Б. Нұржекеұлы. т10

___________________________УЩш iSdefn салды. Жалакашкэ Атанасты хан етп. Тешрлж, Keinipmire Арыс дегендд хан етп. Осылардьщ yineyi де Секер хаота багынысты. Ал мунан белек Жэркент, Кекталда Терехан деген бар, бул ез алдына ешкамге багынышты емес, если казак жерш иелене бастады, онысымен крймай, шабуылды крймады\", — дейдд Кдбылбек акракдл (сонда, 107-бет), Мше, осы жерлердд азат етуге, сол жердд баса-кектеп билеп алган барлык, кдлмак, ханымен болтан сотыскд Аралбай бастан-аяк, кдтыскдн. Райымбек крлбасшыньщ кдлмактармен coFbicy едда де айрыкдга болтан. Ол кдлмак,тардыц бар жатдайын алдын ала бшп отыру ушш, олардьщ шине жансыздарды жумсап отыртан. Ал сотысар кезде ез1 де, кдсына ерткен он шак,ты cepiri де кдлмакдт кшнш, кдлмакдпа кдру-жарак, асынып, жаудын, imiHe ез адамдары кусал араласып кететш болтан. Сейт1п кдлмак, тш н судай б1летш cepiri аркылы бэрш бшп, ец ceiri жатдайды кутедд екен. Сол сет келдд-ау деген кезде \"Райымбек! Райымбек!\" деп урандап шыта келедд екен. Оньщ сол бел п ан кутш, жакдлн мацайда тытылып туртан жауынгерлер оньщ сол дауысы шыкддн кезде олар да \"Райымбек! Райымбек!\" деп урандап тасадан шыта лап кояды екен. ©з шггершде де, сыртта да \"Райымбек!\" деп урандатан дауыстан eci шытып кдлмакд-ар сасып калганда, казак, жауынгерлер} жауды жайпап жзберетш болтан. Ол эддстщ мэн-жатдайын бгле алматан кдлмактар Райымбек жайында не турл1 коркынышты эцпме тудырып алып, кейш сол ез эцпмелершен ездер1 шошитын болтан. Сотысудьщ мундай журек жуткдн эддсш мен ез басым em6ip елдщ тарихынан окытан емесшн. Райымбектщ атын ацызта айналдырып журген - оньщ осындай ешюмге уксамайтын ержурек-пп. Ал Аралбай батыр — осындай ержурек замандасыныц касында кдйнатан сотыстьщ кдк ортасында журген кдЬарман серпстершщ 6ipi. Bi3Ai кьшнайтыны — оньщ ер л т н , батырлытын асырып айтып крямыз ба деп емес, кдйта соны осыншама уакьгг бойы зерттеп б1ле алматанымызта кдясылу. Бупнп 345

Ш сутан Н’ фквке-упы______________ ________ кэнф еренсиеш сол олкд>1лык,тыц орнын толтырудыц бастамасы рана деп б1лу керек. Егер тарихтьщ бетше тура кдрап сейлейтш болсак, Алтынемелден Кррраскд, Тургеннен Сумбеге дешнп 1ленщ е й бетшдеп ушы-к^лшрсыз аймакцы кдлмакц-ардан кдньш тепл тазарткдн Райымбек бастаган батырлар екенш, сол батырлардыц басшылык, курамында б1здщ Аралбай, Сатай, Белек сынды аталарымыз болтаный eAi кунге д еш н ылайык,ты багалай алмай келем1з. TinTi сол аталарымыздьщ тжелей урпакуары да олардьщ epAiri мен ерлжтершщ халыкгык, мемлекетпк мэн-марьшасы турмак, аты-жешн де шала-пула биьедй03ipre жуйеаз жиын етюзу мен ас 6epin, дура кдллудан аспай келем1з. Оньщ басты ce6e6i, менщше, олардьщ eM ipi мен ерлш н ез1м1здщ б1лмеу1м1зде жене б1лгешм1здд урпакдщ уйрету жолдарын 1здемеу1м1зде. BepiH атусп айтамыз, атусп бтрем1з. К^абылбек Сауранбайулыныц дерек кезшде: \"Дулат, шапырашты, ысты, ошак,тылар: \"Батырдыц кеп ецбеп сщген, алрашкды жас кезшдеп босаткдн жер1 едд\", — деп, оньщ суйепн Кдстекке апарып жерлеудд сурайды\",—деген сез бар (сонда, 164-бет). Ол сез — оньщ улт азаттык, куресш жас кезшен бастаранына куэ болатын сез. \"Сол кезде Райымбек он бесген аскдн кезь он алтыга толмаран\", — деген де соны куптайды. Ал мына: “¥лы жузде бул кезде кдрт батырлардьщ кепш ш п кдза болып, жас батырлар все бастаган кез1 едд. Осы уакдлт Райымбек батырдыц жаракдты оцалмауы салдарынан ауырлай бастады\", — деген сез (сонда, 162-бет) — бул сорыстыц узак,жылдарра созылтанын айгакуайтын сез. Б1з Райымбек батырды жене оньщ серпсгерш зерттеген кезде осы жагдайды кдтты есте устауымыз керек. Райымбек coFbicbi тез басталып, тез б1те крйган cofuc емес. Ол — узак, жылга жалраскдн, 6ip кдркындап, 6ip бесецдеп, кел1с1м мен кел1спеушшк алма-кезек орын алып отырган сорыс. Демек сорыс басталган кезде эл1 жас саналган 6ipa3 батыр оныц соцына таман кдрттар кдтарына крсылган. Он бес жастагы Райымбектщ 1леден ете алмай турган 346

крлды кузер жасап етюзш ж б ерепш 1745-жылдыц ерте KeKTeMi. Алматы мацында крл жыйып, эскер жасак,татан Райымбек сол кектемде Тургендеп Кррын ханды шабады. Ж азда К екпектеп С екер ханды талкдндайды да, KepTOFaftFa келш ток,тайды. Сол арадан Ж алагаштаfu AFaHac ханра, KeMipmi мен Тем1рлнсп билеп отырран Арыс xaHFa ез елпплерш аттандырады. Соньщ нетижесшде, ею жак, келмпмге келш, Шарын суыныц куншыгыс жаты кдлмаккэ, кунбатыс жаты кдзакдэ кдрайтын болады. Ал Атанаскд e3i билеп отырран кдзак, ж ерш ез ерюмен босатып 6epyiHe уш жыл мурсат беррледк Албан шеж1ресшде эйгш Ойрантебе шайкдсы 1747-жылы болды деп жазылганын ескерсек, бул кел1ом сол жылы жасалтан деу1м1з жен сияк,ты. Мундай келасшге ж ау ойсырай жещлгенде Fara кенед1 ю й . Кейш бул уш жылдык, мерз1м орындалмай, жетп жылга д ет и , ярн и 1754-жылга дешн созылады. Аралбайдьщ 1712-жылы туганы рас болса, ол сол жылы 42-ге келедд. Ал квдэык, ею жас деген 6ipeyre жас болганмен, 6ipeyre кдрттык, саналатын да жас. AFaHac берген уэдесш орындамаган соц, жетз жылдан кейш шайкдс тары кектемде басталып, акдлрында Аганас ханньщ басы шабылады. Содан кешн Райымбек к,олы айсыз тунде шабуылдап, Арыс ханныц да ойранын шыгарады. К,алмак, ханы зорга к,ашып кутылады. Райымбек те сол сорыстэ санынан жараланады, 6ipa3 cepiri кдза болады. Аралбай батыр ол согыстан аман шыга-ды. Акдф соцында ею жак, келкзмге келш, будан былай Сумбенщ шырыс жагы кдлмакда, батыс жаты кдзакдф кдрайтын болады. К,азак, ж ерш ен к,алмак,тардыц ез ерюмен кеншт кетуше бес жыл кешлддк мерз1м белпленедд. 1ленщ осылай сол жаты тазарраннан кейш Райымбек ыкыласын 1ленщоц жагъша аударады да, ол жакды барлап кдйтура Аманжол, Арыстан деген ею батырын жансыз ретзнде жумсайды. Кектал мен Жэркенттщ ортасындагы Турген TOFafl кдмалына беюнген Тереханныц жардайы тым мык,ты, тым сешмд1 ед ь Ал оны ц иел1гше Алтынемелден тартып, Крралы, Уйгентас жайлауы, Усек езеюнщ бойы тугел кдрайтын. С орыс непзшен тау-тасты, 347

Ъексушпт Нфкекв-wiu______________________ кдш-кия жерлерде ететш болрандык,тан, ол жак,тагы шайкдскд Райымбек e3i кдтысады жэне Белек, Бакдй бастаган жас батырларын жумсайды. Сатай, Ырыскелдд, Капай, Аралбай сеилдд карт батырларды кррганнын, езш шабуылдайтын кезге сак,тап, орталык,та кдлдырады. Ал \"Казахстан\" ¥лттык, энциклопедиясында Аралбай батыр 1752-жылы елген деп керсетшггп. Онда ол 40 жасында кдйтыс болып, Турген тогай согысына катыспаган болып птыгады. Ж ас батырлардын, шабуылынан каша-каша, ьныса- ыгыса KeAin, акдарында калмак, крлы Турген тогайдагы Тереханньщ 6epiK кдмалына келш беганедд. Оран шабуылдаган шайкаска казак, крлы тугел, оньщ imiHAe Сатай, Капай сегалдд карт батырлар да катысады. Киян- к еси шайкдс болады. Кдлмак,тар жещлш, Тереханньщ 63i зорра кашып кугылып, KppFacxa барып паналайды. Жардайынын, кдын екенш тусшген Терехан Райымбекп KeaiciMre шакырады. Казак,тьщ крлбасы оран кенбейдь Кдшас сержтерш ен осы согыста айрылганын айтып, солардьщ кегш кайтаррысы келетшш бгдлдредь Bipan, Tipi cepiicrepi apaFa тусш, акргры батырды KeAiciMre кенддредь Сол келкйм бойынша, Крррастьщ ш ыры с жаты болашакуа калмак,тарра, батыс жаты казак,тарга карайтын болып шеппледь РОмнщ казак, шпнде калып, гамнщ калмак,шпне кететшш Heri3iHeH эргам e3i быетш болады. Мэселен, К,абылбек ак,сак,алдьщ айтуында, сол к езд е к,арт батырлардьщ санатында болтан Капай батырра уш калмак, ез ергамен бауыр болып, казак, шпнде жалайырра спрп кетедь Осы Турген тогайдагы согыстан кешн еш жерде Аралбай мен Ы рыскелдшщ аттары аталмайды. Ол екеушен баска карт батырлар катарында болтан Сатайдьщ да, Капайдыц да атгары кешн аталып отырады. Турген тогайдары сорыс — Райымбектщ 03i катыскан ец сощ ы с оры сы . Батыр бул сорыста тары санынан катгы жараланады жэне ол жарасы еле-елгенше кулантаза жазылмаган. К,абылбек ак,сак,алдыц: \"Мына согысу жолында жиырма бес жылдай болды\", - деп жазганына 348

_____________________________fflafna iSdefri Караганда (сонда, 158-бет), Райымбек батыр баскдртан улт азаттык, сорыстьщ бас-аята жиырма бес жылта созылтан сеюлдь Сонда батыр 1745-жылы бастап, 1775-жылы аяцтады деп шамалаута болады, я т и он бес1нде аткд крнып, кдфык, бес1нде жараланып кдна амалсыз атган тускен. \"Осы уакд1т Райымбек батырдыц жаракдты оцалмауы салдарынан ауырлай бастады. Сонда Райымбек батыр жакдондагы атайьш, жолдастарьш шакцфтып алып: \"Мен кеп узамай дуниеден кдйгуыма тура болталы тур\", — деген дерексезге кдраганда (сонда, 162-бет), ол да Турген тогайдагы согыстан кешн, журт айтып жургендей, тым узак, жасамаган-ау, cipe. Султанбек Ешмухамбетов жинап курастырган, 1993- жылы \"Жалын\" баспасынан жарык, керген “Суан шеж1ре\" кп-эбшде Мьфзагелд1н1ц же-п баласын тарата келш, онын, Умбет деген баласынан Крцырбай, Келбай, Алыбай, Култай, Аралбай атгы бес ул туганы айтылады (98-бет). Оныц солай екенш 2000-жылы жарык, керген “Суан шеж1ре\" де растайды (204-бет). Б1рак,бул ею шеж1ре де Мырзагелдднщ бар баласын тараткднмен, Аралбай батырдьщ урпак,тарын таратпайды. © йткет оны ешюм б1лмейд1. Ал оньщ ce6e6i неде? Мен1н,ше, Умбет-Кебенек атамыздьщ бул баласынын, элдеб1р себеппен сырт жерде е с к е н д т н д е . Албан тайпасыныц шеж1рес1нде ертеде Алматы кдласынын, шыгыс жак, ipreciHAeri \"Юбилейный\" ауылын Албансай, оныц iubiFbiCbiHAaFbi Кецсайды Суансай деген екен. Райымбек сол Албансайда туыпты. Ал Райымбек батырдыц сешмд1 сер1гшщ 6ipi болтан жалайыр Бакдй батьфдыц крнысы Талгардыц желке тусы екен. Аралбай батырдыц жастык, шары осы екеу1н1ц ортасындагы Суансайда eTirrri. Бул сезге сенсек, уш батыр 6ip-6ipiH бала кундершен бшп ескен ауылдас, цоцсылас адамдар болып шырады. Сенбейш десец, ушеушщ кдлайша 6ipre coFbicbin, кдлайша кднды кейлек дос болганын т1птен тусше алмайсыц. Кдлай болганда да, Аралбай батырдыц Жэркент ец1р1нен тыс жерде ержеткеш рас болуы керек. 349

Ш сршн ______________________ Бул вщрдеп бауырларыньщ оны кеп уащлт бымей келуь ерл1пн еспмей журу1 содан да болса керек. Аралбай батырдыц eMipiH, ермпн быу, зертгеу жер бетчндеп суан урпаьын тугендеу секиуц тар урымныц шецберше сыймайды. Оньщ тардыры мен eMipi ен, с о ц т кдзак,-кдлмак, сорысьшьщ тарихына тткелей байланысты. Сондык,тан оньщ тардыры халкдомыздыц тарихына кдтысты. Ал халкдшьщ тэуелаз,лдг1 ушш жанын iyiFaH бабамызды курметгеу —бэр1м1здщ перзентпк парызымыз. Сол парызды втеуге 6ipiHuii кддам жасаран екем1з, \"1ске сэт\" деймш! 15.05.12. 21х. К.ОЦЫРАТ АЛАТАУ БАТЫР ТУРАЛЫ Е Ц БАСТЫ СЫ РЫ М - 0ЙЕЛДЕРД 1 ЖАК.СЫ KGPETIHIM ... — Бексу\\тан ара, ci3 шырармашылык, румырьщыздыц кеп белш н махаббат такдгрыбына арнадьщыз. TinTeH окдфмандарыцыз ci3Ai \"махаббат жыршысы\", кдзак,тыц М опассаны деп таниды. Дел осы тагрырыпта кдлам тартуыцыздьщ сыры неде? — Маган бул суракцы ете кеп кряды. Жауап бере-бере ез1мдд ез м кдйталай бастагалы кдшан. Журналисттер сурак, беруш крймайды, мен жауап беругмдд крймаймын. Ток, етерш айткэнда, оньщ ен, басты сыры — менщ эйелдердд жакры керетппмде. Махаббат такдгрыбы деген ейелдерге тпселей кдтысты. Эйел — эдемшктщ бейнелемесь Эйгш сурепш Пикассоны ep6ip атакды суретш салуга белгш 6ip эдем! вйел шабыттандырып отырган. Нэзжтж, сез^ггалдык, инабаттылык, еркелж, сымбатгылык, суйюм- д1лж, биязылык, сеюлдд, тары толып жаткдн ражап ерек- ш елж тер н еп зш ен эйелге тэн. Сондай-ак, айярлык, крглымсу, келпрсу, емексггу, есектеу, айдап салу, алдап салу, пацдык, сеилдд шеберлжтер де ейелге тэн. Ыстыры кдншалык, к у п т болса, суыры да соншалык, сумдык, жаратылыс крй. Оньщ сырын 6L\\y, мшез-кулкрш зерттеу 350

ешкдшан бппейдь ешгам тауыса алмайды. Ондай таусылмайтын кендд, ушыгына жете алмайтын купиясы кеп нэрсеш жазушы жазбаганда, гам жазады? Юмде болса, мэщт такд>1рыпкд турен салуы тшс крй. Мен де сейтш журген жазушымын. —Ага, с1здщ туындыларьщызда ейел мен ер мэселеа кец крзталады? Эйел адамньщ кегрл кушн, жан сез1мш эйелден артык, суреттемесещз, кем туспейсаз. Купия болмаса, айтьщызшы муньщ сыры неде? — Оныц сырын эйелдердщ мшез-кулкдмн, кукм мен суйуш, куил-арльны мен кдтыгезддгш — бэрш айрыкдна унатып, айрыкдна багалап журеттндцтмде. Эйел сырын e3i сенген адамга тана ашады. Ал эйелдщ сырын бьлу гамге де болса оцай дуние емес. Сондьщган OFaHбойындары барьщ мен бшмщад арнау керек. Сонда FaHa 6ip нэтиже болады. — Ара, 1966-жылы \"Кунел1 махаббат\" (\"Кшал1 махаббат\" деп езгертглш шыкдсдн) повесш жарыкдра шыгармакдсд ниетгенгенде c i3 re алгаш крл ушын берген Мукдрали Мак,атаев болатын. О л K iciM eH кдндай кдтынасыцыз бар едд? — ''Кунэл1 махаббатгы\" “Жулдыз\" журналына экелгенге детан ешкдндай кдтынасым болтан жок, 1966-жылы алрашкдл повеомдд журналга экелддм де, Мукдралимен жолык,тым. Ол Kici окдяды да, унатты. Содан екеум1з 6ipa3 уакдгг хат жазысып турдык, Повес1м 1968-жылы кдлскдрып жарык, кердд. Оран Мукддньщ агалык, кдмкррльны себеп болды. Хамза Есжанов деген арамызга окдггып, ол raci макд-ап n irap жазып, содан кетан рана баспа бетш керд!. Ол заманда едебиетке деген талап та кдшн едд, есесше курмет те жакры болушы едд. Мукщмен мен оле-елгенше сыйласып егпм. Ауылда жургешмде 6 ip рет утане келш крндым да. Мукдрали атындары сыйлык, алранымды ез басым ырым етш багалаймын. Ол юсшщ: \"Осы кдлпьщнан езгермегенщдд кдлаймын\", — деген етшшп бар едд, унем1 соны орындауга тырысып журемш. BipaK, унем1 ауылдьщ кдрапайым баласы болып, унем1 адал болып журу кдзын екен. Сонда да бой бермей келе жаткдн сиякдымын. — Бексултан aFa, С1здщ шырармашылырыцызды кдламдастарьщыздьщ арасында шыцдап мойындаткдн 351

Ъ екст т ан Н’ ф к е к в -ш и ____________________________ туындыцыз \"Кугумен кешкен румыр\", \"Bip еюнш, 6ip ушт\" романдары, дуниеге кдлай келдд? — \"Кугумен кешкен румыр\" романым - непзшен атам Ешмуханбетгщ айтып отырран эцпмелершщ эсершен туган шытарма. Бас кегапкерш ©пке — Этисе батыр мен Эсет акдлнньщ крсынды тардыры. Атам езшщ ею баласына жергшкп батырлар Этисе мен Нуржекенщ атын крйран. ©з eKeci Турранды орыс acxepi жуйрис атына бола жайлауда атьш кеткендистен, куйеуше ара тускен uieiiieci ©скелецдД мылтьщгьщ дум1мен урып жыкдсэндыкд-ан, о юсшщ шннде куйж боп кдткдн кеп де вле-елгенше ез1мен 6ipre кеткен болуы керек. Маган соныц бэрш ж т айтушы едд, 6api болмаса да б1разы есшде кдлсын деп айткдн болар, арэ. Райымбек батыр, OFaHерген Сатай, Белек батырлар туралы ай таты н. Бул кунде умыт болтан, 6ipaK, кезш де Кулмамбетпен айтыскдн Жамбылдыц кдсында журген Суан Шаншар акрш туралы да айтушы едь \"Оны керддм, есек мшш журетш\", — дегеш ес1мде. Мен оньщ бэрш баланьщ кулагымен тыцдадым да, еомде кдлрандарын ез ойыммен крйта кррыттым. Кдйныкештщ бейнетеп етш алган шешем1здд 1955-жылы Кдятайдары кдзак,тар етш келгенде керддм. Айтса айткдндай, эдем1 Kici екен. Ал “Bip еюшш, 6ip умй\" романы —ез керген-быгешм мен бастан кешкешмдд кррыткдн шыгарма. Бозбаланы курт есейтетш нэрсе — махаббат ce3iMi. Аса куигп сез1м адамды аса айрыкща куйте белейдд. Сол куйден адам баласы езшше ой туйедд, e3iimie niicip кдлыптастырады. Жакры керу мен жек керу —адам бойындагы ец куигп сез1мдер. Сол куигп сез1мдердщ ыкдалымен адамньщ ю сш п немесе mriri, адалдыры немесе арамдыгы, уяты мен уятсыздыгы кдлыптасады. Мше, осыран ез багамды беру ушш, \"Bip еюшш, 6ip умггп\" жаздым. кепБ13ДЩ ТАРИХ - 0Т1Р1Г1 ТАРИХ — Ата, с1здд ел \"Кунэлг махаббат\", \"Кугумен кешкен румыр\", \"Bip еюшш, 6ip умгг\" атты романдарыцыздан, ярни махаббат жайлы жазран туындыларыцыздан таныды. Неге тарихи шыгармаларра бет бурдыцыз? Шырарманьщ басты макраты не? 352

—Тарих — бар бш мнщ атасы. Ол тек шындык,ты унатады. Шынды™ жок,тарих бугш мак,талганмен, тубшде 6ip жердей шш шыгады. Б1здщ тарих — eiipiri кеп тарих. Ал eTipiKKe уйренген журтты одан бас тарттыру - кияметпн, - кдямеп. Орыс тарихында шындык,тан бурын саясат журдд, олардьщ ьщгайымен б1зде де солай болды. F.нд ! ж ек е ел болтан соц, е з тари хы м ы зды е з кезкдрасымызбен жазуымыз керек. Оган 6i3 дайын болмадык, ел1де тубегейм дайын емесгаз. Шьшдыкуан ropi 6i3re aAi eiipix ыцгайлырак, Ойткега 6i3 тарих деген ата — бабамызды тек дэрштеу деп тусшемз. Олардьщ сан жыл бойы дэрштеуге зэру. болтаны рас. Бфак, бэрш дэлелмен тана дар1птеу дурыс. Арты бабаларымыздан 6ip кдтелж кетпесе, 6ip кезде элемнщ Азия, Еуропа, Африка, Америка сыдылды курльщтарына тугел таратан бабаларымыз сол куатынан кдлай айрылып кдлды? Bi3 оган уц1лу ушш, eyeAi олардьщ сол куаткд кдлай ие болганын 6u\\yiMi3 керек. Ал бглуге езгеден бурын G3iMi3кедерп болып келем1з. Тарихкд мен ед ет кедадмдеп айта алмаймьш. Тек тарихи ютаптарды кь1зыта окдотандьщган кедгцм. Окыганыцды жуйеге салсад, белгш дэрежеде ой, nixip кдлыптасады. Сенщ окдианынды, одымаган адам езшщ ощямагандыгын керсетедь оган олай емесэтпн делелдегщ келедь Мен ecTin журш, тарихи такдфыпкд кдозытып KeiriM. Ocipece, ез1м баскдрып отырган \"Ж алын\" баспасынан К,азыбек бек Тауасарулыньщ \"Туп-тукдяннан ез1ме шейш\", ©тейбойдак, Тглеукдбылулыныц \"Шипагерл1к баян\", Нытмет Мьщжанньщ \"Кдзакзъщ кдгскдша тарихы\" ютаптарын, Шэкэр1мнщ, МэшЬур-Жусштщ шеж!релерш, \"Кдзак, тарихы\" деген орысша-кдзакдна терт то мдык, “Ж уз туцтыш\" атгы тарихи ею томдык, жинак, И. Бичуриннщ эйгш уш томдытын, кдггай жазбаларын жетйс бглетш Мырзахан Жакдитгьщ, Нэбижан Мухаметхановтьщ тарихи шыгармаларын, кене жазбаларды зертгеунп Т.Досановтьщ, Крйшытараньщ ецбектерш жарыкдэ шыгартаннан к етн менщ тарихкд бет бурмауыма кдкдт да болмай кдлды. Мэселен, Букдр жырау Абылай туралы былай дейдг \"Уйсш Теле бидщуйшде, Тундетуган уледщ, Оны да мен бглемш\". Нанбасацыз, \"Бес тасыр жырлайды\" жинатын кдрадыз. 353

Ъвксутан Ифкеке-ты_______________________ Ал Букдрдын; осы сезш кай тарихшы зерттеп, кай тарихшы шындьпъш аныкуап жатыр? Бэлесшен аулак,дейд1. ©йткеш оны айтса, тарих шындык,ушш емес, тайпа уппн шайкаскд айналып кетедд. Таты мысал, Алтьш адам Еспсген табылгалы кдшан. Соны сак,дэу1ршщ адамы, сак,жауынгер1деп айтып келешз. С оцры жылдары ашылран Крггай деректершде, Кдзыбек бектщ ютабына ушлсек, оньщ уйсш ханзадасы екенше еш кумэшщз кдлмайды. BipaK, уйсш десек, онда ол 6ip тайпаныц рана кундылыгы болып кетедд дейтш болуы керек, шыншыл ралымдар аузын шым-шым ашпайды. Одан да е ш к т ге тэн емес кдллып, сак, дей бергендд Tayip кередд. ©ftreyip, 6ip-6ipiHeH кызганып жаткдн дуние. Шыцгасхан Отырарды кдфатгы, жермен жексен етш ертедд деп келддк. Алайда Мухтар Кржаев деген ралым Отырарды Ш ыцрысханныц ертемегенш, Кдйырханды Отырарлыктардьщ о бастан-ак, унатпаранын, сондыкуан Шьщгысхан келгенде, 6ipa3 журпъщ OFaH ез epKiMeH 6epiAin кеткенш кдзба жумыстары аркд>1лы дэлелдеп шыкды гой. Bi3 сонда да баягы есю сарынмен, К,айырханды жак,тап, оны патриот кд>1л р ы м ы з келедь ©йткею eripiK те болса, соныц тербиелж мэш зор деп багалаймыз. Ацыракдй шайкдсына кдтыскдн, e3i сол согыста улы жуз крлын баскдрран Кдзыбек бектщ ол шайкдста бас крлбасшы Бегенбай болды дегенш мойындамай, Ацыракдй шайкдсын Эбыкдйыр баскарды деп тыкралаймыз. Райымбек батырдыц ушан-тещз epAiriH кен, таратып, талдап айта алмай, бар куппм1здд етгржпен айтысура жумсап келем13. 1705-жылы Хангелддден туран деп 6ipiMi3, 1730-жылы Тукеден туран деп еинш У з, оньщ epAiriH айтудьщ орнына имнен тутанын даура салдык, Ke3ipri кунде Алматы облысыньщ бес ауданы орналаскдн ушы-крыры жок, жердд калмактардан тазартып, тецдеса жок, азатгык, сорысын ашкдн, кдншама кдзакцъщ ул-кдлзьш куллыктан, кррльщган азат еткен бабамыздьщ шын ерлшн бупнп урпакдсасуйсштш айта алмай маскдра болып KeAeMi3. Осындай екшпптердщ ортасында журш, кдлайша мен тарихкд бет бурмайын, крлкрм?!Tinri кез алдымызда болтан тары 6ip алауыздырымызды айтайьш. Кез келген ултгык, ерекш ел ж ке умтылуды унатпайтын к,атыгез керес 354

________________ _____________________ f f l j f n a iSdejn заманында аты-женш Момышулы, Смаханулы, Кд1дырбекулы деп жаздырган уш агамыз болып едь Олар отызыншы жылдары Бекейханулы, Байтурсынулы, Дулатулы, Эуезулы, Мукднулы деген улы двстурд1 жалгастыррысы келген акдиуды жандар едь ©йткеш, солай жазылган аты-женшен сенщ кдзак, екенщ кдй ортада журсец де б!рден белгш болып турушы едд. ¥лтгык, бе-ri бар, улттык,дэстур1 бар едет eAi. Амал не, 6i3 сол ип дэстурд! де жалгасгыра алмадык, BipiMi3 ары тартгык, екшипм1з 6 e p i тарттык, акдфы берекесш шыгарып тындык, Мен осыныц бэрш шпме тушп шерменде болганша, солармен ашык, айтыскд шыкдднды тацдадым. АЛАТАУ БАТЫР - ECIM ХАННЫН, ХАС БАТЫРЫ, САРДАРЫ Курмангазыныц “Алатау”куш осы батырга арналган деген болжам шындыдкд ж ацын... — Орбулак, шайкдсын зертеп журш з. Панфилов ауданын Орбулак, ауданы деп езгерту туралы зиялылардьщ ашык, хаты не болды? —Ондай ашык, хат президентгщ атына да, сол кездеп облыс басшысыньщ атына да жазылды. Ауданньщ бушл журтшылыгы соган риза екенш бйуурш, эр ауылда жиын етгаздд. Ж ныш а кдтыскдн ap6ip адам жиын шепнмше ризашылыкден крлдарын крйды. Ауданньщ орысы да, кдзэры да, уйгыры мен Kepici де — 6api кдл к,ойран. Алматыдары зиялылар да Елбасына арнайы хат жолдады. Bip адам OFaHкдрсы емес, М етц ойымша, оган Президент те кдрсы емес. Тек уакдгггыц cari келмей турран сиякуы. Кутудем1з. Шешшп кдлатын nibiFap. — Осы Орбулак, шайкдсында ерлш керсеткен батырлардыц 6ipi Алатау батыр туралы 6ipa3 ойлар айтып журшз. Соныц 6ipi Курмангазыныц Алатау куш Ед)л бойында ерен ерлж керсеткен осы батырга арналган болуы керек деген болжамыцызды таратып айтсацыз. — Алатау - EciM ханныц хас батырырларыныц 6ipi. Сардар болтан адам. Ол Орбулак, шайкдсына кдтыспаран, ce6e6i ол кезде ол ем1рде жок, Алатау батыр жайындагы алгаш жазба niK ip К,азанрап Байболов деген белгш 355

Ъвксушт ’Нфкекв-тм____________ _________ акдлнныц \"Ецсегей бойлы ер EciM\" атты жырында айтылады. Ол жырды \"Жалын\" баспасынан шытардык, сондык,тан жакры б!лем. \"Сол кезде уш жузддц баласында атак,ты терт батыр болар едд. ¥лы жузде бегежел1 елшен Шабайулы Жакрытул деген мерген едд. Крцыраттан Алатау деген батыр едд. Kiuii жуз Алшын Жаппаста Бертогашулы Ж иембет деген едд. Уйсшнен Сулеймен батыр, кдй уйсш е к е т белгкпз\", — дейдд Кдзангап. EciM хан к,алмак,тармен согыскднда, Алатау аскдн ерлш керсетедд. \"Ер Алатау шанышты, Алдынан тура кдрсы кеп\", — дейдд Кдзангап аталмыш жырында. \"Ойласып Алатаудай сардарьша, Ешгамге сезддрме деп осы хэлдд”, — дегенше кдраганда, Алатау EciM ханнын, жай гана батыры емес, api крл бастаган сардары, api сырлас сешмдд cepiri болган. Алатау батыр EciM хан мен Турсын ханныц Ташкент ушш болтан сотысына да кдтысып, улкен ерлж ж асатан. С онда EciM хан былай дейдд: \"Алатаудай батырым, Тутшш кос тутшге, Бар кдйратгы шакдфды, 03 ip бол сен де тобыца!\" Бул сезден де Алатаудьщ баскдрган аз тобы бар сардар е к е т кершш тур. Егжей- тегжейл! ж азба мэлметтер1 кдлматандык,тан, 6i3 осындай аз сездщ астарынан кеп керуге м1ндетпм13, \"Крцыратыц Алатаудай оннан шаншып, Домалап басы жерге жаткдныньщ\", — дейдд жыр. Оннан шаншитын батыр кдзак,та кап болматанын, кудайта uiyKip, кдзак, тарихы б1ледд. Алатау атыньщ крцырат тайпасына уран болуын тек оныц осындай айрыкдиа батыр болтанынан деп кдна багалау керек... Жалпы, Кдзангап шеж1реге, тарихкд ате жуйрж, есю эцпмелердд есше мыкды сак,таган 6 iA rip адам болтан. Сондыктан онын, айткдндарына улкен сетм мен кдраута T H icni3. Алатау батыр жайында n iK ip айткдн eKiHm i адам- Кдзыбек бек Тауасарулы. Ол, эрине, Кдзангаптан бурын айткдн, алайда штабы тек 1993-жылы тана жарык, кергенддктен, екпшп деп отырмыз. Кдзыбек онын EciM хан мен Турсын ханныц Ташкент ушш болган сотысына кдтыскднын айтады. Осы ютабында Кдзыбек бек: \"1005- 356

к,оян жылы Ед1л мен Ж ай ы кда Тобылдан шыкдс,ан кдлмак,тар шабуыл жасап, Алшындарта кун керсетпей жатыр деген хабар жетп\", — дей отырып, Кдзыбек бек сотысты ц болган ж ер ш : “Х азар т е щ з ш щ баты с жагалауында елаз, масалы, кдмысты елкеде, 83 кун сотые болды\", - деп дал айтады. “Осы согыста жекпе-жекте сепз адамды елтзрген соц, тогызыншы адаммен тускенде, аты жыгылып, Алатау батыр дуние салады\", —дейдь Бутан к,аратанда, Алатау баты р 1627-жылы К урмантазы бабамыздьщ ауылына жакдлн мацайда кдйтыс болтан. Ол сотыскд Есш хан жиырма мьщ крл атгандырса, Жиембет батыр бес мьщ Kirni жуз крлын бастап крсылтан. К^скдсы, мунда урпак,тан урпак,айта журетшдей 83 кунге созылтан аса улкен шайкдс откен. Ол сотые жайында ж ергш кп кдзак,тар б1зден repi кеп бглген, б!зден repi есшде узак, сак,татан деп ойлаймын. Ж ене олар сол сотыста кдзак,тыц Алатау атгы аекдн батыры кдза болтанын да кдетерлеп айта журген болар. Ел бгдгендд Курмангазы да бьлген, ел кергенд! Курмантазы да керген, еспген деуге кдкдымыз бар. Алайда мунын, 6epi \"Алатау\" кушн Курмантазы Алатау батырта арнатан екен дегенге тылыми дэлел бола алмайды. Алайда ойланута, саралаута сан алуан мумкшддк тудырады. \"Алатау\" кушнщ шыту тарихын Курмантазы жайында арнайы зерттеу ютап жазтан академик Ахмет Жубанов айтпайды. 1942-жылы жары к, к ер ген “К,азак, композиторларынын, eMipi мен творчествосы\" атты ютабында да ол куй жайында ештеце жазбатан. ©йткеш о Kicire ол кезде ешюм ондай дерек бермеген. Bipep жыл бурын белгш баспатер досым Жарылкдсын Нуск,абаев матан тосын 6ip niKip айтып кдлды. \"Курмантазы езшщ \"Алатау\" деген кушн Алатау батырта арнапты дегендд еепдщ бе?\", —деду, \"Жок, еепмедйм”, — дедум. Б1рак,ойланып крлдым. ©йткеш осы куйдщ тарихы жайында элдешмнщ бурынырак,та алып-кдшпа niKip быддргенш 6ip жерден окдп'аным бар еду. Отан Kepi6aft досым куйш-шеш ашулантан болатын. Сондаты айтылган niKip: \"Алатау деген жер осы мацайда бар, Курмантазы куйш сотан арнатан болу керек\", —деген сияк,ты б1рдеме 357

Щ сутт Hifaheit-pm______________________ болатын. Эрине, Курекец ейтш не болса соган куй арнай бермеген болар. Ж етйудагы Алатаура арнады деу ушш, еЧ курыса оныц Ж етйура келгеган дэлелдеу — мшдет. 0 3 ip re ондай нык, дэлелдд еш им кел-ripe крйран жок, Сонымен 6ipa3 уакдгг ойланып журддм де, 6 ip куш Жарылкдсынга кдйта келш, элп niitipiH кдйта сурадым. Ол жай FaHa журтган естнен оцпме екенш айтгы. \"BipaK, мен осы сезге ете сенемш\", — дедд. Курмангазы — турмеге б1рнеше дуркш тускен адам. BipiHAe Ci6ip айдалып, Ургат турмесше кдмалган. Одан кдшып шыкданда \"Сарыаркдныц шетш басып, одан coAFa кдрай Шудьщ бойын куалап, Алатауды кез ушынан рана шолып, Сырды томен агып, Ж ем — Сагыздьщ бойымен Ж айы цтан келга етедд\". Алыстан Kepin кдна кеткен Алатауга Курекец куй арнады деу - ете ушкдры жардай. Сондык,тан болар, ол жайында А. Ж убанов еш эцпме крзгамаран. Ал ендд Жарылкдсын айткдн жардай адамды шынымен ойландырады. Бурын 6i3 Алатау батыр туралы, оньщ Еддл бойьшдары шайкдста ерлжпен кдза тапкдны жайында ештеце б1лмейпнб1з. Брлмеген соц, оньщ атымен Курманразыныц кушн де байланыстыра да алмайтынбыз. Ендд кэз1р ойланып кдрасак, \"Алатау\" куйшщ азалы сарыны кулагымызга кдзак, тарихыньщ коне бетшен шерлр шерменде ундердд жетюзш турранын ацрарамыз. 1627-жылы Еддлдщ Каспийге куяр жершде кдлмакд-армен кдтгы сорыс болганын, сол сорыста кдзакдъщ Алатаудай аскдн батыры опат болганын Курмангазы есттмедд, ел1 мен жер1 ушш жанын кцран батырды ойламады деп гам Kecin айта алады? Ал, ойласа, сонау Турюстан мацынан KeAin кдза тапкдн кдндасына суйсшбедд деп те айта алмаймыз. Ендеше \"Алатау\" куш Алатау батырра арналыпты дегенге кесш-пшпп кдрсы шьпу —кцын. Тек: \"Мумк1н\", - дейм1з. © йткеш осы нусцадан басца нускцныц сешмдшк салмагы ©те томен. Осы жорамал рана женге келедд. Оныц устше, буран д е т и \"Алатау\" куш нщ шыру тарихын зерттеп, ешю м оран арнайы тоцталмапты. Сондыцтан бул пшрдд \"Алатау\" кутанщ тарихына ущлудщ бастамасы деп багаларан дурыс. Мен 358

_____________________________Шфнх iSdefn ез басым осы нускдны шындыкдд ец жакдш нускд деп багалаймын. — Ci3 ушш атак, кдншалыкды мацызды? —Атак, бар да, атаккумарлык, бар. Ешкдшан атак, ушш элдеце гстеген емесшн, ютемеймш де. — Кдз1рп жастарды клан окдшайды дейдь Мумкш, кшэ жастарда емес, жазушыларда болар? Олардыц аткдрып жаткдн жумысына кезкдрасьщыз кдндай? — Отан элдек1мд1 кш элаудьщ к дж еы жок, деп ойлаймын. Окдпысы келген адам cofhc кезшде де окдтан. Шынайы мэдениетке умтылран адам окдды, осы жагдайым да жаман емес-ау дегендер окдшайды. Рухани кджеттшк жазушы мен окдгрманды б1рдей дэрежеде шарпымайды, мэдениетке умтылран адамды рана шарпиды. Сондьпрган окдгрманньщ ойсыздырына жазушы кшэл1 болуы мумкш емес. Жакры мен жаманды ажырату ушш, эуел1 оны оку керек. —Неге K£3ip \"Bip екшйн, 6ip умл\", \"Махаббат, кдгзык, мол жылдар\" сеюдлд романдар дуниеге келмей жатыр? — Келш те жаткдн шьиар, и м бгледд. Кдз1р имнщ не жазып, не шыгарып жаткднын б1ле бермейтш болдык, крй. — Жастарра кдндай акдмл айтасыз. Ж акры жазушы болу ушш не ктеу керек? —Талантам жазушы, талантгы ap-ric, данышпан ралым дегеннщ 6api жакры адам бола бермейдв Жазушыньщ басты макраты — окдгрманра жакры адамды ацсату. Ал жазушы болу ушш, кдндай адамньщ жакры адам саналатынын ажырата бглу кджет. Ал ол ушш жатпай — турмай оку керек, кеггп керш, квшг тую керек. Тыным таптым дегенше, ток,тау cyFa айналып, саси бастадым де. —Шырармаларыцыздары кептеген кешпкерлернцздщ прототип! e3iHi3 деп жатады. Бул nixip кдншалык,ты шындыкдд сэйкес келе,дд? — Ж уз пайыз сэйкес келедг —Ага, тартымды да, тагылымды эщтмещзге рахмет! \"Жас казак, унГ , маусым 2011-жыл 359

<5ексутан ’Нфзкеке-ты______________________ ШЫЦЕЫСХАН ТУРАЛЫ ТАРИХШЫЛАР НЕ ДЕЙД1, ТАРИХ НЕ ДЕЙД1? Тарихш ылар Ш ыцгысханды m ohfoa , Ш ы ры с Моцролиядэры Онон жэне Керулен атгы езеншн, бойьшда тукан, сонда eMip сурген дейдд. Шьщрысхан — жалайыр тайпасынан шыккдн адам жене 1ле бойында туган деген Тглеуберд; Эбенайулыньщ дэлелше кдзак, галымдарыньщ nixipi 93ipm e ала-куда. Шыцрысханды mohfoa депзш журген — Керулен мен Онон езен1н1ц Моцголияда болуы. Ал, шынын айткднда, Моцголияда Керулен деген езен жок, ол езеннщ аты - Хэрлэн (Хэрлш) (\"Моцголдыц купия шеж1реа\", ©лгий, 1979. 40-бет). Оны зорлап Керулен жасап журген — тарихшылар. Моцролиядан келген кэзацтардыц айтуына Караганда, Ононды моцролдар Онын дейтш кершедг КеруленHiii, де, Ононньщ да моцролша марынасы жок, ейткеш олар турж ce3i: Кер + елец, bfh h \"Kepi + езен\" жэне ©нэн, ягни \"улкен\" деген марына бередг Ал енд1 Шыцгысханныц mohfoa емес екенше кдлай кез жетюзуге болады? Рэшит-эт-дш былай дейдг \"Буркдн- Крлдун тауыныц беткетнен агатын езендердд тугендеп санамаласак, былай болады: оцтустж жагынан, ортасынан (с южной стороны, в центре) — Кэлурэн, шыгысынан (с востока) — Онон, солтустж-шырысынан (с большого севера-востока) - Кирэкту. солтустжтен (с большого севера) — Киркачу, жогарры солтустжтен (с большого севера) - Чику, жогаргы солтустж-батыстан (с большого северо- запада) — Калаку, оцтустж-батыс ортасынан (с среднего юго-запада) — Кара, оцгустж-батыс ортасынан (со среднего юго-запада) — Бурачиту, оцгустж-батыс битн ен (с большого юго-запада) —Дулэ\" (Рэшид-ет-ддн \"Жылнамалар жинагы\", 1-том, 2-кггэп. Москва-Ленинград, 1952, 234-бет). Балымдардыц айтуынша, Бурцан тауы - Ka3ipri Моцголиядагы Хэнтэй тауы. Енд1 картага кдрайык, Керулен 360

(Хэрлэн) де, Онон (Онын) да Хэнтэйден басталып, одтуснктен солтуснкке, я т и терккейге кдрай атып жатыр. Ж эне eKeyi де 6ip батыткд - солтусик шыгыскд кдрай агады. Рэшит-эт-дшнщ жазуына мулдем кдрама- кдйшы. Ал 1ле (Ыла), Рашит айтдандай, Бурданныд шыгысынан акра, ал Кдратал Буркрнта жалтасып жаткдн Буракржыр тауыньщ оцтустшнен, Буракржыр мен Баркернеудщ ортасынан басталады. Бул не деген сез? Бул — Хэрлэн Керулен емес, Онын Онон емес, Хэнтэй Буркдн емес деген сез. Муны баскдша тужырымдаумумган емес. Демек Керулен мен Ононды, Шьщгысханды K93ipri Модтолиядан 1здеу — гылыми кдтелж . Бул — тарихшылардьщ тарихкд жасаган киянаты. Ж огарыда санамаланган езге езендердщ 1ппнде Хэнтэйден кунгейге дарай тек Толы езеш агады. Табигапын, зады бойынша, солтуспктен басталган езен ешкдшан солтуспкке кдрай aFa аламайды. Ал жогарыдагы жазу бойынша, езеннщ 6epi, Керулен мен Ононнан баскдсы, солтуспктен жэне Буркдн тауыньщ оцтуспк жагынан басталуга тшс. Бутан мэн бермеген тарихшылар: \"Ки-ракту мен Киркачу аныдталмады. Cipe, бул eKeyi Селенганыд темен жатына куятын салалары болар (балкзм, Меньзидщ саласы). Селенганьщ Улкен Ci6ipre кдрай агатын Чика деген од жак, саласы деп танылады, Ke3ipri кунде Меньзи (Миндж-гол) деп аталатын бул сала Хэнтэй тауынан Керулен езеншщ кдсынан бастау алады. Калаку (мэннде Клку) аталатын езен аныдталтан жок; cipe, ол Орхон езеншщ ед содгы саласы Иро езеш болу керек. Иро да Хэнтэй тауынан басталады. Ti3iMбойынша аталатын келео Кара езеш Орхонныд сол жак, саласы Хара немесе Хара- гел езеш мен орайласады. Соцрысы Хэнтэй тауынан басталады жэне оныд ерп жаты ¥лан-Баторга тым жакдш жатыр. Бурачиту езеш ез1рше еш езенмен орайластырылган жок, Т1з1мдеп сощы езен Дулэ (ду-лэ) — Толы езеш, Орхонныд упшшп улкен саласы, Хэнтэйден бастау алады\", - деп тусшадред! (сонда, 234-бетгеп системе). Kepin отыртанымыздай, пз1мдеп терт езен (Киракту, Киркачу, Калаку, Бурачиту) K 33ipri езеннщ e n i6 ip iH e гелшбеген, дурысы телшенндей езен ол маднан табылматан жэне телшгедершщ 6 e p i жеке езен емес, Орхон мен Селенганыд салалары гана. Рэ-шит-эт-дшнщ пз1мшдеп 361

Ш с у т т Н ф л Ы а -у м ____________________________ анык,тамага 6epi кдрама-кдйшы. Ал OFaH ман бермеген тарихшы, сез жок, тарихты бурмалайды. Егер ©нендд, Тыеубердд айпфндай, Жепсудагы 1ле деп, Шокдн жазган Бурцан тауы мен Турген тогайын Шыцгысханныц атамекеш деп танысак, онда Буркдн тауыньщ жогаргы солтуспк-шьпысьшан акддн Кирэкту езенш KppFac деп, \"жогаргы солтустжтен\" аратын Киркачу езенш Усек (Турген) деп, ейткега \"Кдяр-»- кдшу\" деген сез бен Тургеннщ \"жылдам, тез\" деген марьшасьшда жакд,шдык,бар; \"жогаргы солтуспктен\" агатын Чикуды не Шежш, не Тышкдн деп, “жогаргы солтуспк-батыстан\" агатьш Калаку езенш Кдйшы деп, \"оцтустщ-батыс ортасынан\" агатын Кара езенш К,ойбын деп, \"оцтустж -баты с ортасы нан\" агатын Бура+ читу езенш Бура+ кржыр езеш деп, ал \"жогаргы оцгуспк батысынан\" агатьш Дулэш Терекп деп шамаласак, бэршщ орны Рэшит-эт-дшнщ жазуымен делме-дел келедд. Ж ене муньщ 6epi сала емес, жеке-жеке езен. Бутан мен бермеу, менщше, тарихкд мэн бермеу. Сонда шын Керулен мен шын ©нен кдйда? Оран кез ж ел е зу уппн, 6ipa3 салыстыру жасауга тура келедд. \"Моцголдыц купия шеж1реа\" былай дейдд: \"Чингис хаган Жамухадан ытысып, Онон езеншщ Зээрэн деген шаткдлына тырылады\" (©лгий, 1979. 55-бет). Тыеубердд Эбенайулы кдятайшадан лкелей аударган \"Шыцгысханныц кузауыры\" былай дейдд: \"Шьщгыс — кдран Ж эмжеден ьпысып шегшген б ел ©неннщ Зерендд Кдпшагай шаткдлына бегите курды\" (“Купия шеж1ренщ купиясы\", Алматы, 2010, 495-бет). Мундагы мэселе “Кдпшагай\" деген сездд тастап кетуде гана. TaFbi \"К,упия ш еж 1ре” бы лай дейд1: \"М уны ет кулагымен еспген Хасар Тэмужиндд быддрмей ну орманга кдрай кдшырып ж!беред1. Тайчиудтер оны бш п крйып куады. Ирак, аскдр шыцньщ нуына суцгш кеткенддктен, адасып кдлады да, орманды ту сыртынан крршайды\" (сонда, 36-бет). Ал енд1 Т1леубердднщ аудармасын окдяп керел1к: \"Т эйж тттер керш кдлып, Турген тауына дей1н куды. Темежан нуга суцгш кеткенддктен, Т эйж тттер кешндей берген. Олар акдары сырттай крршауга алуга мэжбур болды\" (сонда, 482-бет). 362

____________________________ Ш'«фих iSdefri \"Турген тауы\" деген сездд \"Кутает шеяйре\" аудармай тастап кеткен. О йткет ондай жер Моцголияда жок, Ал енд1 осы “Моцголдыц купия ineadpeci\" арап кдртмен К^ггайда да шыкдан. Онда былай: \"Тайшыгутгар оньщ артынан куа женелдд. Темушин Тергуне шокуасыныц кдлыц орманына Kipin кетп де, гайып болды. Тайшыгутгар оньщ соцынан Kipe алмай, тауды крршап алды\" (¥лтгар баспасы, Пекин, 2005, 23-бет). Турген мен Тергуне атауы 6ip-6ipiM eH мэндес. E xeyi де \"тез\", \"жылдам\" деген магына бередг (Махмут Кдшкрри \"TypiK сездт\". Алматы, 1997. 1-том, 407-бет. \"Терк-тез\"). Алайда бул арада \"Турген\" деп жазылуга п а е екенш дэ- лелдеу ym iH , Лубсан Данзанныц \"Алтын шеж1ресше\" жупнешк. Онда вуелпде: \"а он въехал в Чашу Тэгунэ- Ундур, тайжигуты же (туда) войти не смогли и охраняли выхода из леса\", — деп \"Турген\" дегендд \"Тэгунэ\" деп турленддрт жазганмен (\"Алтай тобчи”, Москва, 1973, 76- бет), тэты 6 ip жерде дел жазады: \"После того (Дабан-хаган) кочевал на Керулене. Дабан-хаган выступил в военный поход на монголджинов и, быстро двигаясь, заночевал у брода на реке Тургэн (сонда, 281-бет)\". Бул Тургеннщ Жеттсудагы Буркан таудьщ дел батыс ipreciH eH атып жатканын, кез1р Усек деп журген езенн1ц ертеде Турген аталганын 1856-жылы Кдшгар кундел1пнде Шоканньщ жазганьш, ол арада Турген тогайы мен кентшщ болганын \"Шьщгысхан - 1ле e^ipiHin уланы\" атты макаламызда жазгамыз (\"К,Э\". 27.04.12.). Жок, Турген мен жок, Буркднды сан Facbip бойы Моцголиядан 1здегет>пзд1 мен тек тарихшылырдыц KiHeci деп б1лем. \"Моцголдыц кутает шеж1рес1\" былай дейдг \"Чингис- хаган мен Тоорил хан eKeyi ескер1н алып Вангин-чансамен куш крспак, боп Улзны ерлеп барса, Улзныц Хусугу- шитуэн, Нарату-шитуэн деген жершде Мэнгулж1н-суулт бастаган татарлар крршау бекагпе салып алыпты\" (Олгий, 1979. 57-бет). Пекинде басылган \"Купия шеж1реде\" былай: \"Олар Улжа езен1н1ц Хусуту шитуген, Нарату шитуген деген жершдеп Менгулж1н сегулту татарларьша барып едд, олар сонда крралап кррган жасап алыпты (2005, 59-бет). Кейде крцырат дегенд1 тарихшылардыц \"кунгират\", \"унгират\

,"Ъвкоу/тан НфкеЬ-утл_____________ ________ \"онгират\" деп жаза беретшше кдрап, \"¥лжа\" дегеш \"Кулжа\" шыгар деп ерж аз ойлайсыц. “Алтай тобчиде\" бул атаулар \"Улдз езеш\", Нарату- шитугэн деп жазылтан (Москва, 1973. 107-бет). Ал Рашит муны анык,тацкдфап жазган: \"он тотчас собрал войска, которые были поблизости, и выступил против татар из местности по реке Онон... В месности, называемой Улджа, он остановил Муджин-Султу, разбил его войско, его (самого) схватил и убил\" (\"Жылнамалар жинагы\", 1-том, 2-ютеп. 93-бет). Мэн берш окдщызшы, Онон езенш бойлап (по реке Онон) Улджа деген жерге келедд. Енд1 Тглеубердшщ кд>1тайшадан тжелей аударган\" Шыщысханньщ кузауырына\" жугшейж: \"Шьщгыс-Кдган мен Тугырыл-кдн exeyi Кулжа езенш кулдай аттанган... Татарлар Кусты-Шаты жанындагы Нараты-Шаты жершде кррык, (беютс) курган екен\" (Алматы, 2010. 496-бет). Ендд картага кдрайык, Кулжа езенш кулдай журсец, Нараты жотасы 1ле езеншщ бас жагында тур. 1леш бойлай журсец де, Кулжаны кулдай журсец де, Нараты-Шатыга келеттнш тарихта дэлме-дэл жазылган жэне солай екеш картадан кершш тур. Кулжа —Кулжа, Нарату —Нараты болып турса, онда неге Онон 1ле болмайды? Оньщ успне \"нар\" да, \"ат\" немесе “ату\" да тек турж сез1 екенш ешюм жок,к,а ш ы гара алмайды . Ал егер Ш ыцгысхан Моцголиядагы Онон езен1н бойлай журсе де, кулдай журсе де, татарларга тап болуы еш мумюн емес, ейткеш кулдай журсе, Амур езенше барады, бойлай журсе, Хэнтэй тауыньщ устше шыгады. Кдй жагана барса да, не татар, не Нараты жок, Демек тарихтагы Онон Моцголиядагы Онон емес. Барлык,тарих Шыцгысханньщ Хедее-Арал, Хеде-Арал Кеде-Арал деп турленддрш жазатын жерддц мацайында туганын жазады. \"Кд>ф\" дегендд моцголдар \"Хедее\" дейдд. \"К^ыр\" мен \"тебе\" — кдзак,та магыналас сездер. Онын, у сп не Ш ыцгысханнан жуз жыл бурын ем1р сурген М.Куашкдридьщ \"Typix сезлдпнде\" тебен1 \"кету\" деп керсетшп. (Алматы, 3-том, 298-бет). Turn тупнускддд Кету - Арал болуы да мумюн. Сонда Жепсудагы Буркдн сол Буркдн болса, Турген сол Турген болса, сол Буркдннан 50 —60 шак^фым, Орбулак,тан он шак,ты шакдярым 364

батыста жаткдн Арал тебе неге сол К,ыр тебе болмайды? Тарихта айтылатын Ей Белек тау — Улкен Кртыркдй мен Kinii Кртыркдй да сол Арал тебеден бес шакдфымдай шырыста Шубар деген жерде турган жок, па? Шубар демеюш, \"Купил шеж!ре\" оны \"Жубур\"(©лгий, 1979, 44-бет), Крггайда аударылганы \"Жубура\" десе (Пекин, 2005. 37-бет), Тглеубердд тупнускд саналатын кдггайшадан \"Шубар\" деп аударады. (Алматы, 2010, 488-бет). М о ц ро л д ы к , \"Купия шеж1ре\" былай дейдп \"Енд1 Тэмужин Бэлгутэй eKeyi Берте-ужиндд керу уппн, Хэрлэн езенше кдрай атганады\" (©лгий, 1979, 40-бет). Ал Кдггайлык, \"Купил шеж1ре\" былай дейдд: \"Екеу1 сол жургеннен жур1п отырып, Керолун езен1н кулдап Шекжер, IIlHFypFy деген ек1 таудыц ортасына барган куцгырат рулары мен Дей-сечен ауылдарыныц сонда крнганын кердД\" (Пекин, 2005, 29, 30-бет). Секен Сейфуллин кез1нде былай деген екен: “Орхон, Керелец, Онон езендершен Кдра тещзге шейш, KpipbiMFa шейшп кец жайылган exi арадагы бытыраган турне рулары Шьщгыстыц крл астында болтан\" (Алматы, 2007, 7-том, 14-бет). Тарихшылар Керулен, кдзак, Керелец деген езендд Моцгалиядагылар бурмалап Хэрлэн деген. Ce6e6i оларда Керелец деген езен жок, Хэрлэн бар. Ш екжер дегешм1з Хорезммен, ятни Сарт+ ауылмен шегара екешн барлык, тарихшы жазтан. Ол — даусыз. Шитурту деген1, cipe, Шыршык, болуы мумин. Меселе ода да емес. Меселе сол кезде де крцыратгардыц Хорезммен шегаралас, ipreAec Отырар мацында отыргандьпында. Сонда деймш-ау, сонау Хэнтэй тауыныц терюкешнде жаткдн моцгол ею арада керей, мерк1т, найман, татар, кдракргсай тайпалары жаткднына кдрамастан, крцыратпен кдлай куда бола бер- ген? Мумкш бе? Не ол моцгол мына моцтол емес, не крцыраттыц ханы Дей-сечен Хорезммен ipreAec жерде туртан емес деген ойга epixci3 келес1з. BipaK, сол крцыраггар eAi сол жерде отыр емес пе? Тарих eiipiK айта ма, 6i3 бе? Kepin отырсыз, Шыцгысханга кдтысты жер-судыц 6api Жет1су ещршен — Бурцан таудыц айналасындагы К,аратал-Усек-1ле езен д ерш щ арасы нан табылады. \"Пзбелей берсек, ондай сэйкестжтен аяк, алып журе 365

Ъвксутан Ифкеке-шы_______________________ алмайсыз. Ал тарихта: \"Бурхан-халдун. Место нахождения не установлено. Возможно, современный горный узел Хэнтэй\", — деп дудэмэл жазылган (Рэшит-ет-дш \"Жылнамалар жинагы\". Москва—Ленинград. 1952.1-том. 2-к1тэп. 10-бетгеп с1лтеме). Ендд Шьщгысханнын, туп-тукыйанына токуалайык, Адам атгары сэл-пэл кубылып, бэлк1м, бурмаланып жазылганы болмаса, оньщ ата-бабалары туралы деректе ала-кулалык, жок. Туп атасы — Буртэ-чинэ (Борте-Чино), туп эжес! — Коай-Марал (Куа Марал), одан - Батачи-Каан, одан - Тамач (Тамаша), одан - Добун-Баян, эйел1 - Алан-Гоа. Алан-Гоа Бэлгунут(ай), Бугунут(ай) деген ею ул туган соц, Добун-Баян жастай кдйтыс болады. Мше, осы улдардан жене олардыц 6ipre туган бауырларынан таралган урпак,тьщ 6api дарлекиндер деп аталган (Решит-ет-дш. Жылнамалар жинагы, 1-том, 2-кггэп, М-Л. 1952. 9, 10-бет). Дарликендер туралы тарих былай дейдд: \"В ту пору из тех монголов, название которых джалаир — а они суть из дарлекинов — и обстоятельные изложенные ветви и разрядов (аснаф) племен, которых было дано, несколько племен обитало в пределах Кэлурэна, они составляли семьдесят куреней... Эта река Кэлурэн близка к области Хитай\" (сонда,18-бет). Сонда Шьщгысханныц туп атасы дарлекин, ягни жалайыр болса, ал олар Керуленнщ мацын жайласа, ол е з е н К^>1тай айм агы на жакдлн. болса, Керулешм1з Терюаьущн, ягни кэз1рп Кексу-Кдратал езен! болмаганда, не болады? BipaK, жалайырларды Моцголиядагы Хэрлэн, Онон бойынан ауып келген деп айтып журген тарихшылардьщ да бар екенш айтпай кетуге болмайды. Алайда тарих ертеде де, K63ip де турж деп аталатын халыкцъщ Д е н т К^тшак, даласы мен К^ытай кррганына д етн п аральщгы жайлап жаткдн ел екен1н айта келш: \"(Все народности) по настоящее время сидят и сидели (на всех этих местах) по (искони) обусловленному (древним обычаем) постановлению \", — деп жазады (Рэшит-эт-дш \"Жылнамалар жинагы\", Москва-Ленинград, 1952. 1-том, Ьютэп. 74-бет). Бутан кдраганда, Шьщгысхан заманында Керелец мен 366

©нэн жэне Турген ещршде отырран жалайырлар эл1 сол орнында отырура тшс. Ж эне олар отырран жер Моголстан, ягни Жеттсу болтан. BipaK, тарихшылар оны былай бурма- лапты:: \"обитали в местностях с многочисленными летовками и зимовками, известных под именем Могулистана (т.е. страны монголов — А.С.) и при­ надлежащих народу кераит как-то: (по рекам и озерам) Онон, Кэлурэн, Талан-Балджиус, Буркан-Калдун, Кукана- Наур, Букр-наур, Каркаб, Куйин, Эргунэ-кун, Калаир, Селенга, Баргуджин-Токум, Килал-джин-Элэт и Уткук, кои смежны с Китайской стеной\" (сонда, 73—74-бет). Кп-эггп саралаушы ap i TyciHiK берупп А.А.Семенова Моролстанды \" m o h fo a елГ деп тусшддршть Алайда Моголстан - Ж ете дегеннщ Жеттсу екенш бул кунде бьлмейтш тарихшы жок, деп ойлаушы ем. ©йткеш Дулатидыц шырармасы, Ак,сак, Тем1рдщ жорьщтарын жазган \"Зафарнамалар\" оны элдекдшан дэлелдеген. Жэне, оньщ устше, К^ггай кррранымен ipreAec жаткдн ел екеш ап-айкдш айтылып турран жок, па? Ал сонау Ш ы ры с Моцголияда жаткдн Керулен, Онондар кдлайша К^ггай кррранымен ipreAec бола алады? Ею елдщ арасында ол кезде ойрат тайпасы, тащ ит ель шурпптгер, тибетпктер жатк,ан жок, па ед1? Ондай-ондайды есепке алмай, тарихшылар белден баса 6epeT iH болса, тарих тарих болудан кдлмай ма? Ал енд1жеке сез бен атауларды, термшдердд тарихшылар неге булай бурмалай берген? ©йткеш олар, б1ршцпден, Шыцрысханды монгол деп бш ен. Еюшшден, моцголдарды да турщ деп тусшген. Ушшппден, турпс сездерш кэз1рп моцгол ттлше бешмдеп, бурмалап, Шыщысханды монгол жасаура тырыскдн. Тертшппден, \"mohfoa\" мен \" mofoa\" сездершщ о баста 6ip магыналы сэзден тараганын тус1нбеген. Бесшппден, Ш ы н ры с х э н д ы турж ке жакдшдаткэнньщ бэрш кецес тарихшылары \"пантурпшй\" деген атпен кдралап отырран (1952—жылы шыкидн Рэшит- эт-дшнщ ютэбше жазган И. Петрушевскийдщ алтысезш кдраныз: 11-бет). Тары-тагылар. М онголияда туратын к,азак, тарихш ы сы Ислам Кдбышулынын \"К^пия шеж1ре\" туралы айткрн мына сез1не кдранызшы: \"Оньщ кептеген ce3i — кэне TypiK c e 3 i. Неге K ,a3ipri к,азак, c© 3i кдлпында сак,талуы 367

Ъвксутан Н’ фкеЬ-ты_______________________ тандандырмай крймайды. Жазылгалы 740-тай жыл болтан бул эдебиетге кдзак, ce3 i кдлай сакталып келд1? — дей кел1п, - Ecici монгол тшндеп нускдда кдзак,сездер1, оньщ макдл-мэтелдер1 де мол кездеседГ, — дейдД (\"Керейлер керуеш”, ©лгий, 1978, 14, 15-бет). Байкддыцыз ба, \"есю монгол тшндеп нускдда\" дейдД. Демек K03ipri нускдда кдзак,сез1 азайган. Дурысы: азайткдн. Эйтпесе сез ездтн ен азайып, езддгшен кебеймейдД гой. Муны бурмалау демегенде, не деймДз? Бул бурмалаудьщ aproi туб1не унДлсек, бул шыгарма эуелде монгол жазуынша жазылган деген пш р де иландырмайды. Онда кдзак,сезшщ шектен тыс коп болатын себебг эуелп нускд турне тшнде, ТДлеуберд! дэлелдегендей, арап кдршмен жазылган. Енд! шеж1рем1зге кдйта оралайык, Добун-Баян елген сон да Алан-Гоа куйеуаз уш ул туады: Букун-Катаки, Салджи, Боданчар деген. Берте-шинаньщ бутан дешнп урпагы жалпы жалайыр аталып келсе, бул уш улдан тараган урпак, нирун жалайыр, ятни нурдан жаралтан жалайы рлар аталады. \"Нирун\" дегенд1 аудармашы орыстын \"чресла\" деген сез1мен тус1нд1редд. В.Даль оны \"поясница, крестець или наружность тела над тазом\" депп. Бел, сеп зкез сек1лд1. Бэлк1м, \"бел жалайыр\" немесе \"жулын жалайыр\" дегеш ме, гам б1лед1? Thm, мен \"нирун\" деп жургешм1з \"нурын\" емес пе екен деп те кумэнденем. Боданчардан — Букд, одан —Дутум-Мэнэн, одан — Кдйду, одан— Байсучкэр, одан —Тумбинэ-хан, одан — К,абыл-хан, одан — Бартан-бахадур, одан — Есугэй- бахадур, одан Чингиз-хан туады. Булар жэне олардыц урпагы — 6epi нурдан туган жалайырлар (дарлекиндер). Сонда тек Шыцгысхан тана кдлайша жалайыр болмайды? TypiK тш н туешбейпндер Шьщтысхан сезш1н терюнш, мешнше, дурыс талдап журген жок, Bepi \"шыч\" дегенд1 \"купш\", \"мыкгы” деп туанддредд де, \"гис\" деген соньщ кепше Typi дей салады. Ал турне тшнде \"гис\", \"гиз\", \"тыс\" деген кептне жалгауы болтан емес. Оныц уетше 6ip гасшщ атьша кептне жалгау крсудьщ кдндай кджетпп бар? Ол сезддн магынасы epi б т к шыч, spi тереч куз дегенд1 бьлддретш \"Шьщкузхан\" болугатгас. Солай деп 1776-жылы Крзыбек бек Тауасарулы жазьшты. Кезшде: \"Шыцгьгс деген ат \"шьщ куз\" деген сез болады,” —деп Сэкен Сейфуллин де ж азган екен (2007, 7-том, 14-бет). \"Шычрысхан\" шытармасында Мухтар Матауин де солай депп. 368

Тарихкд Шьщтысханды берген халыкрыц кай ещраД мекендегенш аньщтай тусу ушш, тарих деректерше TaFbi ден крйып керелж. Рэшит-эт-дш: \"Население Китая обитало бок-о-бок с этим (тюркско-монгольским) народом, с его областями и (вообще) с местами его кочевок\" (\"Жылнамалар жинагы\", 1-том, 2-ютэп, Москва-Ленинград, 1952. 7-бет). Кэз1рп Моцголияныц орналасуы осыган сай келе ме? Кытай екеутщ арасында ойратгар, шурш1тгер, тацгутгар, тагы баскдлар болтан. Ал Жетюу TypiKTepi Р^ытаймен ол кезде де, кэз1р де шегаралас. Шатан, ятни ак, татарлар Кдмбатай-кдтанды К б ай та устап бермек болганда, дуклат, ятни дулат тайпасыныц адамдары оньщ улына кемектесш, аман алып кдлады. Сол ушш татарлар дулат тайпасын кдлртынта ушыратады (сонда, 24-бет). Мен, мысалы, дулат тайпасы кэзйрп Монголия мацайьш мекенделд дегендд окдщан емеспш. Ал олардан шыкддн Камар-ад-дш деген адамньщ Моголстанды, ягаи Жетзсуды билегенш б1лем1н. Рэшит-эт-д1н: \"В последствии Кадан-бахадур и Кубула- каан ушли особняком на свои юрты в землю (племени) куралас\" (сонда, 36-бет). Куралас руы дулатгьщ да, крныраттьщ да, жалайырдьщ да к,урамында болтанын шеж1ре айтады. BipaK, бул тайпалардыц б1рде-б1р1нщ \"ез журты\" каз!рп Монголия емес. “Фуджин на китайском языке — жена (хатун), а так как они (племена Есугэй-бахадура) жили поблизости пределов того государство (т.с. Хитая), то употребляли их выражения\" (сонда, 51-бет). Шьщтысхан кенже inici Тэмугэ-етчигинге бес мын эскер 6epin, елддн солтуспк шытысына орналастырады. Тарих ол туралы: \"Его область и юрт находились на северо-востоке в отдаленной части Монголии (Мугулистан), так что по ту сторону их не было больше ни одного Монгольского племени\" (сонда, 56-бет). Бул тарихшы ез кдтесш вз1 шытарып тур. Монголияны Моголстан деп тусшдДрпт. Демек мундагы енпме кез1рп Монголия туралы емес, сол кездеп Моголстан, ятни Жет1су туралы. 0йткеш Ke3ipri Монголияньщ солтуст1к- шытысында кенже im ciH e баскдртатын кдндай монгол 24-1214 369

Ш сут т Нфквке-ут____________ _________ жер1 болуы мумюн? Оныц ар жагында монгол тайпасы орналасатындай жер жок, мухит кдна бар. Муныц 6epi М оголстанды М онголия деп к,ате аударудан туран келецс1зд1к екеш кершш тур. \"Граница нейманов соединились с (границами юрта Чингиз-хана)\" (сонда, 66-бет). М оцролияны ц орналасуы солай ма? Моцголдар мен наймандардыц ею ортасында ол кезде керейтгер, ойрат- тар, кей жершде мерюттер болды гой. Ал Жейсуда солай: жалайрлар мен наймандар 6ip-6ipiM eH ежелден ipreAec. \"У Джамукэ-Сэчэна, который принадлежал в ветви нирун и был предводителем и эмиром племени джаджират, был родственник, ... он отправился на гра­ беж и в местность, называемую Улагай-булак, в пределах Саари-Кэхэр, бывшую юртом Чингиз-хана. В тех окрестностях находилось жилище (ханэ) Джо-чи-Тармалэ из племени джалаир, предки которого вследсвие того, что шайка джалаиров убила Мунулун, (жену) Дутун- Мэнэна, и его сыновей стали пленниками ... и рабами ... предков Чингис-хана\" (сонда, 85-бет). Мундагы эцпменщ 6 e p i жалайыр тайпасына жэне солар мекендеген жерге кдтысты. Улагай-булагыцыз Сарыщяр, ягни Сарезек аймагындагы Айнабулак, болады. Ол араны мекен етупплердщ K©6i кэз1рде де жалайырлар. Мундай сэйкестпсп ешюм эдеш жасай алмайды. Тек оны мойындау керек. \"Он (Он-хан —Б.Н.) пришел в местность, называемую Гусэку-наур, поблизости от юрта Чингизхана — место, где они (некогда) жили вместе с Есугэй-бахадуром, (откуда) он послал вверх по (реке) Кэлурэн к Чингисхану двух своих нукеров\" (сонда, 110-бет). Картага кдрап, осы жагдайды кез алдыцызга елестетш кер1ц1зш1. Мулдем тус1не алмайсыз. Моцголиядагы Керуленнщ томен жагынан Он-хан кдлай келедд? Оныц ел1 о жак^а емес, Керейлер мен Керуленнщ ею ортасында Хэнтэй тауы жатыр. Ж эне Гусэку-наур деп отырганы Ж епсудагы Буркдн тауыныц дэл тубшен агып жаткдн Усек езеш емегенде, кдй езен? \"В пределах местности, которую называют Саари-кэхэр \"Чингиз-хан\" и Он-хан встретились друг с другом\" (сонда, 116-бет). 370

_____________________________________ W a fn a u tiefri Моцголияда Сарьпуяр немесе Сарезек атгы ж ер бар ма екен? Бул — таза турне ce3i. Демек турпс жерщде, Жеттсуда. \"Он (Сангун — Б.Н.) ... через ... пределов Монголии (вилайат- и Мугулистан) и ушел в область Бурк-Туббэт\" (сонда, 134-бет). Тарихшы-аудармашыныц Моголстанды Монголия деу1не тары куэ болдык, Тибетке Жеттсу арцылы еткеш беп-белгш больш тур. Bip сездд Tepic тусшддру аркдллы кдншама тарихты тас-талкдн кщлып отыр. \"После того Менгу-каан устроил курилтай в местности ..., которая находится в середине Могулистана\" (Рэшит- ат-ддн \"Жылнамалар жинагы, П-том. М-Л. 1960. 145-бет). Мундагы кеп нукте турган жердеп сездд аудармашы Ю .П .В ерховский мен с1лтемелерд1 тус1нд1руш1 Б.И.Панкратова \"Хорхонах Джубур\" деп табады. Б1з бул “Джубурдын\" Ш убар екен1н айтк,амыз. Сонда ол Шубардыц Моголстан-Жетюудыц дел ортасында екеш дел айтылып турган жок, па? Шет жерде узак, согысьш, елдд сагынган Шыцгысхан эскерлершщ мына сез1не кдрачызшы: \"Теперь мы, освободив сердце от (заботы) о них, согласно тре­ бованию, которое было определено приказом Чингисхана, бог даст, сможем прибыть в Могулистан\" (Рэшит-эт-ддн, \"Жылнамалар жинагы, М-Л, 1952. 1-том, 1-ютэп, 226-бет). Олардыц туган жер1 кез1рп Монголия емес, Жеттсу, ягой Моголстан екен1 осы сездан анык, KepiHin тур. Шыцгысхан 1224-жылы Ресей жершен оралады. Оны тарих былай жазады: “Когда он дошел до пределов своих орд, к нему вышли навстречу Кубилай-каан, которому было одиннадцать лет, и Хулагухан которому было девять лет. Случайно в это время Кубилай-каан подбил зайца, и Хулагухан дикую козу в местности Айман-хой, на границе страны найманов, близ Имил-Кучина, по ту сторону реки Хилэ (?), поблизости от области уйгуров\", (сонда, 229- бет). Ем1л е з е т Шыцгысхан ордасыныц шет1 саналса, орданыц ез1 сол мацайда, ягаи Жеттсуда екенш болжау соншалык, кцын ба? Ж ане Ем1лге жакцш жерде деп анык, айтып тур гой. Хилэ деген1, cipe, 1ле болар? \"В Монголии есть большая гора, которую называют 371

Шсутлан И ф ЬЬ-т ы_______________________ Бурхан-калдун (мен осы аудармага куменд1мш. \"В Могулистане\" болуы мумкш) с одного склона этой горы стекает множество рек. По тем рекам - бесчисленные количество деревьев и много леса. В тех лесах живут племена тайджиутов. Чингис-хан (сам) выбрал там место для своего погребения\" (сонда, 233-бет). Тайджиут тайпасыныц жалайырларга жататынын жогарыда айткдмыз. Жалайырлардьщ ежелден Жеттсуда туратыны тагы белгЫ . Ендеше Бурхан-Халдун Моцголияда емес, Моролстан —Жеттсуда. Шьщрысхан сонда жерленген. Керейлердщ мекен-жайы жайьшда тарих былай дейдд: \"Они (представяют) собою род монголов, их обиталище есть (по рекам, Онону и Кэрулэну, земля монголов. Те округа близки к границам хитайской страны\" (Рэшит-эт- ддн, \"Жылнамалар жинагы\", 1-том, 1-ютэп, М-Л. 1952. 127- бет). Ендд картара кдрап керпцз. Моцголиядагы Хэрлэн мен Ононныц кдй жатында керейлер туруы мумкш? Ондай жерщ таба алмайсыз. Ал олар Шьщрысхан кез1нде де, кэз1р де Жет1суда жалайыр тайпасымен ipreAec ©Mip cypin келедд. Tiirri былай ойлауга да болады: Керулен мен Ононныц бойында жалайырлар, мацайында керейлер, оныц кдсында меркгггер, сол тендректе татарлар, коцыраттар, дулаттар турса, сонда кэз1рп моцголдардьщ ез1 кдйда турран? Алакелдщ шытысында Тоцта деген тау, жайлау бар. Ол, cipa, меркггтердщ ханы Тоцтаньщ атымен аталган болу керек. ©йткеш тарихтарда айтылатын жер мелшер1 coFaH сейкес келедд. Кербулак, ауданында, Сарезектщ шырысында Шатан деген тау бар. Оны кдзацтар бурын Ж еке тау депт1. \"Тулыран Белтак\" дегендд Тглеубердд Тул Белек тау, hfhh Ж еке тау деп тус1нд1ред1. \"Шаран\" дегенн1ц кдзакдпа \"шацкдн\" деген баламасы бар, \"ак\" дегендд бщадредд. Шьщрысхан 6ip татар баланы бесшпп балам болады деп, Бертенщ бауырьша салып, атын Шатан кряды. Ол улкей- генде бук!л шаруашылыкдщ кдрап, азык,-тулж дайындап, мал-жанга ие болады. Соныц ауылы орнаган жер кешн, cipe, Шатан атальш кеткен болу керек. Алтынемел мен Баркернеудщ ею ортасында Керей 372

сайы, Жалацаштыц шырысында Уш М ери (Улкен М ери, Орта жэне Шет Мери) сайы бар. Соныц 6epi Шыцрысхан тарихымен байланысты. Шынгысханнан 6ip Facbip бурын жасатан Махмут Кдшгари 1ле езенш Ыла дейдд. Ылай дегеш болу керек. Шыцрысханта кдтысты ьщгайсыз жэйттщ бэрш \"Купыя шеж1ре\" де, \"Кузауыр\" да, Рэшит-эт-дш де жасырып- жауып жазады. Меселен, Кдзыбек бек Тауасарулы: \" Тем1рдщ (Шыцрыстыц) е к е а Есукей ерте eAin, оныц inenieci ©лен, крцыраттыц белгш б т Мецлекеге тиген- Ai. ©лецнщ Мецлекеден туран он улы Тем1рдг белектеп шыдатпаган. Сонан сон, ол олардан безш, кдйта жалайыр iiuiHe кдшып кета\", — дейдд (\"Туп-тукыйаннан e3iMe шешн\", 1993,95-бет). Шеж1реш1 акын Кдзанрап Байболулы да осыны айтады. Алайда Рэшит-эт-д1н ©лецнщ тары куйеуге тигешн айтады да, б1рак оныц ол куйеу1нен де балалы болтаный айтпайды. Ал “К,упыя шеж1ре” ол жарына бармаган. CoFaH Караганда, Шыцрысхан Ыла(й) дарияныц бойында туып-ecri дегендд де айтцысы келмей, Улкен (©нан) дария деп, езеннщ ез атын емес, сыйпатын айткдн болу керек деп ойлаймын. 1леш Ононмен шатас- тыруымыздыц басты ce6e6i содан болса керек. \"Шыцрысхан наймандарды шауып, Таян-ханды елт1рген соц, барыс жылы улы жиын етизш , улы той жасап, Онон езен ш щ бойына торыз тупт1 (девяти­ конечный) ак, туын TiKTi, сонда оран Шыцрысхан атын бердГ (Рэшит-эт-дш \"Жылнамаларжинары\", М ,—Л. 1952, 1-том, 1-итэп, 138-бет). Енд1 Махмут К,ашраридыц мына сез1не царацыз: \"Ханныц кол астында ел1 мен жер1, кдлалары кдншама кебей1п кетсе де, мэртебеЬ кдншама ессе де, ту торыздан асырылмайды\"(\"Турпс сезд1г1\", Алматы, 1998. 3-том, 182- бет). Бул — тур1к елшщ зацы. Ал тур1к елшщ зацына барынып отырран Шыцрыс-хан кдлайша тур1к болмайды? Тары Решит былай дейдд: \"Все их юрты простираются от пределов страны уйгуров до границ Хитая и Джурдже, в тех областях, которые ныне называют Могулистан\" (Сонда, 153-бет). Муны мойындамау, мешцше, шектен шыккандык, \"Бул тайпаныц бэр1нде накда-нак жене анык сакталган рулык 373

Ъексутан НфкеЬ-шы_______________________ баян (шеж1ре) бар, ейткеш моцюлдардьщ Fypnbi солай, олар ез бабаларыныц туыстьпъш сакуайды жэне дуниеге келген ap6ip балага соны уйретедь Моцтолдардан баскд, тек араптарды крспаганда, ein6ip тайпада мундай эдет жок, араптар да ез тектерш жадында сак,тайды\", —деггп Решит (сонда, 13-бет). Ал бул едетац тек кдзакда тэн екенш гам жокда шытарады? Ол м оцролды ц K 33 ip ri Моцголияда турып жаткдн монгол вместит осыдан-ак, кершш турран жок, па? Ш ьщ ры сх энньщ : \"TanipiM 63i жар болсьш!\" —деп сейлеу1 де \"Монролдыч купыя шеж1реа\", Пекин, 138— бет) “мен кэзакдьш\" деп тур емес пе? Б1з 93ip де солай сейлейм1з гой. Осы мысалдардьщ езшен де тарих пен тарихшылардьщ айтуында улкен алшак,тык, жаткднын ангару кнын емес. Кдшан шетелддч галымдары шайнап берер екен деп Kyrin отырмай, тупнускд орнына журетш шырармаларды ез Fa- лымдарымыз онып, талдауы кджет деп ойлаймын. Сонда тарихы мы з бурмалаура ушырамайды. Ж эне буран элдеб1реулер кусап \" Ш ы нры схэнды кдзак, чылранда не утамыз?\" деп торышарлыкден кдраута болмайды. ©з тарихын тугендей алмаран халык,ты мык,ты халык, деп айтура езге тупл, ез аузымыз бармайды. Heci3 кдлран тарихты иеленуши\\ер табылады. \" M ohfoa\" сезшщ туп тергат анык,талмауы да тарихтьщ бурмалануына дем 6epin келедь \"Монгол” деген \"мэчп ел\" сезш щ езгер1сшен туындаган деген nirapAi Хасен Кржахметов п«м1з айтты. Ундестж заны бойынша \"мэнгел\" деп айтылатын сездд езге ел \"монгол\", \"мачгол\" деут мумган. \"М эчп ел\" д е г е н - мэнд1, беделд1 сез. \"Мангул\" деген \"мачу\" жэне \"кул\" \"raci\" деген сездердщ крсындысы, я т и \"кешпенддлер\" деп кдраушылар да, \"мьщ крл\" деген сезден ш ы в д н деуиплер де бар. Алайда булар \"монгол\" сезш е кдтысты айтылганмен, \"могол\" сезше тусш1к бере алмайды. Ал \"монгол\" дегеннщ о баста \"мо- рол\" аталганын тарих анык, айтады. TypiK тайпаларыны ч басын крсып 6ip мемлекет курраннан кей1н Шьщгыс-хан ол мемлекетгщ агын жеке 6ip тайпаны ч атымен атамауы — занды. ©йтсе, бак,таластык,тан ешкдшан ел imiHAe тыныштык, болмас 374

едь Сондыкуан бэрше ортак, ат крюы —орынды. Ол ат — могол. \"Ш ы цры с ханныц атасы Иесуге БаЬадур м орол кдуымында патша болды\", — дейд! К,адыррали би Крсымулы Жалайыр \"Шеяаре жинатында\" (Талдыкррран, 2008, 42-бет). Кубылай ханнын, К ^тайда ж урп зген басшылык, саясатын айту барысында Рэшит-эт-дш: \"А Мо-цянь — это та ж е деревня и(ли) хутор\", — дейдц ал оны TyciHAipymiAep: “Mo-цянь, дословно \"сотня земли\" и \"тысяча земли\" дейдь (\"Жылнамалар жинары\", 2-том, М- Л. 1960, 177-бет). Буран Караганда, егер \"мо\" деген ол кезде \"мындаран\", \"жуздеген\" сияцты “кеп\", \"мол\" деген марына берген тэр!здь \"Мо-крл” деген онда \"мол крл\" деген марына бермей ме? Турне сезш 6 ip тусшсе сол тусшедиау дейпн Кддьгргали Жалайырдьщ сездерше мэн 6 e p in керейш: \"Бул кдуым да белтШ, тэж1ктер оларды м орол деп атайтын. Бу жамараттардын, да кдумдары ете кеп едь.. Жыддар еткен сайын кеп болып есш-енд1. Олардьщ урпары тштен кеп болды. Еамдершщ могол атауы солай кетп, тары 6 ip баскд кдуымдар олармен едь Алла тарала жар болып, терт жуз жылдай уакртг еткен соц, олардьщ урпактары кебейш, ipreAi ел болды... Оларды, я т и осынау крльщ турист! могол деп атады (\"Армысыц, эз баба\" KiTe6i. Крдыррали би Крсымулы Жалайыр \"Шежзрелер жинагы\". Аударрандар: Н.Мингулов, Б.Кемеков, С.Отениязов. Талдыкррран, 2008. 13-бет). Буран кдраранда, \"мо\" ce3i \"мол\" дегенд! бйуцред!. Бул сез - Шыцгасхан мемлекет курранга дешн де бар сез. ©зара жалайыр шдндеп айтыс-тартыста Шьщрысханныц ■пкелей бабалары езгеден молмыз, K enni3, ауызб!рл!кт!м!з деген ниетпен ездерш могол атаран тэр!здь Сол ат кейш Шыцгысхан курган мемлекетке де атау болван. Шыцгысханньщ ез атамекен1нде \"могол\", \"Моролстан\" деп дурыс айтылтанымен, сырт жерде \"моцгол\", \"мацрул\", \"муцрул\" болып бурмаланып кеткен болу керек. \"Крэак. адебиеп\", 15.03.2013-жыл. 375

^ в к у ш а й Н ф Ы с е -т и ____________________________ ЕЛ Б1РЛ1Г1НЕ КДРСЫ UlblFYFA БОЛА МА? К,ай мемлекеттщ кдндай саясат журпзу1 сол елдщ мэдени-элеуметпк эл-куатына, жагарапиялык, орналасу ж ардайы на, 1шк1-сыртк,ы салм агы на ж эн е iuiKi тутастыгына тж елей байланысты. Осынын, бэрш ой ласты ра Караганда, \"К,азак,станнын; ел 6ipAiri доктринасы\" — кдзак, ел1 ymiH ете кджетп жэне ете пайдалы кужат. ©йткеш б1здщ халык, тэуелйздш алгалы 6epi ‘Чйрлж болмай, ттрлщ болмайтынына\" эбден кез1 ж етп деп ойлаймын. \"Ырыс алды — ынтымак,\" екенш, \"белшгендд 6epi жейтшш\" бщдщ халык, ежелден быген. Ел талкдгсына усынылган осы кужапын, жобасында: 1\"Орталык, ж эне ж ер гш к п м ем лекет пк органдарда ж урп'з л е п н ic кдгаздары нда м ем лекет пк тйр е п н д е кдзак, т ш нщ ж ум ы сы н кдмтамасыз ет у\" кдж еп] \"мем лекет пк 1 1Т ЛД к ,о лд а н уд ы ц цукдщ т ы к, б а за сы н дамы т у, он ы ц 1уйы ст ы руш ы р в л н нытайту\" ж эне \"Кдзак, т ш н мект епке д е й ш п м е к е м е л е р д е , м ект епт ер м е н ж отары о к,у оры ндары нда окдгту сапасы н ж акрарту\" к е р е п , сондай- ак, \"К рзакртан зтностарынын, мэдениет ш a p i к д рай взара байы т у\" мэселеа баса айтылран. Кдокдсы, бул кужат Крзакртанда туратын кдзак, халку мен езге этностардын, озара кдндай непздерд! басшылыккэ алу арк^1лы тату туруы тшс екенш жан-жащы кдрастырган. Мунда кейб1реулердщ елд1 дурл1кт1рш жургешндей, \"кдзакртандык, улт\" деген нэрсешц e3i турмак, келендеа де жок, Tinri ымы да, жымы да, астарлап та, алдап та отырран ештецеа жок, Бул — жоба, бегаген кужат емес. Спнлыктан оны талкдлау кджет, кртеа болса, сьшау кажет, тузетудд талап ету кажет. BipaK, -пл ушш куресешз деген сылтаумен сол тглдщ Heci халкымыздын, шацырагын шайкдп немесе тыныштырьш бузып алмауымыз керек. Ал ондай крут бар ма? Менщше, ондай крут дол кэз1р рана емес, ылрый, унем! бар. ©йткеш 6i3 —тэуелаз мемлекетшз. Ал тэуелс4з мемлекеттщ кдмын тэуелаз мемлекеттщ ©3i рана жейдд. Кдггайдьщ да, орыстьщ да, озбектщ де 6i3 ушш кдбыррасы кдтты кдйысады екен-ау деп кртелеспеушиз керек. Ce6e6i олар да ец ayeAi ез елшщ мудесш ойлайды. 376

_____________________________________ffla fn io c iSdefn \"Жас длят\" гэзетшдеп \"Bi3 курес жолын тандадык,\" деген топтама (01.12.09.) м е т кдггы тжсщаДрдг Онда \"Ел 6ipAiri доктринасын\" талкд1лау емес, кдралау орьш алыпты. Э дегеннен-ак,: \"Ел OipAiri\" (\"к,азак,стандык, улт\") тужырымдамасы\" деп, жок, нэрсеш бар нэрседей жазып, адамдардьщ патриоттык, сез1м1н елдщ б1рлтне кдрсы айдап салыпты. Менщше, буйтш елдщ б1рлтмен ойнау — халык,тыц тагдырын ойыншык, ету. Кдзак,стандык, улт, американдык, улп дегенге мен де, бэр»пз де кдрсымыз. ©йткеш 6i3 олар кусал бул жерге баскд жак^ан келген баскдгншы емесп1з, кднымыз бен тер1м1зд1 теккен иес1м1з. Сондьщтан ттл, жер дегенде, ойланбастан кеудем1зд1 окдд тосамыз. Алайда т1л мен жерд1 арандату куралына айналдырушыларга да кеудем1зд1 тосу —б1здщ азаматгык, м1ндет1м1з. Аталмыш топтамадан: \"Ел б1рл!п\" немесе “американдык, улт\" саясатына 6i3 де кдрсымыз\", —деген сезд1 окдианда, мен мыта арандатудьщ ете терецге бет алганын туацддм. Мундай кдуесетке сену, соган бола ел б1рлтне сына кдгу мэдениетп ортага, эрине, ылайык, емес. Алайда, амал не, болар ic болды. Енд) ел, жер, халык,деп нл>фылдайтынымыз рас болса, абыройымды тепл алам-ау, бедел1мд1 Tycipin алам-ау деген жалган намыскд жуг1нбей, \"ел б1рлшне\" кдрсы эрекетп, ез халкдгмыздыц кдмы ушш, дереу токкату кджет. Ce6e6i саясат дегеннщ непз1 —тусппсу. Тусш1су1м1з керек. Эйтпесе, осындай эрю-терю эрекетапздд 6 ip кун1 болмаса 6 ip кун1 кддаралап отырран кдстарымы з пайдаланып кетед1. Turn, саясат уипн т1лмен де ойнауга болар, 6ipaK , ел inime ж1к салып, кдуесет таратып, хальщгьщ тагдырымен ойнауга болмайды. Менщше, 6 ip млрд кдлкд1 бар елдщ саясаты мен 160 млн халкд.1 бар елдщ шли-сырткд1 саясатында сан турл1 айырмашылык, болатыны сияк,ты, 6i3 сияк,ты непзп улты 10 млннан асар-аспас хальщтьщ саясатында да ез1нд1к айырмашылык, болады. Ондай халык, мушз сураймын деп кулагынан айрылып кдлган токдл ешкшщ кеб1н ки1п кдлмауды унем1 ойлаура ти1с. Сондык,тан ондай мемлекеттщ батырлыгы да, акылдыльпы да ец алдымен 377

Ш сутан Нфквке-ты___________ _______ ____ тыныштьщгы баянды етуге ба1ытгалады. Алтыныштык,ты сак,тай 6iAy— a m y F a FaHa жец1л нэрсе. 18-гасырда кдлмак,тардьщ Эм1рсана атгы ханзадасы бимкке таласып, ез бак,таласын жецу упнн кдггайдан эскери кемек cypaFaH. ©3i де тюсуге сылтау таппай отырран кдггай жощар жерше кеп кушпен лап крйган. Бала-шага, кдтын-кдлаш демей, 6ip миллиондай кдлмак,ты кытай эскершщ кздэып ж1бергенш тарих айтады. Сонда халкыньщ кдрьш ганына шыдамаран Эм1рсана e3i жетектеп экеп жерше юрпзген кьггайларра e3i кррсы согысады. Патриотизм гой? Патриотизм. Алайда сол кдру крлмак,тардьщ б1ржола тубше жетш, жощ ар мемлекет! деген мемлекет жер бетшен жойылып кеткен жок, па? Кудай оныц бетш ары кдлсын! Сондай сылтау 1здеп отырран б1здщ теэдэепм1зде еппом жок, па? Бауыр деген езбектщ e3i не icren, не айтып жаткднын естш-бшп отырмыз гой. Басшылардьщ халыкдд тш моз келетш кдлырына, жарльпъша сын айтуды мен жан-тэн1ммен куптаймын. Алайда эр нэрсенщ байыбын бШп, халыкдд тшмдд- THiMci3iH ажыратып барып сынаганга не жетон!? Осыдан 6ipa3 жыл бурын обылыстарды 6ip-6ipiHe крсу саясаты журпзыдь CoFaHкуш бугшгедешн кундглдейгшдер бар. Абайдьщ, Мухтар мен Шэкэр1мнщ жерш Ш ырыс Крзакртанга крскрны ж еноз болды деп, оппозицияшылар да жазды. Кдзак,тьщ уш алыбын келденен, тарта сэйлеген соц, к тщ байыбын бишегендер, сез жок, ол ж ерд 6ipey шет елге сатып Ж1бергендей жэб1рлену1 мумюн. Ал, шын мэншде, ол — ете кереген саясат. ©йткеш эр обылыстаты кдзак, пен орыс халкынын, пайызьш есептеп, содан саясат жасаушылар эр ж ер-эр жерден inuFa бастаган сон, солардьщ аузьгн жабудьщ 6ip амалы болатьш ол. Соны да тусше алмаран саясаткерлерден не умгт, не кдйыр? Астананы Акдолага кеппрудщ де шьш макраты теренде жаткрнын журе келе 6apiMi3 де тусшдк, 6ipaK э дегенде б1разымыз кэрсы болдык, крй. Осындай-осындай сэтгерде ауы з 6ipiK T ipin, елд ж саясатты к,олдап-к,олпаштап отырмасак, онда б!здщ нем1з зиялы? Тура-ак, десе, тек текетзреске жупну, жакгастарды жыйнап аштык жариялау 378

онсыз да ауызб1рлш алоз журтгы одан бетер аларетш кетпесше юм кешл? Т1лддц, мэдениеттщ дал K 33ipri мушк1л жагдайына аз1м1здщ тэуелаз мемлекепшз кшэл1 емесш 6apiMi3 де б1летш сеилддшз, 6ipaK,бар юна тек мемлекетге тургандай тенддрш, euiirin сейлейм1з. Ka3ip ел1ш здеп бугал кдзак, балаларыныц 48 пайызы тана кдзак, мектебшде окдп жатыр екен. Демек 48 пайыз ата-ана 3Ai е з ттлшщ тагдырына немкурайды кдрайды деген саз. Алайда бэрше мемлекет кшзл! деп бэр1м1зден бурын байбалам салатындар да сол ата-аналар. Дал осы арада елдпс мудеден repi ез1м1здщ етюнпн мудешздд артык, KapeTiHiMi3 кезге урып турран жок,па? Сондьпдган унем1 ез мемлекетопзбен 93iMi3 алыса б ергенш е, 6 ip уак, е з ар ам ы здагы арандатушылармен де саясат журпзгешм1з жен емес пе? 1897-жылгы журпз1лген есеп бойынша, кдзак,Орталык, Азиядагы турш халык,тарыныц iiuiHAeri ец кеп халык,еддк. Дуркш-дурюн журпзи\\ген астарлы саясаттьщ аркдсында кэз!р аз FaHa ел боп ацтарылып отырмыз. © йткет 6i3 ешкдшан саясаткд кдрсы саясат ютеп, саясатпен саясат арк,ылы K y p e c in керм еген халык,пыз. С аясатты ц суркнялыг'ын сезген 6 ipey-M ipey арамыздан шьша кдлса, оны алдымен ез1шз куртып отырган да кезМ з баршылык, Тарихкд кдрап отырсац, кдзактыц зиялылары кдй кезецде де кеп болтан, 6ipaK, ешкдшан олардыц арасында толык, ауызб1рлпс болмаган. Ал саясат соны унеш пайдаланган да отырран. 1928-жылы кэмпеске наукдны журпзш'енш 6apiMi3 де окрт еетж. BipaK, оньщ кеп щлр-сырын бшчеген екенб1з. Ел1м1з тэуелазддк алганнан кешн Мемлекетгж мурагатгыц AepeKTipi Марат Хасанаев, \"Жалын\" баспасыныц Kbi3MeTKepi Сейсен Мухтарулы ушеум1з акдялдасып, кэмпескенщ шын бетш керсететш уш-терт томдык, ютэп шыгаруды уйгардык, ©юншже орай, оньщ 6ipiiniri томы шыкрдн соц, кеп узамай ею азамат та о дуниелпс болып кета. Сонда сол ютэшт эз^рлеу уетшде ушеум!зд1 ец шошыткдн нарсе кэмпескеленген адамдардыц Ke6i дерлж кэмпескеленуге жатпайтын, крлдан жасалган байлар болтаны едь Зац бойынша байлар жэне олардыц кез келгеш 379

Ъ Ь у п т Щ о /и Ь -р ы ___________________ _ _ _ емес, аса ipiAepi F a ra кэмпескеленуге тик болганмен, сол кэтарра бурын болыс, би болтан, кыскдсы, кднаушы деген сылтаумен ананьщ кдстасы, мьшаньщ рулас емеа, тага б^реудщ ececi кеткеш деген сыкцглды себептермен талай момын байгус жала шепггп. Былайша айткднда, кун 6ip жауса, терек ею жауган. Алайда ез халкыма ез1м кдшнат жасап, ез кдзагымды ез1м елден, жерден куып, оньщ бала- iiiaFacbiH шулатып кырып, орнына баскдлардыц келш орналасуына жагдай тудырып жатырмьш дегендд ешюм ойламаган. Ал егер оны ойлай кдлгандар шыга кдлса, оны биуцруиплер (сол кездщ термин) дереу жогарьиа хабарлап, жалма-жан кезш куртып отырган. Отызыншы жылдардьщ аштыгы да осы тектес жагдайдьщ нэтижеа. Саясат 6ip колеса, кдзак,тыц e3i ею кдяскдш. Оны жумсартьщк^фап айтсац, — бглмееик, кдтайтыцкцфап айтсац, — надандык, Айналып келгенде, кецеспк саясатгьщ тупю сырын б1лмеуден, б1лгенд1 крлдай алмаудан да кырылганбыз. Ол аздай, ездд-ез1м1з 6ip- 6ipiMi3Ai керсетш, билж ушш таласып журш, топалан, болганбыз. Ka3ip 6i3 оган тек кецес еюметз FaHa юналг деп кещрдек жыртып журм1з. ©3iM б1летш 6ip шындык, бойынша, ашаршылык, жылдары Жамбыл мен Кенен бала-шагасымен кцфгыздарды паналап, сондык,тан FaHa аштык,тьщ тырнаганан аман кдлган. Кэз1р, кудайга шуюр, кцфрыздар кел!п 6i3Ai паналап жатыр дегендд естимш. К^шсык, сейлеуш1лер кдлай кцсайткэнмен де, менщше, муныц 03i — теубэ дейтш жагдай. 1937, 1951-ж ы лры к,урын-сургш де, 1986-жылры желтокран кетершсшен кешнп кудалаулар да - 6 ep i кдзак,тьщ алауыздык,тан эл1 арылмаганын дэлелдеп бердд. Ендд, мше, сондай алауыздык, пен жж-жж болудыц крут \"Ел 6ipA iri доктринасын\" талкц!лау барысында тага бас кетерш отьф. Алауыз бола салудыц сылтауы естш аяк, астынан табыла кетед1 де, ауыз 6ipiK T ipyre келгенде, кедерг1ден кедерпге ушыраймыз да жатамыз. Эр азаматгьщ бедел1, атагы, абыройы неге ел 6ipAiri yuiiH жумсалмай, ел б1рлшне кдрсы жумсалуы тик екенш тусше алмай-ак, крйдык, Тэуелс1з мемлекетт1н вз1не, оныц зыялыларына, 380

кдрапайым халкдша, мансапты жак,сы керет1ндерше, мансаптан repi халкдшыц амандытын артык,керепндерше, саясаткерлер1 мен кжерлерше елдщ 6ipAiri керек емес дегенге мен ел1 сене алар eMecniH. BipAix керек болмайтындай, он млн кдзак, онын, 48 пайызы эл1 баласын кдзак, мектебше бермей отырган жене сол ушш езш емес, мемлекетп ганэлеп отырган казак, неменем1зге ceHin mipeHeMi3? Осы тэуелс1зджт1 кетере алмайтындай 6i3re не кершдд, басымызга не кун туды? \"Ел 6ipAiri\" мен \"кдзакртандык, улт\" деген саясат eKeyi 6ip саясат деген арандатуды гам ойлап тапты? Не ушш, гам ушш ойлап тапты? Ол доктринаны ез кез1мен окдшаган, вз крлына устамаган к,азак,тар ол арандатуга неге длеседД? Bi3 соншальпды кдшкднньщда алдында, куганньщ да алдында журе беретш сауатсыз, жауапсыз халык,па еддк? Елшоздщ болашагын, бауырымыздан шыкдан бала-шаганыц болашагьш e3iMi3 ойламасак, 6i3 ушш Кдггай, Ресей немесе ©збекстан ойлай ма? Элде ел1м1з бен бала-шагамыздыц тагдыры 6i3re соншалыкхы арзан болтаны ма? TL\\iMi3 ушш откд да, cyFa да тусуге тш стз. Ce6e6i одан бас тарту анацньщ ак, супн аякдсд басумен барабар. Bipax, ттлден де, анацнан да кдсиетп кдра орманьщньщ бар екенш, сеш анац да сол ymiH туганын 6ip сет естен шыгаруга бола ма? Ол — т т ц н щ де Heci, анацньщ да KHeci казак,деген халкдщ. Сегац ттл деп байбаламдаганыц, эддлет деп айгайлаганыц сол халкдлцныц тагдырына Kecipi THeTiH болса, ондай батырлык, батырлык, та емес, патриотгык,та емес, эншейш алацгасарлык, Ал бул заман ондай алацгасарлыкды кешпре беретш заман емес. Б1здщ кез келген алауыздыгымыз бен ацгалдыгымызды, алацгасарлыгымыз бен талас-тартысымызды ацдып, куана бакдллап отыргандар, соны пайдалана кетудщ сэтш кутш отыргандар, кудайга шугар, кдй жагымызда да баршылык, 1ппм1зде 6ip e3i терт миллионнан астам халыкды курайтын улкен этнос бар, оныц сыртта алып мемлекет! бар, оган 6i3 ел б1рлтн усынбаганда, ттл б1рлтн усынамыз ба? Е>1здщ нпрене-пндей, ел б1рлшн кджетсшбейт1ндей кдндай сешмдд KyAipeTiMi3 бар? Егер бар болса, ондай куддрет — тек езара татулык. 381

Ш сутан Н ф ЬЬ-ш ы____________ __________ Азбыз, оньщ устше алауызбыз, ол да 61зд1одан бетер азайта туседь Мемлекет1м1здщ саясатын к,ай кезде крлдауды, кдй кезде сынауды бшмеймЬ. Жэне орынсыз сынап-мшеу елддпшзге нукран келттретшш ойламаймыз да, ойланбаймыз да. Эйт-eyip, ешюмд1 тъщдамайтын, ешюмге бой бермейтш 6ip-6ip мык,тымыз. Мык^ы екешшз рас. BipaK,6ipAiri жок,жуз мьпргыб1рлЫмьиргы мыц осалдан оцбай жецыетшш K©pi тарих талай рет дэлелдеген гой. Bi3 ец 6ipiH nii осы осал жакуарымызды жендеп алуБа тш стз. Кебеюш1з керек, ауызб1рлйсп болуды уйренуге т тс ш з, бала-шагасын, немере-шебересш эл: кдзакдш ок^ггоай отырран бауырларымызды тэрбиелеу1шз керек, 67 пайыз кдзак, тугел крзакдта сейлеп кеп кря бергенде, кеп нэрсе мэселе болудан езЬак, кдлады. Ka3ip кэзакриа oigbm, крзакдга тарбиемен сусындап жаткдн бала-шага, кудай буйыртса, ендд 10—15 жылда билж басына келе бастайды. Сонда елдщ бага да, ттлдщ бары да жанатынына мен ез басым сетмдрмш. Ал сондай куйге аман-есен жету ушш, б1зге ец ауем узак, мерз1мд1 тыныштык, кджет. Сондыкуан ©з мемлекет1м1зд1 ез1м1з эларетш, шындык,ты женс1з бурмалап, женс1з тайталаскднша, ел 6ipAiriH, ел тыныштыган ойластырран бардарламаны жасап отырран мемлекеттм1зге кемектесу1м!з де керек емес пе? Бэрше кдрсы шырура болар, б1рак,ел б1рлшне кдрсы шырута бола ма? Есттген елден уят-ты. \"Айцын\", 08.12.2009-жыл. “CAKJA КДЗАК, Б1РЛ1Г1Н!” \"Мац-мац басып журйцз, Байсалды жерге туощз. Айнала алмай атела'н. Жат бойынан тущлсш, Бэрщ13 6ip анадан тутандай болыцыз!\" — деген екен Букдр жырау бабамыз 1757-жылы Шимойын деген жерде Абылай жещс тойын жасаганда. Бул — кдзак,тыц жоцрарларды ез жершен б1ржола куьт шыгап, 382

____________________________________ Щ т Щ > \"Актабан шубырынды, Алкд кел сулама\" с о р ы с ы н ы ц жещспен аяк,талган Ke3i. \"Кдракерей Кдбанбай! Кднжыралы Бегенбай! Шапырашты Наурызбай! Ушеунде кут, береке, Кдзактьщ бурит тулеп. Жаура салса, —жарары, Куреске салса, — 6iAeri. Ала болсак, 03iMi3, Кдлмак, сонда булед1... Сак,та кдзак, б1рлМн! Токсанра келген карт Букар Осы соцры ттлеп!\" — деп жалына сураран екен жарыктык, Одан 6epi кдзактьщ басынан не етпед1? Ke3ip арамызда: “Сакта кдзак 6ipAiriH!\" — дейтш Букдр да жок, б1рлж унпн жарагы мен быепн тосатын Кдбанбай, Бегенбай, Наурызбай да жок, BipaK кудайга шуюр, кдзактьщ e3i бар, Букдрдьщ ce3i зердесшде, батыр бабалардьщ рухы кеудес1нде сактаулы казак та баршылык, Ен, бастысы: дербес ел, жеке мемлекеттз. ЕндД 6i3re не керек? Ец алдымен дербес мемлекетпздД жан-жакты ныгайту керек. Ал ол унпн не керек? Ойланбастан айтарым: \"Сакта кдзак 6ipAiriH!\" — дейтш максат-муде керек. Кэз1р кдзак ел1 элем журтшылырыньщ назарына wire бастады. Ke6i 61зд1кухггап жатыр, 6ipepi сынап та жатыр, oirreyip, кудайга шуир, дербес ел деп ден койып, санасып та жатыр. BipaK бул куйге 6i3 желе жортып жеткем1з ж ок айтыстык тартыстык егестж, ара-тура атысып та кердж, алайда туптщ туб1нде 6ipAecyAi басты курал етш устанран мемлекеттж саясат басымызды курап тур. Мешц ойымша, б!здщ мемлекет эу бастан-актез4мдшк пен шыдамдылык саясатын устап келедк Бул саясат кдзактыц \"Сабыр Ty6i — сэры алтын\" дегенше саяды. \"Анау теуелазд1гш жариялады, мынау теуелаздДгш жариялады, 6i3 неге жарияламай отырмыз?\" — деп шыдамсызданранымыз ал1 еамде. Акыры асыкдай, саспай, 1991-жылдьщ 16-желтоксанында TeyeAci3AiriMi3Ai де 383

Ш от т f,M _________________ __________ жарияладык, Сол \"эл1птщ аярын 6aFy\", кудайга uiyKip, 6i3Ai сан рет сыртгагы жэне ел iuiiHAeri кдк,тырыстар мен сокдыгыстардан сак,тап кдлды, сак,тан та келедд. ©йткет ашу маеелеHi K83ip шешем деп шиелешгаредр акд!л асыкдай шешш жайгастырады. BipiKKeH ¥лтгар ¥йымына муше болранымызга куандык, эр ел б1здщ мемлекетпздд таныганына макц-андык, Элемнщ алып мемлекеттер1 АКД1-пен, Кдггаймен, Ресеймен, тары баекдлармен халыкдралык, кел1с1мдер жасадык, Ж ер жузш деп TypiK жэне мусылман мемлекеттер1мен де бауырмалдык, татулык, сацтауды унем1 6i3 басты орынра крйып келем1з. Менщ байкдуымша, б1здщ мемлекетстк саясатымызда \"Аяз, элщдд бы; Кумырскд, жолыцды бы!\" — деген Майкдя бабамыздьщ улараты кдтац басшылыкдсд алынран. Сондыкдан 6i3 ез елдшздщ кдндай жаграпиялык, ортада турранын, кдндай шш-сырткдя осалдырымыз бен артыкднылырымыз бар екенш багамдап барып кдна халыкдралык, io x e араласьш келе жатырмыз. Bi3, рас, э дегенде-ак, ты мэселесш жедел крлга алдык, жылдам зац кдбылдадык, Алайда ты мэселеа тек кдзак,тьщ езше рана кдтысты мэселе емесше кеп узамай кез1м1з ж е т п . 1731-жылдан отар боп, 1917-жылдан кецес ешметзнщ интернационализм атты саясатымен сусындап ескен халыкда тез арада к,азак, бола кетш, бэрш кдзакддалай крю тек зацмен рана шеше салатын \"жуас\" жагдай болмай шьщгы. Кдзак,тан repi уйымшыл, -mi мен мшез-кулкдл тутас api саны да мол халыкрен санасура тура келдд. Кдзакзъщ тш н сак,тап кдлу ушш, эуелд кдзак, деген хальщгьщ езш аман сак,тап кдлу керек екеш белгш болды. BipiMi3 OFaH куйш-шссек те, 6ipiMi3 самаркду журсек те, ayeAi халыкцъщ езш, оньщ тыныштытын сак,тау саясаты эл! ж урпзш п келедд. Менщше, бул саясат езш тэуелазддпм1здщ жиырма жылында ете жак,сы ак,тады. Соныц аркдсында, Кдзакртанда сан алуан улт екш 6ip- 6ipiMeH тэту турьш, ел ты н ы ш ты ры н сацтап, мемлекет куатын б1рлтмен 6eKiTin келедд. Кей-кейде есем1з кеткендей болып, элдеб1р азрын топ аярымыздан шалса да, ашуымызды акдыга женддрш, шектен тыс тез1мдыж таньггып келе жаткднымыз да рас. Ce6e6i 384

татулык, тыныштык, бейбгг ешр арандатушыларга емес, ец эуел1 к,азак,к,а, к,азак,тар уйытк,ы болура тш с мемлекет1м1зге керек. 0сш-эркенде)пм1з ушш, бала- шагамыз кдларан бшмш алып, мэдениетп, жан-жакхы болып ecyi ушш, халкдмыздьщ саннан сапата айналуы ушш, элемнщ еркениетп елдер1мен тепе-тен; туратын жардайга жетш алуымыз ушш керек. Ел Ш1шдег1дурбелеч, тартыс-Kepic б1зддч осы тыныштык, татулык, 6ipAiK атгы ез жем ю ш узак, уакыттан кеш н беретш к,асиетт1 устанымдардьщ берекесш кдшырады. ©йткеш кднша макуансак, та, 6i3 аз ултпыз; ттл, дш, жуз деген белектеухш куштердщ аркдсында алауыздьнымыз да бар ултпыз. Оньщ бэрш есепке алмай саясат жург1зу —ете кдупгп. Eid сезшщ 6ipiHAe \"южандар тобы\", \"батыс\", \"солтустж тобы\" деп жазуга машык,танран газетгер ел 6ipairiH беютуге ынталы гэзеттер деп айта алмаймьш. Сол свздердд санага сщадру аркылы да олар 6ipAiri№3re сызат Tycipin жатыр. К,азак,стан быйыл Еуропа K,ayinci3Airi мен ынтымакуастыры уйымына терагалык жасап отыр. Бул — халыкдралык, уйымга басшылык, жасау. Елщдч мемлекетзруц езгелердщ тануы мен мойындауыньщ бул да 6ip Typi. Оны абырой деп атаган — дурыс. Баска сез кдшырудьщ 6api — вз кезще взщ кул шашу. Эрненщ uieri бар, сез еринддп деген — елддц кдмын жеген сезге кдкдак, крймау. Bi3 03iMi3re 03iMi3: \"Ел1м1зд1ч етегшен тарткднымыз дурыс па элде крлтырынан демегешм1з дурыс па?\" — деген сурак,та кря 6iAyiMi3 кджет. Мемлекетзн, халыкдралык беделге ие болып жатса, оран неге к,уанбаск,а? Сол беделден к а з а к халк,ына, К,азак,стандары баска халыктарра кдндай пайда бар? Эрине, олардыц зейнетакьгсына, жалакдгсына OFaH бола акдга крсылмайды. Алайда Кдзакртанмен езге мемлекеттер санасады, бейбп- катынас жасайды, б!рлесш мэдени жэне экономикалыкбайланыс орнатады, кдюкдсы, мемлекетзм1з окдгауланбайды, элем TipiniAiriHi4 бел ортасында болады. Ал ондай жардай б1зд1ц hind 6ipAiriMi3Ai де нырайта туседД, сырттан кыррикдбак танытушылар болмаган сайын 6i3 iuiKi 0MipiMi3Ai 03 мумгандДгпшзбен емш-ерюн жаксарта аламыз. Сондыктан 6i3 бул саясатты куптаушылар мен 25-1214 385

Ъвкоутан Н’ фкекв-улы_______________________ кекетт-мукдтушылардьщ ара жшн ажырата б1лугетгастз. Елдж муде мен элдеб1р топ мудеса осындай-осындайда айкдяндалып ажыратылады. Оны тусше быу, эрине, азаматтарымыздьщ epeci мен отан суйгшгпгше -пкелей байланысты. Уст1м1здеп жылдын, желток,сан айында Астана кдласында Еуропа К д у ш а зд т мен ынтымак,тастыры уйымына муше елдердщ мемлекет басшылары кдтысатын саммит етпек. Бул да Кдзакртанньщ халыкдралык,беделше айгак, Осыдан он то ры з жыл бурын отар боп келген елдщ мундай дэреж еге ж етуш мак,танарлык, жардай деп мадак,тамасак, та, кудайра шушр деп куана 6L\\yiMi3 керек емес пе? Бул, менщше, дацгойлык, та, дацк, кумарлык, та емес, ецсел1 ел бола бастаранымыздьщ белпсь Осы дэрежеге 6i3 ун крсып улескер болуымыз керек пе элде буйректен сыйрак, шырарып мш таруымыз керек пе? Мш тарушылар 6i3ci3 де 1ргем1зден табылмай ма? Эр турл1 газета окдгмын да, сез еркшдит дегендд желеу етш, ез ел1м1здщ iprecme 03iMi3 ине жупртш те жатыр екем1з-ау деп шошимын. Эрине, кемшшкт!, жемк,орлык,ты, сыбайластык,ты, алауыздьщгы, елге зияны тиетш эрекетгердд аямай жазу - м1ндет. BipaK, элдеюмге einirin, ызаланып, кектенш жазу арк£1лы ез халк^щды езщ алауыз етш алмауды да ойлауьщ кджет крй. Эйтпешнше елддк муде кдлай кррралады? Оны 6i3 ©3iMi3 крррамасак, 6i3 ушш и м крррамак,? Мен ал: умыта крйрам жок, кей газет 6ip кезде ецкей шабакуарды жауапкд тартады да, шортандарра тшспейд! деп еклмета жазрырды. Кешн улкен билж басындагылар жауапкд тартыла бастаранда, элп гэзетгер оларды KppFan тары шулап кря бердо. Улкен билжтеплердо ауыздьщгау, сез жок, оцайга туспейдо, ©йткеш олардьщ ыкдал ету шецбер! тым куатгы ap i кец. Сондьщтан олар 6ip-6ipiHeH еш алу ухшн, буюл елдщ 6ipAiriH шайкдлтатын эрекеттерге де барады, барьш та жатыр. Соньщ KecipiHeH билжке деген елдщ cemMi, сез жок, темендеп кета. Алайда олар ел 6ipAiriH ойламаса да, кдзак, 6 acn ace3 i ел 6ipAiriH ешкдшан естен шыгармауы керек. Ол улкен шенеушктен де, юшкене шенеушктен де, тштен бэрш крсак^ап крйып 386

багалаганнан да комбат. Оны есте устамаган баспасез ез елшщ ipreciH e3i сегуге кемектесш отырганын байкдмай да кдлады. Сондык,тан жеке адамныц мшш буюл тайпага, руга, аймакдд байланыстыра айту эдеп е д е т кдзак,ты жж- ж1кке белу екенш эрюмшч iini сезедь Bi3 K 93ip 6yKiA T ipuiiA iriM i3A i ш ектен тыс саясатгандырып барамыз. Оны дэлелдеу унпн, езге 03iM 6iAe бермейтш салага жоламай-ак, ез1м ептеп сезшетш ■пл мэселесше ток^ала кетешн. Дал кэз1р казак,ттлш алдеюмнен, элденеден KppFay керек дегенге мен клана бермеймш. Оны эуелт кдзакдъщ езше уйрету керек, сыйлату кажет. Сонда оньщ кеп мэселеа ез-азшен щеилледд- Жасыратын Heci бар, еткен касырдын, аягында Ke6iMi3 орысша ютеп шыгаруга, орысша елец окура, крлымыздан келсе, Мэскеудщ езшде кездесу етшзуге умтылдык, ©йту заман итермелеген эдет болатын. Мумюн болса, кэз!р де ейтудщ эбестш жок, деп 6iAeM. BipaK, ез кдзарьщ сайлемей жаткдн ттлдд азгеге зорлап сыйлатам деу —саяси асыгыстык, Bi3 алдымен аз казагымызга: \"©з елщнщ ертещн жаркдш еткщ келсе, ез тшддд уйрен!\" — деп ук,тыруымыз керек. ©юмет ашып 6epin жаткдн мектепке немере-шеберелер!м1з сыймай, еюметген тэты мектеп ашуды талап етш жатуга тшсшз. Патриотизм деп, менщше, соны айтады. Сонан соц 03i де кдзакдпа окдш, кдзакдпа бшм алып жаткрн студенттерд1, баска да окушы жэне жай жастарды “Казак, ттлш крррандар!\" деп митинпге, ашык, аландагы жиынга кайта-кдйта шакдлруды, оран бармагандарды жазрьфуды дорару керек. ©йткеш ондай тес1л ендд ттлге зиянын типзш, OFaH атустт каратуга айналды. Ралымдар, т1\\ уйрететш устаздар сол эдет пен саясатты буркенш, казак, тш н зерттеуд!, дамытуды, tla зацдылык,тарын сак,тауды жылы жауып крятьш болды. Куш кеше FaHa \"Ел 6ipAiri доктринасына\" бола жастар мен ттл жанашырларын 6ipre дурлпспрддк. \"Доктрина \"Казакртандык, улт\" дегендд енпзгел! жатыр\", — деп едад алдадык, Шын мэнщде, ол кужатга ондай пирыл да, сез де жок,болатын. Жасгар 6ipaK, coFaH сенд|, ердд. Демек оларда ам ттлдж те, саяси да берпс тугыр жок, ©з кез1 жетпегенге де, егер ду-дуды беделдд 387

Ш сутш НфЬкв-ижы_______________________ 6ipey бастаса, ойланбастан ере бередд. Ондай жастар да, ондай жастарды елпспретш беделддлер де ел 6ipAiri ушш ете кдупгп. Митинпмен, кдрсылык,жиындармен биллей крркдптык, деп мацтану - эбесйк. Олар оньщ кез келгеншен крркура тшс, ce6e6i оларга ез бардарламасын жузеге асыру ушш, тек тыныштык, керек. Сондыцтан ол елдщ дурлпушен крркура мшдетп де. Кдзак, тш не шын жаны ашитын адам \"кдзак, тшнде анау неге сейлемейдд, мынау неге сейлемейдд\" дегендд алга тарткднша, эуел1 кдзак, тшнщ тамырьша тэуелЬздпс алгалы берп 20 жыл бойына ун-туназ зиянын типзш келе жаткдн ттл зацын буздыруга куш 6ipiKTipyi керек. Ал ол кдндай зац? Ол 1957-жылы 5-маусым айында бектлген, кейш Кдзак, ССР Жогаргы Советшщ президиумы 1983-жылдьщ 25- тамы зы нда \"К,азак, тШ орф ограф иясы ны ц н е п з п ережелерше езгерктер мен толыкдырулар енпзу туралы\" кдбылдаган кдулысы. Оньщ 18-бабьшда былай делшген: \"Орыс тш нен енген атау сездердщ тулгасы сацталып, орыс орфографиясы бойынша езгерйлмей жазылады\". Кудай-ау, ез алдына дербес кдзак,тш езге улттьщ сезш сол ултгьщ орфографиясы бойынша езгертпей жазатын болса, онда оньщ H eci кдзак, тш ? Осындай маскдралыкцд тезе отырып, кдзак, тш н елдеюмдерден крргаймыз деп крпандаудыц ез! кулкш емес пе? Т1лдщ тамырына балта шауып отырран непзп себепке кдрсы шыкдай, эншешн меселенщ бетш гана кдлкуымыз кдндай бшмдшк? Т!лддц болашагы елдеюмдердщ эйтеу1р бытып-шатып сейлеу1нде рана ма екен? Сейлеу аясын кецейту 6ip баскд да, т!лдщ ултгык,ерекшелшн, теп мен непзп зацын сак^ау 6ip баскд емес пе? Алашапкдш митинплер, урандаган жиындар плге непзп зияны тшп отырран осы мэселеш унем! кдлкдлап кдльт отыр. Сол ережешц салдарьшан ежелп турж сездер1 больш табылатьга \"йорурт\", \"кдптан\", \"ыштан\", \"жир\", \"утж\", \"тауар\" секолдд ез сездер!м1зд1 де орыс орфографиясы 388

бойынша езгертпей жазып келе жатырмыз (М.Кдшгаридыц XI-FacbipAara \"TypiK сездтн\" кдрацыз). Бул нен1 керсетед1? Тгл мэселесш ein6ip митинг, ешкдндай алацга шыгу тубегегш езгертпейдд, кдйта оны саясатгандырып, сапасын, гылыми непзш шайкдлтады, осалдатады. Былыми непзге аркд суйемеген ттл тозады, бузылады. Егер жогарыдагы зацга суйенсек, б1здщ \"пойыз\", \"нал\", \"нем1р\", \"apTic\", \"станса\", \"рел\" деп кдзак, тшнщ ундеспк зацына (сингармонизм) суйенш сейлеу1М13 бен жазуымыз да к,ате болады. Сол уш ш жауапкд тартылуымыз да мумкш. М ен ж ак ^ н д а сол ymiH жазаландым да. Егер кдзак,тшнщ буын ундеспгше суйенсек, \"министр\" ce3i кдзак, тш нщ буын зацына кдйшы: ми-нистр. Эр буында 6ip гана дауысты дыбыс болуга тшс жэне атау сездердщ eui6ip буынында уш, одан да кеп дауыссыз дыбыс кдтар келмеу1 тшс, сондык,тан бул сездщ кдзакдга Mi-Hic-Tip болып айтылуы да, жазылуы да зацды. Мен сейтш жазып керш ем, мшгспрлжтен: \"Егер ейтш жазганыцызды ток,татпасацыз, к ел еа жылы тендерге кдтыстырмаймыз\", — деген кдтац ескертпе алдым. Эрине, жогарыдагы зац бойынша онш дурыс: орыс сезш орыс орфографиясы бойынша жазута тш стз. Бул не? Бул — кдзак, тшнщ ез1нде атау сез бойынша ез зацы жок, деген саз. Мше, мэселенщ гылыми api зацдык, Heri3i к,айда ж аты р. Ш ындап келгенде, \"К,азак, т ш орфографиясыныц непзп ережелерш\" кдйта жасамай отырган К,азак,стан Республикасы Бш м ж эне гылым MimcripAiri мен Ахмет Байтурсынов атындагы Кдзак,стан Республикасы Бшм институты бул куйшшзге бастан-аяк, KiHaAi. Олар кэзак,тшнщ тамырына балта шауып отырган бул ережеш езгертудщ орнына латын элшбшне кешкетм!з дурыс деген маселеш кетердг Tirrri орыстар да латынга кешкел1 жатыр деп сок,ты. Ал латынга кашкенде, тшм13 мулдем маскдрага ушырайтын едь Ke3ipre дешн Кдзак,станда тш, дцц белек халык,тар 6ipre турып келсе, ендд оган api6i белектер крсылатын едд де, ел 6ipAiriHe улкен сызат тускен болар едд. вйткеш 6i3 латынга кепгп екен деп, Кдзак,стандагы орыс мектептер1 389

Ш хутан НфМи-упы_______________________ оран кеше салмайды рой. Сонда казак, мектебшде окдггын кдзак, балалары латынша жазып, орыс мектебшде окитын кдзак, балалары кирил api6iMeH жазып, жок, жердей казак, жастарыныц езш ж ж -ж ж еткен болар едж. Олардын, кдзакдпа уйрену] тштен кцындай тускен болар едд. Жогарыда аталган зацныц ендд 19-бабына кдрацыз: \"Араб, парсы тглдершен енген сездер езгерш, сол кэлыптаскдн куйшде жазылады.\" Kepin отырсыз рой: орыс ce3i езгермей жазылады да, езге елдщ сез! езгере бередг Bip занда е й турл1 принцип. Ж ане орыс тш не езге елдщ тш н тецгермеу принцибг Осы ею баптьщ ел1м1з тэуелаздж алган жиырма жыл бойы езгерттлмей келу1 казак, тш не шын мэншде жаны ашитын 6ipAe-6ip ралымныц жок, екенш дэлелдемей ме? О сы лай е к е н ш 6iAe-ce3e турып, 63iMi3 орыс орфографиясымен жазуды талап ете турып, неменесше tuv-tla деп езгелерге еддрецдей беремрз? Бул занды “Шет ттлден енген атау сездщ 6epi де казак, тш нщ ез зацына, ярн и ундестж зацына багындырылып жазылады” деп езгертпейшше, сейтш плншздщ рылыми непзш жасап алмайынша, ттадд кррраймыз деп митинпге шыруымыз, ж астарды алацра ж1бермед1 деп, ок,у орындарыньщ басшыларымен араздасуымыз, жазушылар митинпге келмедд деп, ездд-ез1м!з екпелесу1м1з — тектен- текке ел 6ipAiriH шайкдлтатьш, тек бас араздыгымызды крздыратын api каупгп, api маселега дал кетере бымеген эрекетгер. Кдзак,тын, езш 6ip-6ipiHeH алыстататын мундай эрекетгерге бару — ол да алауыздык,ты аскдлндыру. Байсалды, байыпты, саликдлы болуды басшылыкдсд алып, елдщ, тглдщ ipreciH шын мэшнде ныгайтатын жардайлардыц теф реп нде 6ipAecin кдязмет жасаудыц мэдениеи мен еркениетп эддстерш мецгеретш Ke3iMi3 де бодды-ау деп ойлаймьш. Ce6e6i тауелаздштщ непзп ripen - 6iAiMAiAiK пен мэдениегплж . EAiMi3 ecin, еркендеп жаткднда, 6i3 де ecin, еркениетке жетш жаткднымыз жен рой. Басымызга бак, боп кротаи тэуелазджп тус-тустан тулакдна тарткыламай, оныц кдзанына 6ip туюр дан болса да шамамыз келгетнше крса бергетмДз кажет емес пе? Кдзакртан Хальж,тары Ассамблеясыныц тещрегшде де 390

угап-тегш сегетш сездер айтылып жур. \"Еш елде жок, Конституциямызда жок,\" дегендд алга тартып, ол уйымды элдеб1р кубыжык,тай керсетуге тырысып жене солай сейлеудд ел кдмын жеген батырлыкдда балау — ол да саясаткд терец бойламау. Еш елде жок, болса, болмай-ак, крйсьш. Кдзакртанныц жагдайы елемнщ em6ip елше украмайды, сондык,тан улттар арасындагы тусйпспкп басшыльпдкд алатын бул уйым ете игшкт1 icTepAi аткдрып отыр. Ел1м13де турып жаткдн этностар сол уйым аркддлы ез мэдениетш, эдет- рурпын дамытып, кдзак, халкдшыц мэдениетт мен -плте улкен курметпен кдрауды унем1 басты макрат етш келедд. Кдзакртандары хальпдгардыц езара тату туруына бул уйым улкен ыкдал етуде. \"Сезщад 6ipey сейлесе, аузыц кдпиып бара ма?\" — демей ме кдзак, елдщ ауызб1рлшн сак,тап, эр этнос ез мэселесш осы уйым аркылы ыц-дыцсыз шешш жатса, OFaH кдрсы болу кдй саскднымыз? ТектШк, эдептШк, шектен аспау, елдщ кдсиета рэм1здерш сыйлау, оларга -пл типзбеу сеюлдд ежелден ултымызга тэн i3ri дэстурдд де аяк, асты eT in, ж аца энуранымызра сын айткдн niKipAi де охдыдым. Баскдлар энуранымызра, туымызга, елтацбамызра ты типзш жатса, OFaHашына кдрсы шьнып, соныц крлында елудщ орнына 63iMi3 ейтш секет кылык,керсеткетм1з елддк муде дегендд эл1 кднымызра спцре алмай жургешм1зден деп быем. Едддк рвм1здерш1здд сынайык, ата-бабамызра райбат айтайык, сонда 6i3 кдсиет тутатын не кдлады? Элдеюмдердщ ата тепне т!л типзу, кекету, мукдту, тарихи негтзге суйенбестен Ceri3 cepiHi, Кдрасай мен Жамбылды, Сэкен мен Сабита, К^азыбек 6eKTi, тары баскдларды, Tiirri Абайды да 6ip жагынан кдралап сейлеу, еюннп жагынан кеше рана Голощекиннщ кдсында отырып ел1м1здд аштык,тан кдхрура кдтыскдн адамдарды \"халык, жауы\" деген атпен атылып кеткенше FaHa бола \"кдзакцъщ ардакдылары\" деп атап, оларга кеше атын, тары баскд да 1лтипет жасауды сурау — бул да эр1ден ойланбайтындардыц эрекетк Голощекин де 1941-жылы халык, жауы ретшде атылып кеткен, оны да жазыкрыз курбан болып кета деп акдаймыз ба сонда? 391

Ъвксутан Нфкеке-ты_____________ Айтудыц, сынаудыц, айыптаудьщ - бершщ кдзакы эдеб1 мен жега бар. Кдзак, женш тауып, эдебш сак,тап, ©AiHi де айыптайды. Айта б1лсец, бэрше тыйым жок, тек бершщ кдзакд1 жен-жосьны бар. Осы жатдайларды ойлап кдрасам, б1здщ зиялы кдуым ортасында кдзак,тык, мшез-кулыкуан repi Кдзак,стандык, мшез-кулык, басым екенш ацрарам. Кецес ©имел кез1нде кдлыптаскдн улт кдмын ойламай сейлеу эдетт вл1 б1зден арылтан жок,. ¥лт мак,саты кебше-кеп аярымыздын; астында жатады да, сондьщтан оны 6i3 кермейм13. ¥лпъщ успнде турып сейлейм!з. Ал улт унем1 тебем1зде туру керек. ¥лт y m iH елмей-ак, кряйык, бала-шагамызды курбандыккэ шалмай-ак, кряйык, 6ipaK, тэуелаз мемлекет курып, етек-жец1м1зд1 енд1-енд1 жинап жатк,анда, акдглымыз бен атагымызды шатак, uib iF ap y мен атак, шырарута жумсамай, \"Сак,та казак, б1рлтн!\" деген Букдр бабамыздьщ ттлепне жумсатанымыз жен деп ойлаймын. \"Айк/j h \", 06.11.20/0-жыл. РАЙЫМБЕК БАТЫР ЕСКЕРТК1Ш1 Райымбек дацрылыньщ бойына Райымбек батырдыц ескерткшйн к,ою — мшдепт ic. Мундай ескертюнгп дурыстап крю керек. Ж урт Райымбектщ батырлыты мен ерл1гш жак,сы би\\геш жен. Б1ршнпден, Райымбек батыр 1705-жылы емес, 1730-жылы дуниеге келед1де, 15 жасынан бастап ерл1к жасайды. 1745-ж ы л р ы , кэз1рп К,аркдра ж эрмецкесш щ орнында Наурызбай батыр бастатан кдзак,тын, крлы Жетгсудьщ оцтусппнде кдлмакд-apFa сонры сокдасын берген шайкдскд Райымбектщ атасы Хангедд1 батыр бастаган кептеген албан батыры кдтысады. Осы жещстен кейш атасыньщ езш ертпей кетш кдлранын 6iAin, соцынан куып, 1ленщ бойына жетедь Сонда1Ы жасы небэр1 он бесте. Кдраса, 6ip топ эскер езеннен ете алмай отыр екен. Райымбек бала кезшен табигатпен жакрш ескен. Астындагы Кекойнак, атымен эскери ойындарды жеттк мецгерш, Жеттсудын, талай жерш аралап ер жетед!. 392

Атасыныц тэрбиесшде ескен бала батыр болуга дайындалады. Э л л жерде батырларды езеннщ apFbi жагалауына 1ледеп сец етизбей жатыр екен. Кектемнщ бул уакдггы ете кдуйтп гой. Кесек-кесек муз журе бастаган кезде адамныц атпен 6ipre батып кету к р у т орасан зор. ©йткеш сец адамды да, атты да coFbin, жузуге мумкшддк бермейдд. Сол кезде Райымбек: \"Рукрат болса, аздердд мына ж ерд ен ©TKi3in б ер е ш н ...\", — д ей д ь Ж иналгандардыц 6epi тацгалса керек. Бэлшм, Райымбектщ дене-бтм1 ipi болтан да шыгар, дегенмен де баланын, аты бала гой. Райымбек отыз жшт, кдмыс оратын орак, узын кдлларкдн сурайды. Ж ас баланыц сураган керек-жарагын олар бередд. Сейтш, ж тттерге кдмысты шапкдлзып, оны узыннан-узын буып, кдмыс белдеу жасайды. Аркднныц 6ip ушын крлына алып, Кекойнагына мшш: \"Мен аркрнды api кдрай алып егкенде, с1здер кдмысты жылжыта, итерш отырыцыздар\", —дейдд. Райымбек кдмысты тартып отырса, олар бер жагынан итере отырып, 1ленщ apFbi 6eTiHe шыгады. ©зеннщ жагасындары жуан агашкд апарып крмыс-белдеуддц ушын мыкдап байлайды. Кдйтадан етш, мына шетш байлайды. Сейтш кдмыс-белдеу 1ленщ бет!нде келденец жатады. Оны “кузер\" деп атайды. Кдмыс-белдеуге келш TipeAreH сец муздар 6ip-6ipiMeH жабысып, кдбысып, тутас муз курай бастайды. TyHri суык,тан крткрн муз ертесше даяр еткел болып шыгады. Хангелдд бастаган батырлар Гленщ apFbi бетше сол музбен етш кетедд. Осы арада Райымбектщ eMipiHe кдтысты улкен тарихи сэт бар. Соцынан куып келген HeMepeciH Хангелдд батыр ез1мен 6ipre ертпей, кдйтарып ж1бередд. Неге? ©йткеш: “Bi3 К,аркдрада кдлмак,тыц аскерш рана жецддк. Ал жер1м1здд басып алган кдлмак,тар сонау Алматыдан берп жерде, ойда-кдлрда, жайлауда эл1 орныгып жатыр. ¥лдарымызды кул кдглып, кдяздарымызды куц кдллып, басынып отыр. Сондык,тан жаудыц эскер1н куып мен кетсем, мешмен 6ipre сен кетсец, к,алмак,тыц к,ол астында к,ор болып жатк,ан бауырларыцды и м куткррады? Жер1м1зден оларды и м куады? Соныц 6apiH сен, сенщ кдтарындагы жастар жузеге асыру керек\", — деген тапсырма бередд, cipa. 393

Ъексутан ИфЪЬ-шы_______________________ Атасыньщ осы нускдуы кекейш е крнган Райымбек, ез1нше жасак, курып, жаудан туран жерш азат етуге бел буады. Mine, осыдан кешн тарихка алгаш рет Райымбектщ аты жазылады. Ол аз уакдгггьщ шпнде Бакдй, Аралбай, К,апай, Сатай, Белек, K,apaKici сияк,ты батырлардан куралган жасакда крлбасшы болады. Осы батырлар Алматынын, шьиысынан бастап, Турген, Шшк, Cereri, Бурыты, Асы, Кдркара, KeMipiui, Аранастьщ жазыгы, Шалкеде жайлауы, Текес, Кетпен, Сумбеге дейщп жердд, ал 1ленщ оц жарында Алтынемелден Крргаска д ей н т аралык,ты кдлмакуардан азат етедь Бул cofuc шамамен 20 —25 жылга, бэлюм, одан да узакда созылран. Бугшп б1здщ Кдзакртанныц ощуспк-шырыстары шегарасы сол Райымбек баты р кдлмак,тармен KeAiciM бойынша белллеген шегараньщ дел устщде. Байкап отырсац, Райымбектщ, Райымбек жасагыньщ жасаган epAiri казак, тарихындары 6ipAe-6ip батырдьщ ерл1гше украмайды. Ол кэзак,тьщ \"Робин гуды\" сияк,ты. Жасарын ©3i курады, e3i баскдрады, туран жерш жаудан азат етедд. Оран хан да, баска да билж бермейдд, езшщ ерл1гшен жау крлында калган бауырларымды азат етемш деген азаматтык, намысымен ерлж жасайды. Бул — айрыкдца ерлж. Мундай айрыкдга ерлнсп жасаган батыр да айрыкдга батыр. Сондыгрган, оран крйылган ескертюш те айрыкдга мэндд сэндд еткен тарихымызды елестететзндей ерекше болура ттсть \"Кдзак, эдебиеп\", 02.03.20!2-жыл. 394