атгы ею томдык,тарихи зертгеулершде (Алматы, 1994.1-том. 292-бет). Еылымдагы 6 ip кдтелж, дер кез1нде тузелмесе, кешн дэлелдену1 ете кщлн кеп кдтелжп тудырары даусыз. Алтьш Адамньщ уйсш емес, сак, болып жэне сакдъщ кдзакдд кдтысы жок, халык, боп кдлуын крлайтын, ол табылган жердд кдзак, жер1 д еп о келмейтш йпю-сырткдя куштердщ бар екен1не 6 i3 кез жумып кдрамауга тшешз. Тарих гылымыньщ докторы, щ>1тай т ш н жетж быетш галым Нэбижан Мукдметханулы \"Уйсш мемлекеш жен1нде\" атгы макдласында: \"Демек кдз1р кдгтай тарихшыларында езшщ жэне ез елшде крлыптаекдн устанымды н еп заз езгерту байкрлады\", — деу1 61зд1 кдтгы сакуандыруы тше (\"Жас Алаш\", 04.03.04). Бутан ежелден аталып келе жаткдн “гунды\" 6 ip кезде \"сиуцну\" деп, “йузшГ \"жу-жы\" деп, кэз1р \"нуюс\" деп, Елжау деп окдхлып келген кунбид1 Лапкек, Меде-Мудеш Бакаут деп, тэты баскр тольш жаткрн атауды жаппай езгертш жаза бастаганы да дэлел. Соныц 6 e p iH кере-бьле турып б1здщ жайбарак,ат жур1п жаткрнымыз гылымга мен бермеупплж екен1 сезс1з. Сонымен, Есж кррык.-муражайыньщ гылыми непзш 146