Б. Нұржекеұлы. т10

©йткеш 1916-ж ы л ры улт азаттык, кетерШ сш бастаушылардыц 6ipi Сершбай Кднайулы Асыны жайлаган кдоылберж руыныц болысы болса, C ereii мен сол болыстык,тан кейшп жерде Бакдй болысы орналаскдн едь Жалайыр тайпасыньщ батырына албан тайпасыньщ курмет К.ЫЛЫП, oFaH ез болыстьпыньщ атын 6epyi — ете улгш жане кдтты багалайтын api тарихи да, тарбиелж те мацызы зор ic. Батырдьщ аскдн ерл1гше суйсшген, соны кдддрлеген елдщ улкен глтипаты болмаса, ейтш ел-журт болыстык,тьщ атын OFaH бере салмаса керек. ©ткен расырдьщ жиырмасыншы жылдары уйез таратылып, аудан курылуына байланысты, Верный уйезше кдрасты Бакдй болыстыры да жойылды. ©ганшже кдрай, содан 6epi Бакдй батырдьщ аты да, epAiri де кемесюленш, 6ipre- 6ipTe урпак,тар жадынан ш ы еы п бара жатыр. Ж еткуда Бакдй деген жер аты сак,талранын албан шеж1ресшен байкддым. \"Айдос атамыз era жерде мекендеп журдд. Бакдйдыц астында, жартысы Cyrip сайында\", — деп жазылган онда (\"Бэйд1бек баба — алып бэйтерек\". Алматы, 2003. 1236-бет). Талгардыц басындагы Бакдйтау аталатын жер батырдьщ улесше берглгенш К,Сауранбаев та айтады. Бакдй —Ж аркент пен Кекталдьщ ортасындагы кдлмак,тьщ Терехан атгы басшысы орналаскдн кдмалды шабуылдау кез1нде улкен ерлж Kepceiin, Райымбек 6ip кдкраны алганда, еюшш кдкраны шабуылдаган жанкепгп батыры api ceHiMAi cepiri болтан адам. Сол согыста Райымбек батырдьщ 6ipa3 cepiri кдза тауып, 6ipa3bi жараланган. ©йткеш кдлмак,тар мык,ты кдмалта бегансе, кдзак,тар оны атпен ашык, даладан к ел т шабуылдаган, Кдлмак,тардыц кдру-жарагы мен ок, AapiciH с а к м а н мыкхы бегашсп алу кез1нде Райымбектщ e3i жамбасынан ауыр жаракдт алып, Бакдй да шайкдстан жарадар болып шыкрдн. Ол сорыс — Райымбектщ кдлмак,тармен ен; meinymi api ец copFbi сорысы. Жещлген, кдшып зорра кутылтан Терехан Кррраскд дешнп жердд кдзакрд босатып беруге кел1скен (Т.Кдупынбайулы, 2-том, 157, 159-бет). Ол KppFaH ертеде Тургенкент, бер1ректе Турген тогай аталатын. Ол кррранньщ крраран кдддыры Алматы-Крргас 295

Ъвксушан Н^Жекв-ут_____________ _________ куре жолыныц бойында, Ушарал ауылыньщ желкес1нде эл1 кунге кернеу жатыр. 1856-жылы K^aiuFapFa еткен сапарында Шокдн Ayp6i салып алыстан Kepin, осы Тургенкент туралы кундел1гше 6ipa3 нэрсе жазып кдлдырран (\"Собрание сочинений в пяти томах\". Алматы. 1962. 2-том, 21-бет). Ец eKiHiurrici - жол устшде жаткдн бул кдмалдьщ еш жершде Райымбекке де, Бакдйга да, баскд батырларра да кдтысты ешкдндай белп жок, Бупнп урпак, бул кдмалдыц ез бабаларына кдтысты тарихын б 1л м е йд1. Райымбекке сешмлд cepiK болтан екпшн 6ip адам — Суан Аралбай батыр. Кенен атамыздьщ: \"Суаннан Сатай, Белек, Аралбайлар, Кдбандай курюреген талайлар бар\", — деп жырына крскдн Аралбай батыры. 1733-жылры улы жуз кдзак,тарыныц орыскд бодан боламыз деген хатын тасушыньщ 6 ip i болтанына кдраранда, ол да Райымбектен б1раз жас улкен. Кррын xaHFa кдрсы алтаппди согысынан бастап-ак, Райымбектщ кдсында болтан. Ол i3ini, тас кдрацры тунде де адаспай жол табатын адам болтан деседд. Жалацаш, Уш M epK ira билеген Аганас хан мен KeMipurim жайларан Арыс ханмен Райымбек кел1с1м жасаганда, ол езге сер1ктер1мен 6 ip re оньщ кдсында болтан. Б.Мекенулы \"Райымбек батыр” дастанында Райымбекке: \"Олай болса, Аралбай батырдьщ тобын алып Кумбелге шырып, Шалкеде басып кдйталык,\", - депзгешне кдраганда, ол — оньщ жузбасы болтан батыр (Т.Кдупынбайулы.2008. 2-том. 204- бет). 1ленщ оц жагалауын жайларан суан журты Райымбектщ Сатай, Белек сеюлдд сержтерш ежелден бглгенмен, Аралбай батырдьщ ерлшн егжей-тегжейл1 б1ле бермейдд. Оньщ c e 6 e 6 i Райымбек Алматыньщ шырысындэ Албансайда (бурынры Юбилейный ауылы) туса, Аралбай содан кеш нп Суансайда (кэз1рп Кецсай) турандык,тан болар деп ойлаймын. Бакдй батыр Талрардьщ бас жатын мекен i^biAFaH десед1. Олай болса, ауылдары K epm i болрандык,тан, бул уш батыр 6ip-6ipiH бала кундершен бш п ескен деуге болады. 296

__________ __________________ Ш ф ш iSdefn Райымбектщ тары 6ip аса ceHiMAi cepiri - жалайыр К,апай батыр. Бак,ай, К,апай екеуш1ч аттары уйкдс келгенмен, олардьщ арайындьпы жайында шеж1реден еш дерек табылмады. Балым Кддырбек Ж ушсбаев К,апай батырдыч аты Мэскеу мурагатында 1733-жылы жазылган хатга бар екенш кез1нде \"Ленинш1л жас\" газе-пне жазган- ды (12.05.1963). Кррын ханмен кел1с1м жасарда кдсына ертш барранына кдраранда, Райымбек Кдпайды кдтты багалаган жэне оран ен, мацызды icTepAi тансырран. Турген k, ам алы на ш абуы л ж ас ар алды нда К,апай баты р Твреханньщ туран iHiciH жэне сешмдд деген б1рнеше cepiriH TyTKjjHFa -rycipin, кдлмак,тардыч эскери жай-кушн алдын ала бийп алады. Кдмалды шабуылдаран кезде кдтты кдйрат керсетш, жещске жетуге кэп кемек жасаран. Кешн ©3i TyrKjjiHFa адран Тереханныц цпсшен баскд кдлмак,тар кдзак, болып, Кдпайдыц туыстары саналып, жалайыр тайпасына сщш кетедь Азаттык, согысында Райымбектщ кдсынан табылган хас батырдыч 6ipi — Суан Сатай батыр. Кдзак, батырларын Арыс хан мен Аганас хан Кертогайга келкйм жиынына шакырып: \"Райымбек батырдыч 03i неге келмедД?\" —деп сураганда, кдзак, батырларыньщ атынан Сатайдьщ жауап 6epyi оныч сыйлы батыр рана емес, жасы улкен болганын да б1лд1рсе керек (Т.К,аупынбайулы, 2-том, 130-бет). Райымбек крлы Турген кдмалын аларда Сатай батыр ез жасагын бастап кеп с о р ы с ы п , жеч^стен кей1н ©сек эзен1нен Крргаскд дейшп аралык,тан epic алады (сонда, 162-бет), Ke3ipri Сартау, Сарыбел, Бурхан, Ж эркент, Шежш, Алмалы, Ойжайлау, Баскуншы, KppFac жерлер1н жаудан тазарту кез1нде Сатай батыр — айрыкдга ерл1к керсеткен адам. К,.Сауранбаев 1922-жылы сейлескен 0д1лбек Сатайдьщ неменес1 болып келедк Сатайдан: l. ЭбдДкер —2.Ес1ркеп - З.Ж анбау — 4.Кезечкдра — 5.0дДлбек — б.Берынмбек —7.Иманразы —в.Сыламхан — 9. Сыламханныч баласы. \"0дДлбек Кезечкдра баласы ез заманында аукдтгы, ете бай адам болтан... Бул кДсшщтары 6ip ерекш елт бутюл Суан шеж1ресш жаткд б1летш адам болтан\" (Суан шеж1ре. Алматы. 2000-ж. 90, 106-бет). 297

Ъвксутпан ЧНфквке-ут_______________________ М.Болысулы жинаран аталмыш дастанда Сатай туралы былай делшген: —Сатай бастап 6ip топты, Кдйда кдлмак, кдлды деп, Б угы ты ны бектерлеп, Кдлмак,тан жерд1 тазалап, Сай-саланы тексермек... Сарытогайра ток,тады, Б1разырак, ес алып... Кдлмак, кдшып женелдд, Кдлжатты басып Кдггайра. (Эджвин, 813-папка, 4-Авптер). EAiMi3 тэуелазддк алганнан кейш урпак,тары Сарыбел ауылында Сатай батырра ескерткпн крйды. Жэркент уйез1 TapaFaHFa д е т н оньщ курамында Сатай болысы болды. Аты Сатай батырмен крсарлана аталатын суан тайпасынан ш ы вд н Белек батыр да Райымбекпен крл 6ipiK T ipin сорыскдн адам. 1733-жылры улы жуз хатына Хангедлдмен 6 ip re крл крйган бул Белек емес, шапырашты Белек екешнде дау болмаса керек. C e 6 e 6 i ол кезде суан Белек терт жасар рана бала. Ал Белек Кдраулы Сатай H eM epeci —Ацыракдй шайкдсында кдлмак,тьщ бас батыры Ан,рырак,ты 6 ip iH iu i ж екпе-ж екте жецш, атагы букьл Жеттсуда шалкрш турран батыр. Сондай батыр болсын деп, 1729-жылы туран суан баласыныц атын Белек крйган болуы MyMKiH. ©йткеш, Кдзыбек бектщ жазганына кдраранда, Абылай 1757-жылы жещс тойын жасаганда жене онын, кдрсацындагы урыста суанньщ жас бш Белек батыр 6 ip a 3 кдазбалык, танытады (\"Туп-тукдшаннан..\" Алматы. 1993. 370-бет). Ал Белектт зертгеуип Турдакдш Кудайкулов: \"Айбике анамыз: \"Бул—Бергелтайдан кдлган сощы урпак, Сондыкз'ан бул баланыц жеш белек, аты Белек болсын\",—деп ез1 крйышы\", — дейдд (\"Жеткгу\", 07.07.2001). К ,.С ауранбаев ак,сак,ал Райымбек батырларынын, кдтарында Белек батырдьщ да бар екенш жалпылай айткднмен, оныц ерлжтерш таратпайды. ©йткеш ол Kici Белек батырдьщ ерл1гш бьлетшдей суан тайпасыныц адамымен жолыкдаран жене ол жайлы 298

едешлеп сурастырмаран. Ал Белек - Алтынемелден ©сек езеншщ бойына дешнп аралык,та жаткдн кдзак, даласын жау крлынан азат етуде айрыкдха улес крскдн, жасак, жинап жауга шапкдн батыр. Райымбек батырдыц шайк,астарына к,атыск,анда, С уанньщ Бэйтугейден тарайтын урпак,тарын Сатай баскдрса, Белек Тогарыстан урпакц’арына басшы болтан. Батырлырын багалаган ел оны жастырына кдрамастан би сайлаган. Райымбек Кррын ханды шапкднда, Сатай мен Белек к,олы Бурыты мен Тастык,ара м ацайынан к,алмак,тарды к,уып шырура кдтыскдн. К,азак,тын, 6ipiKKeH к,олы Турген к,амалый алганнан кешн ол езш е K33ipri Крцырелен, аймарын epic к^1лран. ¥рпак,тары кэз1р де сол арада турады. Ж эркент кдласынын, орталык, барында Белек батырра орнатылтан ескертюш бар. Шеж1ре деректерш салыстыра кдрасак, Сатай, Белек, Райымбек батырлардьщ K33ip8 ,9-урпак,тары eMip cypin жатыр. Демек олардын, жас шамасы 6ip-6ipiHeH оншалык, алшак, болмаран. Оныц туцрышы Жаур'аш ж ай ы н д а Т.К,удайк,улов былай дейд1: \"Ж оц рар шашулншылыры кез1нде \"Ойрантебе к^ррыны\" деп тарихта аты крлган жер бар... Мше, осы сорыстэ жауын кдшырып, жещске жетш, мерейi устем болтан Белек ауылына келсе, эйел1 босанып ул тауып отыр екен. Оран ерекше куанран Белек: “Мен жауды жещп, оны кдшырран куга тутан улымньщ аты Жаукдш болсын\", — деп атын крйыпты\", — дейдд (сонда). К^Сауранбав жазбасында аты-жега ауысып айтылган 6ip батыр бар, ол — Шанышкдглы Кржамбердд батыр. \"Куншырыс жак,тагы Сарыкдмысты ерлеп eKi жак,ты айналып, шанышкдллы Кржамберд! батыр да барлык, жауынгерлер1мен жол бойы душпандарын тазалап, аман- сау олжасымен осы coflick^ келш кдтысты\", — деп отырран Кдбылбек агамыз (сонда, 127-бет) Турген кдмалын кдзак, крлы шапкдн кезде оны Берд1к,ожа батыр деп ж ацылыс этап ж1беред1 (сонда, 155-бет). Алайда шанышкдллыдан шыкдан атак,ты Берд1к,ожа батырды Жэркенттчк шанышкдллы К,ожамберд1мен К,абекец шатастырып алса да, 6i3 eirrin шатастырмауымыз керек. 299

Ъексутан Лфкеке-ты_______________________ Райымбек шайкдстарына бастан-аяк, кдтыскдн адамныц 6ipi — албан Ырыскелдд батыр. К,Сауранбаев акракдл оньщ ерлжтерше арнайы тоцталмаран. © йткет о Kici непзш ен Райымбектщ рана epAiri жайында мэммет жинауды макрат еткен. Bipaic, Ырыскелдд мен Аралбай батырдыц улы ж уз к,азак,тарыныц хатын патшага жетюзупп болтаный, ондай батырдыц ем1рде болганын тарих куэлеп бердд. Албан тайпасыныц шеж1реанде: \"Ырыскелдд Шабар батырра енпплес болтан. Ол да батыр екен. Шабар ез туын Ырыскелдд батырра кдлдырран делшедд\", —деп жазылган (\"Бэйддбек - алып бэйтерек\". Алматы, 2003. 449-бет). Демек оньщ epAiriH бугшп урпак, умытпаран. Райымбектщ жауынгер cepiKTepiH тугендеп зертгеу, шынын айткднда, кэз1р мешеу хэлде. К,.Сауранбаев дерегшде айтылатын Биеке, Тыеуке, Ердес, Барак, ©теп, Ак,бас батырлардыц и м екенш даралап зерттеу — эм алда турран маселе. Кдбекец кдмтымаран кей жардай Албан шеждреанде айтылган. Мэселен, онда: \"Телесулы Биеке батыр бес эйел алып, олардан туган балалар те- мендепдей тарайды\" (сонда, 394-бет), \"Биеке батыр жиеш Райымбек батырды шакдярып алып\",.. \"Биеке Телесулы K£3ipri Алматы облысы, (Панфилов) Ж эркент ауданы Алтын Емел тауына жерленген\",.. \"Биеке батыр (1656- 1757)\", .. — делшген (сонда, 453, 454-бет). Биекенщ ш ьт мэн1нде тарихи тулга екен1н шеж1ре ecTin дэлелдей туседд. Шеж1редег1 Сатыдан — ©теп —1.Шынтем1р — 2.Мэнж1 —3. Уса - 4.Бапак, -5.Ак,бай - б.Кдймолда - 7.Боранбай — 8.Султанмурат - Э.Кднат дегенге кдрап, бул ©тептщ Райымбекпен тустас ем1р сурген ©теп екетн ацраруга болады (сонда, 978-бет). “Кдраюа — Бозымулы Жаншыкдыц немерес1... Батырдьщ дал кдй жерде туранын еш им бымейдд... Ал елген жер1 —кдз1рп Асы жайлауыныц тубшдег1 Кдтыншат ацрарыныц аузындагы Бартогай су крймасыныц жагасы. Зираты Бартогайдан ш ырэтын улкен к,ара жолдыц оц жарындагы кдпталында. 1747-жылы 300

маусым айында Аласа мен Б ул л ы тауыньщ ортасындагы Кекбек жазыганда кдлмак,тармен еткен кднды шайкдста майдан алацында irniHeH мылтык, оры ra in , жарык, дуниеден... сапар шеккен... Ел журегше жазылган тарихта \"Ойрантебе\" деген аты бар\", - дегендд (сонда, 1202-бет) окдт, Райымбек шайкдстарына кдтыскдн талай батырдыц зертгелмей жаткднын кд1нжыла шамалайсьщ. Ce6e6i 6i3 оныц бэлен жылдык, тутен жылдык, тойын аткдрып жаткднымызбен, eMipi мен е р л т н ет1р1ктен тазалап жаткдмыз жок, Дулат Буйембай батьфдьщ Райымбекке келш крсылуы — айрыкдна окддра. Шешуни шайкдстарга барар алдында Райымбек Буйембай бастаган 6ip топ жптгп кдлмакдна кшнддрш, кдлмакдпа кдру-жарак, асындырып, ©3i де кдлмакдпа KHiHin, жаудьщ ортасына жасырьга K ipin кетедд екен. Кдлмакдпаны судай бглетш Буйембай Райымбекке бэрш сезбе-сез аударып отырран. Сейтш ез ортасынан кдзак,тар кенет: \"Райымбек!\" — деп урандап шыра келгенде, кдлмак,тар тукт1 тус1нбей саскдлак,тап та кдлрылады екен. Буйембай алты жасында кдлмак, крлына тусш, оны 6 ip атак,ты кдлмак, асырап алады. Он алтыра толганда оран Куралай деген 6ip сулуды алып бередд. Кеш1кпей ол ул туады. Сол кезде Буйембаймен 6ipre ойнап журш Тереханньщ iHici TiciHсьшдырып алады. Апгуланган Терехан: \"Мунын, Ty6i — кдзак, сондык,тан кдстандык, icTeyiH крймайды\", - деп, оны дарра acyFa буйырады. Буйембай кдзак, iu iiH e кдшып кет1п кдна кутылады. Куралай оны уш жыл кутед1 де, келмегес1н тары 6ip куйеуге тшп, одан ею ул туады. Райымбек кдлмак,тарра кдрсы сорыс ашкдн кезде, арры туб1нде кдзакдден байланысы бардьщ бэрш Терехан зынданга сала бастайды. Ендуд Буйембайдыц баласы кдшып барып Райымбекке крсылады да, сондакы экеам ен табысады. Тереханньщ кдмалы Тургенд1 алганнан кеш н Буйембай эйел1 Куралаймен де кдйта крсылады. Сейтш шапагаты тиген Райымбектд Буйембай еле-елгеншше сыйлап етедд. Кррын ханныц бас ye3ipi api бас крлбасшысы Серке 301

Ъексутан Ифкеке-уны_____________________ _ деген кдлмак, Райымбектщ ерлпт жайында елден еспгенш айтып келгеш ушш, Райымбекп мак^адыц деп, оны Кррын хан зынданга салып тастайды. Райымбек келш езш куткдрганнан кешн ол кдзак, болып, атын Аманжол деп езгертед1. Ок, т т п Райымбек жаралы болганда, сан рет оныц денесш деп оцты сорып алып тастайды. Басца батырларды да сейтш емдейдь Содан оны 6epi Емеген этап кетедь Ол да кейш кдзак,болып, урпагы Емеген деген атпен албан журтына сщш кетедд. К,арап отырсак, езш е cepiK болтан батырдьщ 6epi Райы мбектен 6ipep ж ас болса да улкен болран. Ацылдаскднда, оныц унем1 ез сезш: \"Агалар!\" - деп бастайтыны да соны ацрартады. Алайда ездершен Kimi болса да, барлык, батыр оныц крлбасы болганын кдлаган. Неге? ©йткеш еж еттт, тапцырлыгы ез алдына, ол ацыл- парасаты м ен де, уйымдасты ргыш цабДлетДмен де ерекшеленген. Оныц айрыкща едеггплтн, адалдыга мен дуниеге цызыцпайтын жомарттыгын; тура журш, тура сейлейтш кесемдшн 6epi багалаган жене мойындаган. Меселен, Секер ханмен шайкдстан соц, кдлмацтардан тускен олжаны белгенде, бас крлбасшы Райымбекке 375 жылцы; Арыс ханды жецген соц, 400-ден артык, бас; Тереханды жецген соц, 400-ден астам жылкдл тиеа болады. БДрацол бул жулкеден бДрде-бДрмал алмай, бэрш шайкдскд кдтыскдн немесе шайкдста кдза тапкдндардыц отбасына, мутедектер мен кедей-кепшжке белш берпзедд (сонда, 133, 143, 161-бет). Осы цылыгына бола 6epi оны эулие санаган. Оныц аулиелш — осындай и с ш к адамгершшк. Оныц осындай адалдыгы мен адамгершШ пн 6epi багалаган. Сондыцтан Райымбек жайындагы тарихца дацгаза сезбен емес, ак,-кдраны ажырататьш кезбен уц1лу керек. Ж ене кейб1реулерше Райымбектщ атын шыгарам, атагын аспандатам деп тыраштанудыц тукке кджетт жок, ейткеш ол елместей атагын б1заз-ак,ез1 шыгарып кеткен. \"AUkjjh\", 06.08.2011-жыл. 302

ШЫЦРЫСХАН - UIE 6Щ Р1Н Щ УЛАНЫ Элемде ец кеп жазылган, ец кеп айтылган адам Шьщ1ысхан болар-ау. Ол туралы айту, жазу кдй заманда да толастаган емес. Бул салага кдзак, азаматтары да аз улес к,осып жаткдн жок, Соныц шинде ерекш ео — Ть\\еубердд Эбенайулы Тыныбайын бауырымыз. Оны ерекше деп отырран себебш: ол — Ш ьщ ры с х а т а кдтысты 6 i3 ок^маган нускдны ок,ып, 6 i3 кермеген нускдны кдзакдналаран адам. Мен оныц \"Купия ш е яй р ет ц \" купиясы\" (Алматы, 2010), “Тугел тауарихтьщ\" тубшде не жатыр?\" (Алматы, 2011) деген ею ютэбше кдтысты 6 ipep nixip б1дадрмектн. Аталмыш ею ютэггп де Илеубердд кцггай тш нен ез1 аударган. Аудара отырып, эр узж ке крлма-крл талдау жасаган. Оньщ талдауы сан турл! api сан кцгйлы: тарихи да, -пдадкте, ата шеж1реге байланысты да, адамдык, хандык, кдсиеттер мен топонимикалык,, аномастикалык, жардайларды да кдмтиды. Бурын 6i3 б1лет1н \"Моцгоддыц купия шеж1рес1\" мен Рашид эд-Дшнщ \"Жылнамалар жинарында\", Илеубердд бауырымыздыц дэлелдеушше, Ш ы ц ры с ханныц туран жер1, туран ем , туран тш , устанган дни туралы нак,ты мэл1мет б ер ет1н тустар к ей 1нг1 к еш 1руш 1лер мен аудармашылар тарапынан не эдею, не бглмеспктен 6ipa3 бурмалаура ушыраган немесе мулде аударылмай кцлран, аударылранныц 83i кдта талданган. Ец эуел1 ¥лы Кдранныц туран жер1 туралы nixipme тоцталмакцын. Бул, шынында, ©те кцын мэселе. ©йткеш кене турне жершде бурын да, кдз1р де атгас, украс езен мен кел, тау мен тас ©те кеп. Солардьщ imiHeH керегщд1 табу оцай емес. Оныц уетше ертедеп атау мен кдз1рг1 атау унем1 украй бермейдд. Алайда бурын жер иес! ©згерсе де, жер аты ©згере бермеген. ©йткеш ол жер сол ттлде сейлейтш 6ip тайпаныц иел1г1нен сол т1лде сейлейтш ек1нш1 тайпаныц иел1пне кешш отырран. Сондыцтан 6ip ттлдес, 6ip тектес халык, жер атын эдей1леп eiuipyre, бурмалаура 303

Ш с у ш т Н ф Ы * -у ш ____________________________ мудем болмаган. Эйткенмен даму бар жерде езгерш болмай турмайды. Сондьщтан бурынгы атаулардын, орналасу ж уйесш е, барыты мен бардарына, алыс- жакдяндыгына, тершкеш мен кунгейше кдрап та 6 ipa3 нерсеш барамдауга болатын сеюлдг Онын, устше жер атауыньщ тур-турпатына кдтысты бейнелеу1 езгергенмен, тауы тау, кдгясы кия, ш ок#сы шок#, аралы арал, езеш езен к утн де кдла берген гой. Тгаеубердшщ дэлелдеушше, б!зге мэл1м \"Мочголдьщ купия ш еж 1ресГ' деген кттептщ (М о ц ро л тШ нен кдзакдналаран — Марауия Султанияулы, Баян-елгей, 1979) к,ы тайш а тупн ускддары аты \" Ш ы ц р ы с К,аранныц кузауыры\", я рн и \" Ш ы ц ры с Крранныц туп-тук#яны\" екен (\"Купия шеж1ренщ\" купиясы\", 2010. 9-бет). Осы кггаптщ кдятайшадагы алрашк# сейлемдер1 Т1леуберд1 аудармасында былай: \"Жайьщты тел1 Берте-Шайна эз1м ед1 де, жубайы Куба М арал Тевдз тумасы болатын. Олар ©нен-Муранньщ бастау алатын жершдеп Буркдн-Кдлдын атты таура келш орда Tiicri\" (Сонда, 14-бет). \"Жайырымыз — Жайык, т е щ з т з —Каспи, ©нешлпз — 1ле, Буркднымыз — Буркин\",— дейдд Т1леуберд1 (13,17- бет). \"Алда кездесетш Кдркдра, Ж ете, 1лет1, Шаты, Нараты, Кулжа, Турген, Кщниагай деген жер-су аттары бул е з е н н щ (© н ен нщ — Б.Н.) K,a3ip ri 1ле екен1н айрацтайды\", — дейдд (14-бет). \"Марауия Солтания агамыз аударран нускдсында бул ж ер аттары мулде аталмайды. Эрине, бул — ол юсшщ кдталыры емес, оньщ алдындагы моцголшара аударылтан нускдньщ кшаретт. Мысалы, соныц бэршщ туп теркпп болтан к#тайша тупнускдда \"Турген\" деген ж ер аты айдай анык, етш жазылтан. Оньщ устше, тусьша \"Ж ер аты\" деген нак,ты ескертпе крйылран\", — дейд1 (Сонда, 430- бет). \"Соган кдраганда, — дещу Т1леуберд1, — тупнускдны моцролшага аударушылар этейглеп \"жацылган\" сеюлдь ©йткен1 \"Турген\" сынды ушбу ж ер-eciM (топоним) Шыцрысханньщ кдй елкеде жасаганын аньщтайтын ©те 304

_ _ ________________________ fflafm x iSdefn мацызды дэлел болатын. Шыцрысхан езш щ Тэйяапт туыстары нан к,ашк,анда, тап осы Турген тауы на паналайды. Ал Меркптерден бас саугаларанда, Буркдн тауына тыгылады... Ш ьщгысхан тарихына к,атысты Буркдн-Кдлдын, Бурхан тау деп айтылатын жер аты да дэл осы 1ле алкдбынан табылады жене куш бупн бар. Ол - K£3ipri Алматы обылысыньщ Ж эркент ауданындаг-ы 6 ip езеннщ аты. Сондай-ак, сол езен aFbin еткен алкдптыц да аты\" (Сонда, 431). Иэ, осындай жер атгары Ж эркент жершде куш бугшге д е й т бар екеш рас. Алайда осы тужьфым шындьпуф сай келе ме? Ендд осыган ток,талайык, “Сол жылдыц коктем1нде Эмбегей-К,аранньщ ею кдтуны Урби мен Шуратай аруак,тарра ас берген ед1. Олар KepiMHin (Ш ы цры с тьщ memeci —Б.Н.) к еш т п келгенш сылтауратып, астан саркдгг ауыз типзбей крйды... Соньщ артынша урсыс ш ы ры п : “Шешел1-балалы 6apinaj журткд тастаймыз, елмен 6ipre кешупп болмацдар!\" — дегенге жетт1\", — дел1нген екен \"Шьщрыс-К,аранныц кузауырында\" (\"Купия шеж1ренщ\" купиясы\", 2010. 480- бет). \"Айткдндай-ак,ертещнде Тарратай-Крралдык, Тетежан- Ж ырты eK ey i KepiM-К езен мен балаларын ж уртта к,алдырып, Тэйж1г1тт1 ©нен-Муранды кулдата K em ip e женелдГ, —дел1нген (Сонда, сол бетге). \"Кулдата\" дегенге мэн берсек, Тэйж ш ттер ©нен дарияньщ томен жарына кдрай кеткен. Егер Илеубердшщ ©ненд! 1ледегенш ескерсек, Тэйжштгер 1ленщ аяк,жатына кешкен. АлТэйжштдепотырраны —жалайырлар. Рэшид эд-Дшнщ \"Тугел тауарихында\" былай делшген: \"Улкен эм1рлердщ кдтач кузетзндеп Алтын-Кдзынада \"Алтын дэптер\" деген клтэп бар. Сондагы мэл1метге: Тэйжштгер — Кдйдау ханньщ баласы Шара-Кдйлык,тан тарайды\", —деп жазылтан\", - деген дерек бар (\"Тугел тауарихыньщ\" туб1нде не жатыр?\" 2011, 380-бет). \"Тугел тауарихкд\" тары жугшейж: \"Онда (\"Алтын дэптерде\" — Б.Н.) тек Нашынныц немерелес баласын — Кдйдауды — 6ip рулы Жалайырдан куткдрып алып -1214 305

Ъвксутпан Нфкекв-уяы______________ _______ шырып, ©нен-Муранныц бойына келш крныс TenKeHi айтылтан. Bi3 осы эцпмеш дурыс деп кдраймыз\" (Сонда, 380-бет). Бутан Караганда, Жалайырлардын, ез шпнде шатак, шытып, 6ip тобы, ягаи Тэйжштгер ©нен бойына кешш келген болады. Ал \"Жалайыр руы\" деген тарауда: \"Бурынты заманда бул рудьщ адам саны кеп болтан... Шыцтысхан заманында да, кдзыр да Ирэн мен Турандаты эм1рлердщ кеп сандысы осы рудан шыкдан. Олардьщ 6ip бел1м журты ©нен бойы айматында едь Айтуларта Караганда, ерте 6ip заманда Кдятай жасаты осындаты Жалайырларта кыртыншылык, жасапты. Сол зобалацнан кутылтандар аз болыпты... © им бойынша олардьщ б1разы ел1м жазасына кеснур. Калганы Дупм-Мьщынныц екшпи улы Кдйдауханга, оньщ балаларына жене туыстарына кдраша е-плдд немесе соларта кулдыкда берглдд. Заманнан заман жалтасып Шыцтыс ханнын, тусына жеткенде, бул 6ip рулы Жалайыр оныц en u -букылына айналды\" (Сонда, 91-бет). Жалайырдыц осы белш он салата белшетшш айта келш, 6ip белш Хан жене Тере атантаны айтылады (Сонда, сол бетте). Шыщысхан урпакуары эл! кунге д е т н тере аталатынын буюл казак, баласына дейш бгледь Осы жазбаларды жинак,тай Караганда, Тэйжштгердщ Кдйдау урпаты екен1, ал К^йдаудын, Ж алайыр екеш KepiHin тур. Демек ©неннщ бойын кулдай кешкен сол жалайырлардыц урпаты эл1 сол ©нен бойында, ягни 1ленщ етегшде Бакднас жер1нде отыртан болып шьп'ады. Бул тарихи шындыкдсд кдйшы келмейдд. Оньщ успне Шынгысханнын, жас кез1нде досы, андасы болып, кей1н бак,таластык, жасатан Ж эм ж е (журт курметпен Ж амата ататан — Б.Н.). Шораты руынан тарайды .'Т угел тауарихтьщ\" \"Ш ораты руы\" атты тарауында: \"Кез1нде бул рудыц Жэмже-Шешен деген дднкты кесем1 болтан\", —деп жазылтан (Сонда, 409-бет). \"Ал булар юм десещз, кдз1рп Сыр-Манак, иишдеп Шора руыньщ ата-Teri болатын. Ж эм ж ен щ eciMiHe унем1 \"Жалайыр\" деген арыс атынын, крсылып айтылатыны да 306

седан\", — деп талдайды Т1леуберд1 Bpi: \"Шораты руы К,айдауханныц уркдо Туменей-К^ганнан, hfhh оныц жетшпй улы Дур-Баяннан тарайды. Оларды эдетте Шораты, Ж асырат деп атаганымен, ¥лыстык, келемде 6epiH де Жалайыр деп атаган. Айталык, “Тугел тауарихта\" Жалайыр Саба-Батадур десе, \"Алтын ше>юреде Жалайыр Жэмже-Шешен деп жазтан”, —деп далелейдд \"Плеубердд (Сонда, 414-бет). Сонымен Тейжитгпц Ж алайыр екенше Тглеубердд а к ^ р ы сенд1ред1. O F aH сенбей1н десец, \" Ш ы ц р ы с - Кдганныц кузауыры\": \"Жалайырдыц 6ip руы Тэйжптгтен Cynri — Тумак, Аргай-Кдзар, Бала деген ею улын eprin кел1ггп\", —деп тайга тацба баскдндай анык, жазган (492- бет, 2010-жыл). Ал енд1 Шыцрыс-К,аранныц Ж ал ай ы р 1шшде Тэйжитгген, оныц шпнде Шорадан тарайтын Жэмжеге: \"Ci3 бен 6i3 6ip атаныц баласы едж крй. Мына кект! кдйтсец де кдйтарыс\", —дегешне кдрап, Шыцгысханныц да Жалайыр екенше кез жетюзем1з. Шьщгыс заманында, ягаи XII, ХШ-гасырда 1ле бойын мекендеген жалайырлардьщ элхде 1ле бойында отырганын 6 e p iM i3 6iAeMi3. XV-расы рда Ацсак, TeMip де Жалайырларды 1ле мен Кдраталдыц бойынан тапкднын тарих окдгтын эрюм-ак, бгледь Олар ХУШ-расырда \"Ацтабан шубырындыда\" да осы крнысынан ажырамаран. Ендд \"Шыцгыс-Кдранньщ кузауырына\" кдйта оралайык, \"Сейтш жаткднда, Тэйжптгтщ Тарратай Крралдыры пэрмен TycipAi: - Bi3 журтк,а тастап кеткен Тем еж эндер eHAiri швжедей!н кднатганып, кушжтешн култелен!п, вбден жеттлген болар. Крл бастап барып байкдйык, Темежэндер олар кел!п кдлганда, маткдпага TycTi... Тэмежэн асып-сасып аткд мшдд де, орманга юре жвнелдд. Тэйжжитер керш кдлып, Турген тауына дешн куды. Темежен нуга суцпп кеткенд1ктен, Тэйж тттер кетндей берген. Олар акдгры сыртгай крршауга мэжбур болды\", — делшген онда (482-бет). Тьлеубердшщ осы Тургендд 1ленщ сол жагалауындагы 307

Ъвксттан ’НфкеЬ-ты_____________________ Турген деу! (\"Тугел тауарихтыц\" туб1нде не жатыр?\" 434- бет) “Кузауырдагы\" жазуга тура келмейдь ©йткеш1ленщ (© ненш ц) оч ж агалауындагы Бурк,ан таудан сол жагалауындагы Тургенге деш н к,ашып баратындай Тэмежанде уакьгг та, жардай да болмаганы жазбада анык, кершш тур: \"Тэмежэн асып-сасып аткд мшдд де, орманра Kipe женелдГ. Демек Турген Буркднга жакдш мацайда болу керек. О л Турген — K £ 3 ip ri Ж эркент к,аласы мен Кектал ауылыныц ею ортасында эл1 кунге Турген аталып келе жаткдн торай. Буркдннан томен кдрай кдшкдн Тэмежэн бул Турген тогайына оп-очай кдшып юре алады, арасы жап-жакдш, Буркднныц батыс жагында. Бул —дауласура жатпайтын шындык, Алайда бул мацайды бьле бермейтш журткд Шокднньщ мына жазбасын куэге тартайын: \"Югенташская долина есть горное плато, образованные течением на западе речек Агныкатты, Каргалы, на востоке Усека, Борохуджира, который при впадении называется Турген\". (Собрание сочинении в пяти томах, том II, Алматы, 1962. 11-бет). Таты былай дейд1 Шокдн: \"Пока мы проводили время под ивовым кустом и совершали свою походную трапезу, верблюды успели перебраться через реку и направились на речку Бурхан-су, обильную кормом и водопоем” (Сонда, 20-бет). Одан ары былай дейдг \"Налево, очень близко от дороги, шла холмистая гряда, направо вдали виднелась широкой лентой Или и около нее темнели силуэты городов и окружающей рощи. Это был город Турген-Кент, стоящий при впадении Борохуджира в Или\" (Сонда, 21-бет). К,аз1р ол кдланьщ орны Турген тогайдыц ш ш де Алматы-К,оргас тасжолыньщ бойында эл1 жатыр. Жол дэл ортасынан кесш етедг XVHI-гасырда Райымбек батыр ез1н1ч Сатай, Белек, Аралбай сынды сер1ктер1мен 6ipre осы кдмалды алу кез1нде кдтгы жараланып, еле-елгенше соныц зардабын шеккен. Ендд мынаны кдрацыз: \"Жогарыда айткднымыздай, 308

тупнускдньщ уш турл1 метшшде крса кдбат жэне ашык, жазылган \"Турген\" деген ж ер аты моцголшага эдеш аударылмай кеткен\", — дейд1 Тглеуберд1 (\"Купия шеж1ренщ\" купиясы\", 123-бет). Ырасында, Тургеннщ кдй Турген екеш анык,тала кдлса, Буркднньщ кдй Буркдн екен1 де анык,талып крятынын сезген spi б1лген-ау солар. Дегенмен Шокдн жазган Турген мен «Кузауырдагы\" Тургенд) б1здщде б1ржола анык,тап алганымыз абзал болар едд. Шокдн 1856-жылы сол араньщ картасьш да сызып кдлдырган (2-том, 43-бет). Ж огары д а се зд э й ек келт1ргешм1здей, Буракржыр езеш 1леге куяр туста Турген аталады деген гой ол. Картага да солай T ycipreH . Алайда Буракржыр езеш ешкдшан Усекке куймаган. Шыгысында жаткдн Усекке кдрай аунайтындай егцстеу жаткдн жер ьщгайы да жок, Шокднды шатастырган, мешщне, мына жагдай болу керек. Усек пен Буракржырдыц дэл ортасында Дацгырлак, дейт1н езенше Турген тогайды кдк, жара агап жатыр. Оныц 1леге жакдяндаганда Усекке барып куятыны рас. © 3 i барып кермеген Шокдн осы Дацгырлак,ты Буракржырмен шатастырган. Олай болса, ол араны 1856- жылы Шокдн кергенде, Усек езеш 1леге куяр туста эл1 Турген деп аталган. Ал Шьщгысхан eM ip сурген деу1рде Усек бастан-аяк, Турген езен1 аталган. 0йткен1 \"Кузауырда\" Буркдн таудьщ кдсынан агатын Тургеннен баскд ешкдндай езен айтылмайды. Ал Усек (©сек) езеш Буркднньщ дэл батыс жакдргесшен агып жатыр. Т эй ж тт туыскдндарынан кдшкднда, Темежэн Буркдннан Тургеннщ ipreA eri кдльщ тогайына дереу K ipin кеткен. Кене тур1к тшнщ матынасымен талдасак, \"Ус\" деген \"су” деген матына бередд, ал \"ек\" — \"ене\", \"курметп\" деген угымга сай сез. \"Беленше-еке\", \"Тугенше-еке\" деп жататынымыз содан. Едад асыраган Енесу, кдсиетп су дегенге саяды. Ал Турген дегендд Шокдн \"быстрый\" деггп. Кдзакдпаласак, екшндд, агыны кдтты дегенге жакдяндайды. Ол сез Усек-Тургеннщ мшезше жарасады. Оган крса оньщ 309

Ш с у т т М ф М св-т ы ____________________________ \"беткей/и алкдл\", \"калама жазык,\" деген де маганасы болтан сеюлдд. Уш Мерютгер Тэмежэнге ол Буркднтаудан алысырак, жерде отырран кезде шабуылдайды. \"Тэмежэн ордасыньщ KepeAiM езеншщ басындары Буркей-1ргеде отырран кез1 ад\", — дейдд \"Шьщрыс-Кдранньщ кузауыры\" (486-бет). \"Тан, ендд саррайып келе жаткднда\" Мерютгердщ келе жаткднын кдызмепш эйел ат туягыныц дуб1ршен бшп к,ояды да, алдымен Тэмежэннщ uieuieci KepiM ананы: \"Бейбине! Бейбине! Тез турьщыз!\" — деп оятады. Буркей-Ipre K p3ipri 1ргетау болса, ол Буркднтаудьщ батыс жатында. Онда Мерютгер кдз1рп Китщ жак,тан келген. Ал Тэмежен ш ыры скд Буркднтаура кдрай кдшкдн. \"Темежэн мен бауырлары жедел аттанып, элдекдшан Буркднтауды ц кдэйнауына су ц п ге н ед Г \\ — дейд1 \"Кузауыр\" (Сонда, 486-бет). \"Ал 6ip атты арнаулы жайлы етш жабдап Берте- Кезеннщ алдьша тартгы\". Алайда айы-кут жетш отырран жуктт Берте аткд ж еке M inin отыра алмайды да, кдязметии эйел \"Берте-Кезендд жасырмак,тыц кдмын жасап, оны кдра арбага отыррызды\", —дейдд \"Кузауыр\" (Сонда, 486- бет). Осындай жардайда мерюттер Буркднтауды уш рет айнала 1здеп Темежэннщ G3in устай алмайды да, арбага жасырран Бертеш тауып алады. \"Эсш, булар Уш-Мерют mepiKTepi едд... YmeyiHin макраты: ьлгерщеп Есукейдщ Шеткерзден KepiM-Кезендд тартып алган кек-п кдйтару едд. Олар: \"KepiMHiH, орнына Темежэннщ KeAiHmeriH олжаладык, eceMi3 кдйтты\", - десш, таудан тусш елдд- елше KeTicri\", — дейдд \"Кузауыр\" (487-бет). Буркдн мен Тургеннщ 6ip-6ipiM eH ipreA ec жаткдн жер e K eni e p i екеушщ де аты KyHi бупнге дешн езгермей сак;галраны жене екеушщ де 1ле ещршде екеш аньщгалран соц, бул мэселе дэлелдендд деп есептеуге болар ад, 6ipaK, элемге тарап кеткен eripiK K e тоскдуыл крю аса мыкды ceHiM мен дэлелдд кджет ететшш e c K e p in , \"Шыщыс- Кдганньщ кузауырын\" одан ары кузайык, \"CeftTin, Берте кдяздьщ узату тойын жасады. Тай- 310

Ш ешен к,ызыныц к епй н KepeAiM б ойы ндагы Оракрылардыц шетше иинддрш салып кдйтып кетп\", — деттп (485-бет). Неге? вйткеш Орацтылар, кдзак,тьщ Ата ш еж !реа бойынша, Жалайырдын, 6ip атасы. Ендеше э к е а кдлзын узатылтан елшщ шетше д е т и экелш, ендд крркдлныш жок, деп, елше оралган. Солай-ак, болсын. BipaK, букгл тарихшы \"KepeAiM\" дегендд Керулен деп танып, ол K£3ipri М оцролиядэры Керулен езеш деп журген жок, па? Мше, тарихтыц тары 6ip улкен кдтел1г? осында. Мундагы Керел1м —Моцголиядагы Керулен езеш емес, Жеткудагы ежелден Жалайырлар жайлап келе жаткдн Кдратал езеш. Орак,тыдан тарайтын Жалайырлар елд де соныц бойын жайлап отыр. Онын, устше, Бертенщ eKeci Тай-Шешен Буркднга М оцролиядэры Керуленнен келе жатса, батыста жаткдн Оракры жалайырларра сокдай- ак,, шырыс жак,тары Тарбагатай тусынан, не Kpppac тусынан келе салмай ма? Ол о жак,тан емес, батыс жакран, ежелден Бертенщ журты Крцыраттар отырран жак,тан KeAin отыр гой. Ендд Кдраталдын, KepeAiM екешне делел 1здеп керейпс. Кдратал езеш Жэркент жершдеп Уйгентастыц белшен басталып, Теркакдсдн, Арыныкдтты, К,арралы аталып (Жорарыдары Шокднныц жазганына кдрацыз — Б. Н.), оран Крралы, Тентек, Кексу, Мукдяр крсылтан сон; Кдратал аталады. Уйгентастыц белшен, тещрепнен басталган буюл езен 1леге кунгейге кдрай арады да, тек Кдратал рана терккейге арып, Балкдшкд куяды. Куцгейде отырран журт оны KepeAiM, Kepi елец, я т и Kepi агатын езен демегенде, не дейдд? Ж эркент журты куш бугшге д е й т Крралы жакрагы жалайыр бауырларын Терккейдеп ел, Терккей деп отырады. Ал Турш тщ бул ce3iH б1лмейтш аудармашылар оны моцголдыц Керулешмен шатастырран. Теркаккднды K03ipri кдзак,тар Белдщ суы деп кетп, бала кушмде мен Теркакдсдн деп 6Uyiui ем. Агыныкдттыны ел Ак,су деп кетт1. Е ж елп аты н сак,гаран К,арралы рана.Теркакдщн Уйгентастьщ белшен, Кдргалы Кдрралы 311

Ш с т а т И ф Ы х -у ш ____________________________ сайынан, Агыныкэтты Ак,су сайынан aFun келш, дэл Жалаулы жотасыныц тубшен тушсед!, сондык,тан ол ара Уш Судыц Куйганы аталады. Кдратал езеншщ ец бастау алатын езенш ес! бурын Тершаккдн болып аталса, К,арагалдыц бурын Kepi Аккдн ©зен - Кере/им - аталганына неге сенбеске? Дэлел1м1здд тиянакды ету ушш, 1ле алкдбыныц 04 жарынданл 6ip-6ipiMeH ipreAec жаткдн 6ipa3 жер-су атгарына тары шолу жасап керелж. \"Осынау Твйжитгицл ру-арыстар Алкд-Булак,та бас крсты\" —дейдд \"Шыцгыс-Кдранньщ кузауыры\" (494-бет). Бул кэд1мп Туркс1б жолы туш скен Айнабулак, стансасынын, мацайы болу керек. \"Айна\" мен \"Алкд\" алмаскдн да, Булак, булак, куйшде сакдалган. \"Шыцрыс-К,аранныц Ордасы Керецюлште отырран болатын\". (499-бет). Бул —Ж эркент ендршдеп Баркернеу тауы. \"Керу” Ty6ipi езгермеген, кернекп тау деген магына беред!. \"Оцкрн мен Шьщрыс ттэе крсып, Керел1м езенш кулдай Жэмгкеге кдрсы атганды\" (499). Усек езеншщ бойынан аттанган Шьщрыс Айнабулак, К,аратал жак,та отырран жалайыр Жэмпсеш К^ратал —Керел1мнен 1здемегенде, Моцголияныц Керулешнен 1здемейдд рой? \"Алдан, К,узар, С ен пм дер Откщяра барранда, Шьнырыктары кдрауылшылар шатдллап жетш: \"Жау кеп кдлды”, —деп мэл1мдед1 (Сонда, 499-бет). Мундагы Опщя K£3ipri Орбулак, тубшдеп Кдлзылкдя болуы THic. \"От\" деген “шеп\" дегендд де, сонымен кдбат \"оттай к^гзыл\" дегендд де бщадретшш ешюм жокда шытара крймас. “EpTeci Шыцрыс-К,аган к,олы мен Ж эм ж е к,олы токдйласып, Куйтец жазырында шеп курды\" (Сонда 499- бет). Мундагы \"Куйтеч жазыры\", сез жок, K p3ipri \"К ттц жазыры\". Ол Шокдн жазган Буракржырдьщ басы Кит1ч суынан батыскд к,арай созылып Алтын Емелге дейш барады. Ал Откдгя (К.ызылкда) аталып отырран ж ер Сарезек, Курецбел, Крралыдан шырыскд кдрай Турген (Усек) езеншщ бойындагы Буркдн тауга дешн созылып 312

жаткдн жазык,тыц Орбулак. аталатын тусында. Ж ер ыцрайына кдрасак, Шьщшсхан ордасы отырран Керецлж (Баркернеу) — осы ею жазыкуыц ортасындагы таулы жайлау. Демек Шыцгыскд кемекке келе жаткдн Оцкдн крлы OFaH Откцядан Керецлжке карай еткен де, exeyi 6ipirin Керецлжтщ оцтустж ipreciHAeri Куйтец жазыгына шыкддн. Айнабулак, жак,тан атганып, Алтынемел аркд1лы Куйтец жазыгына тускен Жэмжемен Шыцрысхан сол жазыкуа кездескен. ©з1мнщ туып-ескен ж ер1м болрандык,тан, мен бул араны сол алые дэу1рден дурб1мен карал отыррандаймын. \"Ж эмженщ одагы ойран болды... Тэйж1г1т Аушы- Багадур ©ненге жылысты. Ж амага e3iH сайлаган елдд булап-талады да, Ыргын езенш кулдай ордасына кайтгы... Аушы-Багадур ез улысына жеткен соц, К,утым-¥ржан exeyi дереу Т эй ж ттп атганыекд келтзрш, ©неннен erri де, Шыцрыс-Кдранра кдрсы крсын жасак,тады\" (Сонда, 499-бет). Муны да жер ыцрайына карал елестету еш кдшын емес. Тэйжйптер K 33ipri Басшиден кулдап, Бесшатыр аркд!лы 1ле бойындагы Бакднаскд карай жылыекдн да, Ж эмже Жаман Алтынемел аркылы KpFaAUFa eiin кеткен. Осы окцраныц 6 e p i бурынгы ©нен, K 03ipri 1ле ещршде еткенше коз ж етю зе тусу ушш, \"К,узауырды\", я рн и \"М оцролдыц купия шеж1рес1” аталып келген кггэптт одан ары охцык, — \"Ал анасы Шотен Берте-Кезенд1 К ерецлш тауындагы Сещтр езеншщ бойына, Темеженнщ ордасына экелш салды\" (485-бет). Мундагы К ерецлж тауын Баркернеу десек, онда Сецпр1м1з Баркернеудщ батыс жагынан арып жаткдн Бурацожыр езеш болып табылады. Одан ары: \"Олар Сецпр крйнауына кешш, Керел1мнщ басындагы Буркей- 1рге деген жерге крнды\", - делшген (485). Бул \"Буркей- Ipre” K 03ipri 1ргетау болады да шыгады. Ж огарыда айтылган Китщ жазыгы осы 1ргетау мен Баркернеудщ ортасында жатыр. “Кузауырда\" осы ещрдегт Кумырка деген езенше де 313

Ъекоутпан Нф/секе-улы_______________________ б1рнеше марте айтылады. \"Батыскд кцястай агып ©ненге куятын Кумырга деген ©зенше болушы едь.. ©зенше Ветер тауына апаратын. Тауда Куршоцы-Белтак, деген дара болушы едь Темежан сол жерде анасымен, бауырларымен кдуышты\", - дейдд (484-бет). Ka3ipri Крцырвлец ауылыныц солтустшнде, Китщ жазырыныц уст1нде Ж елке деген жайлау бар. Ветер тауы coFaH уцсайды. Сол Ортатауда шыгыстан батыскд кдрай кдястай агып келш, Крцырелец ауылыньщ дал желкесшен 1леге кдрай бет буратын Теректт деген ©зенше бар. Бурын 1леге жетсе, жеткен шыгар, бул кунде жете алмай, кумга сщш кетедь Бэлюм, оньщ Кумырьа аталуы да сол кумFa сщ ш к ет о н е кдтысты болган шырар, KiM б1лед1. Ал Куршокдшы Кур Кдйшы деп топшылаура болады. Ce6e6i кейш ол жер жалайыр Кдйшы деген юсшщ и елтне берглген соц, Шоцыныц орнын Кдйшы c©3i алмастырран болар. ©йткеш 497-бетте жалайыр руынан тараран Шыраган-Кдйшы деген адамныц жэне Мукдлы-Букдныц езддгшен келш Шыцрыстыц кузырына кулаганы айтылады. Баркернеудщ етепндеп Кдйшы суы, Кдйшыныц 6eAi, Суды Кдйшы, Кур Кдйшы, ©р Кдйшы, Аяк, Кдйшы деген 6ip-6ipiHe ipreAec жаткдн жерлер осы жалайыр Кдйшы иелж еткен жерлер болу керек. ©йтпесе осыншама жердщ Кдйшы с©з1не кдтысты болуын кдлай туацадруге болады? Оньщ устше оньщ эйгш Мукдлымен кдтар аталуы да тегш адам болмаганынан хабар берш туррандай. Осындагы уз1нд1лерден-ак, Ш ыцрыстыц ©Mipi ©нен бойындагы жерлерде еткенш , мунданл Керел1мнщ Моцголиядары Керуленге еш кдтысы жок, екенш ацрару аса кцын емес. Тек, эрине, Тыеубердийц жогарыдагы Ыррын езенш Ыррыз © зет деп туанддргешмен келше к,ою кдгйын. ©йткеш Ыррыз кдйда, Жетгсу кдйда? Менщше, мундагы Ыррын осы кунп Кдраталга куйып жаткдн Тентек езеш болар. ©йткеш \"Ыргу\", \"Ыррын\" деген сездер \"мол\", \"асау\", \"тентек,\" “сеюру” деген сездерге магьшалас келедь “Шыцрыс-Кдран кдйтыс болтан соц, тышкдн жылы (1228-жылы) бурынгар солтандары... Керел1М ©зеншщ 314

Кеде-Арал ж ерш де курылтай шакдлрып, Ш ыцгыс- Кдранньщ жарльпы бойынша, Уютейдд кдган сайлады\", - дегендд окдш (сонда, 553-бет), мундагы Кеде-Арал жер1 осы кунп Аралтебе болуы керек деп шамалаймын. © йткет 6epi соган уйлесш те, украп та тур. \"KepeAiM езеш бойындары Кеде-Арал ещршщ Толаган- Белтау жершде Шерек кдуымын бас салды”, — дегендд (сонда, 497-бет), \"Осынау эз ана ©нен бойындары Телп-ен- Белтак, тауыныц кдпталында ШьщРЫС-K/aFaHFa босанды\", — дегенмен (сонда, 478-бет) салыстыра кдрап, осы ею атау 6ipi дурыс, 6ipi кдта жазылган 6ip рана атау шыгар, олай болса, Шыщысхан Аралтебе ещршде тутан шыгар деген ойра келем. Бул ойымды мына жардай делелдей тусетш сеюлдд. \"Шыщыс-Кдранньщ кузауырын\" жазып отырран адам: \"Ушбу AecTip ¥лы курылтай шакрлрылранда, Тышкдн жылдыц тамызында, Тулыган-Белтак, пен Шарын- Жырадан акдан KepeAiM езеш арасындары Кеде-Арал жерше Орда крнганда байыды\", — деггп (сонда, 559-бет). Сонда Кеде-Арал жершде ТолаFaн-Белтау, Тел1ген- Белтак, Тулыган-Белтак,сынды 6ip-6ipiM eH ук,сас аталатын уш турл1 жер болуы мумган бе? Менщше, мумкш емес. \"Толаран”, \"Темген\", \"Тулыган\" сездер1 кдта жазылган болар, ал \"таудыц\" да, \"гак,тьщ\" да тау екеш белгш. Алайда ол \"тау\" мен \"так,тьщ\" yn iey i де Кеде-Арал кдсында екеш анык, жазылган. Олай болса, Шьщгысхан, шынында да, Кеде-Аралдьщ, я т и Аралтебенщ мацында, кдз1рп Крралы жершде Керел1м-Кдратал езеншщ басында тураны даусыз. Ондагы Ш арын-Жыра деп отырран жер, c ip e , K 33ipri Кдлзылкрш (Откдм) тусындагы тар шаткдл. \"Шьщрыс-Кдран дереу удере K em in Балжан келше крнды... Саддам Асан... Ыррын езенш кулдай булгын, тиын саудасын жасап келе жаткдн кершедд. Булар Балжанкелге крй суара бурылганда, Шьщрыс-Кдранра жолыкды\", — дегенге кдрап (сонда, 515), Балжан кел1 — Балкдш, Ыррыны - Тентек деп ойлаймын. Шьщрыс-Кдрэнныц елпплерге: \"Сендер аттана 6i3 де крзраламыз. Кдиткдндарыцда KepeAiM езеншщ Аркдлы- 315

Ъексутан Нфквке-щы_______________________ Кузе жершен кездесетш болайык,\", - дегеш (515) Текел1 жотасьш айткдны шырар деп укратамын. Шьицыстыч: \"Менщ жас кун1мде ТейжМт Таррытай- Крралдык, агам кунпдлддк жасап, меш тутк^шдаран едд\", - дегенше, ярн и Жалайыр Таргытайды \"ара\" дегенше кдрап (сонда, 533), оныц Ж ал ай ы р екен1н мойындамау шындыкда улкен кцянат секдлденедд. Айы, кун1 жет1п отырран Бертен1 меркгггер тартып экеткен соц, кемек сурап Темежэн Турырылханра барып: \"Уш-Мерют туткдгылдан келш, кдтын-баламды олжалап экетт1\", —деп шатынды. —Кдран-эке, кдйтсещз де кдтын- баламды куткдрыцыз! Сонда Оцкдн \"...MepKiTri жойып, Берге келшдд отауьща оралтайын. Ж эмже андаца да хабарлас. Ол Кррранак,- Шубарда рой\", —дейдд (сонда, 488-бет). О лж ер осы кунг1 Шубар емегенде, кдй жер дейаз? Оньщ устше Жэмже барып жардайын айткднда, ол: \"Темежэн анданыц келшшеп крлды болганын мен де естш отырмын, —дедь К,атты намыстандым\", — жеп жазылган (488-бет ). Хабардыц булай тез жетш отырранына Караганда, Буркдн тау мен КррFaнак,-Шубардыц арасы тым алые болмаганы. \"Ж ас кун1м1зде К,орранак,-Шубар жер1нде Кдн-анда екеум1з андалык, ант жасасып едж\", — дейдд Ж эмже Ш ьщ еы скд (сонда, 525-бет). Елдд бул Шубарды кэд1мг1 Нурмолда Алдабергенов агамыз атын эйгглеген атак,ты Шубар демегенде, оны Моцголияда болуы мумкш Шубар деп кдлай айтамыз жэне кдй дэлелге суйенш айтамыз? TinTi \"Кузауырдан\" 6i3 мысалга алып отырран буюл атау тек турж тшнде аталып турран жок, па? Ж эне тугелдей K83ipri Крралы-Кдратал e^ipi мен Жэркент-Усек ещ рш щ арасында жаткдн жерлер. “ Ш ы ц р ы с т ы ц некер1 Шушы-Тармалы Сары-Кдыр жерше крнган болатын\", —делшпгп 495-бетге. Бул арадагы Сары-К,ыр, эрине, Сары Аркд емес, Аралтебенщ оцтуетж батысьшдары Сары ©зек. \"Шыцрыс-К^ран Жэм1кеден ы ры сы п шегшген бетт ©неннщ Зерен-Кдпшагай шаткдлына бегашс курды\", - 316

9Tkfmx i£efn дегенш (сонда, сол бетте) 1ленщ Кдпшагай шаткдлы емес деп aifryFa кдлай аузыц барады? \"Шьщпчс-Кдран менТурырыл Кдн eKeyi Кулжа езенш кулдай аттанран”, - дегендеп (496-бет) Кулжа езенш 1ленщ бойынан таппаранда, Моцголияныц кдй жершен табамыз? \"Субетей-Багадур оларды Шу езенш е дейш куып барып, Куткдлы мен Шырарамныц кезш жойып кдйтгы\", — денп (539-бет). Шу езенш Моцголиядан, сез жок, мьщ жыл 1здесец де таппайсыц. Элемге жайылып кеткен еттрш тарихты шындыкдсд жетелеп экелу ушш epi ТЪлеубердшщ дэлелше ден крю ушш, эуел1 ез кез1м1зд1 оран бернс жетюзш алганымыз жен. Оныц ец улкен делел1 — Шыцрысханра кдтысты кеп окцганыц тарихта ©нен аталган, ал кэз1р 1ле аталып отырран ещрде ететзш. B ip кезде Шыцгысханмен одакуасып Ж емжеге кдрсы согыск,ан Оцк,ан к е ш н Ж э м ш ем е н одак,тасып Шыцрысханра кдрсы сорысады. Адрашкд! соры сты ц K 33ipri Китщ аталып журген жерде еткешн жорарыда айттык, ЕндД Оцкдн бастаран керейлермен сорыс еткен жердщ атаулары мен олардын, 1леге кдтысты кдлай орналаскднына кещл аударып байкдйык, \"Шьщрыс-Кдран... дуние-мулштт тастап, жец1л-желш жукпен Мэу-©нд1р тауыныц т ер к к е ш н е босты\" (\"Кузауыр\", 510-бет). Мундагы \"теркжей\" ce3i б1зге ете сешмдд бардар болады. Шыцрысханныц атакрнысы Буркднтау кунгейде болса, бул жолы ол оныц кдрсысындары ©нддр тауыныц т е р к к е й жары на шык,ты. Оны осы кунг1 атаура алмастырсак, 1леАлатауыныц терюкей жары деу1м1з керек. Бул ойымызды жылк^ниылардыц жетю зген хабары растайды. Олар: \"Меу-©нд1р тауынан жылкщ жиып ж у р т керд1к. К,уларан-Бурк,аннан шац кетер1лд1. Ж ау таяп кдлды\", —дейд1 (Сонда, 510-бет). Буркдн жак,тан кер1нген жауды оныц кдрсысында журген адам рана керетий тусипкп емес пе? \"Epreci туе ауа крсын Кдркдра, Жете, 1летт жерлершде 317

Шо/итан Н ф М г-ры _______________________ дамылдап азык,танды\" (сонда, 510-бет). 1ле жок,жерде Lveii деген ат та болмайтынын и м жокрсд шыгарады? \"Шыцгыс-К,аган цосынды сапк,а урып, урысца сайланган куйде ¥лык,-1Шлйеп, Ж ете суларьш кулдай тартты. Сол бет1 Далац-MopFac жерше ппкерглей бердо\" (511,512-бет). ,,¥лык,-1Шл1ктщ\" K03ipri ТаушШ к, Улкен Ш ш к (Таушелек те дейдо) екенше кумэн кел-пруге бола ма? \"Жете” дегеннщ де 6ip кезде буюл Жет1суга кдтысты жалпылама атау болганын Мухамед Хайдар Дулатидан б1лем1з. Бул арада да \"Ж ете сулары\" деп жалпылай айтылып тур. \"Шьщгыс-(Кдган) Далац-MopFac ж ертен Кдркдраны кулдай атганарда крсынын санаса, бар болтаны ею мыц алты жуз екен... Шьщрыс-Кдган оньщ (Крйлыдардыц — Б.Н.) суйегш Кдркдра суы жагасындаБы Орнык, тауыныц Келтегей-Кдда кррымына крйдырды\" (Сонда, 512-бет). Кдркдра эл! де Кдркдра аталады, Орнык, тауымыз Туп, К елтегей — Кддамыз Сантас (Сынтас), Далац- Моргасымыз Кдракрл больш шьп-ады. \"Жезжер-©нддр тауыныц Ж ар-Кдпшагай жер1нде Оццанды K,opuiayFa алды (сонда, 516-бет). Бул ара Шарынныц Kepini Ж ар шаткдлы болу керек. \"Мэу- ©нд1р\", \"Жезжер-©нд1р\" дегенн1ц 6ip таудыц эр тусындагы жерлер екенш оларга ортак, “©ндор\" сезнак, дэлелдеп тур. Ендо Найманньщ Таяны езш шабура эз1рленш жатыр деген хабарды Шыщысханньщ кдй жерде журш еспгенше назар салайык, \"Турген-Сегетт\" деген жерде саят кдозыгына батып жаткднда, АлРыш-Тез-п-К,оридыц eAiuici ¥гынам осы сэлемд1 жетюздо\" (сонда, 519-бет). CereTi, Бугьггы, Кдлгуты, Ыргайты деген жерлер 1ле мен IIТулыц арасында эл1 кунге дешн солай аталады. Ал Турген де, Сегетт де 1ленщ сол жаралауындагы жерлер. \"Сейтш олар аушылыкды догарып, Абшыга-Кеде- Керден атганьш шык,ты. Кдркдра озенше жетш, Орныга деген елкен1ц Келтегей-Кдда деген жерше крнып, ат- 318

жасарын санакда алды\"(сонда, 519-бет). Ж ер ьщрайы мен атаулар ыцтайьша кррап, мен Кеде —Кердд кэз1рп Кекпек немесе Шелкеде дер ед[м. TypiK т ш н тус1нет1н адам мундаьы ж ер атауларыньщ нэз1к магыналык, сеулес1н шамалаи алады. Осынын, берш жуйелеп кдрасак, Оненнщ 1ле екенше еш кумэн кдлмайды. Т1леуберд1 бауырымыз бул дэлел1 арруалы елемдис тарихкд тецкерю жасап отыр. ‘'Сейт1п Ш ьщрысхан \"К,арк.ара езе н ш щ Орнык, ец1р1ндег! Келтегей-Када ж ерш ен Найман журтына атганды\" (сонда, 540-бет). Ал Таян-Кдн оран кдрсы \"Крлжыр-Озеннен крльщ крл атгандырды\" (сонда, 521-бет). Кдлжыр езеш эл1 де солай аталады. Эл1 де Найман деген кдзак,тыц 6ip арысы жайларан елкеде Маркдкел деген эдем1 келден агып шыратын жалгыз езен — осы Кдлжыр. Осы “Кузауырда\" Шыщысханньщ б1рде-б1р рет кэз1рп Монголия жер1нде соры с к дн ы баяндалмайды. Барлык, сорысы тек кэз1рп Казахстан жер1нде жене 1ле бойында еткен. Сонда ол кдлайша m ohfoa болады, кдлайша ол жерде туып-есед1? Оньщ буюл балалык, шары еткен, хан сайланып буранасы кдткдн жер1 Кдратал мен 1ле аймагы екеш “Шьщрыс-Кдранньщ кузауыры\" мен \"Тугел тарихта\" тайга тацба баскдндай дел айтылып тур. Тек \"Турген\" деген жердщ аудармада айтылмай кальанынан, \"Керел1м\" деген езеннщ Мощолияда болып шыгуынан буюл елемге адам шошырлык, eTipiK тарап кетш отыр. TaFbi 6ip басты дэлел: осы клеите аталатын халык, тайпа, рудыц 6 e p i ал1 кунге деш н сол Шьщрысхан заманында отырган жерщде отыр. Оларды Шьщрысхан ешкдйда кумаган. Тек бастарын 6ipiKTipin 6ip империяра барындырFan. Дурыстацкырап айтсак, казак, мемлекетшщ кдбыррасын кдларан болып шырады. Сонан соц. Аталмыш ею ютэпте айтылган тайпалар мен рулар ешкдшан кэз1рп Монгол жерш мекендемеген. Ал Монголияда ею ютепте айтылгандай 6ip-6ipiHe жакын отырган, жи1 орналаскан тайпалар мен рулар бурын да болмаган, кез1р де жок. 319

Ъвксутан 'НфЫсе-улы_______________________ Bi3Ai кеп шатастырып журген 6ip сез ол - \"монгол\" деген сез. Оны apbi-6epi езгертш \"мадгол\", \"мудрул\", \"мадгул\", \"мыдкрл\" деп жазып та, айтып та журм1з. Алайда Т1\\еуберд1 тущыш рет кдзакдпара аударран, бурын 6i3 \"Жылнамалар жинагы\" деп келген Рэшид эд-Дшнщ \"Тугел тарихына\" жупнсек, оньщ \"Екшпп тарауында\" мынандай аддатпалык, туанддрме бар: “Кдз1р Мадгул аталып журген Турж рулары. Ертеде бул рулардыд эрб1ршщ жеке-жеке MeHiniKTi аты болатьга. ©з нокуа агалары, aMipAepi бар едь Эрдайсысы б1рталай тармакда, pyFa белшетш. Айталык, Жалайыр, Ойрат, Татар кдтарлы рулар\". Содан кешн: \"Мадрулдар ез заманында Туржтщ 6ip бутары рана болатын\", — деп жазады (91-бет). Буран кдраганда, K93ipri Модролиядагы модгол мен мына Мадрулдыд айырмасы жер мен кектей, eKeyi ей баскд. Трлеубердшщ тары 6 ip niKipi: Шыдрысхан жерленген кумбез Улытаудагы 6i3 Алашахан атап журген к у м б е з дейдд. Тудрыш улы Жошы елген сод 6 ip жылдан к еш н ез1 кдйтыс болды, оны улынан алыскд апарып жерлеу акд1лра сыймайды дейдь Мен оныд бул niKipiH де орынды санаймын. Атагы да, мемлекетт де дур1лдеп турган адамныд бештш ем мен жургы имнен жасырады, юмнен кррдып купиялайды? Ол кумбездщ Алашахан кумбез1 аталып кету1 кумбездщ алашара украс ернектелу1нде рана болса керек. Мен ол кумбезд1 exi-уш марте кордам. Сырты алаша icneiri ернекпен ер1лген. Сол себеггп \"Алаша кумбез\" деп журш, кейш ел оны “Алаша хан кумбезГ этап кету! мумкш. Аралтебеде туса, Буркдн мен Усектщ бойында ecin- енсе, неге Шыдгысханды сол жердщ 6ipine жерлемеген деп кулдктенудщ pe-ri бар, эрине. Б1ршциден, ¥лытау enipi Шыдрысхан курган мемлекеттщ бел ортасы едд. Кешн Уютай ез ордасьш сонда курды. Екшпиден, тарихтарда жазылран Кдракррымды осы ¥лытау жер1 дейд! Тыеубердь Олай болса, тупи ата-бабасы 320

мекендеген елкеге туцрышы Ж ошыны Шьщрысхан жерлесе, ал оньщ езш туцрыш улыныц кдсына жерлеу кдзацы эдет-рурыпкд кдйшы келмейтш жагдай. Уш1нидден, оны ¥лытаура жерлеудщ тарихи да Heri3i барын Рэшид эд-Дшнщ жалайырларга кдтысты мына сезшен anFapyFa болады: \"Айтура кдраганда, олардьщ эс!лп журты Кдракррымныц Кугаймасы екен\" (\"Тугелтауарих\", 91-бет) Бутан Караганда, Жошы да, Шыцрысханньщ ез1 де ата- бабасыныц ежелг1 мекен1 ¥лытаура дэстур бойынша жерленген. Оныц e3i Typix, Typix ш ш д е Ж алайыр екеш аныцталран соц, тур!кше сейлеген1, мусылман д1н1н устанганы ез-езшен белгш болып кдла бередд. Оньщ берш Т1леубердд узж-уз1гтмен, ж1к-ж1г1мен дэлелдеп шыкрдн. Э ж еа, анасы, эйел1, ез руы жалайыр — 6epi Typix, 6api мусылман, тек Шьщрысхан рана мусылман емес болуы мумган бе? Сызран-Куткдньщ сжан айткдн мына сезше кдрацызшы: \"Мен 6eciKTeri кушмнен азд щ кутты босагацызда ecin келемш... Дерет куманьщызды кетерш, алтын босагацызда ер-жетпм\" (\"Кузауыр\", 527-бет). Дерет алудыц мусылман длине рана тэн екенш гам бишейдд? Тары мына жардайга царацыз. Отырарра келгенде, Шьщрысхан султан Махмуд эл-Хорезмимен алдын ала бейбгг KeAiciMre келедь Алайда О ты рар билеушкп К,айырхан бес ж уз саудагердщ байлыгына кдлзы ры п, оларды жансыздар екен деген жаламен цырып салады рой, сонда Шыцрысханньщ Махмуд ел-Хорезмиге жазган хатында мынандай сез бар: \"Ведь ты дал свою подпись и приложил руку в неприкосновенности купцов,., но ты изменил и нарушил договор. Измена дурна, а от мусулманского султана — еще хуже\" (\"Материалы по истории киргизов и Киргизии\", Москва, 1973. 92-бет). ©3i мусылман емес, мусылмандьщгы курметтемейтш адам дел е с т т султанды cere кря ма? Т1леуберлд делелдеп отырран шындьщты бурын 6i3re Кдзыбек бек Тауасарулы, Кдзанрап Байболулы кдзацтыц 21-1214 321

Ш ст ш н НфМс*-ут_______________________ Ата ш еж1реа бойынша Шыцрысханды жалайырдан таратьш жазып кеткен едь BipaK, 6i3 оны рыльпота емес, дауга салдык,. Ал бул жолы Трлеубердшщ ры л ы м и тужырымдарын тыжырынбай, ез ата-бабамыз жайлы тарих деп, курметпен кдбылдайык, ©йткеш ол соран ылайык, Саясат араласып арамдаган тарихымызды деректа дэлелмен адалдайык,! Бэрш айт та, 6ipiH айт: Ть\\еубердд бауырыма мьщ да 6ip рахмет! 13.04.12 Тацгы 3 .\" Алматы. \"Кдзак. эд еби еп \", 27.04.2012-жыл. ш ьщ ры сх а нн ы н ; атам екенш неге Б1ЛМЕЙ КЕЛД1К? Б1ршш1ден, бутан галымдардын; шаларайлыгы себеп. Олар Шьщрысханга кдтысты тарихтыц нег1зп кдзьпын кешнп орынра ырыстырып, ал екпшп кдтардары мэселеш Heri3ri кдзык, есеб1нде кдрастырып ж1берген. Соныц сал- дарынан Шыцрысханньщ туп бабасы Берте-Шина келш крныс тепкен, кешн Шьщрысхан мерюттерден кдшып тырылган Буркдн-Кдлдын тауыныц, туган ж ер1 Кеде- А ралды ц ж ен е е з туы стары нан к,ашып тырылган Тургеннщ, тайпаласы Ж эмш емен сорыскдн жер! Кдпшагай мен Куйтецнщ кдйда екенш аныкуамай жатып, оньщ туып-ескен жер1 Моцролиядадагы Онон мен Керулен езендерш щ бойы деген шалагай тужырым жасатан. Моцголияда Шыщысханныц ем1рше кдтысты айтылатьш Онон, Керулен, Аргун езендер1 мен Ундир мекеш бар екенш картадан керуге болады. Алайда ол атаулардыц дыбысталу жарынан бурмаланган атаулар е к е ш \"Плеуберд! Э бен ай улы \"Шьщрыс-К,араннын, кузауырын\" аударганнан кешн белгш болып отыр. Оран дейшп аудармашылар \"мущылша туп нускдга адал болуга куш салдык,\" дейтш (“Моцрулдыц купия шеж1реа\", Кдггай, \"¥лттар баспасы\", 2005, 2-бет). Ж ер-су аттарын тур1кшелеуд! бастаган Т1леуберд1 рана. 322

UlbinFbicxaHFa кдтысты жазыльан шьюарманын, ец к ен еа - \"Моцролдыц купия шеяаресГ, 1240-жазылып бггкен. (©лгий, 1979), оны +1 деп белплеш к. Оныц Илеубердд Эбенайулы крггай пшпгшен окцпан шын аты — \"Шыцрыс - Кдранныц кузауыры” (\"Купия ш еж ренщ \" купиясы\", Алматы, 2010) + 2 жэне Улизьщ Теребайулы, М1ркамал Жэлелханулы мен Эбддрешит Тойлыбайулы оны \"Моцролдыц купия шеж1рес1\" деген атын сакдгай аударып, Кмтайдьгн \"¥лттар баспасынан\" шырарыпты (2005. 2-басылым) +3. Одан кейнп ма/йм болтан шьгарма — Лубсан Данзанньщ “Алтай тобчш\" (“Алтын шеж1рес1\", Москва, 1973), + 4. Сонан соц Рашид эд-Дщнщ \"Плеубердд аударган \"Тугел тауарихы\" (\"Тугел тауарихтыц” тубшде не жатыр?\" Алматы, 2011) +5, т.б. Шынын айткднда, Моцюлияда Керулен деген езен жок, ондаты езеннщ аты — Хэрлш. \"Керулен\" дегендд енпзен — орыс галымдары. Алайда бул саз езеннщ шын атына жакдщ. Оны Илеубердд Ki-лу-лэн, Кер-улэн, Кере- л1м деп окдяйды (—2, 219-бет). Мен \"Керулэн\" дегенш дурыс деп б1лем, ейткеш ол Хэрлш сиякды марынасыз сез емес, Кер1елец, я рн ы й K epi aFbin жаткдн, Терюакдщн езен дегендд бглддретш турж сезь Онон дегендд \"Плеубердд кдггай пшпгшен ©нэн, ©нен деп ок,ыйды. Мен ©-нэн дегенге ток,таганды дурыс керем, ейткеш ол да Онон сиякуы магынасыз сез емес, нэн, улкен езен дегендд бжддретш турж сезь Аталмыш уш ютэптщ жазуына кдрасац, Керелецнен repi ©наннщ улкен езен екеш ацрарылады, ейткеш ол \"Муран\", \"Дария\" деп дэрштеледд. Ал М ощолияныц Шырыс аймагындагы Керулен Ресей жершдеп Далайнор атты келге барып куйса, Онон бар-жогы Шилка деген езеннщ саласы рана, ал оныц 63i Ресейдщ Амур езенше барып крсылады. Bipax, кдлай болганда да, Онон мен ©наннщ 6ip-6ipme дыбыстык,жатынан украс екенш жокдд шыгаруга болмайды. Дегенмен атакды ханныц e3i туып- ескен ж ерш деп exi езенд! б1ржолата Моцролиярэ барындыра алмай, жарым-жартылай иемденгенше тек тац кдласыц. Tiirri нанымсыз-ак,! 323

Ъвксултн Н( ф1сек£-улы________________ ______ \"Шынгыс-Кдканньщ кузауыры\" деп аталатын итэптщ кдггай niuiiriMeH (иероглиф1мен) жазылган тупнускдсында сол ©нен азе ni алкдбында Турген, Кдпшагай (Зерен К,апшагай), Нарат, Шаты, К,улжа, Кдркдра, Шарын (Шаргин) деген ж ер атгарыныц бар екенш кереаз... Демек, алдыцгы ютэпте айткднымыздай, буларга карай отырып, “©нен\" (Онон) деген езеннщ кдзыргы 1ле дариясы екенш тап басып бигуге болады\", — дейд! TiAey6ep,ai Эбенайулы (+ 5, 430-бет). Сол ещрде туып-ескенджтен, Шьщтысханта кдтысты тарихи шыгармаларда айтылатын Буркдн таудыц 1ле бастау алатын туста бар екенш, соньщ батыс ipreciHeH агатын Усек (©сек) езеш бурын Турген аталганын Шокдн жазганын, Кдпшагайдыч, Сегетййц, Улкен Ш ш к пен Кдркдраньщ. Куйтецнщ, Аралтебе немесе Кеде (Хедее) Аралдьщ — бэршщ 1ле алкдбында бар екенш мен бала кушмнен б1лемш. Кдртадан кдрасам, Кулжа мен Нарат та Ш ыш с ТурKiстан жер1нде, 1лешц басында тур (\"Атлас Туран на старинных картах\", Алматы — Москва, 2008, 11-бет). Сонда кдлай, 6ipi Мочголияда, 6ipi Жетюуда ею ©нэн езен1 бар ма? Солай болтан кунде де, 6ipi Ононньщ бойында, 6ipi ©неннщ бойында туып-ескен ею Шычгысхан болуы мумюн емес крй. BipaK, Моцголияны билеген Шьщтысхан урпак,тары ездер1мен 6ipre ол елге ез жер-су атгарын ала баруы да мумюн емес пе? “Мына ж ер б1зддц Керелендей екен, ©нэндей екен\" деп журш, украс жер-су атгарын кдлыптастырып тастау — тарихта кездесе беретш зандылык, Ke3ipri Монголия жер1 6ip кезде кун мемлекетЫц мекеш болтаны тарихтан белгш. Сак, кун, уйсш, кэчлы, турж, кдшшак,тыч кдзакда ата- баба е к е т рас болса, ол арада б1рлнжарым ата-баба сез1 сакталуы да занды емес пе? Олай болса, Шычгысханды Же-псудагы ©нэн-1ленщ бойында ма, Моцголиядаты Ононньщ бойында ма, кдйда туды дейм1з? Bip к1тэп оньщ тутан жер1 “Дэлуун болдогы” десе (+1, 30-бет), 6ipi \"©нен бойындагы Телгген-Белтак, тауыныч 324

_____________________________ Ш ф ш iSdefn кдпталында\" (+ 2, 478-бет), тэты 6ipi \"Дэлигун-Болдаг деген жерде дуниеге келдд\" дейд1 ( + 4, 65-бет). Eui6ip тарихшы мундагы \"Дэлуун\", \"Дэлигун\" сезш щ не моцголша, не кдзакдпа магынасын айткдн емес. Ал \"Плеубергу: \"Телгген — тел ескен, епз жаралган, катар бггкен деген магынада... Белтак,белек тау, дара тау дегенд! биуурт тур. Сонда тутас атаудан баска таулардан дара турган крс шокд1, крс тау деген магына шыгады\", - дей/у (+ 2, 92-бет). \"Ушбу деспр ¥лы Курылтай шакдфылганда, Тышкдн жылдыц тамызында Тулыган-Белтак, пен Шарын- Жырадан (Шаргъш шек) акддн Керел1м езеш арасындагы Кеде-Арал жерше Орда крнганда байыды\",—дегенге (+ 2, 559-бет) кдтысты Т1леуберд1: “Мундагы \"Тулыган\" сез1 тул, жалгыз деген магына береди Сонда тугае жер атынан жалгыз, дара тау деген магына шыгып тур\", —деп туешж бере/у (+ 2, 469-бет). Шыцгысхан 1227-жылы кдйтыс болады. Содан 26 жылдан кешн 1253-жылы улы хан Мецке болып турган кезде Моал жерше (Моцгол жерше емес) Еуропадан келген миссионер Гильом де Рубрук былай деп жазыпты: “Bi3 будан кешн Куюк ханньщ ордасы турган жазыкдд келдпе. Бул жер бурын Наймандардпа болтан. Мен б1рак, бул жолы ол орданы кере алмап ед1м, оны кейш кайтып келе жаткднда кврд1м (\"Путешествия в Восточные страны\", Алматы, \"Рылым\", 1993, 118-бет). Будан н е т ацгаруга болады? Куй1к ханнын, ордасы моцгол жерш де емес, найман жерш де болганын ацгарамыз. Ары карай окдгаык; “...6i3 жогарыда айткдн улы эм1ршшщ (Мецкенщ — Б.Н.) сарайына кедддк. Бул арата жету1м1зге эл! бес кун калганда, уйше 6i3 крнып шыккдн бекетш1 бэр1м1зд1 елдеб1р айналма жолга салып ж1берпс1 келдг ейтсек 6i3 тэты он бес кун кцналатын ед1к. Кешн быдж, ол б1зд! Онанкеруле аркдглы, ягни Шыцгысханныц ордасы турган ез жерлер1 аркылы 0TK i3rici KeAinTi, б1реулерд1ц айтуынша, жолымызды узакаа созып, ездершщ мертебесш зорайтып Kepcendci 325

Ш д я т н Щ .M i - у м ____________________________ келген кершедд... Б1зддц жолбасшымыз тура жолмен журуге зорра дегенде кенддрдд\" (Сонда,119-бет). Еуропа жацтан келе жаткдн, жакдлнда FaHa Еды бойындагы Бату ханныц ордасынан шыкдщн булар, врине, батыстан шьпыскд бет алып келе жатыр едд. Былайша айткднда, Моцролиярэ eAi жеткен жок, болатын. Bipan, coFaH кдрамастан, Шыцрыстыц ез ордасыньщ мацайынан етед1. М уны к,алай тусш уге болады? Муны тек Шыцрысханныц ордасы моцрол жершде болмаган деп кдна тусшуге болады. \"Сол окцрага байланысты б1здд тацертецнен кунддзг1 caFaT ушке дешн KiAipiTi. Сол сапарымыздьщ кез1нде Кдйлакра 6i3 кутш алган хатшы макан былай деген\",— деп, одан ары 63i жайында есек бар екенш жазып кетедд. Кдйлак, немесе К,ойлык,ты академик В. Бартольд пен тари хш ы М .Т ы ны ш баев К,апал мен К ексудыц ортасындары коне к,ала деп жазады. Алайда K 93ipri тарихшылар Крйлыцтыц Алакол мацындары Крйлык, ауылынын, кдсында екенш дэлелдедк Буран кдрап, менщше, Шьщгысханньщ ез ордасы сол мацайда, Жетгсу жер1нде болранына кез жетюзу соншалык, кцын емес. ©нэн мен Керелендд Рубрук крсарлап 6 ip FaHa жерддц атынша Онанкеруле дейдд. Соньщ e3i ею езеннщ мацайлас екенш айгакуай туседд. Рубрук \"Онон\" демейдд, \"Онан\" дейдд. Ол езеннщ шын аты Онон емес , ©нэн екенше бул да дэлел. \"ХэрлГ демей, \"Керуле\" дейдд. Бул езеннщ де шын аты \"Хэрлш\" емес, \"Керелец\" болранына бул да дэлел. Кдггайдагы \"¥лтгар баспасы\" да “Керолон езеш\" деп аударыпты (+ 3, 210-бет). Кдйлак, (Крйлык) та, Онан (©нэн) да, Керуле (Керелец) де - 6 a p i Жейсудыц жер1нде турса, Шыцрысханныц атамекенш неге онда Моцголиядан 1здеуге тш стз? Элде оныц жазып отырганы Жетасу жер1 екеш кумэндд ме? Онда Рубруктыц бул арага кдлай жеткенше уцшп керел1к. “Bipep куннен кейш 6i3 Кдракдггайлар мекендейпн тауга жетпк, сол арада улкен езенге тап келш, одан сукел1кпен ету1м1згетура келдд. Одан кешн элдеб1р Эквиус 326

___________________________Шфнх iSdefri аталатын эдем1 кдлага келддк. Онда парсыдан алыста турып жатса да, парсыша сейлейтш Саррациндер турады. Келей куш оцтуепктеи таудьщ олемшен етп к те, он; жагымызда тауы, ал сол жагымызда 25 кун бойы б1збен жарысып отырран элде кел1, элде тещз1 бар аса тамаша жазыкда шьщтык, Таудан ш ы р ы п , 6 a p i де элп тещзге куятын кеп езен сол жазык,ты сурарып жатыр... Б1з сол арадан базары бар, кепестер келш-кетш жататын Кдйлак, атгы улкен кдлара кезпспк. Мецкенщ сарайына барранда б1здщ жолбасшымызра квмектесетш Батудыц хатшысын Kyrin, 6i3 сол арада 12 кун аялдадык,\" (сонда, 111-бет). Рубруктьщ 25 кун бойы жаралай журген кел1 Балкдш, кдйыкден немесе баскд 6ip сукелшпен еткен ©зет 1ле, Эквиусы Ею ©пз, Кдйлагы К,ойлык,кэласы е к е т н Жеткгу тарихынан хабардар ар адам-ак,ащара кряды. Оньщ солай екен1не ралымдар да тус1н1ктемелер1нде ток,талады. Шьщрысхан бул араны Моцголиядан келш жаулап алган болса, Рубрук айтып отырран ею кдланын, кдлайша быт- шыты шыкдай, саудасыньщ к^гзып жаткдны Kicira epiKCi3 ойлантады. Неге олай? 0йткен1 олар — Шыщысханньщ ©з атамекеншдеп кдлалар. Ал Эквиусы, ярн и Е ю 0 r i3 i Тынышбаев пен Бартольд Крйлык, кдласы деп журген, кэз1рп Талдыкррраннан 18 шакздэым батыста Кексу бойындагы кене кдла орны болар, cipa. Сонымен Ж екетау мен Ег1зтаудьщ Кеде-Арал (Аралтебе) мацында бар-жорына кез жетюзу угшн, 1912- жылдьщ 11-маусымында Т1леуберд1 екеум1з Алматы обылысыныц Кербулак,ауданына журш кетпк. Ауданньщ эюм1 Нурбай Жанттлеуов кейде Жекетау, кейде Шаган аталатын таудьщ тубшде Жацалык, деген ауылда туран (1949-ж.) болып шык,ты. Ж екетау Кдспан ауылыньщ солтуспгшде шырыстан батыскд кдрай созылып жатыр. Сарезек —K,opFac жолыньщ Крралы жакд,а бурылар тусында ж т тг ер ражап б1рнэрсен1 керсетуге ток,тады. Жекетауымыздыц дал кьгр жотасында шалкдсынан Tycin тасмус1н кь13 жатыр екен. Басы, мандайы, иеп, мойны, Teci, аяры — барлык, Mymeci айкьш. Ж ане ойкьншойкь! 327

Ы ютшн Н фМ а-уж _________________ емес, е д е т . Жекетаудыд одтуспк кдрсысында Шокдн б е й т н щ ар жагында - Матай тауы. Матай - XVII- гасырдын, аягында, ХУШ-гасырдын, басында eM ip сурген адам. Кдзыбек бек Тауасарулыныц атасы, Шапыраштыньщ Ата шеж1реон жазган Kici. Сол таудьщ баурайында туран (1954) Ж анат Бурахановтыд айтуынша, Матай тауыныд есю аты Кдракррым болыпты. Мундай ж ер Ke3ip Моцголияда, К,ытайда, Кдяррызстанда бар, Тыеубердщщ айтуынша, ¥лытауда да болтан. Алтынемгл мен Тулкш тауыныд ортасында, Доланалы ауылыныд желкес!нде Шыдгыс сай деген сай да бар болып шыдты. BipaK, неге олай аталганын ешюм бымейдд. EpTeci аудан эим ш щ орынбасары Болысбай Момбаев бастаган топ Аралтебеге келддк. Сырт пошымына кдрап, ол тебеш баскдша атау мулде мумкш емес. Солтусппнде созылып жаткдн узынтауды эр кезде Буркднтау, Аркдс, Буракржыр, Ж одгар деп эртурл! атаган. Одтуспгшдеп К,оянды тауы одан re p i ш пплеу. С ол eKi таудыд ортасындагы жазыдта дедгеленген алып тебе жатыр, терт жары да ашык, окдпау. Тебенщ бшктш орташа есеппен 50-60 меттр. Устше ш ы ры п керш еддк, 80 гектардан астам ойкр1-шойкд1 жазыкдыд бетш жаппай акдгулан кеде басып тур екен. Кеде-Арал десе, дегендей. BipaK,жергишсп журт Аралтебе дейдд. \"Хедее\" деген модголша \"кдф\" деген сез екен (Кдзак,-модрол ce3Airi, Уланбаатар, 1977, 205-бет), Кдлртебе мен Аралтебе марыналас. Ал крзакуар ушндд шеп пен маяны да кеде дейдд. Ол да “тебе\" сез1мен мэндес. Аралтебенщ шыгысында, осы жазык, туйыдталатын туста, шамамен 60-70 шакрфым аралыдта Усек (Турген) 63eHi мен Буркдн тау бар. Ал батысында, 10 шакрфымдай аралыдта осы жазыдты туйыдтап е й шокд>1 тур. Б1здщ тануымызша, Кеде-Аралдыд дапталындары Телшен- Белтагымыз —осы. BipiH Улкен К,отыркдй, егашшсш Kiuii Кртыркрй дейдд. Ал элп Жекетауымыздыд ш ы ры с жак, ipreciHeH ш ы ры п , Аралтебе жадкд кдрсы акддн езеншеш Терюакдфн дейдд. Аралтебенщ шьпысында, Уйгентас деген белден -пке батыскд адкдн езеншеш де бурын Теркадкдн 328

деген, кэз1р Белдщ суы дей салады. Сол су Кдргалыньщ, Ак,судыц, Есенгулдыц, О рды ц, К,ос К,ояндыныц, Кдйындыньщ суын жол-женекей крсып алып, Кдргалы аталады да, Аламаннын, суы крсылган сон Кескентерек деген атпен келш, дэл Кртыркэйдьщ туб1ндеп Терюакдэнга куяды. К,ос Кртыркдйдыц кдрсысындагы жазык, Шубар аталады, сол арада Шубар атгы ауыл да бар. Бул Шубар — ейгш Нурмолда Алдабергеновтщ ауылынан баскд Шубар. Шырыскд кдрай акдан Тертакддн езен! Кртыркдй тауын ipreciHeH айналып етш, тисе батыскд бет бурады да, б1раздан кешн дэл Кртыркдйдьщ солтусттнен Шубар жазыгана шыкддн Кексу езенше барып куяды, ал Кексу Шубар кррыгындагы жазыкдд тускен соц К,араталга барып цосылады. EKi Т е р т а к д а н да басы боп саналгандык,тан, К,араталдыц кезш де Kepi + елец аталмаскд амалы да кдлмаган сиякты. Сонда Тел1ген-Белтагымыз, ягаи Крс Белек Тауымыз Улкен К,отырк,ай мен K im i Кртыркдй болса, Кеде- Аралымыз немесе Хедее аралымыз Аралтебе болса, онда 1228-жылы ¥лы Курылтай шак,ырылган Тулыган Белтагамыз Кртыркдйдыц батысында турган Ж екетау— Шаган болады. Осыныц 6apiH жуйелей келгенде, Шыцгысханнын, Аралтебе кдпталындагы Крс Кртыркдй тауыныц ipreciHAe тутанына кез жетюзесщ. М оцголияда © нэнге ук,сатк,ан Онон, К ерелецге украткдн Хэрлш, Ыргынга уцсаткдн Аргын езен! бар болганмен, соныц 6epi баурайынан epin жаткдн Буркдн тауы жок, тек Буркднтау д егетш з осы болу керек деп галымдар зорлыкрен м1ндеттеген Кентей немесе Хэнтай тауы гана бар (К. д/ Оссон \"От Чингисхана до Тамерлана\", Алматы, 1996, Тусшжтеме, 217-бет. Бул ютэп алгаш рет 1935-жылы Парижде шыкрдн). M ohfoa жер!нде туып- ескен казак, ралымы Ислам К,абышевтыц айтуынша, Моцголияда Кеде-Арал да, Хедее арал да жок, тек \"Бул Kp3ipri МХР-дыц Хэнтай аймагыныц Баян Улаан тауы болуга -raic деген болжам бар\" (\"Керейлер керует\", 1978, 13-бет). 329

Ш хутан Нфокеке-уш _______________________ Ж ем ж е мен Темежэн 6ipiHini рет ©нэн езеншщ бойындагы Зерен-Кдпшарайда сорысса, екшгш рет Буркрн таудыц мацайындагы Куйтец деген жерде сорысады. Моцгол тшнде \"хуйтэн\" деген — \"суык,\" деген сез. BipaK, Моцголияда \"хуйтэн\" деген сез болганмен, Куйтец деген жазык, жок,, Ал Ж эркент еф рш д еп Буркдн таудыц оцтустж батысында Китщ жазыгы, кудайга uiyitip, ез1рше бар. Жер-судыц бэрш жаппай езгертш жаткдндар оган эл1 тие крйран жок, Казак, \"куйтец жер\" деп суык, ещрдд емес, uie6i куйтп, куйл1, шурайлы жердд атаган. \"Тепсец\", \"ойпац\", “сортац\", \"жайсац\" сеюлдд тертшпен жасалран сез келе-келе \"Китщ\" аталып кеткен. Шырыс Турюстанда \"Куйтщ\" аталалтын ж ер бар, алайда, менщ географиялык, 6iAiMiM бойы нш а, Ш ыгыс TypKicTaH Моцролиярэ жатпайды. Сонда туган жер1 Кеде-Аралы (АралтебесЦ жок, ecin- енген жер1 Буркдны жок, жерден Шыцрысханды неге i3AeyiMi3 керек, неге ол сол арада TyyFa тик? К ерулен , К ерул эн д еге н н щ TypiK ce3i ек ен ш мойындамагандар ол езендД ешкдшан TypiK жершен (здемеген. Тек дыбыстык, ук,састьпына кдрап, Хэрлшге жабыса берген. Б уры ты кдзак,тыц сезше бугшп казак, кулак, крйса, халык, акыны Кдзангап Байболов “Ецсегей бойлы ер EciM\" атгы дастанында Еамнщ аргы бабасы Ш ьицысхан жайында: “Bip KyHi абасы айтты: \"Сенщ мыналармен абац 6ip болса да, атац баска едд. Bip куш болмаса 6ip KyHi зорлык, кьглар. Осылар есейш, ез 6errepiM eH жеткенше, 1ленщ басына барып, садак, атып кун кер. 1ленщ бетт кустыц жуш болса, сенщ Tipi екенщад бглемш\", — дейдд. Темушин 1ле басына барып, ац атып, кус жушнен кепе крглып жатады\", —деп, Шыцрысханньщ туып-ескен жер1 1ле бойы екенш ап-айкцш-ак, жазады (\"Теле би\", Алматы, 1991, 19, 20-бет). 1981-жылы К^ггайда \"Батыска саяхат естелжтерГ атгы кгтэп жарык, Kepirrri. Сонда Шыщысхан 1218-жылы езше шакыртып алган, кеп жыл касында болтан атакды Елюй Чуцайдыц (лакап аты —Чжань-Цзойши) “Батыска саяхат естелш\" жарияланьппы. Онда:\"Сонымен, Цзюйши сол адамдарра 63iHi4 басып еткен жолдарын былай деп 330

баяндап бердд: \"Ец 6ipiH ini, 6i3 Юн-аньнен жолга шыгып, жол-женекей Цзюйонды басып erin, онан epi кдрай У- чуаннан атпк. Одан api кдрай жургенде, Юнь-чжунныц он жапянан жанай етш, api кдрай жылжып барып, Тянь- Шан тауыныц T epicriK жагына жегпк... ацырында каган ордасьша бардык,.. Ол жерде жорык, алдында карбалас даярлыкд-ар жасап жаткдн кара Henip кальщ крлдан жер кайысады\" (\"Шыцгысхан\" журналы, N2 (3) 2012, 195-бет). Тянь-Шань тауы 1ле бойында екеш белгш. Ол белгш болса, каган ордасы да сол мацайда екеш ез-езш ен белгш.\"... a p i карай кап узамай Алмалык,каласына 6apyFa болады... Одан батыска карай жургенде Иле деген улкен дария бар... Одан батыска карай жургенде неше жуз ли жерде Тараз кдласы бар\", — деп, бэрш ап-анык, жазган (сонда, 196-бет). Сол кезддц ез1нде-ак, 1ле аталганына Караганда, оны тек мацайын мекендеген журт кдна ©нэн езеш , Улкен езен деп атаган болу керек. Егер Шьицысханньщ отаны K a3ipri Моцголияда болса, онда Елюй б!рден солтуспкке беталмас па едД? \"Аргунды\" Тьлеуберд1 \"Ыргын\" деп оцыйды, ол орналасу жагынан Тентекке дэл келедд. \"©нддр\" сезшщ кдзацта exi магынасы бар: 6ipi жас, балгын дегендд 6L\\aipce, 6ipi кернект!, улкен дегендд бглддредд, \"енддрш icTenTi\" деп жататынымыз содан, Моцголдар \"6HiKTi” \"ендер\" дейдгТарихи кпэптщ бэршде ол тау ©нэн езеншщ, ал Моцголияда Хэрлш езеншщ бойында. Ацсак, Тем1рдщ туцгьпп peciMHтарихы саналатын \"Зафарнамеде\" (XV-гасыр) Жетгсуды шапканда, оныц Сычкан-дабан деген жерге келш, содан кейш 1леден етш Губашин- Индурге барганы айтылады (\"Материалы по истории киргизов и Киргизии\", Москва, 1973, 108, 109-бет). Ал 1424, 1425-жылдыц б1ршде ж азы л ган eKiHuii \"Зафарнамеде\" элп жерд1 Дубасин-Ундур асуы деп жазады (сонда, 139-бет). Сычкан (Тышкдн) деген жайлау Жэркенттщ желкес1нде, Буркдн тауыныц шьнысында aAi бар. Шын ©нддрддц осында екенш ею таудыц орналасу жагдайы-ак, дэл айцындап тур. \"Улттар баспасынан” шыкцан ютэпте \"ТургендГ’ \"Тергуне шокдлсы\" деп цазакдпадан алыстатыцкцфап 331

Ы п /т т ____________________________ аударыпты (+ 3, 23-бет). Алайда оныц дурысы \"Турген\" екенш \"Алтай тобчи\" эбден айкдшдапты. 1470-жылы таккд Бату Мецке Дайан-кдтан деген Шыщысханныц урпагы отырады. Ол уйцтап жаткднда кдггай ecK epi келш кдлып, Майн-тал деген жер арцылы кдшып кутылып, Керелецге ©Tin кетедь Bip куш Турген езеншщ бойындагы еткелде тунеп жаткднда, Чгурхэй деген Далат, hfhh дулат батыры туткцыл шабуыл жасайды. Кщан да, a c x e p i де кдтты сасады. Кдган ат-матымен cyFa кулайды. © frreyip, зорга дегенде Турген езеншщ сагасына жетш демалады (+ 4, 281-бет). Бул ок,игадан Керелецнщ, Тургеннщ дэп K,opFac мацында екеш ап-айкцш кершедь ©йткеш Иштал (Майн- тал) — Крргас езеншщ бойында ет комбинаты болтан белгш жер. Ал дулат — LUbiFbic Моцтолияда емес, Могол- Жетеде билле жасаган тайпа. К^ыскдсы, жер-судьщ 6epi Шьщгысхан Жетпсуда туып-ecri деп айгайлап-ак, тур. Екшипден, Шьщгысхан шыкдан тайпага жене ол тайпаны крршаган езге тайпаларга, олардьщ кдй apaFa орналаскднына мулде ры л ы м и мен бер!лмей келдь 1776- жылы жазган \"Туп-тукдшаннан ез1ме шешн\" ютэбшде Кдзыбек бек Тауасарулы, атасы Матайдьщ шеж1ресше суйенш, Шыцгысханды жалайыр тайпасынан шыкддн кдзак, дейд! (Алматы, 1973, 95-бет) .Тарихкд жуг1нсек, Есукей меркгг ж н т н щ крцырат кдлы цды ры н жол- женекей тартып алып уйленедд. Демек Есукейдщ ©Mip cypin жаткдн мекен1 мерк1т пен цоцыраттыц орта жолында. Меркггтердщ ежелп epi каз!рп м е ке т Сауыр тауыньщ баурайындагы Ж еменей езенш щ алкдбы Буркднньщ солтуспк шыгысында жатса, крцыратгардыц м е к е т Хорезм, ягаи Сарт-Ауылдын, шегарасы Шекжерде (+ 2, 478-бет), я т и Отырар мацында. Шывдысханныц бэйбшхеа Бертенщ де крцырат цызы екеш белгш. Э к еа Тай-шешен Бертен1 Орацтылардыц шетше дешн узатып салады (+ 2, 485-бет). Жалайыр тайпасынан тарайтын орацтылар ежелден 1ленщ Балкдшкд куяр тусында Жидел1 деген жерде отыр. Тарихи ютэптщ 6epi Жэм1ке мен Темежэншц ауылдас 332

_ _ _ _ _ ______________________________ ffla fm z iSdefn екенш, exi рет Шубарда анттасып анда болтаный, Ж эмженщ жалайыр екенш жария цылып жазады да, Шыцгысханныц кдй тайпага жататынын бупп кдлады. EKiHmi рет Шубарда антгаскднда, exeyi 6ip жарым жылдай 6 ip re болады да, Шыцгысхан Б ертенщ ак^ялымен Ж эмженщ кдсынан 6 ip тунде кешш кетедд. \"Тушмен кешш, epTeci кдраса\" (+ 2, 492-бет), б1рталай журт 6ipre кешш келотп. Шубардан Керецлжке, ягаи Баркернеуге 6ip тунде кешш 6apyFa емш -еркш болады. Темежэн \"Керецлж ш ш д е CeHrip езен ш (Буракржыр —Б.Н.) бойлап, К,ара-3урык, ещ рш д еп К ек-нор деген кел жагасына крнды\" (+ 2, 493). Мундагы Кек-нор K03ipri Ж асыл кел болу керек, Осы арада тайпаластары мен одацтастары оны хан сайлап, ap i бгак, ep i терец деген магынада Шыцкуз хан деген мэртебе бередд. Шыцгыс, Чингис деп турлецадрш жургешлпзддц Теркин — сол сез. Хан сайланганнан кейш де Шыцгысханга крсылушылар толастамайды. Солардыц 6ipi — эй гш Мукдлы. Ол Жемжеге де, Темежэнге де туыс. Жалайыр Мукдлы дин белек, тш белек, танымайтын-б1лмейтш, не тайпаласы, не туысы емес моцгол Шыцгысханды кдй себеппен жер тубше 1здеп барады? Не Мукдлы жалайыр емес, не Ш ыцгысхан моцгол ем ес к,ой онда? М усылм ан крцыраггар мен путкд табынатын моцголдар ежелден цудандалы болыпты д еген ге д е и лану к,ыйын. Шыцгысханныц 6ipAe-6ip моцгол эйел1 немесе келнн болган емес, 6epi крцыраттан, найманнан, керейден, уйсшнен. Жалайырдан да болган емес, ейткеш ол — ез туысы. Моцголияда туратын кдзак, галымы Ислам Кдбышев XVII-гасырда курылган Жоцрар хандыгыньщ курамында чорос, дервед, торгауыт, хошуд деген тайпалар болган дейдд (\"Керейлер керуеш\", ©лгий, 1978, 54, 55-бет). Кдзак, оныц бэрш 6 ip атпен кдлмак, дей салады, Б1рде-б1р галым Шыцгысханды сол тайпалардыц 6ipiH eH шыкдднын дэлелдеген емес. ©йткен1 ол оныц ешкдйсысынан шыкдайды. C e 6 e6 i ол моцгол емес. Рашид эд-Дш жалайырлар туралы: \"Олардыц 6ip бел1м 333

Ш стшт Н фМ я-шы_________________ ___ журты ©нен бойы аймагында едГ, — десе (+ 5, 91-бет), К. д / Оссонньщ аталмыш ютэбшдеп тусшжтемеде: \"В другом месте Рашид говорит, что чжелаиры обитали по берегам Керулана\", - депп (213-бет). 1ле (©нэн) мен Кдраталды (Керелецад) сол заманда жайлаган жалайырлар кэз1р де сол орнында Алматы обылысынын, Балкдш, Кербулак, Кексу, Ескелдд, Кдратал аудандарын мекендеп отыр. Олар Моцголияга кешш кетп, Моцголиядан кешш келдд деген тарихи дерек жок, Ак,сак,Тем1р Жет1суды ушшнп рет шапкднда, Жетенщ 6wveyuiici Дулат Камар ад-Дшге кдрсы Сары-Буты, бахрам Жалайырдьщ улы Оды шах Жалайыр бастаFaн 6ip топ эм1рд1 30 мьщэскермен 1376-жылы атгандырады, Жетеге жеткеннен к е т н Сары-Буты мен Оды шах кдсындагы эм1рлерд1 тутцындайды да, ж алайы р мен цыпшак, туыстарын жинап алып Тем1рдщ езше кдрсы шыгады. Онда \"собрав свои народы— жалаиров и кипчаков\" деп ап-анык, жазылган (\"Материалы по истории киргизов...\", Москва, 1973, 132-бет). Бутан кдраганда, XIV-тасырда да жалайырлар Жетюудан ешкдйда кетпеген. Тарихи гатэпте: \"Жайыкзы тел1 Берте-Шайна эзш едд де, ж убайы Куба-М арал (К,уа-Марал) Тец1з тумасы болаты н\",— дел1нген (+ 2, 471-бет). Ж ер ыцгайына кдраганда, Жайык,тымыз ¥лытау мацындагы Кдракррым жазыты болута тшс. \"Жалайыр руы\" деген тарауда Рэшид ед-Д1н: \"Айтута Караганда, олардьщ эсш т журты Кдра- К ррымныц кутаймасы ек ен \" ,— дейдд (+ 5, 91-бет). Т1леуберд1 Кдракррым ¥лытауда деп делелдейд1. АлТещзлд Байкал деп керсетуш1лер Моцголияга жацындату макратымен тана айтады (+ 3, 211-бет). Байкал ешкдшан Тещз аталып керген емес, ежелден Байкел аталады. Ал Балкдш узак, уацыт Тещз аталган. Кдзактар оны Кекше Тещз деген. Меселен, 1777-жылгы картада \"Озеро Тенгиз, по калмыцкий Балхаш\" деп жазылса (\"Атлас Туран на старинных картах\", Москва, 2008, 385-бет), 1837-жылты картада \"Озеро Балхаш или Денгиз\" делшген (сонда, 220- бет). Муныц кцсындылыгын мына тарихи сез де бейте туседй \"Арык-Уйсш жер1нде Куралтай-Мерген мен 334

Бакдокан-Кдуаныц арасынан Алан-Кдуа атгы ушбу суду кдю туыпты... Сейтш булар да Куралас обагы атанды (+ 2, 472-бет). Демек Шыщысханныц улы э ж е а Адан-Кдуа - дулат тайпасынан тарайтын крралас руыныц кьгаы. KJ5 Мемлекетгж мурагатында 1912-жылы сызылган \"Жетгсу- Fa K em in келушжер ауданынын, картасы\" бар. Сонда Кдраталдыц Балкдшкд куяр сагасында \"Могила Дулата\" деген белп бар (19-крр, 1-т1з1мдеме, 229-ic, 36-орам). Дулат Крапал батырдыц б е й т де кэз1рп Кдпалдыц мацында екешн Шокдн жазып кеткен. Эйгш Теле би Алакелдщ Кек-Тумасында туыпты, Ж эмже Кдпшагайдыц мацындагы Жаныстарды шабады ( + 2 ,495-бет). Муньщ 6epi жалайыр мен дулат тайпасыньщ ежелден аралас-крралас eMip cypin келе жаткднын эйплейдь Ж ене жогарыда аталган 1777- жылгы картада Кдратал Коноусун (Кене-уйсш) езею деп керсетглтен. \"Бурхан-Кдлдун тауыньщ жер1 жайсац, iue6i шуйпн, ац-кусы мол болрандык,тан, осы таудьщ neci ойрацкдй руынан ш ы щ н Бурхан Босхасан шинш1 Байан дегенге паналау ym iH , кеппн осылай бурган едд\", — дегенге Караганда (+ 3, 2-бет), Бурхан тауы ю сш щ атынан крйылган жене ол — жалайыр тайпасыньщ ойрацкдй (урацкдй) руынан шыккдн адам (+ 2, 472-бет). Бул — Бурцан таудыц жалайыр ж ерш де болтаный, Шыцгысханныц жалайыр жер1нде туып-ескен1н дэлелдейтш басты айгак, Ол рудан Желме жене Субетей батыр шыккдн. Моцгол тш нде Бурхан кудай дегендд быддредд. TayFa \"Кудай\" деп моцгол да, баскд да ат крймаса керек. Осы айтылганныц 6epi Шыцгысхан, Жэмже, Мукдлы, Желме, Субетей шыккан жалайырлардыц ежелден Жет1суды мекендеп келе жатцанына еш шубе келт1ртпейд1. Ушшш1ден, \"татар-моцгол шапцыншылыгы\" деген урейм сез Шыцгысханга кдзацгы жакдшдаткдннан бурын одан алыстатты. Алайда \"Шыцгысхан казак, болса, Ж еткуда туып-ессе, кдлайша моцгол боп кеткен?\" деген 335

Ъексутан Ифкеке-шы______________ ________ сурак, бэр1м1здщ кекетм1зде турады. Тарихтыд жуйеа оньщ да бетш аша алады. Шыщысхан елгеннен кейш келеа жылы Уютей-Кщан Керелед бойындагы Кеде-Аралда, ягаи атамекешнде улы хан тагына отырады. \"Орталык, улысты да сол куйшде У гетей xaFaHFa далдырды\" ( + 3, 197). Ол ауру болгандыдган, езш емдеуге лама алдыртады. Содан улы кщаннан бастап буюл халык, сол будда шмш крбылдауды эдет кд1лады (+ 4,247-бет). Кушк-Кщан гадка атамекешнде емес, ©рмухэту деген жерде отырады. Одан кейш Медке Керелед бойында Кеде-Аралда хан сайланады. Алайда оньщ да кдсында езшщ м етш к п ламасы, ярн и будданы уагыздаушысы болады (+ 4, 247-бёт). 1260-жылы Курту- Шанду деген жерде улы хандыккэ Кубылай сайланады. \"Ол кун ниетп Будда дшш таратуга ыкрал етп\" (+ 4, 248- бет). Ол Дайдуды дыстап, Шайдуды жайлап жур1п, акдфында ез ордасын б!ржола Дайдуга кецпредь Ол жер кейш Байтсын (Пекин) аталады. Одан кешнп ©лдзэйту- Крган да сыртга сайланып, ламасын иемденш, Дайдуда кдйтыс болады. Хан сайланганньщ 6epi будда храмына ылайык, тары 6ip крсымша eciMre ие болады ( + 4, 379- бет), турасын айткднда, ата тепнен алысгайды. Тек 1332- жылы такрэ orbipFaH ToFaH Тешр рана ламаныц айткднын орындамагандыдган, 1368-жылы тадтан тайдырылып, 1370- жылы кдйтыс болады. Адырында б1ртугас державаны 1401-жылы ойратгар жаулап алып (+ 4, 258-бет), билЬсп тек 1438-жылы Дайсунг-Кщан дайтарып алады. Шыщысхан заманында мощол деген жекелей халыд та, тайпа да болмаган. Б1рад татар жене мащул деген ж алпы лам а аттар болтан. OFaH Рэшид эд-Дшнщ: \"Мащулдар туристщ 6ip саласы болгандыдган, ею атаудьщ елеуы парыдталатын кез1 де болады\", —д еу дэлел (+ 4,35- бет). Ислам К,абышев айтдан ойрадтарды узад жыл билеген Шыщысхан урпадгары, ягн и мащулдар келе-келе ездер1 билеген елдд де мадгул атандьфьш ж1берген. Оньщ устше, будда дднш кдбылдаган сод, ездершщ де олардан айырмашылыгы болмай калган. Ал \"мащул\" ce3i бертхнде рылыми ттлде \"мощол\" боп езгерш кеткен. Оран непзшен 336

_________________ Wafntx iSdefn TypiK tI/uh бымейтшдердщ acepi болтан. Т1леуберд1 мащул сезшщ TepKiHiH: \"Ал ез кезшде Оплэханта уйымай, шытыс мацып (ауып) кеткендер мацрул аталтан\", — деп туйшдейдд. Менщше, мацтул сезшщ т е п — осы: мацу, кешу, я т и к е ш т журетш халык, кешпендьлер. \"Татар\" сезш щ арты T y6i \"тартар\" болу керек деп ойлаймын. © йткет кене картаныц бэршде \"Тартарлар\", \"Тартария\" деп керсеттлген: \"Атлас Туран...\", 1606-жылты 185-бет; 1626-жылты 179-бет; 1635-жылты 132-бет; 1689- жылты 203-бет, т.б. \"Тартып алушы\", \"озбыр\", \"ежет халык,\"дегенд! быддрсе керек. Эмбегей ханды устап берген де, Есукей xaH Fa у берген де татарлар. М е р к г т де, ТПкщрыгхан мен Ж эмжеш де татарлар дейдь Ол да жеке халык,тыц аты емес, жалпылама ат. Орыс талымдарыньщ жалпы тур1к тукдомдас халык,тарды \"татар-моцтол\" деп крсарлап айтуыныц сыры осында. “¥лы eM ipm i Ж ошыныц урпак,тары Токмокта eMip сурдд. Шататай урпаты орыстьщ ак, патшасы болды\", — дейдд \"Алтай тобчи\" (+ 4, 293-бет). \"Толуй урпацтары моцгол хандары болды. Кдсардыц урпак;гары Шираханнан бастап хорчин айматыныц нояндары болды, кэз1р Тушнэту-цин-ванг хорчиннщ батыс кднаты саналатын бес хошунды билейдг Дзориггу-цин-ванг шытыс кдиатгапл бес хошунды билейдд, сейтш олар он хошунды курайды. Таты 6ipi Ару-хорчин, уш ¥рат, терт Хухэда, Муминган — барльпы он алты хошун Кдсар урпак,тарына жатады\",— дейдд (+ 4, 294-бет). Сондай-ак,Шьщгысханнан бастап 6 ip i де кдлмай 6 ep i кцят суйепне жататьш бержш н руынан тарайды. Кешн соныц 6epi харанут-харачиндер деп аталады да, кешн харачиндер мен манжурлар кдра епздд курбандыкдд шалып, 6 ip мемлекет болута анттасады деп туюндейдд (+ 4, 296-ет). Кубылай цатанныц урпаты Барсы Боладтыц 6ip б аласы —Хундэлэн (4, 294-бет). Ал ол Ж оц гар крнтайшысы Батур 1643-жылы ейгш Орбулак, шайкдсына Салкдм Ж ецпр мен Жалацтеске кдрсы ескер жинатанда, ©рлук тайшы exeyi отан крсылмайды (И.Я.Златкин, \"История Джунгарского ханства\", Москва, 1983, 130-бет). -1214 337

Шсутам Нфкекв-уяы_______________________ Кдзыбек бек Тауасарулыныц былай дейтии бар: \"AFa, мен Мецл1мш, — дедк Сейтсем, Доржыныц екшпп эйел1 найман кызы болатын, сол екен. — Кдлмакхар аздерге кектемде cofuc салады. Маган Доржы мак,танып айтгы\" (\"Туп-ту1дыйаннан ез1ме шешн\", 1993, 216-бет). Сол Доржымыз Хунделен тайшыныц 6eciHuii улы Отхан- чехурдщ uie6epeci (+ 4, 296-бет). Дайан-кдранныц кенже улы Гэрэсан-дзе хан сайлашан соц Жалайыр-тайшы деген мэртебе ат алады( + 4, 295-бет). Егер оныц теп шынымен моцгол—кдлмак, болса, Ж алайыр деген атты мэртебе санап H eci бар? Мше, осылай эуел1 дшнен айрылып, артынан орталык, атамекенге ат i3iH салмай кеткен Шыщыс урпакдарыныц келе-келе кдлмакрганып кеткенш кэрем1з. Кдзак, оларды кдлмак, дегенмен, езгелер моцрол дед1, урпагы монгол болып кеткен соц, Ш ыцгысханныц е зш де моцрол деупплер табыла кетп. Тэртшппден, тарихн ютэптщ бэршде дерл1к бурмалау орын алып келдь Мэселен, Моцролияда басылган \"Моцголдыц купия шеж1рес1нде\" Турген деген жердщ аты эдей1 айтылмай кеткен, ал \"¥лттар баспасынан\" шыкдан гатэпте \"Тургене\" делшген. Алайда оньщ дурысы Турген екенш Тъ\\еуберд1 мен “Алтай тобчиден” табамыз. Кггэпке \"Купия шеж1ре\" деп ат крю да дэлелаз, ейткеш онда купиялайтын ештеце жок, кдйта аударушылар мен ол ютэггп алгаш крлга туарупплердщ купиясы кеп. Соныц 6 ip i — Ж ош ы мен Ш ыцрыстыц кдйда жерленген1н к,асак,ана жасырып кдлу. Бул шырарма 1240-жылы жазылып б1тсе, ал Шыцгысхан 1227-жылы кдйтыс болса, арада бар-жогы 13-ак, жыл етсе, соран кдрамастан, “Сол куш тунде б1здщ адамдар аттарьш устай тунедГ, — деп, бэрш ез керген-б1лгеш бойынша жазып отырган адам (+ 3, 90-бет) “Кейб1реулер нак^ы табьггын Бурхан-халдун тауына жерледь Ендд 6ipeyaep Алтай ханныц (\"тауыньщ\" болу керек - Б.Н.) тергекеш не, Хэнтай ханныц (\"тауыныц\" болу керек — Б.Н.) куцгешне, Их етег деген жерге жерлеип деседГ1, —деп, кенеттен жацыла кдлады (+ 1, 142-бет). 0й тш 13 жылда атакхы Шыцгысхан турмак, жай кулдыц да кдйда жерленгенш умьггып крлу мумин 338

емес. Ана айтып отырган жорамалыньщ 6api — 6ip H eiu e расырдан кейш туран жорамалдар. Неге ейткен? ©йткеш Шьщрысхан да, Жошы да кдзак, жерше жерленген, соны аныкуап айтатын тусты элдегам крлжазбадан едеш алып тастап, орнына ана жорамалды крсып крйран. Сейтш элемддк етзржке баспалдак, жасаган. Ш ы цры скд кдтысты айтылатын Буркдн, Керулен (Керелец), Турген, ©нен (1ле), Хедее арал (Квде/ге/-Арал), Шубар, К,улжа езеш , Ш аты, Нараты, CereTi, Ж ар Кдпшарай (Шарын шаткдлы), Зерен-Кдпшагай, Куйтен, (Китщ), Сецпр (Буракржыр езеш), Керецлж (Баркернеу), Буркей-1рге (1ргетау), К екнер (Ж асыл кел), Ыррын (Тентек), Тулыган —Белтар (Жекетау), Телгген-Белтар (Крс Кртыркдй), Откдя (К^гзылк^я), Куаркдра, Ж ете, LveTi, ©нддр, Сычкдн (Тышкдн), Майнтал (1йштал), Эквиус (Era eri3), Кдйлык, (Крйлык), Тещз (Балкдш), Орнык, (Туп), Келте/гей/-к,ада (Сынтас), Улкен Ш ш к (Таупплж), ТуцкелйК,олкдн (Кдлкдн тауы), Алкд —Булак, (Айна булак), Ботакдн-Бураша (Буракржыр тауы) сегалдд буюл жер-су атгары тугеммен 1ле-Кдратал ещршен табылып турса жене бэршщ батысы мен шьпысы, теркжеш мен кунгеш •гарихи ютэптердепмен далме-дал келш турса, кдй крсынра бола Шьщрысханды кдлмак, —моцгол деуге тшсшз? T ypiK халык,тарыньщ басын 6ipiK Tipin 6 ip мемлекет курган кереген адамды баскдгншы, жаулаушы деп езгеден бурын e3iMi3 ж ам ан д ап келдш , оран ж огары да айткдндарымызбен крса ipiAi-ycaK,Tbi талай нэрсе себеп болды, енд1 к,азак, тари хы нан, оньщ окулы пянан Шьщрысхан езше ылайык, орын алуы тию деп ойлаймын. \"О гни Алат ау\", 01.09.2012-жыл. АРАЛБАЙ БАТЫР Аралбай - аты жазба тарихкд тускен, ХУ111-расырда eM ip cypreH i тарихкд да, урпаккэ да белгш адам. Торгай обылыстык, баскдрмасында XIX-расырда Иван Иванович К раф т деген aFa советни к болган, сол 339

Ъвксутт Нфкеке-уям____________________ курастырран, 1898-жылы Орынборда жарык, керген \"Далалык, обылыстардагы к^ррыздар туралы зацдар жинары\" деген кггап бар. Сонда Аралбайга кдтысты мынандаи мэл1мет жазылган: \"1732-жылры желтокранда Эбыкдйыр Тевкелевке крсып, курамына 1) ханныц улы Ералы султан; 2) немере brici Нияз султан; 3) Kiiiii орда еюлдер1 Тэтпмбет батыр мен Бэйбек телецпт жэне уш башкурт; 4) Улкен орда егалдер1 Аралбай мен Ырыскелдд батырлар K ipreH елш ш к аттандырды, мансапкрр хан мунысымен e3iHi4 Улкен ордага да б и л т журетшш бьлддрмек болган-ды. Бул елш ййк Тевкелевпен 6ipre 1733-жылдыц кдцгарында Уфара келдд. Тевкелев Петербургке барып, тапсырманыц орындалгандырын жэне кдяррыз eAUiici Уфага келш, Петербургке бару ушш руксат кутш жаткдндырын хабарлады... Бул хабардьщ бэрш Петербург тусЬпспкпен кдбылдап, Тевкелевке Ералы султан бастаган елшшктт Петербургке ал ьт келуге рукрат еттддд. Елшшк Петербургке 1734-жылы кдцтар айында келт, курметпен кдрсы алынды. Акран айында елш ш кп императрица Анна Иоановна кдбылдап, сол кезде Санкт-Петербург ведомсНлершде жарияланганындай, Ералы султан мЬпспрлер, жогары генералитет жэне еркек-эйел жынысты сарай мацы адамдарыныц алдында патша арзамра арнап мынадай сез сейледГ(\"Крзак,тарихынан\", \"Жалын баспасы\", 2004-жыл, 365, 366-бет). Бул айтылгандардан неш ацраруга болады? Б1рЬшпден, 1734-жылдыц ез1нде-ак, Аралбайдын, батыр атанрандыгын 6LaeMi3. ©йткеш peciM H кужатта Ырыскедад eKeyi де \"батырлар\" деп аталган. Алайда олардыц батыр екеш басы ашык, болганмен, кдй арада, кдндай жардайда батыр атангандары 6i3re белпаз. Сондыкуан онда айтылгандарга алы п-к,осары мы з жок,. Екш ипден, eKi баты р да Эб1лк,айырра е з беттер1мен емес, бук1л Улы жуз кэзак,тарыныц атынан барып отыр. Демек сол кезде eKeyi де ел сешмш аркдлаган беделдд адам деген сез. Кептщ 340

шпнен ipiK ren, тандап алынгандарында дау жок, \"Аралбай тас кдрацгы тун шпнде де кунддзпдей жол табады екен\" деген сездщ, бутан кдраганда, шын болтаны деп ойлаймын. Уцшшпден, Аралбай кдтыскцн елшшкке патша утаметшщ аса улкен мэн бергеш буюл ic-эрекетгершен K epiHin тур. Ералы султанньщ сарайда сез сейлеуД, оган вице-канцлер Остерман дегеннщ курметпен жауап сез айтуы — 6epi соган дэлел. Ж ене 1734-жылы 20-кекекте ¥лы жуз жене Орта жуз кдзак,тарын орыс бодандытына кенд1руге кемектескеш yuiiH , патша атзам Эбтлкдйырга алтыс ж ариялайды . С оны м ен к,атар оган улы Ералы ны некерлерйиен 6ipre кршеметпен кдрсы алгандарьш, узамай елге кдйтатындарын айтып арнайы грамота ж1бер1лед1. Ол грамотада сол заманныц тарихи жатдайын бДлддретш мынандай пйарлер бар: \"ЭбДлкдйыр хан, адал бодан р ет ш д е бДздщ резиденциямызга ез улыц Ералы султан, немере шщ Нияз султан мен б1рнеше елагасын аттандыруыц — анткд бержтшщнщ дэлель Оныц устше, Улкен кщргыз-кцйсак, ордасы езшщ адал щязметш керсетпек болып, Крдар би, Теле би, Сатай батыр, Хангелдд батыр мен Белек батыр бутал орда атынан Аралбай мен Арас (Ырысбектщ аты солай жазылтан — Б.Н.) батырларды арнайы елш 1 Тайлымбет батырды крса ж1беру1 жене 6i3re Улкен кдйсак, ордасын кдмкррлыгымызга алуды етшш жазган хаттары крлымызга тидД... ал сенщ улыц Ералы султан мен шщ Нияз султан жене олармен 6ipre келген елагалары мен жогарыда аталган Улкен орданыц адамдары сарайымызга келгеннен кешн императорлык, тагымызга бас ию курметше ие болды жене еш нарседен мущ’аждык, кермей, сый-курметке беленуде, узамай б1здщ толык, uieiiiiMiMi3Ai жэне, Эбьлкдйыр хан, сенщ б1зге Тевкелев мырза аркцглы айткдн етшшйц бойынша, барлыгы аныкталганнан кешн кдйтарамыз... Сонымен 6 ip r e , улкен орданыц 6 i3 r e бодандыцк,а кдбылдау туралы жазган етшшп кднагатгандырылганын саган, ЭбДлкдйыр хан, оларга хабарлауыца рукрат етем1з жэне олар 6 i3 re адал бодан болтаны женшдеп жарлыцты 341

Ъексутт НфкеЬ-уяы____________________ арнайы жетюзетшдитшз женшде б1лсш\" (сонда, 367, 368- бет). Мунда жазылгандардан б1здщ ец басты бглетшМз — Аралбай кртыскдн кэзак,елшШгшщ рулык, тайпалык,емес, мемлекетпк м е т бар елшшк болтаны. Отан Крафтыц мына niKipi де дэлел: \"Бодандыкдд кдбылдау туралы етшшгп тек Kiiui жэне Орта орданыц хандары тана жасаса да, Ералы султан бастаган елш ш к курамында Улкен ордадан ею адамньщ болуы бул орда да орыс бодандытын кдбылдауга даяр деген кррытынды жасаута непз болтан\" (сонда, 370-бет). Осы зам анньщ т!л1мен айткднда, Аралбай мен Ырыскелдшщ ол кездеп аткдртан ici — ел мен елдщ арасын жарастыратын таза дипломатиялык, кызмет. Сондык,тан Аралбайды батырлыгына к,оса туцгыш мэм1легер деп атаута да толык, кдкдшыз бар. Эщтменщ шындыгына келеек, бул батыр epi мэм1легер Аралбайдьщ Ж эркент ещршен шыккдн Аралбай екенш еюнщ 6ipi бертшге дешн 6iae крйган жок, ©йткеш кдзакуа батыр да кеп, Аралбай да кеп. Оны 6i3re алгаш тацбалап тауып берген — Кенен атамыз. Оныц эйгШ елец шеж1ресшдеп: — Суанда Сатай, Белек, Аралбайлар, Кдбандай курюреген талайлар бар, — деген ce3i Аралбайдыц ата тегш б!ржола вйплеп бердд. Алайда Аралбайдыц Уфага, одан Петербургке елнн болып баруы мэм1\\егер екешн делелдегенмен, оныц хас батыр болтанын дэлелдей алмайды. Tiirri, соныц езш батырлыкдр балаган куннщ ез1нде, эй, нагыз батыр емес екен-ау дегендей , кецглщ 6ipTypA i кенппмей турады. Ал, шындыгында, Аралбайдыц нагыз батыр атанып, нагыз батырлык, жасаган кез1— оныц Райымбек батырдыц rPHiMAi с е р тн щ 6ipi болып, Жетзсудыц оцтуетж шыгыс белшн \"Ак,табан огубырынды, Алкдкел сулама\" тусында басып алган кдлмак,тардан азат ету согысына кэтыекдн жылдары. Хангелд1 немереей Тукеулы Райымбектщ epAiri 342

жайындагы деректердд алгаш жинак,таган, сол аркдлы Райымбектану рылымыныц н епзш кдларан К,абылбек Сауранбайулы e3i жинак,таган деректердд \"Райымбек батырдьщ шайкдстары” деп атапты. Ол жазушы Телен Кдупынбаев шырармаларынын, 2-томында 2008-жылы жарьщкердд. Мше, осында ¥лы жуз кдзакдэрыньщ атынан Петербургке елдп болып барран Ырыскелдд мен Аралбай батырдьщ Райымбек крлында 6ipre бас крскдны, бул жолы кдэлдарына к,ару алып соры скдны айтылады, \"Ж олбары с ханньщ тусы нда ¥л ы ж у зд щ атак,ты батырлары мыналар екен: Хангелд! батыр, К,апай, Крйайдар батырлар, Сатай батыр, Белек батыр, Ырыскелдд батыр, Аралбай батыр, барлыгы да уш жузге таныс болтан\", — дейдд аталмыш ецбепнде Кдбылбек акракдл (107-бет). Мунда атакды батырлардьщ кдтарында Аралбайдьщ аталуы, эрине, бекер емес. BipaK, ею тш ке кдрай, оньщ батырлыгын сол кездщ адамдары накды бтлгенмен, бул куннщ адамдары — б1здер — егжей-тегжейл1 б1ле бермейм1з. ©йткен1 оньщ к,ай жерде к,андай ерл1к ж асаганын б1зге ж етю зунйлер болтан жок,. BipaK, Аралбайдьщ батыр болганын, Райымбектщ крл астында жузбасылык, жасаган адам екенш , кудайга шуюр, Кдбылбек акдсакдл KpFa3Fa Tycipin кетотп, жаткдн жер1 жайлы болсын! Ол гасшщ жазуында, Аралбай батыр Алматы мацындагы Сары Кдмыс шаЬарыньщ кунбатыс жарын кдлмак,тардан тазарту сорысына накды кдтыскдн (сонда, 120-бет). Бул кунде оньщ дел к,ай жер екенш керсете алатын адам жок, дегенмен кдмыс осетин жер болды рой деген жорамалмен 1ле бойьгаьщ 6ip жер! uibiFap деп шамалаймыз. Содан кейш оньщ Суъщторай, Барторайдан тартып Торайрыр тауыныц крйнауын кдлмак,тардан тазарту сорысына к,ол бастап кдтыскдны да нак,ты айтылады (сонда, 135-бет). Бул мэлЫет Аралбайдьщ жеке оз басынын, батырлырымен кдбат крлбасшы батыр болганын да корсетедд. Он адамды рана баскдрып жаура шабудьщ 343

Ш срт н Яф1сАя-уш__________________ _ _ нанымсыз екешн ескерсек, оныц жузбасы болганына шек келтзруге болмайды. Райымбек басшылык, жасаган сорыс — бук1л мэн- марыналык, жарынан бастан-аяк, улт азатгык, сорысы . Ол кдлмак,тыц жерш тартып алайьш деп сорыспаган, \"Акдабан шубырынды\" кез1нде кдлмацтар басып алган кдзак, жерш кдйтарып алууппн рана алыскдн. Бул - басы ашыкдарихи шындык,. Алайда оныц с о р ы с ы — жауы нгерлерш щ курылымы жарынан да, сорыс еткен жердщ me6i мен шегарасы жарынан да айрыкди coFbic. Б1ршппден, мунда халык,ты баскдрган хан да, би де жок, тек крл бастаган Райымбек бар. Екшппден, ондагы жауынгерлердщ бас крлбасшысы Райымбек болганмен, ал олардьщ 6epi — туран жерлерш жаудан тазарту макратымен оньщ крл астына ез ерпстер1мен келген батырлар. Бул жарынан бул соры с, сез жок, партизандар соры сы нэ украйды. Былыми- эскери ттлде солай атаган дурыс та шыгар, ейткеш 6api жау басьш алган, кдлмакдар билеп отырран кдзак,жершде ©тед1. BipaK, мунда еш и м Еуропаныц партизандарына ук,сап елс1з орман мен тау-таста т ы р ы л ы п журш coFbicnaFaH, ж ан-ж ак,тан ж иналган жасак, кдзак, ауылдарында бас курап, кдзак, ауылдарынан атганып ш ы ры п , жартылай ашык, жартылай жасырын деуге болатындай жардайда соры скдн. Крлбасы Райымбектщ ©3i — кдзак, жерш кдлмак,тар басып алганнан кейш дуниеге келген адам. Сондык,тан ол бала куншен кдлмак,тардыц кдзакдсд кдндай кррлык, жасаганын ез коз1мен к о р т, кектешп ескен. Оныц аты алгаш 15 жасында шырады. Ол 1745-жылга тура келедь Кдбылбек ак,сакдлдыц жинаган деректерше кдраганда, он ы ц халык,ты а з а т ету с о р ы с ы Алматы м ацынан басталган. Бул арада непзш ен крл жасак,тау, coFbicy жоспарын акдглдасу сияк,ты уйымдастыру жумыстарын жолга крйып алган болу керек. © йткет 6ipunni жаумен шайкдсы Тургендд билеп отырран кдлмак, ханы К,орын дегенмен болганын Кдбылбек акракдл анык,тап айтады. \"Кекпекпде Секер деген жощ ар ханы ордасын орнатгы. Соньщ кдрауында Тургенге Кррын дегендд хан етш жар 344