Б. Нұржекеұлы. т10

емес. Алайда бул багдарламаныц 6ipa3 нэрсеш табатынына, 1здесе, талай нэрсеге крл ж етю зетш ш е кумэшм жок, —Ci3 кдламгер бола тура, \"Орбулак, шайкдсын\" 6ipa3 зерттедйцз... Ж азушыныц тарихи дуниеге бет буруы кездейсокуык, па, жок, элде патриоттык^ан туындай ма? Жалпы, сол езйцз зерттеген шайкдстыц тарихы \"Мэдени мурага\" iAiKTi ме? — Жазушыныц тарихкд бет буруы кездейсок,тык, та емес, патриотгык,та емес. Жазушы eM ipai зерттеуге, бкуге тик. Ал оныц ею-ак, жолы бар: 6 ip i — ез ортацда ем1рдд белсене араласа журш кору, eid H m ici — эр саладага шытармаларды жалыкдай оку. Мен окцпан дуниелер1мдд жинап, жуйелеп сак,таута датдыландым. B ip a3 нэрсеш окцш б1лгеннен кешн барып кдна адам езш щ ете аз б1лепнш байкдйды екен. Ец кеп бглетш адам, менщше, ештеце бишейтш адам. ©йткею ол, e3i бглмеген соц, pniKiMAi тындамайды да, ештемеге араласпайды да, бэрш жокдсд шьтара бередд. Мен Орбулак, шайкдсын зертгешн деп зерттегем жок, Тутан жер1мде Белжайлау деген жайлау бар. Бала к у тм о д е Уйгентастыц 6eAi деп аталатын. 1856-жылы Шокдн сол арамен KpuiFapFa еткенде де Уйгентас аталган екен. Сол жайлаудыц Крралыра жакцш батыс жак, шеинде Ордыц булаты деген жер бар, сол арада ею шакцфымнан аса узындык^а кдзылган ордыц i3i элД кунге д е й т сайрап жатыр. Ол орды керген сокдлр адам да oftFa кдлады: \"Не кщлган ор? Неге кдзылран? Кдшан кдзылран? Юм кдзган?\" деген сеюлдд. Мен де сондай оймен журш, \"Кдзак, совет энциклопедиясынан\" 6ip куш Салкдм Ж эцпр баскдрран кдзакдыц аз крлы кдлмакдыц 50 мыц крльша кдрсы турып, ор кдзып coFbicy аркд1лы ж ецкке жеткешн окдлдым да, алгаш “Жайлаудары жиырма кун\" атты повеамде Ордыц булагындары ею таудыц арасынан кдзылган ор сол Ж эцпр кдздырган ор деген жорамал айттым. Солай екенше менщ еш кумэшм болмады, ейткеш ордыц узын-ыррасын кергенде, тебем шымырлап кетп, муныц тепн ор емес екенш б1рден тусшддм. Бфак, менщ ол ойымды жан баласы 247

ЪвксушптfhMeb-тм__________________ елец цылмады. Сейтш жургенде, Балгабек ага Кдзыбек бектщ \"Туп-тукдшаннан езйме шешн\" атты KiTe6i барын айтьш, “Егемен К^закртанра\", \"Кдзакзыц Кдрасай батыры\" деген мацала жазды. Сол макдласында К,арасайдыц Ж эц п р ор кдздырран согысына кдтыскднын, ал сорыстыц есш Ж аркенттен кунддк жерде, К,ызылкця, Жарбулак, деген жерде еткенш айтты. Элгин оцыганда, куанраным эл1 есшде, есецпреген адамдай не icrepiMAi бглмей кдлдым. Ce6e6i элг1 ордыц ш ы ры с жак, бетшде Жарбулак, ал оцтусппнде К^иылкдя деген ж ер ал! кунге дейш солай аталатын. Bapi дал айтылып турран соц, б1рден сенш, керемет куандым. Менщ Балгабек агамен сыйластырым содан басталды. Кешн сол Кдзыбек бектщ KiTa6i арцылы Шокдн жазран Уйгентастыц да бекер тас емес, Ж эцпр ханньщ б е й т екенш быддм. Осындай тарихи сыры мол жерде eMip cypin жаткднымды сезшу менщ тарихкд деген суйкшеншшпмдд удете TycTi. ©ткен жылы тэуелаздж кунше байланысты салтанатгы жиналыста сейлеген сезш де Президент Нурсултан Назарбаевгыц: \"Орбулак, пен Ацыракдйдары тарихи мацызы жойкцш жещстер де Азатгык,тыц ак,туы астында желб1редГ, — деп айрыкща атап еткеюне тебем кекке жеткендей куандым. Жалпы, б1здщ Президент тарихты ете кдадрлейтшш, OFaHаса 1лтипатпен кецгл белетшш yHeMi байкдтып келедь Bip жылды \"Тарих жылы\" деп атады, e3i тарихкд кдтысты KiTan ж азды , э й г Ы \"М эдени мураны\" мемлеK erriц крмкррлырымен шыгартып отыр. Соныц 6api айрыкща ыкщластыц KepiHici деп ойлаймын. Быйыл Ацыракдй шайкдсындары улы жещс1м!зге 280 жыл болады. Бул —бауырмалдык,пен б1рлжтщ аркдсында крл жеткен улкен жещс. Ал осыдан 366 жыл бурын еткен О рбулак, ш ай кд сы — 6ipAiK п ен е р л ж т щ нагы з кдйталанбас, ацызра 6eprici3 айтулы ж ещ а. Б1рлж пен тусшштштщ арцасында Азаттык, жолында крлымыз жеткен осы ею атацты ж е ц к т Президент тектен-текке айтьш отырран жок; Сондай 6ipAiK, сондаи бауырмалдык, бПлщ тауелазддкке крл жеткен ешр1м1зде де аса кджет. 248

Сондык,тан Орбулак, пен Адыракдйдаты жещс —6i3 уинн мэцп улп-енеге. Бул шайкдс жайындагы алташк£1 мэлдметп беруип — орыс елш1лер1 Ильин мен Кучембердейко, ал ол сотыстыц кдй жерде етк етн дэлдеп айтып берген - Кдзыбек бек Тауасарулы. Ильин мен Кучембердейконьщ сол шайкдс жайындагы мел1метш \"Русско-монгольские отношения. 1607—1636\" деген ютэптен (Москва, 1959) алып, езшщ \"Хан Джангир и Орбулакская битва\" деген гатэбшде (1998) алгаш жариялаган — тарих гылымдарыньщ докторы В.З.Галиев. Ильиннщ сол тарихи маламетт “Мэдени мура\" багдарламасына енген-енбегенш мен бйшеймш. — AFa, б1зге бугшде патриотизм жетпейтш сиякды. Халыкдд улттык, рухты кетеретш дуниелер кажет емес пе? О з бутан кдлай кдрайсыз? — Патриотизм дегенд1 тэты крзтап кдлдык, крй. Б щ щ патриотизм1м1здщ 63i кейде ана тултаны жак,тау мен жок,таута, мына тултаны даттау мен бок,тауга уласып жатады. Адам тарихи шындыккэ кез жепйзу ymiH, 6ip- 6ipiM eH даттасып, бок,таспауы керек, кдйта б1рлесш, ак^глдасып, 6 ip -6 ip iH толык,тырып отыруы к,ажет. Ок^таныц, бжгенщ бар болтан сон,, соньщ аркдсында 6ip n ix ip re ойыц тиянак,татан соц, кейде елдешмдердщ айткдны мен жазтанына ез niicipinai быддресщ. Кебшесе оныц аяты жауласута, дауласута, б1рте-б1рте кек алып, кек к,айтарута, еш тесуге уласып ж атады . Ондай ерескелджп ток,тататын куш - тек адамньщ ез мэдениетг б1зде тек осы ппркш эз1рше жет1спейд1. Патриотизм дегеннен шытады, жакдшда филология гылымдарыньщ кандидаты Сержбай Крсанньщ \"Кыз Ж1бек\" жырыныц нускрлары немесе Сырда тулеген сулу жыр\" деген макдласын окдгдым. Сонда: \"Мше, бут1н тутанына 500 жыл толып отыртан айтулы эпостыц ЮНЕСКО шечбершде, халыкдралык, колемде аталута лаиык, саналуы да сондык,тан болар\", —дей келш, — сол ушш жотары лауазымды талай басшыньщ есшн тоздыртан академик Сешт Аскдрулы Кдскдбасовтыц ецбеп зор”, - делшпт. 249

Ы срт н Нф+Жг-ум_____________________ Bip Караганда, бул улкен патриотизм сеюлдт BipaK, муныц туп-непз1нде жалгандык, жатыр гой. Мен ед ет зер т те ген д ш т е н ем ес, С е п з с е р ш щ \"К,ыз Ж 1бепне\" байланысты 6ipa3 нэрсеш окдшандьжц-ан, б1рден э л и т ок£1танда, TiKciHin к,алдым. Ce6e6i тарихшы Е.©.ИПр1мбетованыц \"К,ыз Ж1бек - XVH-гасырдары кэзак,-кдлмак, кэтынасыныц керкемделген тарихы\" деген макдласын окдгп, Телеген, Бекежан, Ж1бек, Сансызбай - бэршщ де тарихта болтан адам екенш, 17-расырда eMip cypreHiH, ал урпак,тары XVHI-расырдьщ басында eMip c y p in , кдзак,-к,алмак, согысына кдтыскднын окдлрам (\"Алаш\", N4(7) 2006). Ал Бекежанньщ урпак,тары Байрак, К,айрак, Тайлак, батырлардыц Ацыракдй шайкдсына кдтыскднын \"Туп-тукдшаннан e3iMe шешн\" кпэбшен де тапкдм. Осы жардайды Нэбиден aFa да \"Сепз cepi\" KiTe6iHAe жазган. Оныц успне Мырзан Кенжебайдын, \"Телегеннщ ажалы юмнен болды?\" деген макдласынан да (\"Ана тш \", 10.04.2008), Курмангали Ашанулыньщ \"Тайлак, батыр\" зерттеуш ен де (\"К,азак, эдебиеп\", 23.08.2002) \"К^.13 Ж 1бектщ\" болтан OKjiFa бойынша жазылганына кез жетюзгем. Сонда кдрацыз, \"K^i3 Ж1бек\" жыры XVH-расырда болтан окдраньщ непшнде шьнарылады да, я т и оньщ шыккднына бар-жоры 250 жылдай рана уакдгг етсе де, ол жырдын, 500 ж ы л д ы р ы н тойламакдыз. Не ушш? Халкдшыздын, мэдениетп екенш дэлелдеу ушш бе? Сонда халык, ymiH еприске жол беру де патриотизм бе? Мундай жардай, екшннке карай, б1зде кездесш турады. Менщ тары 6ip кд1нжылатыным: осы азаматтар езшщ осы 500 жылдык,тойына кедерп болатындык,тан да кезшде С епз cepire жала жаппады ма екен? — Сиыр жылына кдламгер ретшде кдндай сый дайындап жатырсыз? Не жазып жураз? — \"Эй, дуние-ай!\" деген шыгарманы ойлараныма, бастараныма 6ipa3 болса да, тук енддре алмай журмш. Айтпарым казак, ейелшщ — казак, халкдшын, тагдыры. Бэлюм, сиыр жылында соньщ сап болар. \"Туркестан\", 09.01,2009-жыл. 250

ИЭ, “ОЙДЫ о й К.ОЗРАЙДЫ...” Масими мырза! ГЧчлш \"Ойды ой крзгайды, тасты су крзрайды\" деген макдлацызга орай (\"Турюстан\", 15. 11.09) айтарым мынау: Б1ршишден, ез ултын сую деген ултыныц атары немесе абыройы ушш тарихи деректерд! эдеш ез ултыныц ыцгайына кдрай кдсакдна бурмалау емес. Буюл турпстщ арры Teri болып табылатын тайпаныц бэрш азд щ тек yftFbipFa жатщлзуыцыз мен айтып отырран ултшылдыкдд немесе ултжандылыцкд жатпайды. Еюнпвден, мен оздщ ертедег! тайпалар мен Меде, Баламер, Аттила сыякцы тарихи тулгалардыц eM ip тарихын кец тарата жазраныцызга жене ежелп тайпалар мен адам атгарын ттл непзшде талдараныцызга кдрсы емеспш, кдйта оны куптаймын, алайда тайпалар мен адамдарды, ттлдд де тек уйтырдш деп керсеткешщзге кдрсымын жене ейтш бурмалауды буюл турж халкдша уйгырды кдрсы крю деп багалаймын. Упшпшден, уш ютэб1мдд тугел окдгмапсыз, бул еюнш1 ютэб1м \"К ек TypiK кдганаты ныц 1450 жылдыгына барышталганын байкдмарансыз\", —деп маран 1ренжшаз, алайда эр ютэп ез сезше ез1 жауап бермей ме? Мен niidpiMAi тек 2-ютэбпцздеп айткдндарыцызра кдрап кдна б1лд!рд1м. Терт1нш1ден, ецад с1зд1ц тарихи деректерд1 кдлай пайдаланраныцызга келеган. Ci3 Н.Бичурин мен В.Таскинн1ц хундар мен хун кесемдер1 туралы айткднын алдыра тартыпсыз. Олар туралы сол exeyi рана емес, талай тарихшы жазран. B epi рас. Бичуриннщ б1здщ дэу!р1м1зге дешнг! еюшш расырда eM ip сурген хун шэнуш Медеш ацыз жырлардагы Огызханра ук,саткдны да рас. А.Бернштам да сейткен. BipaK, Бичурин де, Таскин де, Бернпггам да хунды уйгыр тайпасы, ал Медеш уйгыр шэнуш демейдь \"Орызнаме” жырыныц б1рден-б1р нускдсы уйгыр тшнде сак,талраны, онда Огыз-ханньщ: \"Мен уйгыр ханымын\", - деген сездщ бар е к е т рас. Алайда соган кдрап, О р ы з Меде бола 251

Ъвксутан Нфквке-ут______________________ алмайды foA. ©йткеш екеуш щ 6 ip адам екенш айгак,тайтын кужат к^ггайдын, да, казак, пен уйгырдыц да, e m 6 ip Еуропа елшщ де муражайында жок, Оньщ устше, \"Огызнаме\" жыры тарихи кужат емес, керкем шыгарма, ацыз жыр FaHa. Балымдардьщ тужырымына кулак, ассак, бул жырдьщ пайда болу Mep3iMi — шамамен б1здщ дэу1р, ал калым Мырзатай Жолдасбековтщ шюршше, IX-Facbip. Тарихи Меденщ OMip сурген уакдггы - б1здщ AeyipiMi3re деш нп II-Facbip. Меде ешкэшан Ед1л бойына жорык, жасамаган, к^шшакден де, кдцлымен де б1рлпсжасамаган. Ал Огыз жырда Еддл бойына да, ¥рымра да барады, кдндымен де, к^шшакден де 6 ip re болады. Демек Меде мен О р ы з e x e y i ею баска заманньщ адамдары. Меде шэнуй еш р сурген дэучрде уйгыр, казак, езбек, татар деген тайпалардьщ болмаганын кдггай тш н битетш Бичурин де, кдггай жазбаларын e3i окып, \"¥лы хун империясыньщ тарихы\" атгы ею том ютэп жазган турне тарихшысы Б.©гел де, к^ггай ттлш бтлмейтш Бернштам да жокда шыгара алмайды. Ал шздщ хун патшасын щ>ггайлардыц \"шаньюй\" деп атаганын айта келш, \"шань — тау, шьщ, аспан болып, \"юй\" — жогарры мэртебел1, куддретп билеупп патша, адам деген утымды берген. Сонымен Модэ шаньюй деген сез ез TiAiMi3Ae — Батур Тэцрикут деген мэртебет быддредь B ipiH m i уйгыр мемлекетш курган Огузханныц так,тык, мэртебеш Батур Тэцрикут болтан... К^ггай тацбаларыныц сырын ашып, мэшеш бишеннен кешн 6i3 енд1 уйгыр патш асыныц атын, мэртебесш к^ггай тШ нде емес, уйгырша Огызхан немесе Батур Тэцрикут деп жазамыз\", - дей салуыцызды мен тарихи дэлел деп кдбылдай алмаймьш. ©йткеш \"батыр\", \"тэщр\", \"кут\" деген сездер тек уйгыр тш не гана емес, буюл TypiK тш не тэн сездер екенш анык, б1\\емш. Сондыкран, ci3 жазгандай, буюлтурж халк^.1 уйгырдан таралган демей, уйгыр да тур!ктен таралган, турж тшнде сейлейтш 6ip ел деп туешем. Оньщ уст1не, М еденщ шэнуй деген лауазымын \"Батыр Тэцрикут\" деп аударумен де келюпеймш, ce6e6i \"шань\" деген кдггай ce3i \"тау\", \"шыц\" дегендт ал \"юй\" дегеш 252

\"уй\" деген \"жогаргы мэртебел1 билеупн, адам\" дегендд 6iMipce, онда ол \"уйдщ басы\", \"уйдщ басшысы” емес, неге \"Тецрикут\" дегендд быддредд? Бичуринде “Дом Ян\", “Дом Бо-цзи\" \"Дом Хан\" дегендер \"Ян эулетГ, “Боцзи еулетГ, \"Хан аулетт\" деген магынада крлданылганына кещл аударган боларсыз? Ендеше \"шэнуй\" деген сез неге “уйбасы\", \"еулетбасы\" немесе \"елбасы\" деген магынаны бьлддрмейдд деп ойлайсыз? Бул ap aF a \"тэщрдГ, \"купы\" тыклалаудьщ кдндай кджел бар? Рас, Тян-шаньдд Тэщртау дейм1з, алайда б1здщ таддап отырганымыз \"тянуй\" емес, \"шэнуй\" юй. Ендд ci3 жугшген Бичуринге мен де жупнш керешн. \"Китай в порывах мщения более ста лет вел с хуннами почти беспрерывную войну,.. В 92 году по Р. X. хунны совершенно поражены были китайцами в Тарбагатае,.. После такого поражения осталось одно поколения от дома хуннов под родовым прозванием Ашина, оно удалилось к подошве Алтая, где под народным названием Дулга (Тукюе) находилось под зависимостью сяньбицев... и в 552 году дулгаский (тукюеский) владетель Тумынь,.. объявил себя Ильханом\", —дейдд ол (\"Собрание сведений о народах...\". Москва —Ленинград, 1950. 1-том, 226-бет). Тарихшылардыц таратуында, кдятайдыц \"Тукюе\" деген1 —турж, \"дулга\" дегеш дулат екенш, ал дулат деген туржтен тарайтын кдзак, деген халык,тыц 6ip тайпасы екенш ci3 де мен кусап тарихи ютэптерден окд^шан боларсыз. К,азак, шеж1рес1 бойынша, дулат тайпасы уйс1ннен тарайды. Ал Бичуринн1ц кд>1тай жазбалары непзшде уйс1нддт1келей сак,тардьщ урпагы деп жазганын, сез жок, окдяган боларсыз. Осы арада с1зддц тарих пен б1здщ тарих 6ip-6ipme мулде кдйшы келед1. Сак, пен кун — тШ, турмыс-салты б1рдей туыс тайпалар. Кдзак, шеж1рес1 бойынша, кундардьщ квз1рп ypnaFbi — apFbiH. Мше, ci3 берш yftFbip деп отырган “тарихыцыз\" осы арада улт араздыгын тудыратын арандатушы кдязмет аткдрады. Ce6e6i кдзакд-ар уйгыр тарихын иемденш журген ел боп шьпады. Бес1нш1ден, \"Ал мен1ц т1л ережелер1не суйен1п, 253

Ы н у я и н H j/M t- fM ____________________________ барлырымызра ортак, \"сак,\", \"туран\", т.б. сездерд1 талдаганыма мэн бермей, \"К, Масими туран, сак, массагет, yficiH деген сездердщ бэрш еш делелаз уйрыр деген сезбен алмастыра салады”, —дейаз. Менщше, азде баска 6ip ой бар сыяк^гы\", — деген ipemm бжддртаз. Сонда кдлай, мен азге жала жауып отырмын ба? Макдлацызда \"6epiM i3re ортак,\" дегешщзбен, гатэбщзде ондай ортак, ештеце жок, Масими мырза. Умытып кдлсацыз, кдрацыз, есщдзге туареш н. Барлык, мысал \"История уйгурской державы\" аталатын к1тэбщ1здщ 2-томынан алынды (Алматы, 2000): “О походах уйгуров на запад Ф. Энгельс писал: \"Блогадаря помощ и гуннов (уйгуров. — К.М.), задыхающимся от римского ига\"... (13-бет) Энгельстщ \"гун\" дегенш а з \"угоыр\" дей салып отырган жок,сыз ба? О зш е, Аттила сонда Еуропага: \"Мен гунмын\", — деп барган ба элде: \"¥йгырмын\", — деп пе? \"Адил (Аттила — Б.Н.) вел политику объединения уйгурских племен\" (15-бет). \"... не только свидетельствуют, но и отождествляют саков, массагетов (сак, масак) с хуннами, т. е. туранцами, которые являются предками уйгуров\" \"44-бет). Жарайды, уйплр халкы аспаннан 6ip кунде тусе калган жок, оньщ да арга аталары болды, оларды анык^ау, б1лу, эрине, б уп н п урпакда парыз. Алайда: \"С учетом отождествления прозвищ туран, сак, масак, динлин и т.д., которые выражали название предков уйгуров, в последующем вместе них будет писаться слово “уйгур\", — деуйрз, менщше, нагыз шектен шьпдщндык, Ж ер бетшде уюырдан баскд да турж халыкуары бар-ау, солардан уят болады-ау дегендд ci3 неге ойламайсыз, Масими мырза? О зде осындай \"тарихты\" жазуда баскд 6ip ой жок, па? Ci3 уйрырдьщ гана арры тегше жатщязып отырган турандык,тар, сак, кун, массагеттер, ден1 дурыс тарих бойынша, кдзак, KjbipFbi3, TypiK, тур1кмен, эз1рбайжан, езб ек, татар, башкурттардыц, тары баск,а да турж халыкуарыньщ ортак, ата-бабасы саналады. Сонда олар 254

да ci3 кусал ертедеп сак,тьщтарихын 6ipi туржмен тарихы дел, eKiHuiici езбек тарихы дел, эрюм ез ултыньщ атымен алмастырып жаза берсе, ондай тарих кэйтш ежелп тарих болады? Онда бушл ертедеп тарих деп жургет>пз мазак, тарихкд айналмай ма? Слздщ ейтш дэлелс1з, дэнецеаз алмастыра салуларыцызга сан жетпейдд. Кдрацыз: \"Кир II пошел войной на скифов (уйгуров — К. М.) (46- бет); \"... уйгуры во главе с царицей Томирис\"; \"некий уйгурский конюх Чирак (Ширак); \"для отвращения от бедствия саков (уйгуров — К.М.); \"уйгуры, заманивая Дария I, уходили дальше на восток\", — д ей аз (48). Сонда, азш е, б!зд!ц AayipiMi3re дейшп заманда eMip сурген, \"тарих атасы\" аталган Геродот скиф тщ де, массагетгщ де уйгыр екенш бымеген, мен соныц кдтесш тузетш жазып отырмын демекс!з бе? Муныцызды кдлай тусшуге болады? Тарихты ревизиялау ма элде шовиниспк пыйгыл ма, Масими мырза? ¥йгьфды кдзак, щяргыз, езбек сеюлдд турж халщьшыц 6 ip ypnaFbi деп журсек, туркщнщ e 3 i уйгырдыц 6 i p урпагы екен Foft, с!зш е? Ашып айтыцызшы, буйтудеп с!зд!ц Tynxi мак,сатыцыз не? Тарихи шындык,бойынша, уйгырлар бугалтурж халщяньщ атасы, ал Ke3ipri тарихшылар сол шындыкты мойындамай, уйгырларды к е м с т п жур деген!ц!з бе? © йпп eTipiK арандаткдннан уйгар халкдша не абырой эпермекс1з, езвдзге кдндай пайда келпрмеказ? \"...уйгуры (скифы-саки); \"уйгуры (узбеки)\" (52-бет); \"керей, которое выражает название одного из ведущих уйгурских племен\" (67); \"В ... слове евсен ы (еусены) не трудно заметить уйгурское племя уйсуни\" (72); \"пошел войной на кушан (уйгуров. —К.М.)\" (73); (И этим словом стало \"славяне\", под которым объединились уйгурские племена...\" (165); \"аппачи-уйгуры в Америку прибыли через Аляску в XII в. н. э.\" (177); \"...отец Хормизда был турк, т.е. уйгур\" (190); \"теле являются потомками уйгурского племени канлы\" (204),; \"Кипчаки входили в состав племенного объединения теле, а затем в государство Уйгурии - Гаопой\" (211) сыякты 255

Ш с р т т Н ф 1 и к ,-у м ___________________ ____ \"бэрш уйрырландыру\" едкпщздд кдндай мак,сатпен тусшддреаз? Макдлацызда б.д.Д. 176-жылы кун императоры Меденщ кытай императорына жазран хатынан мынандай сездэйек келттршаз: \"Бул елкенщ адамдары менщ ескер1мнщ санын толык,тырып, 6ip ортара жумылдырылып, ¥йгыр мемлекетшщ курамына юрдД\". К,ытай т ш н жеттк быген, \"¥лы хун империясыныц тарихы\" атгы ею томдык,зертгеу жазран турпс тарихшысы Бахаддин ©гел сол ы тэбш де дал осы хатты былай аударыпты: \"Сардар, сарбаздарым сайлауыт больт, ат- келжтершщ мыкзыльпъшьщ аркдсында йузжердд тапап, к^ргындай отырып барындырды. BapiHiH, басын K ecin OATipAi. Б1зд1н, к,оластымызра б1ржола барындырып, тыныштандырды. Енддг1 жерде булардьщ барлыры хун болды\" (Алматы. 1-том, 254-бет). Kepin отырсыз, мунда ешкдндай да ¥йрыр мемлекетт деген сез жок, \"Завладев в V в. акваторией р. Истр, уйгуры переименовали его на Донай... уйгуры назвали его Горбатой рекой, т. е. Донай\", — деп (29), уйрырларды V- расырра 6 ip апарып тастайсыз да, \"Происхождение слов \"булгар-болгар\" ученые мира считают тюркским (точнее уйгурским. —К.М.)\", — деп, оны да тузете саласыз. Онымен де кднараттанбай, \"... слово турк (тюрк) до середины VI в. не было известно ученым Евразии. Поэтому вместо этого слово было написано слово уй гур , ш и р о ко извест ное народам Е вр а зи и с III в.д о н .э .\", — деп (36) еш дэлелаз тюрдд coFa саласыз. Содан кешн: “...на просторах Евразии в конце V в . о б разовались четыре м о щ н ы х у й гу р с к и х государст ва, имевших флаги, т. е. государственные символы трех цветов\", — дейаз (82). Ол мемлекеттерйцз солтуспкте Авар кдранаты, батыста Хунгария, Булгария жене Хазар хандык,тары, оцтуст1к батыста Ак, кундар, оцтуст1кте ¥йрыр алкдбы екен. Кттзбщздщ 20-бет1нде Атгила жауларан Еуропаны, 34, 35-бетгерде Шыгыс Еуропа мен Кдпкдзды уйгыр жер1 деп керсеткен картацыз да тур. К^скдсы, Кдзакртан да, ci3 m e, уйгыр жерше орналаскдн мемлекет больш шырады. 256

Слздщ тупю макратычыз да соны айту емес пе, Масими мырза? Мен ез басым уйрырлардьщ аргы теп ертедеп х о й х у (.хойхе) тайпасы деп тусшем. Алайда сол х о й х у тайпасы дегеннщ езш, ежелп тарихты айткднда, уй гы р сез1мен алмастырып жазуды кьшчыс санаймын. Ce6e6i х о й х у бар кезде aAi уйгы р жок, Бэрш айт та, 6 ipiH айт, осыдан 6ipep жыл бурын Шелектеп уйгыр жастарыньщ кдзак,тарга: \"Ж ер — б1здш, мемлекет - сендердш\", - деген сезшщ TepKiHi оздщ осындай \"тарихи тузетулерпфге\" келш табан нрейдг Менщше, осы мысалдар да аздщ тарихи ютептернйздщ бет-бейнесш ашуга эбден жетш жатыр, Масими мырза. Алтыншыдан, \"Кептеген галымдардьщ ецбепне суйенш жазылган n iK ip re атуст! 6aFa бермей, оган гылыми жолменен кдраганьщыз жен болар\", —деп, макдлацыздьщ соцында м е т женге шакдфган екеноз, ез кезепмде мен де азд! мынандай женге шакырмакдын: Буюл тургк халкдта ортак, тарихты буйтш 6ip уйгьфга тел1генщ13 уят, Масими мырза! Оньщыз бугал турж халкдш 6ip-6ipiMeH араздыкда итермелейдД. Bip кезде алемд1 билеген уйгыр халкдша e3i сол бурынгы уйгыр жершде отырган кдзак,тар 6ip ауданды гана 6epin, кдшнат жасап отыр екен деген кдтелжке кейшп жастарды кун сайын итермелеп шатастырмас ym iH , Алматы обылысындагы ¥йгьф ауданы деген атгы ежелп жер атьша орай дереу езгерткен дурыс деп ойлаймын. Эйтпесе, с1здД окдтан уйгырлар KyHi ертец era хальщты 6ip-6ipiHe арандататынына дау жок, Кудай, эрине, оньщ бетш ары КЬ1лсын! Тарихты тарихи емес жолмен бурмалаганьщыз ушш, ец эуел1 спзуйгыр халщянан, ecipece кешеп кецес заманындашьш тарихты окдлмай ескен уйгыр ж астарынан KemipiM сураганыцыз жен, Масими мырза! Сллм женге шакздэудыц, кеппрероз, баска жольш ез!рше би\\е алмай турмын. Салеммен казак, бауырьщ Бексултан Нуржеке-улы. \"Турюстан\", 10.12.2009-жыл. 257

Ъвксутт МфкеЬ-уны______________ ________ РАЙЫМБЕК БАТЫР К езш де М ухтар Э уезовтщ \"Абай жолы\", 1лияс Есенберлиннщ \"КвшпецгцлерГ тарихи шыгармага деген кулшынысты кдтты оятты. Соларша жазып, соларша сыйлы болуга кеп жазушы умтылды. Алайда тарихи шындык,ты керкем шындьну^д шебер айналдырудыц о рн ы на, к ер к ем шындыцты кдлзыцты e T in ойдан курастыра беруге болады деген макратпен жазып, соныц салдарынан тарихи шындык,тыц e3i куман мен куднсгщ астында кдлган жагдай туды. Сондай кудщ пен куман Райымбек бабамызга да тусп. Ke3ip Райымбектщ туган жылы туралы ею гнюр тайталас: 6ipey/\\ep 1705-жылы туды десе, ею тш лер 1730-жылы туды дейдд. 1705-жы лы туды д еген niKip \"К,азак, совет энциклопедиясынан\" бастау алады. Онда: \"(1705 ж.т. - е.ж. белгкзз)... 17 жасында жоцгар баск^гншыларына кдрсы куресте ерен ерл1к керсетш, батыр атанды\", — деп жазылган (1976. 9-том. 126-бет). Энциклдопедияньщ 9-томы жазылган, жарык, керген 1975, 1976-жылдар эл1 Райымбек туралы niK ip ашык, ерюн айтыла бермейтш кез болатын. Батырдын, б е й т басына кдрапайым белп орнатудыц езш эуре-сарсацга салып крйган заман едь Кржабеков Байузак, агамыздыц сол кдопак, заманда Райымбек атын энциклопедияга енпзушщ e3i улкен ерлж санауымыз керек. Терец зертгеп, жан- жакуы талдап жатуга маркумныц мумкшдт де болмаган uibiFap. Алайда сол асыплста туган деректт непзге алып, куш бупнге д е т и баскд зерттеулерге кулак, аспай келе жатк,ан адамдар бар. Солардыц басында жазушы Ж олдасбай Турлыбайулы агамыз бен Рысбек Сэрсенбайулы iHiMi3 тур. Ал Райымбек батыр 1730-жылы туган деген niK ip отыз жыл бойы батыр бабамыз туралы ацыз бен эцпмелерд1 жинаган К^былбек Сауранбайулы ак,сак,алдан бастау алады. Оны жазуш ы Телен Кдупынбайулы крстайды. \"Батырлардыц туган жы лы — тарихи окцганыц туп кдзыгы. Оны жулып тастап, баскд жерге апарып кдкрак, 258

тарихтыц ойран-боткдсын шырарамыз. Шындыкхы 1здеген жак,сы, оны адаспай тапкдн TinTeH жак,сы\", - дейдд Рысбек Сэрсенбайулы ш М з (\"Райымбек\" атгы жинак, Астана. 2005.175-бет). Бул — ете дал айтылган орынды сез. Алайда айту бар да, оны орындау бар. Шындык,ты 1здеу шындыкды тапкднша токдалмайды. ©зшщ кдте сезшен де кдйтпай, езгенщ дэлелдд сезше де ток.тамау — e n p iK айткдннан бетер комнат. Тарихи тулгалардын, туран жылын анык,тау ушш, алдымен тарихи окдгаларды куэге тарту керек. Тарихи ок^аларм ен кдбыспаган ем1рбаянды шындык, деп кдбылдаура болмайды. 1723-жылы кектемде кдлмак,тардын, кдзак, жер1не жойкдш кушпен тутк^ыл басып гаргеш, содан кдзакдъщ эйгш \"Акуабан шубырынды, Алкдкел суламага\" ушырап, Туркестан, Тэшкенге, Tirrri одан да арыга дейш босып шубырганы — тарихта бекем дэлелденген шындык, Ал босып кетуге улгермей, туран жерде к,алып крйран- дарьшыц баскдшшыларра кул болып, бодандык,тьщ азабын узак, жыл тарткдны да шындык, Сол зулматгы ез кезшен керш, ез халкдш KppFayFa кдру алып кдтыскдн, улы жуз крлын ен, KjibiH кезде баскдрран крлбасшы батыр Кдзыбек бек Тауасарулы езш щ 1776-жылы ж азган \"Туп- тукдшаннан ез1ме шейш\" атты естел1к крлжазбасында: “Албан, суан 1101-к.оян жылы (1723 — Б.Н.) кдлмак, шапк^шшылык, жасаранда, кеше алмай, ж ау крлында к,алып к,ойды\", — дейд1 ( Алматы. 1993. 411-бет). Есецпреген елге ес ж и ры зы п , 1726-жылы ейгш уш бидщ Ордабасы жиынын етюзгеш, сол жиында Бас крлбасы тарайындалган Эбьлкдйырдыц сол жылы кешн \"Кдлмак, кдфылран\" аталып кеткен жерде алкаш айтулы жещске жеткен1 — тарих та, ел де мак,танышпен мойындаьан шындык,. Осы жещстен басталган кдзакдъщ азаттык, куресшщ тек 1758-жылы жоцрар мемлекетшщ жер бетшен жойылып кету1мен аяк,талраны да шындык, Мше, осы шындык,тарра аркд суйеп кдна Райымбек бабамыздын, туран жылын рана емес, кдй ерл1гш кдй жылы жасаганын

Ш яят н ________________________ да вз орнына к,оя аламыз. Ал оны жалпыхалык,тык, тарихтан окдиаулап, байланыстырмай кдрау ешкдндай шындыкдщ жетюзбейдд. Райымбек жайында эцпме крзгаган адам м1ндетп турде ол жайында отыз жыл бойы дерек жинаган Кдбылбек Сауранбайулы агамыздыц \"Райымбек батырдьщ шайкдстары\" деген жазбасымен танысып шыгуы ттс . Ол жазба \"Райымбек\" атгы жинак,та (Астана. 2005), Телен К ,аупы нбайулы ны ц 2-том ы нда (Алматы. 2008) жариялаетан. Бул жазбаны Мекен Болысулы агамыздьщ \"Райымбек батыр\" дастаны толыкдыра туседд. TinTi К,абылбек агам ы зды ц к,ара сезб ен жазгандары н кдяскдртып елецге айналдыргандай эсер кдлдырады. Ол да аталмыш ею ютэпте бар. Ендд осы екеуше суйенш, атамыздьщ туган жылын талдап керелж. \"Райы мбек анасы нан рук,сат-батасын алып, ж оры кдпы лар ар ты н ан ж у р ш к е т п ”, — дейд1 \"Райымбектщ 6 ip iH iu i сапары\" атты тарауда Кдбылбек Сауранбайулы (Телен Кдупынбайулы. 2-том. 110-бет). \"Айналайын жан ана, Руксат маган бер, ана. Кеткен крлдыц артынан Мен де жетш барайын, Кдлмакдан кект1 алайын... Атам кеткен 1зшен, Эл1-ак куып жетемш\", — дейд1 Рай ы м бек М екен Болысулыньщ дастанында (сонда, 180-бет). Жалпы, Райымбек жайындагы ауызею эцпмелер ежелден осылай, нем ереа Райымбектт ез1мен 6ipre жорыкдд Хангелдшщ алмай кетушен басталады. Мундагы \"жорыкд!ылар\" немесе \"крлдыц\" Хангелдд атасы екен1 \"Атам кеткен 1з1мен\" дегеннен-ак, ащарылып тур. Бул кез — Райымбектщ 15-ке толган кезь Атасыньщ артынан крлды куып жетсе, кектемде 1леден сец журш кет1п, олар содан ете алмай тур екен. \"Мен етюзем\", — дейд! бала. Сейтедд де, \"Райымбек! Райымбек!\" —деп, ез атын e3i урандап, Кекойнак, атымен cyFa крйып кетедд. Ары етш шьщкдн соц, ж ер жагдайын б1лген сон;, кдйта 260

_________________________ fflafm : iSdefn Brin келедд де: \"Маган аркдн жэне отыз адам берпцздер\", — дейдд. Баланыц талабы орындалады. Ол кдмысты кеп К.ЫЛЫП оргазады да, сонан соц узынынан-узак, жуан eTin ж ттгерге будырады. Одан кейш аркднньщ 6 ip ушынан суйреп, тары 1леге крйып кетедд. Ол apFbi бетке кдрай арцанды тартып отырады, ж ш ттер артынан буран кдмысты cyFa итерш сыррытып отырады. A pFbi бетке жузш шыкддн соц, аркднды мьщтап байлайды да, кдйта eTin кеп, бул жакуагы ушын да байлап тастайды. \"Ал ендд ертецге дешн демала берщ1здер\", — дейдд сонан соц. EpTeci арысын кдмыс бегеген су тунп суык,та кдлыц муз боп кдтып кдлады да, кдлыц крл аман-есен етш кететш еткел-кезер жасалады. Содан журт бес-бестен ж у р т ете шыкады. Баланыц тапкдлрлыгына 6 api кдйран кдлады. \"Мен улы жуздщ албаны, оныц пшнде руым — Алжан, Хангелдд батырдыц HeMepeci, атым — Райымбек\", — дегенде, сонда улы жуздщ батырлары Хангелдд батырра: \"Батыр-ау, кешеден 6 e p i 6 i3 re кдлай айтпадьщ, Райымбек здздщ балацыз екенш \", — дейд1 Сауранбайулыныц жазбасы (Т.К, 2-том, 112-бет). Бул —Райымбектщ алгаш кезге тусш, туцрыш ел сезше i/uryi. Ендд осыны сарапкд сап керейж. Егер Райымбек 1705-жылы туса, 15-ке 1720-жылы келедд. Ал 1720-жылы тып-тыныш заманда Хангелдд кдйдагы крлды баскдрып жур? \"¥лы жуздщ батырлары\" негып 1ле бойында бас крсып, негып одан ете алмай жур? Райымбек кдйдары \"кдлмак,тан кект1 алайын\" деп ж ур? Буран eTipiK курастырып б1рдеме айтпасац, тарихи шындыкдщ суйенш ештеце де айта алмайсыц. Энциклопедияда жазылран 17 жас та eui6ip кцсынга келмейдд: 17+1705 = 1722-жыл. \"Ак,табан шубырындыныц\" басталуына эл1 6ip жыл бар. К,ыск,асы, Райымбек 1705-жылы туды деген дерек кдзакдыц жалпыхальщтык, тарихымен крбыспайды. Бул не туран жылы жалган, не батырлыгы ойдан шырарылран деген кудж кдна тудырады. Ал егер 1730-жылы туса, онда Райымбек 15-ке 1745-жылы келедд. Ол — \"Ак,табан шубырындыньщ\" басталганына бакдндай 22 жыл еткен кез. Ендд муны да сарапкд сап керейж. 261

Ъвксутт Нфкеке-ти________________ ______ ¥лы жуз кдзак,тарыньщ крльш Ацыракдй шайкдсынан кей1н Наурызбай батырдыц баскдрраны белгШ. Райымбектщ атасы Хангелд! Ацыракдй шайкдсында крлмакдъщ батырын жекпе-жекте жецген. Кдзыбек бектщ айтуына суйенсек, ол сонда 35 жаста, 1694-жылы туран. Аталмыш кпебшде Кдзыбек бек: \" 1 1 2 3 -ж ы л д ы ц (1745 - Б.Н) кектемшде Наурызбай крлы Сапы-Саты кел1аркдллы жартысы Доцызтаура, жартысы Музарткд кдрай бет крйды... Кумтекейге жетпей турып, Жалагаш мойнатында, Орта Мерюде ею-уш рет шайкдс болды... Рамат телеп, эбден ьщыршары айналган Албандар да аткд мшдд. Оны ендд Хангелдд бастады\", — дей келш (Алматы. 1993. 315, 316-бет), “Сонымен Ж епсудьщ туст1к жары жаудан тазарды. Албандар eKi ж уз уй T irin, уш кун бойы сарбаздарды сыйлады\", —деп тушндейдд (сонда, 319-бет). Мше, бул ондгеара мэн берсек, 1745-ж ы л ры к ек т е м д е 1леден он бес ж асар Райымбек етю зш ж1берген “жорыкднылар\", шпнде Хангелдд батыр бар “крл\" мен ондагы \"улы жуздщ батырлары\" осы сарбаздар болып шырады. Тарихи шындыкда бул окдета кдйшы келмейдд. Кдйта накдылап толык,тыра туседд. \"Квкпект1де Секер деген жоцрар ханы ордасын орнатты. Соныц кдрауында Тургенге Кррын дегендд хан eTin жар галлы. Жалагашкд Аранасты хан етп. Тем1рлж, KeMipmire Арыс дегендд хан етп. Осылардыц yuieyi де С екер ханга багынысты. Ал мунан белек Ж аркент, К екталда Т ерехан деген бар\", — дейд1 К,абылбек акдтакдлдыц жазбасы (Телен К, 2-том, 107-бет). Ал бул к,ай к ез? Э р и н е, 1723-жыл ем ес. Албан, суан тайпаларыныц жерш кдлмакд-ар алдакдшан басып алган кез. Егер Райымбек 1705-жылы туса, \"Ак^абан\" басталган 1723-жылы 18-ге толса, атары шыккдн эйгш батыр болса, сол жасында кдлмак,тарды ез жасарымен кырып-жойып ж у р се , он да албан тай пасы н ы ц ел1 \"Ак,табан шубырындыга\" ушырамаран болып шыкдгай ма? Элде сонау Турк1стан, Тэшкенге дейш басып алган жау албандарды айналып еткен бе? Егер Райымбек 1705-жылы туса, 18 жасынан атары 262

шыккдн айтулы батыр болса, атасы Хангелдд батыр ак, патша айелге 1733-жылы хат жазганда, ол хатка атак,ты батыр Райымбек неге крл крймаган? Сез жок, муньщ 6api сол жылдардьщ тарихымен жымдаспайды. \"Неге? Неге?” деген суракды тудыра бередд, тудыра бередд. Не Райымбектщ 1705-жылы туганы, не 1723-жылы албан жерш кдлмак,тардьщ басып алганы жалган болып шыгады. Ал К,.Сауранбайулы мен М.Болысулыньщ жазгандарына кдрасак, Райымбек 15-ке толган кезде албан жерш кдлмак,тар бурыннан билеп- тестеп турган. Ол ел шетше басып Kipin келе жаткдн жаумен емес, елш ежелден езт-жаншып отырган жаудан атам екенш тазарту yuiiH согыскдн. Бул жагдайды мойындасак, онда Райымбектщ 1705-жылы тууы тарихи шындыкдд жанаспайды. ©йткеш 1729-жылгы Ацыракдй жещсшен кешн де, 1731-жылы кдлмакдыц бас батырлары Кдскелец мен Шамал ханды Наурызбай, Боралдайды К,аск,ары Алматыныц батыс мацында ж екпе-ж екте елт1ргеннен кей1н де кеудесш бастыргысы келмеген кдлмакдар ез жасагымен Тургенде, Кекпекте, Жалагаигга, Кем1рш1де к,алмак,тарды кд>1рып жаткдн Райымбекке арнайы ескер жумсамай, тып-тыныш шыдай 6epyi мумкш бе? Менщше, мумкш емес. Ендеше не мумкш? Кдлмак, ecxepi кдша-кдша Кдркдрага келгенде, 1745- жылы кектемде Наурызбай баскдрган улы жуз крлы кдАмакуарды сол арада жецгешн жогарыда айггык, Содан кейш сол арадагы кдлмакуардьщ жуш, сез жок, жыгылады. Ce6e6i олар аркд суйеп келген кдлмак, эскер1 быт-шыт болып жещлдд, ендд тек ездерш ездер1 крргауы тик. Олар эл1 де болса езш ез1 крргай алатынына сендд. ©йткеш кдзакдъщ да acKepi бул арадан кетш, ездер1 билеп-тестеп келген тургылыкды адамдары гана кдлган-ды. Мше, дел осы кезенде жас Райымбек жасак, кура бастаган. Солай ету керепн атасы Хангелдд батыр айтты ма элде ез акдллымен уйгарды ма, оны к е с т айту — кдшын. Алайда 1леде артынан куып жеткен батыр немересш Хангелдд атасы не деп жубатып, нендей уэжбен ел пшнде кдлута 263

Ыотшн fHj/nhhi-ры_______________________ KGHAipyi мумган? Тек: \"Балам, сендей ер жшт ел шине де керек. Bi3 Кдркдрада кдлмак,тын, эскерш FaHa женддк. Халкдшызды e3in отырран Кррыны мен CeKepi, Аганасы мен Арысы ам ан -есен к,алып барады. Соларды атамекенш1зден сен, сенщ кдтарларыц куып шыкраранда, и м куып шырады?\" —деген болар-ау, Намысты журекке атасыныц осындай акдглы деп тиген сон; FaHa батыр ул ауылына кдйта оралган болар деп ойлаймын. Кдлай болганда да албан, суан азаматгарын крл астына жинап, жауга жоспарлы турде шабуыл жасаганына Караганда, Райымбект! ез ежетшт рана емес, атасы мен езшщ акдхл- айласы да крлдап отырран-ау. Осыньщ б э р т жуйелеп кдрасак, Райымбек 1730-жылы туды, 17 жасынан батыр атанды деген niK ip халкдшыздьщ жалпы тарихымен ьщ- жьщсыз жымдаса кетед1. Эйткенмен крсымша дэлелдерге де жупнш керейж. Бегенбай, Кдбанбай, Наурызбай крлындары атак,ты батырларды жырра крскрн эйгш елещнде Букар бабамыз Райымбекп атамайды. Бул елендн ол 1757-жылы шырарран. 1705-жылы туса, Райымбек ол кезде 52-де, аты абден-ак, шыкцдн кез болуы тшс. Ал 1730-жылы туса, 27-де. Бул жас та аз жас емес. Букар бабамыз дал сол жастагы М олдабай батырды ж ы ры н а к,оск,ан рой. Енд1 Молдабайдьщ к!м екенше аз ток,талайык, Бук,ар бабамыздын, аталмыш еле Hiндеп улы жуз батырларыныц аты куш бугшге дешн бурмаланып жазылып келед1. Ce6e6i Букар жырын сак,таушылар непзшен Арка жак,тьщ ак£1ндары болтан. Олар Бегенбай, Кдбанбайдын, батырларын бшп атаган да, Наурызбайдьщ батырларын, ертелТкеш ест1п журмегенд1ктен, аты- жендер1н бузып атаган. Мысалы, \"Бес расыр жырлай- ды\" жинатында: —CipreAi кдра Тглеуке, Кдракалпак, Кулашбек. Т1геден шыкдан Естербек, Шапырашты Наурызбай, Кудаменд1 Ж1бекбай касында, Бак, даулетт басында. 264

fflafmz iSdefri Секербай мен Шуйбекбай, Тацсык, кржа, Мамыт бар, Кдскдрауулы Молдабай, — деп жазылган (Алматы. 1989. 97, 98-бет). Ал Букдр жыраудьщ ез аузынан жазып алдым деген Кдзыбек бекте Букдрдыц бул елец1 бастан-аяк, толык, келт1р1лген жэне улы жуз батырларыныц аты-жеш де дурыс берьлген: — CipreAi кдра Т1лек, Кдракдлпак, Кд1лышбек. Текеден шывдн Сатай, Белек... Батырлардыц аскдры — Кдзыбекулы Кдскдры, Кдумен, Дэулет кдсында, Бак,-деулета басында. Сецюбай мен Шойбек бар, Тацсык, кржа, Мэмбет бар Осылардын, кдсында. Кагкарьгулы М олдабай. К,ара Kymi мол Багай. (\"Туп-тук,ыйаннан...\". 1993. 368-бет). М ундагы Кдскдрыулы Молдабай — Кдзыбек бек Тауасарулыныц немересь Жогарыдагы елец туган 1757-жылгы окцганы айта отырып: \"Осы кезде бил1кке жаца араласа бастаган Суан Белек би де кдпынып кета. Оныюн мен кепнре салдым. ©йткеш ол менщ Кдскдрымныц Молдабайы кдтарлы едГ, — дейдД Кдзыбек бек (сонда, 1993. 170-бет). Ал бул Белек — кэддмп Райымбекпен 6ipre согысып журген Белек. Bip ол гана емес, Райымбек крлындагы Сатай да, Аралбай да суанныц батырлары. 1745-жылгы 6 ip жагдайды Кдзыбек бек былай жазады: \"Мен1ц бэйб1шем К,аск,арыдан туган улкен немерес1 Молдабайды сапкд крспак,болып, акрарбас айтып, кудайы берд1. Енд1 экел1, балалы, немерел1 болып урыск,а ырм ектз\" (сонда, 311-бет). \"Содан 1088-барыс жылы (1710 — Б.Н.) суык, кузде мен1ц туцгышым К,аскдры туды\", —дегеш бар (сонда, 410-бет). Алайда Молдабайдыц кдй жылы чуганын айтпаган. BipaK, \"сапкд крсылган\" 1745- 265

Ысумш ЩМи-ры____________________________________ жылы ол 18-ге толган болар деп шамалауга болады. Кдзыбек бек 1692-жылы, Хангелдд 1694-жылы туган кдрайлас адамдар. Кдскдры — Кдзыбек бек-пн, туцгышы, ал Р айы мбектщ экес1 Туке — Хангелдш щ Мен,ке, Децкеден кейшп баласы, сондыкдан одан тукан немереа Райымбектщ Молдабайынан 6ipep жас кшп болуы, eAi сапкд крсылмауы, сол себепт1 Букдр елецше L/viKneyi зацды. Хангелд1 мен Кдзыбек бектщ ж ас шамасын анык,тай тусу ушш, шежлреге жупнш керешк. Кдзыбек бектщ 6ip баласы - 1.К,озыбай 2.Жандос 3. К дждт 4,Ораз б.Эли. б.Ораз (кдйталап крйган). 7.Нурлан (шеж1репп Аскдр Селеубайдьщ таратуы), в.Нурланньщ баласы. Хангелдшщ 6ip баласы — 1.К,ойбас 2.Мэнж1 З.Дэл! 4. Кдмысбай б.Макдтай б.Сулеймен 7.Мукдгали в.Жулдыз (\"Бэйддбек баба...\" 2003. 491-бет), Э.Жулдыздьщ баласы. Kepin отырганымыздай, екеуш щ кэз1р сепзпшп, TOFbi3biHinhi урпагы eMip сурin жатыр екен. Кей баласынан 10-урпак, та бар. Муньщ e3i Хангелдднщ 1794-жылы тугандыгына, 1792-жылы туган Кдзыбек бекпен кдтарлас екенше крсымша дэлел бола алады. ©шшшке кдрай, Кдскдрынын, баласы Молдабайдан урпак, кдлмаган. BipaK, ол 1745-жылы 18-де болса, 1727- жылы туган болады. Суан Белек батыр Молдабаймен кдрайлас болса, онда онымен 6ipre согысып журген Райымбек те олармен кдрайлас болады. Ушеушщ аралары 6ip-6ipiHeH 2 —3 ж ас кдна алшак, болуы мумкш. Олай болса, Райымбек 1730-жылы туды деген дерек тарихкд кдйшы келмейдд. 1727 мен 1730-дьщ арасы 3-ак,жыл. Муны шеж1ре дереп де тер1ске шыгармайды. Маселен, Райымбектщ 6ip баласы —1. Кржагул 2.Т1леукдбыл 3. Ак,би 4. Кутел 5. Балапан 6. Келгенбай 7. Оразбай (\"Бэйддбек баба...\" 494, 495-бет) 8.0разбайдьщ баласы. Ал Белектен - 1.Ж аугаш 2.Едйе З.Кдбылтай 4.Тукпбай б.Сабанкул б.Мейманкелдд 7.Бекбосын 8.Ыбыраш (С. Ешмукднбетов \"Суан шеж1ре\".1993. 93-бет). Э.Ыбыраштын, баласы. Кдрап отырсак, Райымбек пен Белектщ 8, 9-урпагы eMip cypin жатыр екен. Ал егер Райымбек 1705-жылы туса, жап-жас, 1757-жылы ЗО-Fa толып отырган Молдабай 266

________________________ Шфих iSdefri батырды жырына крскдн Букдр жырау 52-ге келген, Ацыракдй шайкдсына кдтыскдн атак,ты кдрт батыр Райымбекы неге крспайды? Tiirri, баскдны былай крйтанда, онысы кез алдында жаумен арпалысып, кдлсы- жазы кдсында журген атасы Хангелдд батырдан ьщгайсыз болмас па? Ец соракдысы, алалап, К,азыбек бектщ немерес1н атап, Хангелдшщ немересш атаман крюы кдлай болады? Бутан Караганда, Райымбек, б1реулер жазьш жургендей, Ацыракдй шайкдсына кдтыспаган, Наурызбай батырдын, крлында сотыспатан. Ce6e6i 1705-жылы туматан. Егер ол сол жылы туса, атасы Хангелдшщ кунде кдсында журген, узак, жыл кдлмакдсд кдрсы 6ipre сотыскдн Кдзыбек бек ондай атакды батыр жайында неге жазбаган? Б1\\се, керсе, жазатындай жен! бар едд той. Ce6e6i ол: \"Сырымбет бш кп , биллей Kici болды. Мен ез1м ол KiciHi керддм, сейлесйм, 6ipre тамак, iurriM . Сырымбет ею ейелшен Макдр, Барак, Хангелдд деген уш ул кердд. Хангелдшщ Lueuieci KepiM6y6i крлынан дам татгым. Мен бглейнде, Хангелдд терт эйел алып, одан он шакды балам бар деп журейн. Балаларьш мен керген емен, тек Мецке деген 6ip улы урыста елш калган жершен табылтан\", — деп жазтан той (сонда, 313-бет). \"Райымбек бабамызды неге жазбаган?\" — деп, Кдзыбек бекй жерден алып, жерге салганша, оньщ жазгандарына кулак,асып, аруакдщ кдзакдл глтипатпен кдратан дурыс болар едд, эрине. Хангелдд атасы 1694-жылы туса, ал оньщ нем ереа Райымбек 1705-жылы туса, сонда оньщ экес1 Туке кдшан туады? Атасы мен немересшщ арасы 11-ак, жас крй. Ол кезде кдншама ерте уйленген десек те, ата мен немере жасыньщ арасы 11-ак, жыл екенш мыйта сыйгызу тым кдшын-ау! \"Хангелдшщ улы Туке ем1рш жокдщ шыгару тарихкд, адамгерш1л1кке, баба улг1лер1не к,иянат болады\", — деп, Телен Кдупынбайульшьщ ашынуы бул арада орынды-ак,! (2008. 2-том. 67-бет). 1705-жылды делелдд ету уппн, б1реулер Райымбекй Тукеден емес, Хангелдщен тудырды, ол шындыкдсд жанаспай, кдтелт шеж1реден керше берген соц, ендд 267

Ш с у ш а н H< tjn keke-w iM____________________ _______ Хангелдшщ TyFaH жылын apbiFa жылжыта бастагандар пайда болды. ©стш, Рысбек айткдндай, \"тарихтъщ ойран- бОТКЭСЫ” ШЫК.ТЫ. Кдзыбек бек Хангелдшщ, ауылы 1745-жылы Сегеттде болганын айтады (“Туп-тукыйаннан...\" 1993. 312-бет). Ал Албан шеж1ресшде Райымбектщ \"Тутан жер1 - Алматы крласыныц басындары Медеу муз айдыныньщ куншыгас кдпталындары Албан сайы (Юбилейная елддмекеш — ертедег1 Албансай, кдтарындары ацрарды Суансай деп атаган). Кектеу1, куздеу1 теменг1 Алматы цаласы ауданындары ыстык, суык, су агатын жер болтан. Алматы кдласындары Абай дацрылыныц астындагы бурын (1950- жылга деган) Басарык, аталган торан Райымбек тоганы д ел ш ге н ш б1летш дер д уни ед ен ет1п, есы ген дер умытцанымен, тарих умытпайды. Ж айлауы Асы болтан\", — деп жазылыпты (\"Бэйддбек баба — алып бэйтерек\". Алматы. 2003. 568-бет). Алматыньщ шырыс жарындагы е й сайдьщ бурын Албансай, Суансай аталтаны рас. Суансай кэз1р Сулусай аталады, кецес дэу1р1нде \"Восход\" болды, сонда менщ саяж айы м бар, сондык,тан бглем. К езш де \"Горный Гиганттыц\" бригадасы болтан, кэз1р ол ауылда мыцра жуык, адам турады. Ал Албансайды кэз1р Келсай деп атады. Абай дацрылыныц астындаты Басарык, мен Алматыта алташ келген 1958-жылы да солай аталатын. Мен ез1м Райымбектщ тутан жер1, кдлай болтанда да, Тургеннщ шырысында емес, батыс жатында болуы керек деп шамалаймын. © йткет ол батыстан шьпыскд кдрай беталып, езшщ жауга кррсы алрашкдг жорырын Тургендеп к,алмак,тарды куудан бастаган той. С олай ек ен ш К,Сауранбайулы мен М. Болысулыныц жазгандары б1рдей куаттайды. Ж эне езшщ алташk^i жорырын 17 жасында Тургеннен бастауы да оныц 1705-жылы туматанын дэлелдей туседь © йткет Тургендд кдлмацтар 1705+17= 1722-жылы басып алтан жок, крй. Сондык,тан ол ез жорырын тек Наурызбай баскррран крзак,ескер1 кдлмак,ескерш бул арадан б1ржола 268

___________fflafmx iSdefri куып тастаран 1745-жыддан соц FaHa бастауы мумкш. C e6e6i ол еш кдш ан к,алмак,тыц э ск ер и крлы м ен шайкдспаган, тургылык,ты кдлмак, жасак,тарымен FaHa COFbICKpH. Жогарыда аталган eKi жазбаныц дерепне Караганда, ол жылдары Тургендд кдлмак,тыц Кррын деген ханы билеп турыпты. \"Хан Кррын аткд мшуге жараган еркек адамын 6ipAe-6ipiH кдлдырмай сорыскд баруга жарлык, 6 ep iri, кдзак, ж ау ы н герлерш щ алды нан шык,ты\", - дейд1 К,Сауранбайулы (Телен К, 2-том. 116-бет). Райымбектщ, ярный кдзак,тыц сол кездеп жауы и м болтаны жене оньщ кдй арада турраны осыдан-ак, айкдш кершш турган жок, па? “К рры н ханньщ сол ж ерде, Алмадай басын ушырды. Tirin крйган жалауын С ы н д ы ры п ж е р г е TycipAi”, — дейд1 М. Болысулы \"Райымбек батыр\" дастанында (сонда, 189-бет). “Бурынгы шабындыда кдлмак, крлына T y cin кеткен кдзак,тыц улдары мен кдюдары крйдай жамырап, крзыдай шулап табысып жатыр\", —депп К,Сауранбайулы (сонда, 120-бет). \"Бурынры шабынды\" деп отырганы, эрине, 1723-жылгы \"Ацтабан шубырынды\" зобалацы. Осыньщ езЬак, кдлмацтыц албан жерш ендд басьш алуга келе жатпаганын, ал Райымбектщ кдлмакуар бурыннан иеленш алган жердд азат етуге барганын ап-айкдга-ак, айтып турган жок, па? Tiirri, дау тудыратьш меселе ме осы? Тек \"Батырлардыц тугаи жылы — тарихи окцганыц туп кдзьпы\" екешмен санаспай, \"оны жулып тастап, баскд жерге апарып кдры п\", сейтпт \"тарихтьщ ойран-боткдсын шыгарып\" жургем1з жок, па?! Турген мен Асыны кдлмак,тардан тазарткдн соц, Райымбек крлы Кекпекп билеп турган Секерге кдрсы атганады. \"Райымбек батыр... мунарада турган Секер хан мен Барак, батырды кездеп... тарткднда, Барак,тыц садагыныц ок, мойнын жулып ет1п, Секер ханныц оц 269

Ъвксутан ‘Нфкекв-ты_______________________ Хангелдднщ туган жылын арыга жылжыта бастагандар пайда болды. ©CTin, Рысбек айткдндай, \"тарихтыц ойран- боткдсы\" ШЫК.ТЫ. Кдзыбек бек Хангелдднщ ауылы 1745-жылы Свгет1де болганын айтады (\"Туп-тукдгйаннан...\" 1993. 312-бет). Ал Албан шеж1рес1нде Райымбектщ \"Туган жер1 — Алматы кдласыньщ басындагы Медеу муз айдыныньщ куншыгыс кдпталындагы Албан сайы (Юбилейная елддмекеш — ертедеп Албансай, кдтарындагы ацгарды Суансай деп атаган). Кектеу1, куздеу1 т е м е н п Алматы к,аласы ауданындагы ыстык, суык, су агатын жер болтан. Алматы кдласындагы Абай дангылыньщ астындагы бурын (1950- ж ы /VFa дешн) Басарык, аталган ютаи Райымбек тоганы д е л ш ге н ш б1лет1ндер дуни еден ет1п, ест1гендер умытк,анымен, тарих умытпайды. Ж айлауы Асы болган\", — деп жазылыпты (\"Бэйд1бек баба — алып байтерек\". Алматы. 2003. 568-бет). Алматыньщ шырыс жагындагы ек1 сайдыц бурын Албансай, Суансай аталганы рас. Суансай кэз1р Сулусай аталады, кен,ес дэу1ршде “Восход\" болды, сонда менщ саяж айым бар, сондык,тан б1лем. Кез1нде \"Горный Гиганттьщ\" бригадасы болтан, кэз1р ол ауылда мыща жуык,адам турады. Ал Албансайды кэз1р Келсай деп атады. Абай дацгылыньщ астындагы Басарык, мен Алматыга алгаш келген 1958-жылы да солай аталатын. Мен езш Райымбектщ туган жерг кдлай болганда да, Тургеннщ шыгысында емес, батыс жагында болуы керек деп шамалаймын. ©йткеш ол батыстан шыгыскд карай беталып, езшщ жауга кррсы алтанпды жорыгын Тургендеп к,алмак,тарды к,уудан бастаган гой. Солай екен ш К,Сауранбайулы мен М. Болысулыньщ жазгандары б!рдей куаггайды. Ж ане езшщ алгашкдя жорыгын 17 жасында Тургеннен бастауы да оныц 1705-жылы тумаганын дэлелдей туседд. ©Йткен1 Тургенд! кдлмак,тар 1705+ 17= 1722-жылы басып алган жок, крй. Сондык,тан ол ез жорыгын тек Наурызбай баскррган казак, эскер1 калмак,эскерш бул арадан б1ржола 268

куып TacraFaH 1745-жылдан сон; FaHa бастауы мумкш. C e6e6i ол еш кдш ан к,алмак,тьщ э с к е р и крлы м ен шайкдспаган, тургылык,ты кдлмак, жасак,тарымен FaHa СОГЫСКДН. Жогарыда аталган ею жазбанын, дерепне кдраганда, ол жылдары Тургендд кдлмакуьщ К,орын деген ханы билеп турыпты. \"Хан Кррын аткд мшуге жараган еркек адамын 6ipAe-6ipiH крлдырмай согыскд 6apyFa жарлык,берш, кдзак, ж ау ы н ге р л е р ш щ алды нан шык,ты”, — дейд1 К,Сауранбайулы (Телен К, 2-том. 116-бет). Райымбектщ, ягаый кдзак,тыц сол кездеп жауы и м болтаны жэне оньщ кдй арада турганы осыдан-ак, айкдш кершш турган жок, па? \"Кррын ханнын, сол жерде, Алмадай басын ушырды. Tirin крйган жалауын Сындырып жерге TycipAi\", — дейдд М. Болысулы \"Райымбек батыр\" дастанында (сонда, 189-бет). \"Бурынгы шабындыда кдлмак, крлына T y cin кеткен кдзак,тьщ улдары мен кдгздары крйдай жамырап, крзыдай шулап табысьш жатыр\", —деггп К,Сауранбайулы (сонда, 120-бет). \"Бурынгы шабынды\" деп отырганы, эрине, 1723-жылры \"Ак,табан шубырынды\" зобалацы . О сы ны ц езЬак, кдлмакуьщ албан жерш ендд басып алуга келе жатпаганын, ал Райымбектщ кдлмак,тар бурыннан и елен т алган жердд азат етуге барганын ап-айкдш-ак, айтып турган жок, па? Tirrri, дау тудыратын меселе ме осы? Тек “Батырлардьщ тугая жылы — тарихи ок^ганьщ туп кдзыгы\" екегамен санаспай, \"оны жулып тастап, баскд жерге апарып кдгып\", свйт1п \"тарихтьщ ойран-боткдсын шыгарып\" жургем1з жок, па?! Турген мен Асыны к,алмак,тардан тазарткдн соц, Райымбек крлы Кекпект1 билеп турган Секерге кдрсы аттанады. \"Райымбек батыр... мунарада турган Секер хан мен Барак, батырды кездеп... тарткднда, Барак,тьщ садагыныц ок, мойнын жулып втш, Секер ханныц оц 269

Ъексутан Нфкеке-^ы_______________ ________ ыйыгын кдкыратып ж1бердд... Секер хан т1р1дей крлга тусп. Секер ханныц басын шауып, оныц крнын Аманжол inrri\", — дейдд К,Сауранбайулы (сонда, 126, 127-бет). ''С е й л е п TypFdH СекердД, С адакрен атып кулатгы. Барак деген батырын, Кдьлышпен ш ауып сулатты\", — дейд1 М .Болысулы (сонда, 196-бет). Сал-пэл айырмашылыгы болганмен, екеушщ нэтижес1 б1рдей. Буларды мукият окь1ган адам Райымбектщ ем1рбаянын кекпарга салатындай ш к таппайды. Алайда, менщ 6ip байкдганым, К,Сауранбайулы мен М.Болысулы ол ара ежелден солай аталып келе жаткдндай жазып, Ойрантебе урысына арнайы токуалмайды. Бала кун1мде ез1мнщ Ешмукднбет атам (1879—1956) Райымбек жайында ете кеп эщтме айтушы едд, 6ipaK мен ол кезде оларра онша зер салмаппын, кебш умыттым. Б1рак Хангелдднщ ез балаларын кдлай сынаганы, Ойрантебенщ неге олай аталганы жайында айткдны эл1 еомде. Атамнын, айтуы бойынша, тауга жакьш жазык жерде кдлмак крлы дамылдап жатады. Айналасы ашык болтан соц, кдзактар кершбей кел1п, тущыйыл шабуыл жасай алмайды деп сенедд. Сондыкуан бейкдмдау болады. Кдзактар келедд- ау деген шыгыс ж ак сонадайта дешн кершш жаткдн ашык ж ер екен. Алайда Райымбек айласын асырып кетедд. Шыгыстан — Кекпек шаткдлы жактан —келмей, тунде Бутыты тауынан бутынып OTin, кдлмактардьщ батыс жатындаты аласа атты тауга тауга кел1п жасырынып жатады. Ж азы к жердеп аласа гана ею темпеппкке бас суйеп уйктап кеткен кдлмактарга танды кулкынсэрдден \"Райымбек!\" деп этой сап, ту сыртынан лап кояды. Алдыцпл 6ip топ эдеш шошып оянган кдлмакгар мен ур1ккен аттарынын, ортасымен кесе шауып етедд. Екшпп топ атгарына жете алмай кдлган жаяу кдлмактарды ат бауыры на алып баудай rycipeAi. С ейтш Райымбек калмактардыц ойранын шыгарган жер Ойрантебе аталыпты деупп едд. Ойрантебе жендсшен кейш кдлмакгар Райымбекпен 270

келклмге келедд. Сол KeAiciM бойынша, Шарын езеншщ шьпыс ж ата кдлмакдд, батысы кдзакдщ кдрайтын болады. Суык,торай, Ж щннке, Таушшк, Карабулак, Ж алагаш (Жалацаш), Yin MepKi, Кектебеш (Кекбшк) тугелдей билеп отырран Аганас хан ол араны уш жыл шйнде босатып беруге уэде кдялады (сонда,132-бет). Алайда ол у ед ет бузып, ол араны ж еп жыл бойы босатпайды. Осыны 6ip есептеп керетк . Егер Тургендд Райымбек шамамен 17 жасында жаудан босатьш батыр атанса, 18- шде Кекпектз азат етсе, жетз жылдан кешн 25-ке келедд. Бул — 1755-жыл. Ендд Райымбек Аранаскд кдрсы аттануга даярланады, Бул кез —оньщ эбден толыскдн кез1. \"Райымбек!\" деген атыныц ез1 ж ауга елерд ей у р ей тугы зган шагы. \"Кдлайша?\" — д ей аз гой. Оньщ м еш а былай. Кдлмак,хандары Кррын да, Секер де, Аганас пен Арыс та жене олардьщ батырлары мен жауынгерлер1 де — ешкдйсы бурын-соцды Райымбекп бетпе-бет кермеген. Тек ол жайындагы 6ipiH eH 6 ip i еткен урейл1 эщтмелердд гана еспген. Шапкднда казакхын, 6epi \"Райымбек!\" деп шабады, ал оньщ кдйсысы Райымбек екен1н ешюм бимейдд. Бук1л кдзак, тугелдей Райымбек болып кеткен сияк,танады. Ешк1м б1лмеген, ешк1м кермеген кдзак, батыры туралы сан турл1 ец пм е туып, соныц 6 e p i Райымбект1н, езшен бурын кдлмак, арасына тарап кетедд. Ал ондай эцпме кдйдан туады? Ж огарыда айткдн ею ак,сакдлдыц ж азбалары на кдраганда, Райымбек ете журект1 адам болтан, ©йткега ол унем1 жаудьщ ортасына кун1 бурын Kipin алып, солармен араласып журш согысады. Кдсына 6ip топ кдлмакдпа б1лет1н батырды ipiicren алады екен де, бэрш кдлмакдпа кишддрш, кдлмакдпа кдру-жарак, асындырып, ез1 де кдлмакдпа кшшп, жауынын, ортасына кдлмак, боп Kipin кетед1 екен. Ал Heri3ri к,олын жакдян мацайга жасырып крйып, iurreH 63i согыс ашкдн кезде олар да сыртган \"Райымбекгеп\" лап кряды екен. Ьш де, сырты да — 6epi Райымбекпнлеп кеткен кезде, кдй жак,тан сакд-анарын да, кдзакдардьщ кдй жакдан шыга келгешн де б1лмей, 271

Ъексутан Нфкеке-ты__________________ кдлмак,тар кэп ы сасады екен. Саскдн кдлмак, сез жок, бас сауталап кдшады. Ал \"кдшкдн жаута — кдтын ер\" деген, кдзакд-ар куа журш кырады. Осыдан барып: \"Ойбай, Райымбек деген кезге кершбейдд екен, оныц кдйдан шыга келгенш ешюм кермейдд де, бишейдд де. Аты да кершбейдд, ушады екен. Аяк, астынан шыга келедд екен\", — дегендд 6ipiHeH 6ipi еспген кдлмак,тар \"Райымбек!\" деген уран есплгеннен- ак, зэрелер1 уша бастайтын болтан. Tiirri олар \"Райымбек!\" деп айкдйлаган адам елмей кдлады екен дегенге сенш, кдзак,тар лап крйганда, ездер1 де \"Райымбек!\" деп урандап кря береги болтан. Акырында \"Райымбек!\" деп урандап жургендердщ кдйсысы кдзак, кдйсысы кдлмак, екенш ажырата да амайтын зэрезеп халге жетедь Бул — ертеп де, ац ы з д а ем ес, тари хи шындык,. Ж урек ы жауынгерлердщ батырльпы мен айласынан туындаган тацгажайып жатдай. \"Райымбек эулие екен\", — деп таратан сездщ теркйп осы жатдайды жендеп туеiне алмауда жатыр. Алайда Райымбек атамыздьщ кершкелдш, болашакды болжагыштыгы болтан, ол ерекшелж атасынан дарытан болар деп ойлаймын. ©йткеш Хангедад батыр- дыц жауырынта кдрап айналадаты жатдайды болжайтынын К,азыбек бек ж азтан гой. Аздатан болжагыштык,кдеиет урпагы Мукдгалидан да байкдлатын. Райымбектщ тагы 6ip журтты езш е табындыртан кдеиетт эдддддпнде, дуниеге кдязыкдайтын тазалытында болтан. Сол кездщ дэстур1 бойынша, жауды жецгеннен кешн одан тускен олжаны белку керек-Ti. Сондайда Райымбек батыр e3i ештеце алмай, езш е т и е а улесп кембагалдарта тугелдей белш 6epin отыртан. Ол кдлмак,тармен тек согысып кдна крймай, сан рет к е /uciM жасап, кдзак, мудесш yi-ieMi устем етш отыртан. Кереген мамглегер, е з заманына сай саясаткер болтаны ерлш мен ic re p m e H эрдайым KepiHin турады. Райымбек ешкдшан асыгыс-yciric согыскд бармаган. Кэд1мг1 эскери кецес сеюлдд акдылдасу кецесшде бар жатдайды алдын ала Kecin-nimin, соны кдлай жузеге асыруды белш-белт батырларына жуктеп, артынан кдй 272

арада жолыгатын жерлерше д е т и жоспарлап, сонан кешн FaHa жауга агганатын болтан. Ондай тэртш бар жерде жещс бар екеш жэне ш ы ры н аз болатыны белгш. ©з ершммен уш жыл шпнде кдзак,жершен кешш кетем деген уэдесш бузган соц, ендд Райымбек Аганас xaHFa кдрсы аттанады. \"Аганас ханньщ басы алынган соц, кдлмак,тар кдшып берд!\". Ендд Райымбек \"Арыс ханньщ елш кездедд\", — дейд1 жазба (сонда, 138-бет). Аганас жещлген соц, K oM ipuiiH i жайлаган Арыс ханньщ ел1 Шалкедеш басып Айрайтаскд кдрай жецюледд. Акдырында Арыс ханньщ ©3i кел1с1м сурап Райымбекке елып ж1бередд. Сол ко д а м бойынша, будан былай Сарытаудьщ кунгей1, Сумбе суыныц ш ы ры с бе-ri кдлмакдщ, батыс бет1 кдзакдщ кдрайтын болады. Бес жыл iпанде цазак, жер1ндег1 кдлмак,тар осы шегара аркдллы ез жерше етш 6iTyi тшс болады. Сейтш, албан журты езшщ атакрнысын толык, кдйтарып алады. Ец гажабы, сол Райымбек атамыз белг1леген шегара — эл1 кунге дешн ел1м1здщ шыгыс шегарасы болып тур. Албан журтьш арманына жетюзген соц, ендд Райымбек Кектал мен Ж аркентгщ ортасындагы кдмалга (кдлдыры кэз1р Сарезек — KppFac жолыныц бойында, Ушарал ауылыныц желкеанде) беюнген Тереханды куу ушш, 1лен1ц оц жарындагы суан жер1не аттанады. Бул кдмалды алу ете к р ы т а туседд. Жорык,тарда сан рет жараланган Райымбек осы арада тары ауыр жараланады. Сетмдд батырларыныц 6ipepi еледд, б1разы жараланады. Bipax, цамалды алады. Алайда Тереханныц ез1 аман-есен кутылып, Кррраскд кдшып кетедд. Эйткенмен Райымбект1ц одан api езш куа бергенш кдламаган Терехан келюм сурайды. Ол KeAiciM бойынша, будан былай KppFac езен1н1ц куншыгыс жары к,алмакд<,а, кунбатыс жаты кдзакдд кдрайтын болады. Осымен суан журты да ез атамекенш кдлмакд-ан тазартып бггедд. Шамалап айткднда, Райымбек атамыздыц албан, суан жершжаудан толык,тазартуы 1758, 1760-жылдарра, бэмом, 1780-жылра д е т и созылган сияк,ты. Ол кезде атамыз 30 жаскд кел1п те кдлран немесе 40 пен 50-ге келш те кдлган 273

Ъексутан НфЫсв-улы______________________ _ болу керек. Сондай жасында 1ленщ сол жарындага Турген мен Асыдан Сумбеге дейшп ушы-кыйыры жок, кьцэуар жердь 1ленщ оц жарындагы Алтынемел, Кдлмак, кррадан тартып Крргаскд дейшп кен, байтах, алапты кдзакдсд кдлмакуан тазартып берген бабамыздьщ ерл тн кдлайша крмсынуга болады?! Райымбекп ет1р1ктен кррраудын; орнына, б1реулердд крлдап, б1реулерлд айыгттап, ол Абылайдыц алдын керген, Ацыракдй шайкдсына кдтыскдн, Кдбанбайдыц кдсында журген, ©тегенмен, Сэменмен кдтар болтан деп, неге оньщ еийрбаянына ананы, мынаны тыкдалай берем1з? Одан не утамыз? Тек шындьпуда пйркеу TycipeMi3. Тэуелазд1пм1здщ 20 жылдык, мерекеа кдрсацында ел1м1здщ азаттыры упин алысып, ЗО-Fa толар-толмас жасында 1ленщ eKi жак, бетш жаудан тазартып, ата- бабамыздын, жер-суын ез урпагына кдйтарып эперген батыр бабамыздьщ ерлш мен азаматтык, ipiairiH дурыстап тани б1\\гешм1з, оныц мак,таура да, мак,танура ылайык, icrep iH ypnaiqcp улп ете б1лгешм13 абзал-ау! \"Айкын\", 26.05.20!! -жил. ОРБУЛАК. 0НЕГЕС1 2008-жылы 15-желток.санда Тэуелаздж мерекесше арналган салтанагты жиналыста сейлеген сезшде Елбасымыз Н.Э.Назарбаев: \"Орбулак, пен Ацыракдйдары тарихи мадызды жойкдш жещстер де Азапыкдъщ ак,туы астында желб1редГ\\ — деп, бул бакьпты кунге сол жещстердщ аркдсында жеткешм1зд1 айрыкдна атап еткен едь Ел1м1здщ тарихындары улы жещстер мен сан алуан шщгаларды санамалап кэрасах, солардын, еткен кез1 мен болтан жер! 6 i3 re нуктесше дешн белгш боп жеткеш Орбулак, ж ещ а, Ордабасы жиыны, Адыракдй шайкдсы, Ойрантебе ок^гасы, Ереуьдгебе бэтуэа сек1\\ад 6ipeH - сараны рана. Сондык,тан оларды 6 i3 ага-бабамыз кдлдырган тарихи жед1гер санаймыз api муны умытпандар деген аманаты деп багалаймыз. 274

________________ _____________________ ffla fn ix iSdefn Булардыц шннде Орбулак, ж ещ а - казак, халкршыц ерекше тарихи макханышы. Орбулак, дегенде, ец ауел1 eciM i3re тусепш - ол жещстщ еш тецдес1 жок, екеш. Жаудыц елу мыц крлын 600 —700 жауынгермен рана токкату, шынында да, тец деа жок, ержуректж. Орыс деректер1нде казак, крлы 600 делшсе, 6ipA eH -6ip казак, дереп болып табылатын Кдзыбек бектщ \"Туп-тук^шаннан езше шешн\" ютэбшде 700 адам. Бул coFbic жайында тущыш дерек беруш Тобылдьщ эскери кдязметкерлер1 Гришка Ильин мен татар Кучембердейко Кучеев кдлмак, крнтайшысы Батырдьщ кдлскдя ордасы турран Кара Айгыр (Кара Адзегир) деген жерге келгенде, ол 50 мыц крлмен кдзакдд кдрсы аттанып кеткен екен. EKeyi оньщ оралуын терт ай кутедд. Батыр крнтайшы жорыцтан тек Илья к у н т е н соц, h fh h 20- ш1лдеден кейш FaHa оралады. Демек, крнтайшы жорыкдса наурыз айыньщ соцына таман атганган. Era кдязметкер кртайшынын, кдсында тары era ай болады. Ka3ipri Орбулак, жершде еткен шайкдстьщ мэн-жайын екеу[ сонда б1ледд. Кдлмак, крнтайшысы Батыр (шын аты — Кртакртсын) 1643-жылы казак, пен K£ipFbi3Fa кдрсы неге елу мыц крлмен жене неге кектемге салым аттанган? Муны em6ip орыс дереп ашып айтпайды. Cipe, кдзак,- кдлмак,ара кдтынасын ол кезде эл1 аз зертгегенджтершен болар. Ал Кдзыбек бек Тауасарулы жогарыда аталган гатэб1нде: \"1021-крй жылы (1643 — Б.Н.) Алтын ханныц улы Омбы, ойраттыц б ш кп нояндары кдзакдсд кдйта лап крйды. Оныц басында акесш щ крлга T y cin кррлык, керген1н умыта алмай журген Батыр крнтайшы болды. Бул сорыскд ол елу мыцдай крлмен келдд,” —дейдд (Алматы, 1993, 200-201-бет). Батыр крнтайшыныц э к е а кдй кезде казак, крлына тугкд1н болганын орыс пен казак,тарихы айтпайды. Алайда осы 6ip FaHa себеппен казакда кдлмак, шабуылга шык,ты деудщ дэлел1 аз сегалдд. Кдзыбек бек Батырдыц осы с о ры с ы жайында: \"Эйтеу1р, к,азак, крлындагы K im i катынын босатып алур'а FaHa шамасы жетп,\" — дейдд. 275

Ъвксутт ‘НфкеЬ-ты_______________________ Бутан Караганда, оньщ эйел1 казак,тардьщ тупдянына тусш жане оны кдзак,тар осы тещректе устлан гой. BipaK, бул эйелдщ аты-жеш, Батыр екеушщ 6ip-6ipiHe кдншалык, кдямбат eKeHi, егаш ш ке карай, еш тарихи деректе айтылмайды. Алайда соцынан келш куткдрып экеткенше Караганда, оны Батырдыц катгы жакры керген кдтыны болар деп ш амалауга рана болады. К,азак,к,а деген Батырдьщ ашуын арттыратын, эрине, бул да устеме себеп, алайда соншалык, елу мьщ крлмен атганатындай оньщ да салмагы жок, сеюлдд. Ал ендд Батырдьщ бул токдлы казак, туткдгнына калай, к атан Tycin жур? 1635-жылы Талай, К,ужы, Торгаш деген кдлмак, тайшылары 6ipirin казак,ты шабады. EciM ханньщ улы ЖэцпрдД сол согыста байлап экетедь Бул жайында орыс тарихшылары да жазады, алайда Ж эцпрдщ ол туткршнан калай кутылганын аньщтап айта алмайды, ейткеш бглмейад ж эн е б1лмейтш джтерш ашык, мойындайды. Оньщ шындыгын тек Кдзыбек бек кана езшщ Матай атасыньщ шеж1рес1 бойынша баяндайды. Ал ол былай. Ж э ц й р тупрында 6 ip жылга жуык, жатады. 1636- жылдьщ жазында Батыр кэз1рп Нарынкрл, Текес мацайын жайлайды. Карасай мен Агынтай батыр ол кезде Сапы- Саты, кэз1р Саты деп кана аталатын жерде Жэцпрдд калай куткару женшде жоспар курады. EciM ханды алдымызга келйрш бас ийзем1з деп куткен калмак,тар Жэцйрдд кдшамай, аятоша KiceH салып кана жеке уйде устапты. Соньщ бэрш алдын ала бwin алган Карасай тобы Жэщтр жаткан уйге тун пш жакдяндай бергенде, уйлердщ 6ipiHeH элдеюм шьира келген. Оньщ и м екенш бглмеген Карасай куре тамырын баса крйып, талдыра салады. Содан кешн Ky3eTmiHi де талдырып тастап, era ж т т уйдщ ipreciH кетерш ж!берщ, imiHeH Ж эцйр султанды шыгарып алган. Сол арада Агынтай батыр уйден шыга келген 6ip сулуды, калмак, кд1зы деп ойлап, аузын баса крйып олжалап экетедд. Кейш бьлсе, Карасай eciK алдында талдырып тастаган адам Батыр крнтайшыныц ез! болып шыгады, ал Агынтай KOTepin экеткен сулу далага шыгуга кеткен куйеуш 1здей шыкдфн токалы екен. ©зш талдырып, вй ем 276

мен ханзаданы дэл и егш щ асты нан к,азак,тардыц маскдралап алып KeTyi, сез жок, Батыр ушш аса улкен намыс едь Тарихшы И.Я.Златкиннщ зертгеушше, 1630- жылы рана дербес мемлекет к,урып, OFaH туцгыш крнтайшы болтан адамга бул жагдай беделден журдай к^латы н oK^Fa едь М1не, осы ныц 6 a p iH жинацтай Караганда рана Батырдыц к,азакда неге соншама к,аЬарланранын тус1нуге болады. Э к е с ш щ к,азак, тутцынында болып к,айтк,аны есю кек болса, ез1н маскдралап, эйел1 мен тущ ынын тартып екеткеш ел намысына да, ез намысына да тиетш жаца кек едь Елу мыц крлмен аттанып, к,азак,ты ж ер бетшен б1ржола куртып ж1бермек болганына бул себептер сенддредд. Ал ендд кдлмак,тар неге цыргызды шапты, олардьщ жазыгы не дегенге жауап беру — б1ршама кдшын. Ол жайында ж азба дерек жок,. Алайда ауы зш а тарих саналатын кдзак, шеж1реа бул арада, менщше, б1ршама кемек жасай алады. Кдрасай батыр Жэцпрдд кдлай куткдрудыц жоспарын курганда, менщше, ол алдын ала кдлмак, шине жансыздар ж1берген болу керек. Ал оран кдзак,тарды жумсау epi кудисп, epi мумюн болмагандыктан, сез жок, OFaH K epm i агайын кдфгыз адамдарын тарткдн шыгар деп шамалауга болады. Ал сол жазда кдфгыздыц кдй атак,ты адамдары ез ордасына келш кеткенш Батыр крнтайшы ете жакры б1лсе керек, сондык,тан к,аза1рк,а барлауш ы болтан кдфгыздардан кек алуды ол басты макрат еткен, оларды сол ушш шапкдн деп ойлаймыз. Орбулак, шайкдсы еткен ендрдд ежелден кдзацтыц суан деген тайпасы мекендейдд. Кеп жауды аз крлмен бегеуге крлайлы жердд Жецпрге тауып берген Елтшд! —сол суан тайпасыныц батыры. Суанда Елт1нд1 батырдыц замандасы epi досы Узынмурт ¥зак, батыр деген болтан. Елтшдд ©сек езеншщ ш ы ры с бетш жайласа, ¥зак, батыс жагын жайлаган, ¥зак, батыр жайында шеж1ре: \"Сол батырдыц эйел1 кыртыздыц Бурайке деген байыныц кр,1зы болса керек. Ауылы Ыстык, келдщ мацы. Bip жазда кдлмак,тар Ыстык, келдщ мацындагы цыргыздарды шабады. 277

Ъексутт ИфкеЬ-упы_______________________ Узынмурт Узакцъщ кдйнатасы Бурайкеш ауыл-аймагымен кырып, алты жасар баласы Назарды байлап экетедГ, — дейдД де, кешн Назардыц крл бастаган кдзак, батыры болганын айтады (Султанбек Ешмукднбетов \"Суан шеж1ре\". Алматы. 1993. 118-бет). Бул шежзреш зерттей кдрасак, кыргаздарды кдлмак, шапкдн ж ы л Орбулак, шайкдсы еткен 1643-жылга мецзейдд. Орбулак, шайкдсына кдтыскдн Кдрасай жэне Елтзидд батьфлардыц кэз1р 11-урпагы SMip cy p in жатса, ¥зак, батырдын, да 11-урпагы eM ip c y p in жатыр екен. Кдрасайдан — 1.Эуез 2.Бектем1р З.М алыбай 4.Ед1л 5. Атымтай 6.Kapi6aft 7.Ыскдк, 8.Жорахан Э.Еалымжан 10. Еркш 11.Еркшнщ баласы (\"Тарих таразысы\" атты шеж1ре ютэп жазтан Аскдр Селеубайдын, таратуы). ¥зак,тан - I. Есенгелд1 2.Ж ай еке З.Кпнкене 4.Ердене б.Журкд 6. Есебай 7.Есболат 8.Дайырман 9.Арыстанбек Ю.Дэурен I I. Дэуреннщ баласы. Суан шпнде солташул деген рудыц улкеш ¥зак, батыр болса, одан кейш Тайлак, Назар, Тугел болып тарайды. Назардан — 1.Тэтпбай 2Ж анболат З.Андас 4.0д1лше 5.Турльи?азы б.Кдйдар 7.Ермек 8.Турар 9. Т урард ы ц б аласы (\"Н урлан Ыск,ак,ов, К,анат Мэметкдзьгулы \"Ауылым — Акдсазыгам, ардак^ы ел1м\". 2008). Солтангулга бала болтан Назардыц кэз1р 9-урпагы GMip cypin жаткдны да шежзре шьшдыгын дэлелдей туседь ©йткеш ол Солтангулга ¥зак, пен Тайлак,тан кешн, ал Тугелден бурын бала болтан, ©йткеш кенже бала Тугелдщ K93ip 8-ypnaF bi eMip cypin жатыр: 1.К,ожаназар 2.Бектешр З.Шалгынбай 4.Алашбек б.Мусшм б.Еалымгазы 7.Ернар в.Ернардыц баласы (\"Ауылым— Акжазыгам..\" 109-бет). ¥зак, батырдыц Орбулак, шайкдсына кдтыскднына кдйнатасы Бурайкеш кдлмак,тардыц \"ауыл-аймагымен кдфганы\", эрине, жанама дэлел. Батыр адамныц ондайда намыскд, кекке шаппауы мумкш емес. Алайда бутан крсымша тага дэлел бар. Орбулак, шайкдсы еткен жердщ кунгей жак, бетшде Тулкш дейтш тау, сол таудыц ipreciH A e Найзатапкдн атты арасан бар. Ата-бабасы сол Тулкшнщ баурайын мекен еткен, 63i узак, жыл сол арада болыс болтан, кейш кецес 278

екшет! тэрюлеп, Жайык, бойына жер аудартан, ол арадан кдшып келш, отбасыньщ соцынан e3i де Кдятай етш кетш, сол жак,та кдза болтан, кез1нде Метербай болыс атанган атак,ты адам болтан. Со гасшщ улы Орынбай агамыз экеанщ албан Кулманбет пен суан Шаншар акдгннын, айтысын 03i кдтысып тыцдаганын ж эне оны жаткд быгенш тамсана айтушы едд. Ел'пндд мен ¥зынмурт ¥зак, батырдын; ажырамас дос болганын да экесшен естн т. Белжайлауда болтан 6ip согыста ¥зак,аягынан жараланып, арасанта емделуге келедд. Досыныц кецш н сурай келген Елтшдд арасанныц кудытында шомылып жаткдн досын шытарып алайын десе, созтан крлы жетпейдд. Таяк, жалгайын десе, агаш таба алмайды. Сонан соц сол арада ат байлап крйган кдзыкды ыргап-ыргап суырып алса, алгкз найзаныц ушы болып шытады. Содан ел \"Елтшдд найза тауып алтан арасан\" деп журш, арасан Найзатапкдн аталып кетнт. Бул эцпмеш тарихпен салыстырсак, ¥зак, батыр Белжайлаудаты Орбулак, шайкдсында жараланган болып шытады. Досы Елтшдо к,атыск,ан согы скд ¥зак,тыц кдтыспай кдлуы мумкш бе? Эрине, мумган емес. ©сгш тарих пен шеж1ре 6ipiH 6 ip i толыкдырып отырады. Ал ендд кдлргыз Бурайке кдзакдъщ белгш батырыныц кдйнатасы болса, оньщ солай екенш Елт1нд1ден не баскддан еспген болса, сешмдд Kici деп, Кдрасай батыр крнтайшыньщ ордасына неге оны жумсамаскд? Тарих пен шеж1реш жуйелей келгенде, Батыр крнтайшыньщ кдяргызга кдтты шуйлйушщ ж эне \"Бурайкеш ауыл- аймагымен кдлрып\" кету сыры естш ашыла туседд. Ал Батыр крнтайшыньщ казак, пен кдяргызга кдрсы жорыкдщ 1643-жылдыц кектемшде шыгуы — мал бакдщн елдщ бас кетеруге ен, муршасы жок,кезш жакры быгенддп. Малы телдейдд a p i куш кдшады, ел арасындагы кдтынас кдяйындайды, байланыс нашарлайды, ейткеш лайсац болып жол бузылады. Туракды эскер устамаган кешпел1 елдщ 6ip-6ipiMeH араласа, хабарласа крюы ен, кршын кез — осы кез. 0 p i MiHic атгьщ ец жудеу тартар шагы да осы шак, C ip e, крнтайшы осыньщ бэрш есепке алтан болар. 279

Ш ут м ___________________ _ _ ©йткеш 1723-жылы басталган \"Ацтабан шубырынды, Алкдкел суламада\" да олар осындай жагдайларды ecKepin, кдзак,ты осы мезплде шапкдн. Енддп 6ip ескерет1н жэйт, елу мьщ - кдзак, пен K^ipFbi3Fa аттанран кдлмак,тын, жалпы саны емес, тек эскерщщ гана саны. Тобыл эскербасы Г.С.Куракиннщ мэммдемесшде: \"С ними воинских людей 50 тысяч\", — деп аныц-кднык, жазылган. CoFaH Караганда, елу мыцныц сыртьшда бак,ташы, кутупп, аспазшы сеюдад крсалкдл адам да аз болмаса керек. \"1018-жылы (1640 —Б.Н.) кдзакды Еамнщулы Ж эцпр сурай бастады. ©йткеш EciM хан наукдс болды,\" —дейдд Кдзыбек бек (сонда, 200-бет). Бул жайды кдлмакуар да бьлген болар, cipa. Алайда Ес1мнщ мыцты аскербасы жэне оныц ерж урек батыры мол екен1не елденеше марте кездер1 жеткен, оньщ уст1не туткдшдарында болтан Ж эцг1р султан ны ц е з д е р ш е кект1 ек ен ш б1лген к,алмак,тардыц кдлайда кдзацтардан сескенбеу1 мумкш емес. Сондыцтан аз крлмен атганура олардыц тэуекел1 жетпеген де шыгар. Оныц устше, Кдрасай мен Агынтай эбден маскдра цылып кеткен Батыр крнтайшы осы жолы жецетшше нык, сетмдд болу уннн де кап крл жинауы мумкш. 1643-жылгы coFbic — кдзак, кдзак, болгалы окдана ор к,азып с о ры с к д н алгаш цы сотые. Ж эн е ж ердщ ыцрайлылыгын пайдалана б1лсе, азгантай крлдыц езшен элдекдйда кап кушке тоекдуыл жасай алатынын ic жузшде дэлелдеген cofbic. Елддц мудес1 мен халык,тыц амандыгы уш1н бастарын ал1мге тпекен бабаларымыз б1рлжтен асар куш болмайтынын, крркрай, ыкдай согыссац, акд>1л мен айла жещ еке жетюзетшше каз жетюзш кеткен сорыс. Орбулак, жец!с1 - уйымдастырудыц куш1мен к,оса бауырмалдык, пен сеш мдш ктщ де куддретш керсетш берген тэл1мд1 coFbic. Ал ендд кдзак, крлы бул coFbicra неге аз болтан? Муньщ манш туешддретш жазба дерек жок, Эрине, ар турлз жорамал жасаута болады. Мэселен, EciMхан ауру болса, оныц ел баекдруга т1келей араласып, тжелей 280

басшылык, жасауга, сез жок, мумгандт шектеу/и болады. Сондыкдган аскери тэртш 6ipa3 босацсыйды. Ал Ж ацпр султан кдншалык, ержурек болтанмен, крлында нацты билж жок,тык,тан, тез арада кджетп крлды жасацтаута aMipi жетпеген де nibiFap, и м бь\\едд. Егер кдзакдыц ез iniiHPH тез арада аскер жинау мумгандт бар болса, онда Ж эцпр сонау Самарцандаты Ж алацтеске жаушы шаптырар ма едд? Балюм, EciM ханньщ ауру екенш еспген соц, ол алее, орнына гам болады деген алауыздыцтерелер арасында ершш туруы да мумган. Ж азба дерек. кдлматан соц, оны Kecin айту — кдшын, алайда Эб1лкдйыр, Эбглмэмбет тусындаты бацталастык, пен такз’аластык.ты еске ала отырып, ол кезде де солай болуы мумган екенш жокдед inbiFapa алмаймыз. Кдлай болтанда да аз (ипм1зден аскер жинау мумгандт аса кдгын болтан соц тана алыстагы Ж алацтеске жаушы ж1берглген деп ойлаудыц жен! басымдау. Орбулак, шайкдсыныц аса мацызды 6 ip тал!Mi мен енегей осы аз кдзак,тыц кеп кдлмакдд кдрсы туруынан шытады. Кдлмак, крлыныц узын саны елу мыц екенш, эрине, кдзацтар алдын ала б1лдд. Соны бДле тура 600-700 тана адамныц ж ау жолына 6eKiHyi — акдглга сыйа бермейтш ерлж. Ерлжтен бурын жанкештшк. \"Еркек токд'ы — курбандык,” дейтш кдеиетп сездщ накра-нак, жузеге асуы. ©л1мге бас йгудщ дал мундай мысалын Kapi тарих кеп б!ле бермейдд. Тутан ел мен туган жердщ татдыры таразыга тускен шацта \"мынандай кеп жаута шамамыз келедд, келмейдд\" дегендд мулде умьпып, \"елкпей бершпейм1з\" деген тана шепймге келген ата-баба ерж уректт тек суйсштедд. “Bi3 крргамасак, ел мен жердд ендд гам крртайды?\" деген перзентпк парыздан езге оларда em 6ip урейлД ой болматан. \"Ел ymiH, тутан ж ер ушш елмегенде, не ушш елем1з?\" деген кдеиетп утым тана оларды осындай адам нантысыз батырлыкдд бел будыртан. Орбулакдыц бул енегей —урпак,умытпайтын аса кдеиетп енеге. Елу мыц крлдыц бетш жет( жуз жауынгер era марте кдйтарып, жаудыц он-он 6ip мыцын кдлртаннан кешнп 281

Ъвксутт Н‘ фкеке-уяы_______________________ жагдайды Кдзыбек бек былай ацрартады: \"Бэлюм, ендд арттан ж иы рма уш мьщ крлмен Алшын Эл^мулы Жалацтес батыр келмегенде, кдзак,тар ж ещ лт кдлар да едГ (сонда, 201-бет). Бул сезддч астарында кеп сыр жатыр. Ce6e6i елу мьщньщ аты елу мьщ. Кеп кештпн кггемей крймайды. CoFbic e-rin жаткдн жер тар кезец, кэзак,ушш ете оцтайлы ж ер болтанмен, тау шпнен айналма жолды тауып эту, шындьпында, уакдгпъщ рана шаруасы. Буран кдраганда, Ж алацтес батырдыц бул сорыскд дер кез1нде жетш yArepyi — iiieiuyiui жагдай. OFaH ешим дауласа крймас. Ал енддп басы ашык, емес 6ip жардай: Жалацтес бул сорыскд тек улгерш кдна крйран ба элде сорыскд араласкдн ба? Бул жайында орыс, казак, мацгул деректер1 нак^ы епггеце айтпайды. Б1рак, муны кдзак,тыц ауызша тарихы тары толыкдырады. Орбулак, Белжайлаудыц батысында. Оныц ш ыры сы — ею таудыц ортасын алып жаткдн алып астаудай жазык, Ол жазык,Аякраз деген жерге келгенде туйыкталяды. Сол арадан Белдщ суы тисе оцтустпске бурылып 1леге карай кулдырайды. Ал Белжайлаудьщ ш ы ры сы жота-жоталарра уласып, Kimi ©сек, Улкен ©сек езендерш к е с т еткен соц, кдйтадан жазык, тепсец Сартау жайлауына уласады. Осы Сартау жайлауынын, теркпте батыс жак, желкесшде ©сек езеш мен Сартау суынын, крсылып жаткдн сатасы бар. Сол ею судыч ортасында оцгустйстен солтустиске карай созылып жаткан бшк кдалта жота бар. Оны журт Кдшаманыц асуы дейдд. Ертедеп 6ip жылдары калмак, крлын казак, крлы куып келш осы арата камайды. Кдрацгы тусш кеткенджтен, казак, пен калмак. крлы дамылдайды. Туйыкдса камалтан калмакдыц шытып кетер жолы жок,екенш казакуар жакры быген. BipaK, epreci буюл калмакдъщ ушты-куйл1 жок, боп кеткешн 6ipaic, кередд. Сейтсе, кдлмак,тар тун1 бойы кдлр жотаныц жартасын кашап жалгызаяк, жол ашады да, тан ата сол кашап салган жол аркдллы кдшып кетедь Ол асу годам 6epi Кдшама аталтан екен. Бул — ата-бабамыздан калган, ауызша тараган эщтме. Тутан ж ер тарихына 282

кртысты айтылрандык,тан, журт жадында сакуалып крлган. Оныц ус-пне, асудакы тастардьщ крлмен кршалганы куш бупнге дешн туркдшан кершш туррандьщган, ешым бул эцпмеге куман келпрмейдь Орбулак, eijipi — ежелден крзак, пен крлмак,кдк,ты ры сы жш болып турран егцр. 1643- ж ы л ры э й п л ! Орбулак, шайкрсыныц, 1653-жылы Сесеннщ улы Крлдама (крзак,тар Кдлдан дей салады — Б.Н.) Салкрм Ж эцпрмен жекпе-жекке ш ы ры п , Ж эцпр опат болатын сорыстьщ да осы арада aryi, Ж эцпрдщ эуелде Уйгентастыц бел1, кейш Белжайлау аталган сол мекенге жерлену1 де бул айткрнымызра толык, дэлел бола алады. Алайда крзак, крлыныц кдлмак,тарды кртгы тык,сырып, оларды туйыкдр крмап кдгрып ж1бере жаздаран кез1, сез жок, тарихта 6ip- ак, рет болган окцра. Егер жергШ кт1 батырлардыц крлмакцен сорысы осында уласкрн болса, онда ж ергш кп адамдар оран кртыскрн ез бабаларыньщ атьш крсак,тап, \"Бул арада ЕлтшдД бабамыз крлмак,тарды крмапты\" немесе \"Узынмурт ¥зак, батыр крмапты\" деген болар едд, Ал олай айтылмаган ce6e6i, бул coFbic крлмак,тар мен жергшк-п крзак,тардыц гана кдк,ты ры сы емес, бугал крзак,батырлары кртыскрн улкен сорыс болу керек. Ал ондай coFbic, сез жок, Орбулак, шайкрсы. Орбулак, пен Кршаманыц арасы шамамен 60-65 шакрфымдай. Ал ендд Кршаманыц Орбулак, шайкрсына крндай кртысы болуы мумган? Кршама асуымен крлмакуардыц кршып кутылуы пкелей Жалацтес батьфдьщ оларды екшелей кууьша кртысты деп ойлаймын. Тобылэскербасы Куракиннщ жазбасында: \"Дэл сол кезде сол урыскр Ж эцпр султанка кемекке Жалацтес келед1, ал онымен 6 ip re 20 мыц жауынгер болады. крнтайшы ол жауынгерлерд1 керген соц, кешн шегшерд, ал Жэцпрдщ крлга тускен адамдарьш ол, Крнтайшы, езшен 6ipre алып кетедь\" —делшген (\"Орбулак, шайкрсы\", 2003. 209-бет). Алайда Крнтайшыныц крлай шепнгеш, крй жолмен шегшгет Куракиннщ жазбасында айтылмайды, ce6e6i оны оган мэл1мет 6epymi Ильиншц e3i де бымейдь Оны бьлетшдер — тек к,ана сол араныц ж е р гш к п гургындары. Ал олар Кршаманыц крлай жол болганын ecrrepiHe сак,тап, ез урпак,тарына айтып отырран. Б1здщ 283

Шсутан Пфке/х-ши_____________________ ойымызша, кемекке келе жаткдн крлды керш Крнтайшы шегшген соц, оны Жалацтвс крлы кутан. Туткындарын тастай кршпатанына Караганда, Батыр крлы сотыса отырып шегшсе керек. Олар, менщше, сол туткдондарын бермеу ушш де сотыскдн болу керек. ©йткет кдзакц-ардан оцбай жещлген Батырдьщ ел-журты алдында езш e3i акуайтын жалтыз ici де сол кеп туткдш алып кдйтуы тана едь Крлмактарды куа сотыскдн Ж алащвс крлы оларды ©сек е зет н е экеп тыкрыртанда, кдрацты т у ст кетт, ею жак, сол арада тац атуын кутсе керек-Ti. BepeKeci кдшкдн кдлмакз'ар Жалацтестщ дацкдшан да, тын, эскершен де кдймытып, тугелдей кырылып кету! мумкш ертецп сотыстан кдлайда кщнып кутылуга жанталаскдн. Акырында кдшап жол ашып кршкдн. Батыр крнтайшыньщ: \"Он 6ip мыц бес жуз адамымнан айрылдым, ендД болмаса 6epiMi3 кдфылатын едис\", —деушщ сыры да осында болуы керек (Кдзыбек бек ютэбь 201-бет). Ел есшде сак,талтан Кдшамата кдтысты эцпме осы ок^гадан туган демеске тйгп кдйла жок,. Ел аузындаты осы ец пм еге суйен1п, маркум Турсынтазы Элпешсов алташ рет \"Жас Алаштьщ\" бетшде осы тюрдд айткдн едь Мен сотан толык, крсылам. Ce6e6i осылай дегенде тана Орбулак, шайкдсыныц бас-аяты анык, ацгарылады. Орбулак, ж ещ а — кдзак,тьщ тажап бауырмалдыгыньщ жем1с1. К,азыбек бек аталмыш ютэб1нде осы сотыскд басшылык, ж асатан Салк,ам Ж вцп рдщ кдтарында Шапырашты Кдрасай, Артын Атынтай, Алшын Жиенбет, Дулат Жакрыгул, Криды Сарбукд, Найман Кексерек, Суан Елтшдд, Артын Токдн баласы Крмпай болтанын жазады. К е ш н п зерттеул ер кдзак, к,олыныц ш ш д е Дулат Сырымбет, Найман Бедес жэне Суан ¥зак, батырдьщ да болтаньш дэлелдейдь Булардыц 1шшде эйгш Жиенбет жыраута айрыкща ток,талуга тура келедь Ж ы рауды ц e M ip i мен шытармашылытын арнайы зерттеген талым Хантали Суйшшелиев: “Ж иенбеттщ ем1р сурген кез1 XVII- тасырдьщ еюнini жартысы, EciM ханньщ тусы. Kiiui жуз, Он ею ата Байулыньщ 6ip атасынан... Ж иенбет— кез!нде 284

_____________________________ Ш ф ш i&efn EciM ханмен жагаласып еткен адам. EciM оны кдтты жазалап, туткдгндау амалын да кдрастырган\", — дейд1 (\"Кдзак, эдебиетшщ кдлыптасу кезечдерГ. Алматы. 1967. 95-бет). Оньщ EciM ханмен араз болганын мына елещ де дэлелдейдг \"Е цсегей б о й лы е р EciM, EciM, ceHi е а р т к е н EciA д е м е н щ к е ц е а м ... Кдйратым идиша кдйтса да, Муньща, ханым, шыдаман! Аркдга кдрай кеш ермш , Алашыма уран десермш, Ат куйрьнын кесермш\" (\"Б ес тасыр жырлдйлы\".1989. 52, 53-бет). EciM ханмен осылай араз бола турып, сол Ешмнщ баласы Ж эцпрмен 6ipre ез халкдг уинн ете K,ayinTi, ездершен 80 еседен астам кеп жаудьщ жолын кесуге атгануы —Жиенбетгщ халкдг ушш жанын кдпога кдшанда 33ip екенш керсететш ок^га. Мундай улп-енеге керсеткен батыр — айрыкдха батыр. Ондай батыр кдзак,тан баскдда болтан ба, жок, па — ол арасын бглмеймш. Жиенбетпн; apFbi тегш Кдзыбек бек Сушншэлиевше анык,тап айтпай, Алшын дей салады. вйткеш Ж епсу кэрияларыньщ жалпы Kinii жуздд Алшын, улы жуздд Уйсш дей салатын едет1 ежелден бар. Ал Ж иенбет жыраудыц ici — отансуйгшпжтщ api дара, api сирек yArici. \"Аркдга кдрай KemepMiH\", — дегешне кдраганда, ол сол кезде Кдрасай мен Арынтайдьщ кдсында журген болуы керек. Ханга деген ыза-кегш умытып, Орбулак, шайкдсына кдтысуы - оньщ халык, мудесш кдстерлеген кдЬармандыгы. Кдшкдсы, халык,тык, муде ушш кдшанда бас к,оса кететш кдзак, мэртпгш Орбулак. урпакдд ешпес улп етш KeTTi. Ол кез ушш ж ер T y6i саналатын Самаркдннан Алшын Ж алацтес батырдыц 23 мыц крлмен кемекке келу1 —кдзак,бауырмалдыгынын, мак,таныш ететш тендеа жок, KapiHici. Ал кдфгыз батырлары Кетен мен Табайдьщ бул сорыскд кдтысуы —ею елдщ бауырмалдыгы ежелден екенше тарихи дэлел. 285

Ъекситан Мф>!сеЬ-укм_______________________ TaFu 6ip тардататын тушн - тодалын Батыр донтайшыньщ кдй жерде, кдлай дуткдрып экеткеш жэне Ж вцпр адамдарыныц дай сорыста туткдшга алынуы. БЙДЩ ойымызша, дазадтарды тутдынра алган согыста Крнтайшы \"Kimi дэтынын\" да дугдфып экеткен. Ал онын, тодалын дазадтар дайда устаган? Оны, эрине, дыргыз жерше апарып ты ры п крйран ж од Оран себеп те жод Кдфрыздан кдйтар жолда да донтайшыньщ эйелш тырып устайтындай орынныц еш ылайыгы кершбейдь Сондыдтан муны да шеж1ре деректерш е суй ен т аныдтауымызра тура келедд. К,алмад долы э дегенде-ад Алатау жэне Тодмад дыррыздарына тшскенш орыс, крзад тарихшылары тугел жазады. Ал ол арата олар, эрине, -пкушакден тускен жок, жермен журш барды. Орыстьщ ею эскери дызметкер1 барран Кдра Айръфдагы крнтайшы ордасы Емал езеншщ адрарында болса, онда елу мьщ крл, сез жок, ол кезде Аркдс Ацкдйы, K93ip Жоцрар Кддпасы аталып кеткен тауеткелден етедд. Ол арамен еткен крл Акру мен Кдпалды баса eiin, Тодмадкд тетелеп 1леге дарай жол тартады. Бул арада жолдьщ ею нускдсы бар: 6 ipi кэз1рп Крралы ардылы, eK iH iiiiici Мукдлры аркдллы OTyi мумюн. Мен Крралы ардылы еткен болар деп шамалаймын. ©йткеш... Атты эскерге ец кереп шеп пен су. Ал шеп те, су да тек тау алкдбында мол болады, сондыдтан кдлыц эскер алдымен тау сагаларан жолды тандайды. Крралы жадтьщ me6i де пгуйпн, суы да мол, Кдпал жадган келе жатдан долга a p i крлайлы, 9pi жадынырак, Сонан сон,, Кдзыбек бек ютэбшде Ж эцп р мен Батьф долы алраш кддтырыскдн жер Лабас тауы деп аталады. Ж епсу жершде ею Лабас тауы бар екеш белгш : 6ip Лабас Текестщ басында, Райымбек ауданыньщ жершде; eKiHUiici Крралы мацында, С ар езек — Талдыдорран жолы бойындагы Алгабас ауылыньщ nibiFbic ж ад тусында. \"Алацсыз Лабастаты Д оцы з TayFa K ip in келе ж атдан далмадты Жэцг1р адамдары атып, кеп адамын елтардд\", - дейдд Кдзыбек бек (Сонда, 201-бет). Мундагы Доцызтау - 1ленщ сол жарындага тау. Шамамен Текес мацайында болу керек. 286

____________ ________________ ЯЛа^ш iSdefn K93ip солай аталатын таудыц кдй тау екенш еш и м бымейдд. Орбулацта еткен сопле ыцгайына кдрасак, Ж эцп р крлы Текес ж а к ^ бармаган. Ж ане оньщ аз крлмен елу мьщ кдлмакды артынан куып барьш, ашык, шайкде i3Aeyi сенд1рмейд1 де. Оныц у с т т е , бул арадары шайкдеты Кдзыбек бек Орбулак, шайкдсымен шатастырып жазран. Оныц ce6e6i, атасы Матайдыц шеж!ресшен не e 3 i кдте жазып алган, не кейй ш л ер езш ен к,ате кепйрген. Эйткенмен, окцга мен жол ыцрайына Караганда, Кдзыбек бектщ айтып отырраны Кргалы жацтагы Лабас екеш ацрарылады. Кдлай болганда да, осы Лабас мацында Kim iripiM 6 ip шайкдетыц болтаны анык, болса керек. ©йткеш кдлмак, крлы буюл кдзак,жерш еш кдрсылыкрыз басып еттп, б1рден кдфгызга келш тшекеш акдллга сыя крймайды. Ж ене де Лабас аррдылы Алтьшемел, Крянквзге келш, одан ары 1леге туеin, одан етш Токдоак^ келмесе, кдлмак, крлы баекд кдй жолмен журедд? Осы niKipiMi3Ai куатгайтын тары 6 ip дерекке жугшешк. Орыс 3 e p T T eym ici П.П.Румянцев 1913-жылы С ,— Петербургте ш ы вд н \"Верненский уезд\" гатебшде: \"Ерте к езде К драсай руы K93ipri Акдтола обы лы сы ны ц тещрегшде eM ip сурген; эр1ден келе жаткдн эцг1ме бойынша, Кдрасайдыц б е й т Кекшетау уйезшщ Айыртау деген жершде. Кдрасайлар бул арадан Кдпал уйезшщ Жоцкд (орысшасы \"Джонке\" —Б.Н.) деген жерше кешш барран (Арасан ауылына жакдш жерде); осы соцры арадан Верный уйезше, ертеден 6 e p i отырран кэз1рп мекешне кешш келген: 6 ip нускд бойынша, Шапыраштыныц бул тобын Кдстекке улы жуздщ атакцы батыры Кдрасайдыц ypnaFbi (5-буыны) Кррам батыр алып келген; баекд нускд бойынша, Кррам осы жерде туран (Кррамныц моласы Отар пошта стансасыныц мацындагы Келкдмыс деген жерде)\", - дейдд (\"Уезды Джетысу\" Алматы. 2000. 213- бет). Ал Кдзыбек бек Кдрасай батыр жайында: \"Сондыкуан езшщ кднды кейлек досты Арынтай батыр ел1не крные аударып, 6 ip жылдай турып, хижраныц 1049- доцыз жылы (1671 — Б.Н.) тамыз айында дуниеден етп. 287

Ъексушит ftyfnlceke-wiM_____________________ Суйеп Аркэда, Айыртау деген жерге крйылды. Келеа жылы асын бердд. Одан 6 ip жылдан сон, Кдрасай урпагы 1ленщ оц жагасындагы Матай тещрепне— атакрнысы Алтынелплге кэйта ауып келдД\", —дейдд (сонда, 208-бет). Бутан Караганда, Кдрасай мен Атынтай 6 ip-6ipiH бала кезшен бглетш Аркэда ескен достар болып iныряли Q p i Орбулак, шайкдсы болтан уакдггга шапыраштылардын, Акру, Кдпал, Алтынемел, Крянкез мацын жайлаганы рас. ©йткеш Алтынемелдщ батысындагы Матай тауы — Кдзыбек бектщ \"Ата шеж1рет\" жазып кэлдыртан атасы Матайдыц атымен аталган. Олай болса, Кдрасай мен Атынтай крнтайшыныц токэлын сол шапыраштылардьщ ауылында устаматанда, кдйда устайды? Ал солай болтан болса, Батыр крнтайшы алдымен жолында жаткдн шапыраштыларды шаппаганда, юмдд шабады? Ал азгантай шапыраштылар, кднша батыр болса да, елу мыц кдлмакдэ кдлай кэрсы турады? Крнтайшынын, токэлын крргап Кэрасай, Агынтайлар кэнта боккенше, оны ауылта тастап, ездер1 крл жинауга K ipicneft ме? Балкш, Лабас тауыныц мацында, сол кезде Доцызтау аталган жерде KiiuiripiM кэк,тытыс болтан да шытар, кдзак, крлы азьпрган жещлген де шытар, \"жещлдцс\" дегендд айткдгсы келмейпн казак, оны жасырган да шытар, эйтеу1р, ол жагын 6 i3 re жетюзуип жок, BipaK, Батыр крнтайшы \"киш кэтынын\" дел осы кезде, осы жолда куткэрып алтан шытар деуМз жэне 6 ip a 3 кэзак,ты сол согыста туткдшдаган да болар AeyiMi3 орынды сеюдад жене ж еш де солай тэр1здд. Ендш 6ip енегел1 жэйт, eKi таудыц арасын кесе- келденец алып жаткэн ею шакдгрымнан асатын окдананы сол жет! жуз жауынгер ездер1 кэзтан ба элде оларга жергшктт кэзактар кемектескен бе? Б1зд1д ойымызша, батырлар бес кэруын асынып келгенмен, жер кэзатын кэру экелмеген. ©йткеш олар о баста ор кэзамыз деп жоспарламаган гой. Оныц устше, ор кэзып титык,таган ерл ерд щ ж аута к,арсы шытуы да кдындамай ма? Сондык,тан окдананы кдзуга сол араныд халкдл жаппай жумылтан шытар деп жорамалдаймын. Орбулак, шайкдсыньщ жалпыхалык,тык, мэнш бул жатдай арпыра 288

туседд деп ойлаймын. © йткеш туран жерд1 кдрраура жауынгерлер рана емес, кдра халык,та жаппай кдтыскдн. Ал ендд кдзак,тар бул орды кдндай курал-сайманмен кдзран? Тарих ры л ы м ы н ы ц докторы Нэбижан Мукдметханулыньщ: \"Ежелп уйандерде тем1рден, мыс пен крладан ецбек куралдары, турмыс жене табыну затгары, балталар мен шоттар, орак,тар мен пышак,тар, K inixeHe мехраптар мен шырагдан, кднжарлар мен жебелердщ уштары жене сэнддк заттар — бглезштер, сырралар мен сакдналар жасалган\", — деуше суйенсек (\"Кдзак, тарихыньщ езект! мэселелерГ. Павлодар. 2010. 33-бет), онда, бул орды к,азура н еп зш ен к,айла-шот пайдаланылган nibiF ap деп жорамалдаранымыз жен сенк1лд1. © йткеш ол к езде кетпен мен к урек тщ к,аншалык,ты кдлданранын анык,тайтын д ерек таба алмадык, Орыс, кдзак, деректер1 бул c o F b ic x a к,азак,тардьщ мылтык, пайдаланганын б!рауыздан айтады. Окданада жаткдн жауынгерлер мылтык, пайдаланса, Жэцпрддц ез1 бастаган атты жауынгерлер, арине, кдзак,тьщ ежелп бес кдруы — найза, садак, кылыш, шокдар, айбалтасын да кдлданран болу керек. Баскд да кдрудыц болган- болмаганын тек кдзба тексерю кдна анык,тар. BipaK, сол coFbicTa мылтыкды кдзакдар юмнен, кдйдан алган? Сез жок, менщше, орыстардан алган. Олар кдзакдд от кдруын мына жак,тан 6epin отырса, ана жак,тан eKi эскери кдом епш ст ж1берш, кдлмактарра да сый-сыяпат жасап oibipFaH . Демек, 6 ip крлымен кдзак,ты, еюнпи крлымен кдлмак,ты крлдап, eKi кешпендд мемлекетп 6ip-6ipiM eH шагыстырран да отырран. Бул, эрине, саясатгьщ eH ereci. Кез1р де кещлде устайтын, кенермейтш енеге. Алайда 1643-жылы к,алмак,к,а кдрсы \"от к,ару\" пайдаланран кдзак, 1723-ж ы л ры \"Ак,табан шубырындыда\" неге крлына мылтык, устамай, тек ежелп бес кдруымен сорыскдн? Арадагы 80 жыл кдзак,ты еш уугер^етпеген бе? Муны тарнхшылар мукдят тексеру1 кджет деп ойлаймын. Орбулак, шайкдсында кдлмак,тар он мыц адамынан 289

Ъвксщтан НфкеЬ-уяы____________________ _ айрылды дегенд( орыс дерек'1-epi айтса, Кдзыбек бек: \"Он 6ip мьщ бес жуз адамымнан айрылдым, ендД болмаса 6api№3 кдфылатьш еддк\", — деп, Батыр крнтайшыныц 03i мойындаганын айтады (сонда, 201-бет). Ал кдзакдардан к,анша uibiFbiH болтаный орыстар да. к,азак,тар мен кдлмак,тар да айтпайды. Тек ¥зынмурт ¥зак, батырдыц осы co F bicra жаралаетаны шеж!реде тана сак,талтан. Сокан кцраганда, атак,ты батырлардын, 6ipAe-6ipi ш ет т болматан сеюлдд. Олай болса, бул шайкдс — шыгынсыз сотые журпзе бтлудщ аса шебер улпсь TaFbi 6ip Орбулацкд кдтысты айтатын нэрсе, кэз1рп кдзакуыц 6ip белгш жазушысы бул сотые кдортыз жершде ет к ен болу к е р е к десе, eKiHniici барып керд1м, Белжайлауда ешкдндай кдзылтан ордьщ i3i жоцдеп кесш айтады. Алайда екеу1 де ею шацырымнан асатын ордьщ съ\\емш кермей, б1лмей, зертгемей айтады. Менщше, ез халк^щныц тарихына ейтш атусп niKip айту енегел1 ic емес. Орбулак, сеюлдд енегел1 жещетен б1рауыздылык,тыц улпеш 6i3 де, келешек урпак, та ала б1лгетм1з абзал. Осындай енегел1 окцтаныц K yeci мен дэлел1 болтан кдеиетэт ж ерде OMip cypin ж аткдн халык, батыр бабалардьщ ерлн-i мен 6ipA iri урпатымызта мэщ! улп болып, осы тещректен Орбулак, ауданы курылса деген арманмен OMip c y p in жатыр. Оны осы араньщ кдзаты тана емес, уйгыры мен орысы да, Kopici мен дуцгеш де — 6opi кутуде. Жакрылык^ы кугу де жакры онеге! \"Егемен Крзакртан\", 23.07.2011-жил. РАЙЫМБЕК БАТЫРДЫЦ CEPIKTEPI \"Ак,табан шубырынды, Алкдкел сулама\" сорысыныц соцты жылдарында Жетгсу елкесшщ шырыс ещр1нде азаттык, KypeciH аякдатан адам —Райымбек батыр. Оныц атасы — Ацыракдй шайкдсында жекпе-жекке шыгып жендске жеткен эйгш Хангелдд батыр, экеа —Туке, анасы — Айтолы. Оныц ерлж улпеш кдзак, тарихында езше дешн де, кешн де кдйталатан адам болтан емес. Аты албан 290

тайпасыныц уранына айналу сыры да оныц осы ерекшелтне байланысгы. Кдзак,тарихына ой сап кдрасак, Абылай мен Райымбек кдна ез атын e3i урандап жауга шапкдн екен. 1921-жылдан бастап Райымбек жайында дерек жинаган К,абылбек Сауранбаевтыц \"Райы мбек батырдыц шайкдстары\" атты крлжазбасы — кейб1р кемшшкгерше царамастан, Райымбектану мймшщ H eri3i саналуга татыйтын ецбек. Ол цолжазба жазушы Телен Кдупынбайулыныц \"Бес томдык,шыгармалар жинагыныц\" 2-томында жарияланды (Алматы, 2008. 104-бет пен 167- беттщ арасы). К, Сауранбаев 1899-жылы туып, 1982-жылы не 1983-жылы кдйтыс болтан кершедд. О Kici Райымбек жайында жакры б1лед1-ау деген отыз шак,ты адаммен жолыгып, жогарыда аталган ецбегш солардыц айтуы бойынша кррытындылаган. Bip кемш ш п — гамнщ не айткднын жеке-жеке дараламай, 6apiHiH, айткднынан ортак,пшрд1 гана туй1ндеген. Оньщ 1922-жылы Райымбек батырдыц ез урпагы 105 жастагы Нартулы Кдшаганмен, 1924-жылы Суан Сатай батырдыц ypnaFbi 115 жастагы Кезецкдраулы Эдглбекпен кездесу1 айрыкдпа багалы. © йткет eKeyi де аталарыныц ерл1пн ел аузынан емес, ез экелершен жене агайын-туыстарынан бала кутнен еспп ескен. Сондыцтан бул жагдай К,абылбек агамыздыц деректерше сешм1м1зд1 артгыра туседд, Кдбылбек ак,сакдлдыц жинаган дерепне кдраганда, Райымбек'п \"Туганнан же-п жасына дейш атасы Хангелдд баулыпты\". Сол жаск,а келген1нде ж алайы р Орак, батырдыц тукцмынан тарайтын нагашысы, жш т болганда жиен1м MiHciH деп, 6ip кек тай; асынсын деп, садак, айбалта, кд>1лыш, найза, кдлкдн, сауьгг, болат семсер экелщ, атасы Хангедддге тапсырыпты. Cipe, жиенше беруге тию кдлрык, шубар тайыныц отеу1 болса керек. Кек тайына Кекойнак, деген атты Райымбекттц ез1 крйыпты. Атын ceKipTin, cyFa жузддрш, жаткдлзып-тургызып уйреткен1не Караганда, Райымбек бала кезшен жылдам, кдшылына кез 1леспейт1н шапшац, ете епт1, эскери еддстердд жак,сы мецгерген эбжгл бала боп ескен. Оныц жастайынан эскери ойындарга кумарлыгы б1реулерд1 шошытса, б1реулердд суйс1нткен. \"Мына согысу жолында жиырма бес жылдай болды\", — деген К,.Сауранбайулыныц 291

Ъексутан НфкеЬ-шм тужырымымен кел1ссек, Же-псудьщ шырысын жаудан тазалауушш, Райымбек 15 жасынан 40-кд келгенше, 1745- жылдан 1770-жылра д е т и сорыскдн (сонда, 158-бет). Райымбектщ алгаш ел аузына iAiryi жасы 15-тен асып, 16-Fa толмаран кез1нде. 1745-жылы кектемде Наурызбай батыр бастаган улы жуз крлы Кдркдрада кдлмак, эскерш карата жецген соц, кдзак, жауынгершщ 6ip тобы, шпнде Хангелдд де бар, сен, жур1п кеткенджтен, 1лешц 04 жагалауына ете алмай бегелш кдлады. Ce6e6i сен, coFbin, атгы жузддрмейдд жэне атгьщ успндеп адаюта да кдуигп болады. Атасыныц кдсында жур!п согысуды ежелден армандап ескен жаужурек ул ез1 жылкдлда жургенде атганып кеткен атасын дэл сол кезде 1ленщ жарасында куып жетедд. Бала жардайды естш бш-ен соц, 1ленщ 6epri бетшен арры бетше жететшдей етш кдмысты будырады да, 6ip шетш берп беттеп арашкд байлап, екшнп шетш су бетшен арры бетке Кекойнакден суйреп етед1 де, ол жарын да мыцтап бекпта кдйтады. Ендд кешкен сец су беттмен акдай, кдмыскд сузш п тоцтайды да, б1рте-б1рте 6ipiHe-6ipi жабысып кдлыцдай бередд. Сейтш тац аткднша 6ip-6ipiHe KipiKKeH сец cipecin, б1рнеше атты Kici ете шьтатындай муз Kenip больш кдтып кэлады. Ондай еткелдд кузер деп атайды екен. Он бес ж асар баланыц бул тапкдлрлыры кдзак, жауынгерлерш кдтты тацралдырады. Bepi сол арада оныц аты-женш сурап, Хангелдд батырдыц немереа екешн б1ледд (сонда, 112 -бет). Осы арада аса мэн беретш 6 ip жардай бар: атасын 1леде куып жеткенмен, Райымбект1 Хангелдд 6epi6ip ертпейдд, ел imiHAe кдлдырып кетедд. Неге? Эдей1леп артынан куып жеткен жаужурек немере ел шпнде кдлуга кдлайша кене крйды? Оран, менщше, 6 ip рана жауап бар: акдллды бала атасыныц айткднын кдпысыз тус1нген болу керек. Ал атасы не деу1 мумкш? \"Жиырма жылдан астам уакдлт кдызымызды куц, улымызды кул еткен цалмак, атамекешм1зден эл1 кеткен жок, Мен жау эскерш куалап жауьшгерлермен 6ipre кет1п барам. Сен де мешмен 6ipre кетсец, ез жер1м1зде кд>1зымыз куц, улымыз кул боп эл1 жау крльшда кдла бермей ме? Ел iiniHAeri езщ кдтарлы ер ж тттердд жина! Бэр1ц 6ip irin кдлмак,тарды туган жер1м1зден куыцдар!\" —деген шырар-аудеп шамалаймын. 292

Батыр немере одан баскд жец1л-желш уэжге ток,тай крймаса керек. Бала куншен езш баулыган атасын Райымбек бул жолы да тусш т тындаган сеюлдь Кдбылбек акракдлдыц жинаган дерегше кдраганда, ол кезде \"¥лы жузде жуз он батыр бар едд\". \"Осы батырлар бастап Райымбект1 бугшнен бастап крлбасшы етудд кдбылдады\" (сонда, 113-бет). Муны, менщше, ол кезде батыр кеп ед1, 6ipaK , 6api Райымбекп тандады деген магынада гана тусшген дурыс. Кдлмак, жаулап алган жерде OMip c y p in жаткдн крзак, ж ттгерш щ басьш 6ipiK-ripin жасак, куруы — Райымбек батырдыц нагыз бага жетпес кд1змет1. Райымбек — тайпа мен рудыц мудесшен бшк турган жэне бугалттршшпн жалны крзакуыц азатгыгына арнаган батыр. Кдзак, ел1, кдзак, жер1 деген бшк yFbiMFa гана бас иген. Оньщ ap6ip шайкдсы — кэлмак,тыц табаны таптаган кдзак, жер1 мен кдлмак, крлында азап шегш жаткдн бауырларын азат етуге гана арналган. Райымбек курган эскери жасак, —ел баскррып отырган ханньщ да, бидщ де буйрьпымен емес, тек Райымбектщ ез шеш1м1мен жэне эрю мнщ елсуйпш ниеэтмен бас кураган жасак,. Оныц эскери курамасына Ж еы су аймагыньщ ш ыш с ещрш жайлаган жалайыр, албан, суан, дулат, шанышкь1лы сияк,ты 6ipa3 кдзак, тайпасыньщ жас батырлары, T inri кэлмак,тьщ ез адамдары да б1р!ккен. Райымбек жасага ат-кел1кт1 ездер1 тауып мшш, кдру- жаракзы тек ездер1 жасап, ездер1 тауып кдруланган. Алгаш бас кураганда олар мшерге ат, устарга крру таппай да кцналган. Райымбек крлыньщ ец басты epi ец мацызды ерлш — 1ленщ сол жак, бетшде Тургеннен Сумбе мен Крлжаткд дешнп, оц жагында Алтынемел мен Кргалыдан Крргаскд дешнп ел1м1здщшыгыс шегарасын кдлмак,тардан тазартуы api сол шегараны олармен кел1се отырып белплеуь Бул, шындап келгенде, мемлекетпк мэн1 бар миссия. 1881- жылгы Пет1рбор KeAiciMi бойынша 1ленщ сол жагында Сумбе мен Крлжаткд, оц жагында Крргаскд дейш кдзаккр кдраган жер Райымбек бабамыз он сепзшип гасырда белплеген шегарамен б1рдей. Бул — оныц ерлш мен керегенддгшщ ец игш кп мурасы. Бурынгы ею уйездщ, 293

Ъексутпан Нфквкв-ты___________________ кэз!рп улкен-улкен бес ауданньщ жерш жаудан азат eryi — оньщ мэцп умытылмайтын ерлпт. Соншама ушан-тещз ерлж пен жещске крл жетюзген Райымбек батырдыц оц крлы саналган адамныц 6ipi — жузбасы жалайыр Бакдй батыр. Мык,тыбек деген бидщ баласы. Оньщ жасы Райымбектен 6ipa3 улкен болса керек. \"Кдзакртан\" ултгык, энциклопедиясында оньщ туган-елген жылы 1703-1802 деп керсеттлшть Оньщ дэлдтн б1лмеймш, б1рак,узак,жасаганы рас болса керек, себебД К,Сауранбаев ак,сакдлдыц жинаган деректер1нде ол Тереханньщ кдмалын алган кездеп жаракдтгыц зардабынан Райымбек кдйтыс боларда оны уйден кетерш шыгарып, уйге кетерш гарпзген адамньщ 6ipi болтан кершедь Кдзак, ондай сыйластыкуы кднды кейлек достар деп баталатан. М екен Болысулы жинатан \"Райымбек батыр\" дастанында: \"Райымбек батыр кдзак, сарбаздарын ушке белдд. B ipiH ini Бакдй батырды Алатаудьщ оцтустж жатын тазалап шыгып, Шеладырдан табысуга уэде жасады\", — дейдд де, ол жаудан тазалатан жерлердд атап-атап жырта косады: — Бакдй батыр женелдд, Тургенд1 басып Асыта,.. Timy салып келедд, Сай-саланыц тасына... Кдшкдн кдлмак, соцынан Малый жиып тага алды, Далашыктыц жолынан. Кдлмак тынбай женелдд, ТаушЫктт саталап, Кдшып келед токтамай, Уш МеркенД жаталап... ©те шык,ты Бакдй да Кдркараны саталап. Токтамай кдлмак кдшыпты, Шубарталды бул басып, Шеладырдыц тауында Бакдй да кеп крсылды, Райымбекке уласып. (М .дуезов ат. Эджвин, 813-папка, 4-даптер). Мен бул елец жолдарында шындык,бар деп есептеймш. 294