Б. Нұржекеұлы. т10

я т и БэОДбек ХГУ-гасырда туран болса, онда Кдзыбек бек оньщ шамамен, он тертппш рана урпагы болар едь Сонда оньщ 28 атасы артык, болтаны ма? Жок, элде эр расырда онын, бабалары 10 урпак,тан тудырьпт отырран ба? Ондай ешмдд урпак, кдлдыру элем тарихында болып кермегеш анык, \"Домалак, экес1 Урмэт уруыньщ адамы болган. Шешес1 - Азык, елшщ кдгзы. Осы заманда оны Кржа Ахмет немерес1 демек те болады. Бул кеше еткен адамнан буюл жетт Алатаудын, бэрш алып жаткдн айтулы кэп тукдш кдлай тарамак,?\" — дейд! Кдзыбек бек (72-бет). Шынында, кдлай тарамак,? Онын, устше кун1 кешеге д ей т улкен к1с1лер улы анамызды Домалак, ене дейтш. Домалак, ана этап кеткендер — кэз1рг1лер. “Ана\" сезш щ ез1 М.Кдшрарида бар, ол XI-расыр, ал \"ене\" сез1 одан да эр1де крлданылган. Демек сездщ де шеж1релпс мэш бар. Суан Багай батыр Бэйддбектщ Зб-урпагы екен, оньщ 35 атасын да Кдзыбек бек санап беред1 (358-бет). Аз ескен атаньщ баласы эр FacbipFa уш урпакуан келед1 десек, мунда да Бэйддбекпен ею арада 10 расыр жатады. Дуйсенбаев Шапыраштыны тараткднда, Ыстыкды М алды Ыстык,, Ж елд1 Ыстык,, К,алды Ыстык,пен шатастырып, арадагы 28 атаны аттап кетед1 (16-бет). Осындай шатастырулар ата-бабаларымыздыц OMip суру кезещн аньщтаура кдтгы зыйанын тиг1зед1. Белгш тарихшы М.Тынышбаев 1925-жылы Ташкентге басылып шыкдан \"Материалы к истории Киргиз- казахского народа\" деген ецбегшде ертедег1 \"дулу\" аталып журген хальщгьщ урпары K p3ipri дулат, \"чубань\" аталып жургендердш суан екешн айтады. Сонау VH-расырда да суан тайпасы бар болтан дейдь \"Рундардын, (чубань тайпасыныц) кэп отырран жер1 1ле езенщщ оцжары\", —дейдд Э.Маргулан (“Ежелг1жыр, ацыздар\", Алматы, \"Жазушы\", 1985, 29-бет). Суан тайпасы кэз1р де сол 1ленщ оц жагын мекендеп отыр. Буран Караганда, Кдзыбек бектщ шеж1рес1 рылыми жуйеге дэл келедь 1986-жылы \"Б ш м ж эне ецбек\" журналыньщ 12- 197

ЪеЬщшн Нфкеке-yiM____________ _______ _ санында ралым Э.Нурмагамбетовтщ \"Дереп деп, кереп кеп\" атты макдласы шыкды. Онда кдрашайлар Ески джурт деп атайтын жердей табылган тацбалы тас жайында мэл1мет бар. Ол таскд тайпалар тацбасы жазылыпты, ажырата келгенде, олар Дуло, Батбай, Адван (Алван), Суван болып ш ырьпггы . Бул тайпалардын, ежелден келе жаткднын бул да дэлелдесе керек. \"Уйсш. Он ок,бодын. Туркеш\" атты макдласында ралым Эбддкэр1м Хасенов: “К,азак, халк£1 тарихыныц алтын аркдуы будан 2500 жыл бурын жазба деректерге тусе бастаган Уйсш ордасынан басталады, — дей келш, — ...Будан суан улысыныц кене дэу1рде юечжи этносымен байланысы ашыла туседь Шеж1ре деректер1нде суанныц улкен 6ip канаты Тохарстан аталады. Тарихтары Тохарстан мемлекеы оныц аса куатты улысы Тахор атынан ш ы кданы н ескергенде, суан (чубань) улысыныц Юечжилердщ тарам-тармагы болуы эбден мумкш\", —деп жазады. (\"Казак, эдебиетт\", 27.11.92). Мундай эр т ы р ге табан ттремей, тарихты дурыс тусшу мумк1н б е? Эл-Ф арабид1 К дзы бек б ек унем1 \"К,арашок,ылык, баб ам \" деп атайды . Мысалы, 11Карашокылык, бабамыздыц фэлсафалык, жазбаларын, эуен-эуез жазбаларын куныра окмдым\", — дейдд (148- бет). Ал оныц олай деушщ мэнш Махмут Кашкдриды окып б ар ьт б1рден тус!нем1з: \"Кдрачук, —о ры зды ц Фараб шаЪарыныц аты\" (16-бет). Ал егер Фараб о ры зды ц шаЬары болса, соныц касындагы Шэу1лдДр атты елдд мекен о р ы з д ы ц н е м е р е а Шэу1лд1рд1ц атымен аталган боп шыкдай ма? О ры зд ы ц терт1нш1 улы Кекхан аталады, \"Кек ханныц терт улы бар едд: Баяндур, Бочина, Жауылдыр, Жебш\", - дейдд Обыгазы \"TypiK шеж1ресшде\" (Алматы, 1992, \"Ана тш \" баспасы, 25-бет). Осындары Жауылдыр K 93ipri Шэуыддр болар. ©йткега сол арада Сырдыц аргы беттнде Опзсай, Кентау жакуа Байылдыр деген жер бар г о й . ©пзсай о ры зд ы ц (о р ы з сай) Байылдыр Баяндурдыц атынан кдлуы эбден мумкш емес пе? ©.Маррулан да: “Отырарра кдрсы Сырдыц сол жагасында, Туристанга т аяу К,аратаудыц о ц тустж беткей1ндег1 Шэу1лд1р

(Чаулдер) - Отырар алабында тураты н e cK i к,ала, огыздардьщ 6ip улы тайпасыныц аты\", - дейдь (\"Ежелп жыр, ацыздар\", 200-бет). Кдзыбек бек ютвбшде бурын жумбак,тау айтылып келген 6 ip a 3 Kici аты айкдшдала туседд. Сонын, 6 ip i ¥май енеге кдтысты. \"Елсау атамыз ейелш аргыннан алтан. Ki-yuH шешеюз ¥май бэйбппе Аргын Аспар деген исш щ кд1зы екен\", — дейдд (41-бет). 8-гасырдьщ ескерткпш боп табылатын эйгш Култегш жырында: \"Он жаста ¥май теки шешемнщ багына ш ш Култегш ер атанды\" (\"Жалын\" баспасы, 1986, 50-бет), Тоныкек жырында: “Тэщр1, ¥май, кдсиетп жер-су жещс берген екен\", — деп сыйынады (75-бет). Ал М.Кдшкдри: \"¥майга табынса, улды болар\", деп жазады (40-бет). \"Кун мен келецке\" деген ю табтде Сэбеткдзы Акдтаев (\"Жалын\" баспасы, 1990). \"¥май ана им?\" деген зерттеушде: \"Кене сешм-нанымдар бойьгаша, ¥май ана жас нересте мен еюкдбат эйелдердщ сыйынар n ip i болтан\", — деп жазады. Бес ейел алтан Елсаудыц 6ipiH uii эйелД ¥май ене болганын осыдан ацгарамыз. Атасы Матайдыц жазбаларына суйене отырып, Кдзыбек бек ейгш Ецсегей бойлы ер Еамнщ тусынан да талай дерек айтады. Оньщ эрб1рше ток,талып жату тштен мумкш емес, б1рак, ею батырды айрыкдпа этап ету едглет сияк,ты. Bipi — кулл1 крцырат тайпасына уран болтан Алатау батыр. Еюгаша — эдебиетге epi батыр, epi акдш деп жазып журген Жиембет. EciM тусында eK eyi де ел деп ещреген, ерекше ерлж керсеткен батырлар болганына Кдзыбек аркдллы кез1м1з жетш отыр. “1005 — крян жылы (1627 —Б.Н.). Ед1л мен Ж айыкдэ Тобылдан ытыскдн кдлмак;гар шабуыл жасап, алшындарга кун керсетпей жатыр деген хабар жетп. EciMхан кдйтадан крл курауды крлга алады... Жиырма мыц крлды Жайьщкд аттандырды. Kiuii жуз Эл1мулынан шыкддн Терткдра Ж иембет батыр да бес мыцдай к,ол жинап, жолдан Елпспден крсылды. Батырлардын, улкен крсын бул жак,тьщ жер жагдайын жакры б1летш Ж иембет батырга жуктедг Хазар тещз1нщ батыс жагалауында елс!з, масалы, кдмысты елкеде 83 кун сотые болды. Осы согыста жекпе-жекте 199

Ьвксутан Ифкеке-тм___________ __________ сепз адамды ел-прген соц, то ры зы н ш ы адаммен тускенде аты ж ы р ы л ы п , Алатау батыр дуние салады... Кезек Жиембет батырра келгенде, аскербасылар ракдглдасып, оны жзбермей кряды\" (198-бет). Мунда айтылып отырран Ж иембетгщ 6i3 айтып журген Жиенбет Б1рторашулы жырау екен1 кумэн тудырмаскд керек. Оны езгелерден r e p i кеб1рек зерттеген ралым Х.Суйшшэлиев \"Кдзак, эдебиетшщ кдлыптасу кезендер1\" деген ютэбшде: \"Халык, оны a p i батыр, a p i жырау деп ацыз етедь.. Жиенбетпц 9M ip сурген кез1 XVH-расырдьщ екшпп жартысы, EciM ханныц тусы. Kiuii жуз, он eKi ата Байулыньщ 6ip атасьшан... Туып-аскен жер1 K p3ipri Орал облысы, Тайпак, ауданы\", - дейдд (\"Кдзакртан\" баспасы, 1967, 95-бет). Есшнщ тусында ею Жиембет болды деген дерек жок, Акдш да, батыр да Жиембет — осы. Жиембет батыр 1643-жылы, кеше рана буюл ел1м1з 350 ж ы л д ы р ы н этап еткен Орбулак,тары улы жещске кдтыскдн. \"Ол (Салкдм Жан,rip. — Б.Н.) адамыныц жартысын тас арасына орналастырып, оран москдлдау батыр Жиембетп, Жакрыгулды кдлдырды”, —деп жазады Крзыбек (201-бет). Буран Караганда, Жиембет Кдрасай, Агынтай батырлардан улкен болтан. Ол б1рде Кдрасай батырды ел1мнен куткдрып кдлура себеп болады (197-бет). Крзыбек бек: \"Хижраньщ 600-жылдары шамасында Крцлыньщ Кдйы тайпасыныц Есенбура би1 елу мын, уйдд K em ip in К,ара тещздщ туспгш е кета. Кешн Есенбура тукдшы ел баскдрды. Мше, кдз1рп TypiK ем йшнде сол елу мьщ уйдщ урпагы да бар болар\", — десе (160-бет), Ш экэр1м: \"С там болдагы О см ан T y p iK те к,ацлы насиинен\", — дейдд (\"TypiK , кдфрыз-кдзак, Ьэм хандар ш е ж р е а \" . Алматы, 1991. 35-бет). Мурат Аджи де: \"В тяжелые времена Великого переселения народов выделился род канлы... из этого рода вышли основатели Оттоманской империи\", —деп тужырады. (\"Тюрки и мир: сокровенная история\". Москва. 2006. 624-625-бет). Ал академик Эбдуэли Кдйдар езшщ \"Кдцлы\" атты тарихи шежзре ютэб1нде: \"Туркия да кдцлыньщ 6 ip журты\" деген мэселеш тек 6i3 рана алгаш кетерш отыррамыз жок, Бул 200

эркдлы ецбектерде, эр кезде жене эр алуан версия тур1нде кэптен 6epi айтылып келе жатк,ан, 6ipaK, тарихшы галымдардыц арнайы зертгеу нысанына айланбаран, тек журд1м-бардым тур1нде рана айтылып келе жатк,ан мэселе\", — деп кдянжылады. \"Ойбай, ана руды мацтап крйыпты, мына руды датгап крйыпты\", — деген эсектен repi осындай ры лы м и дэлелдерге суйенген элдекдйда ж ен емес пе? 1960-жылы шыкдщн кггэптен К,азыбек бектщ де копире алмауы, Кдзыбек бектщ кдзакдпасынан Мурат Аджиддц де Kemipe алмайтыны хак, Екеуш пййрлес етш отырран —тек ортак, шындык, Анкарадагы орталык, эуежайдын; Есенбуга атануы да осы рылы м и дереки шегелей туседд. Бадщ ойымызша, Кдзыбек бектщ K rra6i —рылы м элем1 мойындай ма, жок, па деп жалтацтайтын, жариялаура бола ма, жок,па деп элдеюмдерден рук,сат сурайтын клоп емес, оны зерттеудд рылым нерурлым тез к,олра алса, елге пайдасы да сорурлым ерте тиетш кунды ецбек. Кдзыбек бек к1тэб1ндеп екппш жел1 —оньщ e3i тжелей кдтыскдн жардайлар — ры л ы м ушш шеж1ресшен де мацызды болмаса, кем емес. Онда жай рана аты аталып кеткен ap6ip тарихи тулта жайында егжей-тегжейл1 жазатын уакдыт эл1 алда деп ойлаймын. Бул к1тэпте Абылайдьщ, Ж олбарыс ханныц, Кдэжаберген, Ак,тамберд1 ж ы раулар мен Хангелд! батырдыц, тары 6ipa3 адамньщ арры теп жайынд а эцпме бар. Оныц бэрш талдау ушш тары да шеж1реге, оран цосымша жазба кужатгарра жупну керек. Оныц 6api рулык, аталык, байбаламга бой бермейтш; елддк жэне халыцтык, туррыдан байыпты, саликдлы epi сабырлы талдауды кджет етедд. Мэселен, П.П.Румянцев \"Лепсинский уезд\" деген кггэбшщ \"Ауыл бойынша Ti3iM\" деген бел!мшде 35- кргамньщ ру басын (родоначальник) Ак,тамбердд, 36,37- кргамныц ру басын уйсш жэне Рамадан, 38,39-жэне 7- кргамддюн уйс1н деп керсетедд (С.-Петербург. 1911. 18, 22-бет). Ал 7-KpFaMFa (община) берген мэл1мепнде: \"Бул кррамныц кьфгыздары (кдзак,тары — Б.Н.) кэз1р ездер1 201

Ъексутан Н’ фквке-улы______________________ турып жаткдн жерге будан 70-80жыл бурын аталары келш цоныстаотанын айтады\", - дейдд (181-бет). 36, 37, 38, 39- KpFaMFa берген тусшпстемесшде: \"Бул кргамдастыкд-ардыц адамдары е з д е р т уйс1н мен Рамаданныц урпацтары санайды\", — дейдд (Сонда, H eri3ri бемм. 193-бет). Бутан Караганда, Ак,тамбердд жырауга катысты Казыбек бектщ айтканын ры л ы м и жагынан да непздд деп багалауга болады. Румянцев бул ещрде Ошак,ты деген жердщ аты бар екешн де жазады (Сонда, 98 жэне 216-бет). Албанныц Алжан руы жайындагы ан,г1ме ел iiuiHAe ежелден бар. Ондай сездд ез йншде айтпаса, сырт кайдан естид!? Хангелд1 батырга цатысты К азыбек бектщ айтканын элдекандай кдллмыс керупплер, менщше, кдтелеседд, ондай-ондай эр шеж1реде бар. Кезшде “Кдлйлы заман\" шыгармасында oFaH Мухтар Эуезов те 6ip coFbin эткен. \"Алжан Албанныц шпндеп саны кеп рудыц 6ipi болса да, байагы куннен: “Албан емес, туысы кемесю\", — дейтш 6ip жала болатын. Сол шын да болса керек\", — дейдд (\"Кцлы заман\", Алматы, 1975. 148-бет). Мундайда ш еж 1реш н ам ы с кдллганнан re p i к,азак,тыц бауырмалдьпына ден крйган дурыс емес пе? Букардыц \"Алдаспан\" ютэб1нде де келт1рь\\ген: \"Жаныс Кдрабайдыц крлында Тунде туган ул еддц\", —деп Абылайга айткднына да коз жумып кэраута бола ма? (Алматы, 1970. 157-бет). Кдзыбек бек атак,ты уш бидд — Телеш, Кдзыбек пен Эйтекеш — корген, олармен азды-кешт араласкдн. Абылайдыц атакды уш крлбасын —Бегенбайды, Кдбанбай мен Наурызбайды — корген, олармен араласкдн. Оларды керддм деген адамныц жазба дереп эз1рге осы гана. Будар жайында оныц жазгандары ежелден ел курметше беленген билер мен батырлардыц атапли одан ары аспандатады. Ец бастысы: ацыз дуниеден акцкдт дуннеге экеледд. Бурын ацыз дуниеонде болгандык,тан, олар жайында мезпл мен мекенш анык,тамай-ак, кеп нэрсе айтылып келсе, ендд шындыкдгыц шецбершен шыкдай, белгш 6ip мезпл мен мекенге байланыстыра гана ашуга •micni3. 202

Эуел1 Эйтеке би жайында. Шын аты — Айтык, К.СЭ оныц тукан, елген жылы б елпаз дегендд айткдн. \"Kimi жуз Кундатул кдрияныц асына тышкдн жылы Айтык, aFa да келген екен. Сонда онымен акдык,кездеспм. Ол ен-пкпе aypyFa шалдыкдсдн екен\", — дейдд Кдзыбек бек (133-бет). Сол кездесушде Эйтеке би оран: \"Ci3, бек, менщ балам кдтарлы жассыз той\", - дети. \"Ал оныц жылы крй болатын. М е т бала санайтын\", — дейд1 Кдзыбек (133- бет). Кдзыбек 1692-мегшн жылы тукан. Ж ыл ретшде крйдан кешн мешш келедд. Эрине, Эйтеке Кдзыбектен 6 ip жас емес, 6 ip мушел улкен болтан болар, яен и 6 ip мушел бурынры крй жылында дуниеге келсе, онда Эйтеке 1679- жылы туган болып шыгады. Кдзыбек бектен 13 жас улкенддп бар. \"Айтык,алташкы екеушен Kimi болтан. ОлТеледен терт, Кдзыбектен era жасы Kimi болатын. Bipaic, аз жасап, 56 жасында дуниеден erri\", — дейдд Кдзыбек бек (210-бет). Олай болса, Эйтеке (Айтык,) 56 жасында 1735-жылы кдйтыс болады. Сонда rami жуз Кундагул кдрияныц асы тышкдн жылы, hfhh 1732-жылы еткен де, бидд бек сол жылы ак,тык, рет кередд. Содан ол уш жыл кешн, ятни, 1735 крян жылы кдйтыс болады. Жалпы, Эйтеке, 56 жыл жасаганын ел ежелден айтса керек. (\"Халык, кецесГ газет!, 27.03.93). Ал оны 1701-жылы кдйтыс болтан деу — тарихкд мулде кдшнат. © й ткет Кдзыбек бек: \"Осыны бкген кдзак,тар 1104 жылкдл жылы (1726-жылы. — Б.Н.). Асыныц тусттк шыгысында кешн Ордабасы аталып кеткен жерде кецес курды... Бутан себешш болтан... кдзак,тыц уш данышпаны Уйсш Теле би, Кдз дауысты Кдзыбек би, Kimi жуз Эйтеке би едд\", — деп накда-нак, жазады. Айтык,тыц 1729-жылы да T ipi е к е т дэлелдд. \"Терткдра Айтык, би Теле мен К дзы бекке хат ж азыпты : \"Эб1лкдйырдыц ecepA iriH естш, екеунцздщ алдыцызда елмегешме кдра жер болып жатырмын. Наукдсым содан 6 e p i мецдеп кепт\", — дептт онда\", — дейдд Кдзыбек бек (235-бет). Осыдан кешн ол Эйтекеш 1732-жылы соцгы рет кередд. Осыдан Эйтекенщ узак, ауырганын да б1лем1з. 203

Ы р у п т т Н ф Ы х - т ____________________________ Егер К^зыбек бектщ жогарыда айткднын делелдд дерек деп кдбылдасак, Эйтеке би 1679-жылы туады, ал одан терт жас улкен Теле би 1675-крян жылы, е й жас улкен Кдз дауысты Крзыбек би 1677-жылан жылы туган болып шыгады. Сонда 1756-тышкдн жылы дуниеден еткен Теле би (йтептщ 351-бетщде) 81 жыл, егер галым Б.Адамбаевтьщ делеламен 1764-жылы кдйтты дегендд куп керсек, онда Крзыбек би 87 жасында дуниеден еткен больш шыгады. Ал К,СЭ Крзыбек би 1665-жылы туып, 1765-жылы кдйтыс болтан дейдд, сонда ол Kici жуз жасаган болып шыгады. Ал Теле бид1 К.СЭ 1633-жылы туып, 1756-жылы 93 жасында кдйтыс болтан дейд1. Муньщ 6epi ал1 тиянак,ты гылыми жумыс аркдылы гана улы билердщ туган, елген жылдарын аньщтау кджетгн керсетедд. Сол макратта Кдзыбек бектщ йтэб1 улкен мацыз аткдратыны сезоз. \"Теле би ез1 Аркдстын, астындаты Алакелде Кектума деген крс йшкентай езеннщ туныкдрэ куяр сагасында туыпты... Бул Аркдс мацын акргргы кдястап, жайлаган 1101 к,оян жылы (1723-ж. — Б.Н.). К,абанбай бэр1м1здщ жасымыз кдтар, арамыз б1р-ей жастан болатын, Бегенбай м енен жет1 ж ас улкен болатын (239-бет)... кекек- наурыздан соцгы айдьщ жацасында Жолбарыс дуниеден кетп... Сол жылы оньщ 49 мушел1-дур\", — дейдд (295- бет). Сонда Жолбарыс хан 1690-жылкдя жылы туып, 1739 крй жылыньщ басында, ягни жылкдя жылы жаца гана бггкенде кдйтыс болтан. \"Менен е й жасы улкен Ерасыл да ж е л т басылмаган, дуды, думанды жакры керетш й а болатын\", —дейдд тагы 6ip жер1нде. Бутан кдраганда, Жолбарыс пен Кдбанбай туйдей курдас болтан. \"Келеа 1135 сиыр жылы (ягни 1757-ж. — Б.Н.). Кек шыгьш гулденгенде, урыс Тарбагатай Алакел тендрепнде едд (359-бет). Ол (Абылай - Б.Н.) Боз атынан тусе кдлып шап айылын тартып: “Мен барайынга\", — шыкды. Бул жасы биыл алпыс жеттге шыкдан Крбанбайды кдлайда ж1бермеудщ жолы болатын\" (360-бет). Егер К,абанбай 1690-жылы туса, онда 1757-жылы оньщ 67-ге келетпй рас. 204

\"Кдбанбай e3i ол жагына кеп бара бермедд. Жылы жылкрл, менен ею жас улкен едр жетгас тогыз жасында дуниеден ©тп\", — дейдь Сонда Кдбанбай 1690-жылкр>1 жылы туып, 1769-сиыр жылы кдйтыс болтан. Кдзыбек бек \"Туп-тукданда\" Кдбанбай мен Бегенбайды эдей! кемсггедьмго деген кдш-крызыл ж ала мен uiiMipiKnereH eTipiK те айтылды. Ондай сез ю тэпи OKjaiMaFaH адамдарта Tepic эсер етуш макрат еткен болу керек. Жалакррда да макрат болады гой. Маселен, бул ютэп жарык, каргенге дешн Кдбанбайдын, eMipi мен epAiri тек тарихи жырлар непз1нде FaHa кдралатын. Онда непзшен Кдбанбайдын; кдлмак, батыры Аркдуылды жекпе-жекте жецгеш айрыкрпа мадак,талатын. Кдбанбай — жекпе-жекке ате кап шыкддн батыр, сайте тура Аркдуылмен FaHa сорысы неге айрыкрпа жырлантан? Оньщ ce6e6i жекпе-жекке шыкддн кезде Кдбанбайдьщ жасы 67-де болса, кдлмак,батыры 17—19-дары жас болады. Кезшде егде тарткдн Салкдм Жэщтрдд кдлмак,тьщ жас баты ры ш арш аты п барып жецед1 р о й , кдлмак,тар Кдбанбайта да соны гстемек болады. Алайда Кдбанбай Аркдуылды эбден маскдралап жецедд: оны ауел1 атынан сайып тус1редр, сонан соц жаяу батырды келеке крллтандай кр.1лык,тар карсетедр акдфында басын шауып алады. Кдбанбайды маскдра кр>1лам деп ум1ттенген кдлмак, аз1 сейтш маскдра болады. Ал Кдбдештщ \"Дарабозында\" Аркдуыл да ересек батыр боп карсет1ледр Демек не Кдзыбек бектщ, не Кдбдештщ жазтаны шындыкдд жанаспайды. Кдбдеш Кдбанбай туралы: \"Ол — Абылайдан кешшт еюшш тулга. Ж ай FaHa батыр емес, элемдпс децгейдеп улы крлбасы. Кдзак, даласында ол кдтыспатан б1рде-б1р жорык,не шайкдс жок,\", —деп мадак,таса (Шырармалары, 2005. 10-том, 381-бет), К дзы бек бек те: \"Найман Талегетайдьщ тертеушщ — Кдракерей, Садыр, Матай, Тертуылыньщ — ппшде эз1рге мен быгенде Кдбанбайдан данкты адам болтан жок,\" (1993, 334-бет), \"Мен оларга — Кдбанбайга, Багенбайга, Наурызбайта — кдзак,тан шыкддн арыстандар деп кдрадым, курмет тупым\", —

Ш с у я т н H tfr M i- t/m ____________________________ деп мадакуайды. Алайда осы сезлд Кдбанбайды жамандау деп тусшген адамды тусшу ете кдшын. Менщше, муньщ сырьш Кдбдештщ мына ce3i ашса керек: \"Ак,табан шубырынды\" кезш де a \\i дуниеге келмеген Райымбек сиякды жас батырлар сол 1723- жылдьщ езшде-ак, жоцрардыц бетш кдйтарады... Ал азаматгары кекпарга кунан еп з тартатын сол ауылдар к,ырык,-елу жыл бойы жсщрарра неден бодан болтаны тусппкоз, — деп кекетш алады да, — Осылайша улттык, элемддк децгейдеп нагыз крлбасылар тасада кдлып, жеке рулардыц жузбасы батырлары дэр1птеле бастады\", — деп iperoKHAi (10-том, 454-бет). Алайда солай дей отырып, \"Дарабоз\" романьшда: \"Bepi де кешеп Жощарра, Шурпптке, Кркднга кдрсы жорык, кез1нде ащы-тущыны К,абанбаймен 6ipre таткдн майдандас, сыйлас Kicuvep. Буларды Ескедлд би, Саршуаш жырау, Крйгелдд, Наурызбай, Райымбек батырлар бастап келпгп\", — деп, Райымбекп ез1 Кдбанбайдын, тустасы eiin кряды (9-том, 454-бет). Буйтш 6ip рудыц батыры тасада кдлды, екшпп рудыц батыры артык, мак,талып кетп деп намыс кдглу, менщше, жакры адетке жата крймайды. ©TipiK, асырып мак,тау жырра жараскднмен, ол да шындыкдэ 6api6ip кдшанат. BipeyAi eTipiKuii деп юнэлеп отырран адам 03i eTipiK айтпауы керек, сонда рана сезде мэн болады. Кдзыбек бек ез кггэбшде Райымбек бабамыз жайында еиггеце айтпайды, тек оньщ Кдбанбаймен жасы шамалас атасы Хангелдд батыр мен оньщ сорыста елген баласы туралы жэне Хангелдшщ э к е а Сырымбеттщ ауылында болганын, уйшен тамак, шпсешн айтады. Кдбанбай туралы жырларда тары 6ip баса айтылатын нэрсе —кьфрыздармен сорыста крлга тускен ак,атан жэне соган бола К,абанбаймен таласкдн Дэулетбай батыр туралы эщзме. Бул — Кдбанбай eMipiHe улкен езгергс енпзген, К,абанбай туралы айткднда, ескермей ете шырура еш болмайтын окдра. Ce6e6i e3i агайын Ьпм деп соцына ерткен, унем1 агалык, кдмк,орлыкд1ен сыйлап журген Дэулетбай бауыры ак, атанды макан бермедщ деп 206

_________________________ fflafmx iSdejn Кдбанбайды кдпы ренжпедь Содан конин эбден кдлран Кдбанбай кдртайган шагында елден кетш Аркдра к ош т кетед1. Осы мацызды окщ а Кдзыбек бекте тэптшггеп айтылады. Кдбанбайдьщ Аркдда жерленгенш \"Бабаньщ бакдлык, мекеш\" деген макдласында Камал Эбддрахман гылыми жолмен эдеш дэлелдейдд (\"Жеткгу\" 07.02.08). Кдбанбайдыц олай ренжуш шежДре деректерге кдрай отырып TyciHyre де болады. Кдбанбай мен Дэулетбай — 6ip-6ipiMeH epi агайын, epi беле батырлар. Крлмак,тьщ Босмойын деген батырьшьщ улкен кргаын ToFac батыр алып, одан Крсай батыр, екшпп 1уызын Кржарул альш, одан Кдбанбай батыр, уишшн кдгзын Жумык, альш, одан Дэулетбай батыр туады (“Шалкдр\" гэзетз, экран, 1991). Кдбанбай — ез1н ем1р бойы Кдракереймш деп еткен адам, ал онын, ата тепн ттлдеген Дэулетбайды Кдбанбай еле-елгенше кешпей кеткен. Эрине, кеппр1мс1здтнен емес, Дэулетбай кешу сурап алдына бармаган. Сондай 6ip соракрг TipAiKTi жазьш крйганы уппн Кдзыбек-ri ганэлэу ж ен бе? Ол о к е а н ы халык, онсыз да жырга крсып, Дэулетбайдьщ крглыгына ашьшысьш элдекдшан бДлддрш крйган. BipaK, Жумык;гын, ур1м-бутагьш маскдралау ушш емес, Кдбанбайдай хас батырга-плтипзген жеке адамньщ кергеназдптн кейшп урпак, кдйталамасын деп жыр еткен. Жумык, баласы Дэулетбайдьщ К,абанбайга штеген KpuibiFbiH жасыру уш1н, сол кылыккд бола К,абанбай тарткдн жан азабын, туцшсш кдлай жасыруга болады? Bi3 ушш крфык, жыл бойы ат устшде OMipi ©Tin елш кррраран ерен батырдьщ кдра басы бэршен кршбат емес пе? Бул окрраны тек Кдбанбайдын, жеке басыньщ рана трагедиясы деу — кршын, елдд кррраран батыр арасын 6ip атанра бола 1ренж1ту — Дэулетбайдьщ KeiuipiMci3 Kiraci, бул — халык, сабак, алатын кдй ры лы окща. Ce6e6i 1 937-ж ы л ры батырларымыз бен косемдер1м1з сол К,абанбайдьщ куй1н Kem in, сын сэтте халкд.1 уш1н кеуделерш сезге де, овдз да тосып, ал бил1кт1 болкер сэтге \"халык, жауы\" болып шетшен кугындалып кеткен жок, па? Сондык,тан батырлар арасында болтан мундай жайсыздыдтарды жазып крйды деп, Кдзыбек бектщ озш, 207

Ъексутан Шфкеке-ты____________________ _ ютэбш юнэлеу де эд1леттшк бола ма? Бар, болтан Hapceni жок, кдялам деп алыскднша, ашшы шындык,тан акдлл туйгешшз онды емес пе? Эйтпесе, оныц зардабы бук1л кдзак, тарихына, кдзак, халкыныц шындытына, ерл тн е тимей ме? К,абанбайдыц Арк,ада ж ерленгенш е де арланатын ештеце жок, К,алмак,тыц Батур крнтайш ысы 50 мыц к,олмен шыкданда, 600-700 крлмен оны кдрсы алтан жэне жецген Салкдм Ж э ц п р туралы К,азыбек бек: \"Сотые ecKi Ж эркент балытынан куншшк жерде Крскрлац тауыньщ арасында болды\", — деп нак,тылап жазып, Кдлзылкря, Жарбулак, деген ж ер атгарын атаса, сол согыс болтан жерде куш бупнге дейш 2,5 шакдырымта жуык, созылтан ордьщ i3i эл! кершш жатса, Кдлзылкря, Жарбулак,9Ai солай аталып турса, ол жещстщ 350 жылдытын мемлекейм1з 1993-жылы той ж асап атап етсе, сотан к,арамастан Крзыбек бекйц ютэбш жоккд шытару ушш тана Кдбдеш ол жерде мен болдым, ордыц орны жок, деп кесш айтып отырса, отан, теп, не дерсщ? Кдзак, мундайды \"кергендд кеттеген жецшй\" дейдд де кряды. Кдзыбек бекйц кейб1р келденец ce3i де тарих бейне жарык, Tycipe кетедд. Мэселен, ол 267-бетте былай дейдг \"Крлган ушеушщ eKeyi Хангелдд (менщ жанымда журейн емес, ол —Албан Хангелдд), Жангелдд (iuenia/vepi Шолпан) кейш 1ленщ оц кднатында Албан Малайсары елген жерде, сол кунп урыста дуниеден кетп\". Ал 6i3 болсак,Малайсары жотасы кдй Малайсарыньщ атымен аталтанын дэл бие алмай, эл1 кунге api-capi боп жургем1з жок, па? Мундай деректердд куалай берсец, Кдзыбек бекйн, ай туы бой ы н ш а К ,ож аберген, У мбетей, Бук,ар жыраулардьщ да тутан, елген жылдарын шамалап бглуге болады. К йэп й бастан-аяк, MiHci3 жазылтан деуге, эрине, болмайды. Агат айтылтан niK ipA epi, жацылыс кеткен жерлер1 баршылык, Оныц 6 ap iH дэлелдеу, тарихи кужаттармен салыстыру —тарихшылардьщ ici. Ал есшмк шытармада эрюм жайында ез niKipiH айтута Кдзыбекйц де к,ак,ысы б ар ем ес пе? 2 0 -тасы рдаты кдзак, жазушыларыньщ ес те л т де солай жазылды той. 208

1729-жылты OKjiFaFa байланысты: \"Долавдара осыдан ею кун буры н б1здщ eKi баты рды , Ш апы раш ты Наурызбайдыц тутан атасы Кудайбергендд, Дулат Ботбай Семен батырды елйрген едГ, — деп жазады (263-бет). Алайда 1757-жылы Букдр жырау: \"Семешм — epiM Ботпайым\", — деп жырласа, 03i \"Семен yHci3 кэлды”, \"таре кетй Семен батыр\", \"Семен ашуланып\" деп жазады (370-бет). \"К,азак, батырлары\" газетш щ 2002-жылты пплде айиндаты нем1ршде, шеж1репп Аскар Селеубаев деген азаматтьщ \"©лген Семен емес, Семет\" деген макдласы шык,ты. Кдзыбек бектщ елендер жинагында: —Кдфшын кеткен Малайсары б1здщ албан бел е м Кудайберген, Семет батыр — 6ip жыл тутан тел ед1, Бауыры елген Ботпай Семен кез жасы кел едд, К,ай жерщнен кулкщ енд1 келедд? — деген шумак, бар екенш айта келш, ол: \"Осы елецнен тус1нген1м, Семен батырдыц Семет деген бауыры болтаны... Кудайберген мен Семет батырды крсып айтуы бул ею батыр 6ip жердей сотыста елген... Кггап терт рет кеш1р1лгенде кеткен кдтелж\", — дейдь Сондай-ак, Артын Темеш Атынтай батырдыц немерей Тураныц аты ке1шруш1лердщ юнесшен Нура боп кдте жазылып кеткенш де Аскар бауырымыз делелдд керсетпгп. Тура батыр Ацыракдй сотысына Бегенбайдыц к,олы астында кдтысыпты. Букар жырындаты: — Кдракесек Кдрабек, Темеш Нура кдракек, — деген жолдардыц дурысы \"Темеш Тура Кдракек\" болуы керек деп дэлелдейдк Мешцше, дурысы Нура болуы да мумюн, бул ею epinri арапшада 6ip нукте мен ею нукте тана ажыратады. \"Ак,табан шубырынды\" жылдары ндаты к у ц п р т жатдайдыц 6ipi - Ацыракдй шайкдсына Эбыкдйырдын, кдтыскдн-кдтыспатаны. Кеп зерттеупи Ацыракдй шайкдсынан кейш Эбглкдйырдыц батыекд кетт, содан майдан шебше кдйта оралматанын жазады. Солай екенш -1214 209

Ъ вксуш а н Н< ф к в к е -ш ы _______________________ _ Кдзыбек бек те айтады. Алайда оньщ Кррдай мацында бола турып Ацыракдй сорысына кдтыспаранын ашына айыптап жазады. Ордабасыда бас крлбасы сайланран, батырльпымен Кдлмак, кдфылган деген жерде жещске ж еткен батыр, бас к,олбасылык,ты олкдлсынып, хан сайланбадым деп екпелеп, Ацыракдй согысына кдтыспай- крйган соц, оран билер де, халык, та наразы болтан. Эбыкдйырдьщ бедел1 1731-жылы орыскд бодан болуды бастаганы уппн рана емес, бас крлбасы бола турып, Ацыракдй согысына араласпай крйганы уцпн, одан бурын- ак, курт темендеп кеткен-дь Бул мэселе Кдзыбек бекпц ютебше д е т и кущтрт кдлып келген болатьш. Ацыракдй согысына Ж олбарыс хан, Теле би, Кдзыбек билер басшылык, жасап, бас крлбасшылыкда Кднжыгалы кдрт Бегенбай батырды белпледь Ол туралы Кдзыбек бек: \"Осыдан бурын бас крлбасшыльщкд белгтленген Бегенбай батыр\", — деп ашык, айкдш жазады (248-бет). Ал e3i туралы мен ендд Ж олбарыс ханнан: \"¥лы жуз крлын баста!\" — деген жарлык, алдым\", —деп, ез дэрежесш де анык,тап айтады. Бул кезде: \"Ал Кдбанбай Кдркдралы сы рты ндагы к ^ я н -KecKi сорыста\" ек ен ш де нак,ты байандайды (248-бет). \"Жолбарыс пен Теле Эбглкдйырра да сез салды. Bipax, одан хабар-ошар болмады. Ол Кррдай нгубыртпасындары крлын альш батыс бетке женед1дегендд еспддк\", — дейдд (249-бет). \"¥лттык, энциклопедиядары” макдласында академик Манаш Крзыбаев 1726-ж ы лры сорыстан к еш н п c o F b ic ra , я рн и Ацыракдй сорысында: “Кднжыралы кдрт Бегенбайдьщ усьшысымен сорыста кдза болтан кдзак, жауынгерлершщ д ен еа таудын, басына шырарылып жерлендГ, —деп жазды (1999-ж. 2-том, 463- бет) . Муньщ шындык, екенш сол тау басында aAi сакуальш турран тас беш ттер айкдян делелдейдь Ацыракдй ыстансасы ныц 6epri солтустш бетш ен басталып 6-7 шакдфымга созылган тебе-тебенщ устшдеп тас бешттер пойыз imiHeH де ап-айкдш KepiHin турады. Ал кдзак, батырларын кдлай жерлеудд Бегенбай батыр солай уйрарган болса, ерине, оньщ сол согаста бас крлбасшы болтаны да анык, болмай ма? Мше, естш 6ip шындык,ты 210

______________ ___________ fflafmx iSdefn eKiHiui 6ip шындык, дэлелдейтш окцгалар Кдзыбек бек кггебшен ете мол ушырасады. Буран кдраганда, бул кггэггп долданбай, булшбей ощяса, халкымыздьщ тарихын терецдете беруге тецдесаз улес крсары даусыз. Баскд рудьщ адамы жазган гатэп болтаны ушш де айыптауды оз басым тусше алмаймын. Ок^фманньщ есше тары 6 ip жардайды сала кеткешм жен сеюлдь 2000-жылдыц кдзанында Фараби атындагы Кдзак, мемлекетпк ултгык, университетшде \"Кдзыбек бек Тауасарулы — тарихи тулга, ралым жене акдш\" деген гакдфыпта ры л ы м и конференция e r r i. Оны К.Р ¥лтгык, Былым А кадемиясыныц корреспондент M y u ieci, профессор Кепжасар H epi6aeB ашып, \"Кдзыбек бек Тауасарулыньщ ецбеп - тарихи ем1рбаяндык, пшрарма\" деген баяндаманы тарих ры л ы м ы н ьщ докторы, профессор Талас Омарбеков жасады. 1996-жылдыц 10-желтокран куш \"Егемен Кдзак,стан\" \"Малайсарыда кдндай купия бар?\" деген атпен галым устаз Кдскдбай Мукднулыньщ макдласын жариялады. Онда Малайсары жотасыныц \"Алматыдан Бакднаскд баратын жолдьщ устшде\" екеш, оныц \"бшк болганмен, тау жынысына жатпайтыны, ce6e6i тасы жок, уйген топырак, ез1нше 6 ip табиги жаратылыс е к е т ” айтылады. Тауасарулыньщ осы жотадан обсерватория салмак, болганын айта келш, \"ралымньщ жазуы мен геологгардыц 3 e p rre y i дэлме-дэл келедд\", —деп, геологтардьщ мынандай niKipiH келттредд: \"Как показали исследования, в Кургане выделены четыре ключевые точки, позволяющие с высокой точностью устанавливать наступления самого длинного и самого короткого дня в году\". Кдзыбек бектщ: \"Мен... Малайсары тауынан аспан элемш зерттейтш шм ордасын салмак, болдым. Жобасын жасап, жерш крйып, 6epiH eAuien-niuiin крйранымда, куба кдлмак, co Fbic бастады...\" — дегеш (140-бет) шындык, екенш бул дерек дау-дамайсыз д&лелдейдд. 1998-ж ы л ры 6-нем1ршде \"Парасат\" журналы Кдлдархан Кдмбаровтыц \"К,азак,тыц улттык, кунт1збес1\" атты макдласын басты. Онда ол 1968-жылы 1ле езен1н1ц оц жак, жаралауындагы М алайсары адыры ныц батыс 211

Ъексутан ’НфквЬ-укы_____________________ жагы нан eH i 80 мет1р, узындыгы 180 M eT ipre жуык, айрыкдиа кррраннын, табылганын айта келш: \"¥лык,бек обсерваториясынын, жалпы KepiHici Малайсары адыры... мацынан табылган ежелп астрономия курылысына ете УКсас\", — деп жазады. Соны окддоан жазушы Сейыбек Кдяшкдшулы \"Заман — Кдзак,стан\" газетою (14.08.98) \"Кдзыбек бек расытханасыньщ орыны табылды!\" деген макдла жазды. Ол кррган \"1710-жылы Кдзыбек бек сала бастаган расытхананын, орны\" деп дэлелдедд. Сол жылдыц 21-тамыз куш \"XXI век\" газет1 де \"Кдзыбек бек мог быть астрономом\" деген макдласында (Василий Кушнарев): \"Найдено место заложения первый на казахской земле обсерватории, строительство, которой было начато в 1710 году\", —дедд. Кдзыбек бектщ суретш де басты. BipaK, к елеа нем1рлершщ б1р1нде Кдзыбек бект1 балагатгап шыга келдд. Cipe, 6ip беделдд агаларыньщ 6ipi газет сарашысына: \"Ойбай, ол ана жакдъщ адамы гой\", — деп тусшддрш улпрген болу керек. Тауасарулы к п зб тщ тещрегшдеп тартыстьщ тупи ce6e6i де осындай себептен туындап отырганына бул да накды двлел. \"М1не, сонымен Гленщ оц жаралауындагы аспан раламын бакдялау жасаура арналган жумысымньщ 6api адыра кдлды, влшенген, уг1т1лген топырак, кдзылган жерлер, кдрылган кдда, кдзык, бекер кдлды, ецбек еш кетп\", — дейдд К^азыбектщ ез1 (219-бет). Бугшде 95-ке KeAin отырран эйгш табират зерттеуппа П .М ари к овск и й \"В стран е каменны х курганов и наскальных рисунков\" деген кггэбшде (Алматы, 2005) осы М алай Сары ж отасы нда 1968-жылы болганын, астрономиялык, курылысты ез кез1мен кергенш жазады (169-бет). Ал \"Описание туристических маршрутов Юго- Восточного Казахстана (Жетысу)\" деген ецбепнщ \"Поездка на астрономический курган\" тарауында: \"Астрономический курган находится на самом конце хребта\", —деп жазады (\"Туран елке\" журналы. 2006, N1(6), 138-бет). Д емек К,азыбек бек деген адам болтан, оныц М алайсары жотасына расытхана курылысын сала 212

бастаганы да, демек ез заманыньщ окагган, бшмдд адамы болтаны да - 6epi шындык,. Оны мойындамау - гылымды, дэлелдд мойындамау. Аныкуап айтсак, казак,тыц крлынан ондай нэрсе келмейдд деп крмсыну. Кдзыбек бек жазып алган Букдр жырау елецдершщ де тупнуска екенш, онда аталган батырлардьщ аты ец дел аталган б!рден-б1р крлжазба осы Кдзыбек 6eKTiKi екенш де ацгарамыз. \"К,алданменен урысып\" елещ нде (\"Бес гасыр жырлайды\", 110-бет) он терт (14) батырдьщ аты аталады, ал Букэрдын, ез аузынан жазып алдым деген Кдзыбек нускдсында (364-369-бет) алпыс терт (64) батыр аталады. Менщ ойымша, солардыц барльп'ы да бщдщ болашак, улттык, энциклопедиядан курмегп орын алуга какашы батырлар. Алдыцры нускдда Kici аттары бурмаланып аталса, кей1нг1де дурыс айтылады. Меселен, алташк^1 гатепте CipreAi кара Тглеуке, каракалпак, Кулашбек, Тйеден шыккдн Естербек, КудамендДЖ1бекбай, Секербай, Шуйбекбай, Мамыш, Кдскдрауулы Молдабай, Айнакул Бати аталса, булардьщ 6epi Кдзыбек бекте дурыс аталады: CipreAi кдра Илек (аты — Илек, калганы тайпасы мен руы), Каракалпак, К^глышбек (унем1 улы жуз крлына крсылып согыскдн), Текеден ш ы вд н Сатай, Белек (экелн балалы шапыраштылар) жене Естербек (Бегенбай крлынан), Кудаменд! кулжадай (Бегенбай крлынан), Сецюбай мен Шойбек батырлар (eKeyi де Теле бидщ iH uiepi, Секербай, Шуйбекбай деген батырлар тарихта жок), Мэмбет (шапырашты), К,аскдрыулы Молдабай (Кдзыбек бектщ HeMepeci), Айнагул Бэти (Бегенбай крлынан). К,азыбек бек нускдсында Бегенбай, К,абанбай, Наурызбай крлыньщ батырлары белек-белек айтылса, баскд нускдларда араласьш жене Бегенбай мен Наурызбай крлдарыньщ FaHa K eft6ip батырлары аталады. Осыньщ 6epiH салыстыра келгенде, бул елецдердщ дурыс тупнускдсы Кдзыбек бек кггабшдеп нускд екеш, ягни оны тупнускд деп кдрау дэлелдд кершедг \"Ойбай, Агынтай деген батыр жок, ол кдйдан шык,ты, 213

Ш щ щ н Н ф 1 свке-угн ____________________________ неге еш им б1лмейд1, ол да eTipiK\", — деп даурытушылар да \"мен бглмегендд ел б1лмейдГ деп тусшетшдер. Тарихты, шеж1реш озуымай-ак, тарих пен шежлреге билле айта беруден аскдн сорак^ьлык,жок, Кдрасай мен Агынтайдыц дос болтаны, екеуш щ 6 ip кррымда жерленгеш, каз1р К^лзылжар кдласында екеуше ескертгаш орнатылтаны — OMip шындыгы. Ж эш бек Тарханды орыстьщ белей деп айткдны ушш Кдзыбек бек пен Б.Кд1дырбекулын газет бетзнде бок,таган да адамдар болтан. Оны да эншеган ата намысын жырткдн \"мэдениеттшк\" деп багалаган жен. вйткеш: \"Сенат 1743- жылдьщ 28-тамызы нда \"кд>фтыз-к,айсак, ордасында к,ы зм етте е з ш жак,сы ж аты н ан к ер се те б1лген старшындарга Тархан атагы берёлсш\", —деген жарлытын жариялатан екен. Осы жарлык, бойынша аталтан атаккд белгш би Кршкэрдыц Ж эш беп алташ не болды\", —деп ж азады К,алмукдн Исабаев агамыз \"Патшадан шен- шекпен алган кдзак,тар\" деген гатэбшде (\"©лке\", 2007. 63-бет). Егер ол атак, орыскд емес, кдзакда жасатан кд1змет1 утшн берглсе, ондай атак, неге К,абанбай, Бегенбай, Наурызбайларта беримейдд? Соньщ езшен-ак, ой туюге болмай ма? Кдзыбек бек Ж эш бекп батыр емес деп отыртан жок, тек орыскд жакдш болды деп отыр, онысыньщ eTipiK емес!н тарихи факт растап отыр, ендд соны намыс кд1лып, сол yuiiH ютэп-п кдралау кдй б ш м д ш к ? \"...Патша уюмегп 1869-жылы урпак,тарына уздцеоз мурата ауысатын Тархан дэрежесш жойганы белпль Бул да болса патшалык, Ресейдыц отарлау саясатьшьщ 6ip уакдггша пайдалантан китуркь1 саясаты болтаны н к ер се тсе керек\", — дейд1 тарихшы М .Н огайбаева \"Алаш\" журналында жарияланган “Жен1бек Кршкдрулы — болат найза\" макдласында (N2(11), 2007. 15-бет). Бул - гылым, байбалам емес. К,азак,тьщ шешендер1 мен билерш 6ip к1с1дей-ак, зерттеген Балтабай Адамбаев: \"Башкур халкдгаьщ 1740- жылгы улт азаттык, кетерш сш щ басшысы Кдрасакдл (шын аты Мецд1к,ул Ю лаев) кетерШ с1 сэтс1зд1кке 214

_________ _______________ ffljzfmx iSdefri уш ыраганнан к еш н кдшып к ел ш к,азак, даласына паналайды... Сейтш, Кдзыбек патша уюме-п мен кдлмак, крнтайшасынан кдшып журген башкур халкдгаьщ улт азаттык, куресшщ кесемш паналатып, кдмкррлытына яляды жэне кдзак, хан-султандарыныц кдстандырынан да KppFan кдлады\", — дейдд (\"Кдз дауысты Кдзыбек\"). Тауасарулыныц ж азраны бул niKipAi растайды: \"Кдрасакдлды устап беруге Эбимансурра кдйта-кдйта адам сала берген соц, Кдзыбек би мен Абылайдьщ енд1 оны таба алмай журм1з дегеш ашыла 6epAi. Сондык,тан Кдрасакдл Кдзыбек би аулынан кдшып Кдбанбай крлына барды\" (333-бет). 1998-жылдьщ 21-кдрашасында Шопанов Кдйдар деген азамат Оралдан 4здеп келш жолык,ты. Бес жыл сот болып, бес жыл прокурор болып icrenTi, елу жылы зац орнында eTiirri. Сол: \"Кдзыбек бектщ KiTa6i аркдалы оз атамды тауып алдым, Байбакды, Байбагыс деген шапыраштьп’а барып крсылады екен\", — дейдд. Жазушы-зерттеупп Тэщрберген Кдлилахан акракдлдьщ \"Акын Сара\" шырармасында (\"Жальш”, 1993) Сараньщ Kyfteyi Бекбай Тасыбай деген атадан таралган уйсш екеш, оныц жакрылык, руьшан тарайтыны, арры атасы уйсш Теле екеш айтылады (176-бет). Жазушы оны эйгш Уйсш Теле би деп урады. \"... Уйсш Тасыбайлар ездерш Теленщ т е р т улымыз деп, к,аптарайлык,тардыц к урам ы н а енген\", — дейдд. (86-бет) \"Ешкелмес тауыныц батыс с1лемшщ ец бшк жер1 Ак,ешю шокдюьшда турран Теле бидщ тас моласы сол баягы Абылай хан орнатцан кдлыбында эл1 бузылмай тур\", — дейд1. (79-бет). Ал Кдзыбек бек: “Матайдан т о ры з ул болтан. Ец улкен1 Тауасар менщ экем... ец Kim ici — Телекей. Кебше Теле деп атайды... Матай езш щ кенж е улына кдфрыз 6 n i Телекейдщ атын берген... Ал менщ экемнщ im c i Теленщ Жакрылык, Жакрьпул, Жакрыбек деген балалары болды. Ол есга атакрныста Курымбелде румыр c y p in жатыр. Kp3ip Шапыраштыныц 6ipi менщ экемнщ уш ш гстщ тукдшы Кдпал, Баянжурек мацында кдлды. Былтыр менщ кецшмдд сурай келген Теле немереа Тасыбай олардыц e cin , Теле 215

Ы с у т о н H y fta iu -y m ____________________________ KiHAiriHeH тараган тукдлмныц 121 адам болтаный айтгы... Акдяры акемнщ кшп iHici Теле 63i туран жерде кдйтгы да, Ак,ешк1 б и т н е к,ойылды\" (115,116-бет). Шекэр1м шеж1реанде де айтылатын эйгш Эшрсаната кдтысы бар ацшы уйсш Телекей деген ж т т — сол. Мше, Жак,сылык,тьщ да, Тасыбайдьщ да, Телен1ц де шындыгын Кдзыбек бектщ шеж1реа осылай шешедг TaFbi 6ip кд>1зыгы, 2008-жылдыц басында Иманкулов Кецесбек деген юсшен таныстым. 1940-жылы Ешкелмес мацында Тасбулак, деген жерде туыпты. ©здершщ аргы аталарын Найманньщ 1иинде Матаймыз, оньщ т в иде Уш Жакрылык, аталатын Тасыбаймыз деп жур1пт1. Кдзыбек бектщ штебш окднаннан кешн гана ездершщ Найман Матайдан емес, Шапыраиггы Матайдан, эйгш Теле биден емес, М атай баласы Теледен (Телекейден) тарайтын Тасыбай екендерш т у с г а н т . \"Тасыбай руы кдйдан шык,ты?\" деген макдла да жазышы. Шындык,ты шеж1релеген кггэп ecT in Кецесбекн де шындыкда жетелеп екелш ть Шындык,тыц осындай к д с и е тт кдадрлеудщ орнына, \"Ойбай, кдлмакдъщ 6ip асылы Эм1рсананы шапыраштыньщ Телекешнен тугызып крйыпты\", — деп кекеткен замандасымыз болды Foft. Ондай окрраны 6ipey ойдан тудырмайды, ем1р оны сонау XVIII-FacbipAa тугызып крйган. Аз да болса кдзак,тьщ адаскдн ата тегш тауып, к ел пи бутшдеп жаткдн ютэптщ табылганына теубэ деудщ орнына, оны: \"Балгабектщ 63i ез уруын дерштеу ушшжазды\", —деп делелНз, дэнецеаз жала жабатындар кдзак,тьщ эдебиетшен де, мэдениетшен де аулах, ж ургет абзал ед1, еттеч! \"Туп-тухыйаннан ез1ме шейшде\" кдзак, халкдгаьщ ел iuii крныс аудару жагдайына да ток,талган тустары бар. Меселен, Крапал ещршде, Алтынемел жагында бурьш кдзакдъщ шапырашты тайпасы турыпты. Оны баскд деректер де дэлелдеп отыр. П.П.Румянцев \"Верненский уезд\" кггебшде (С-Петербург, 1913) бул уйездщ 6ipa3 адамыньщ ертеректе Кдпал уйез1 жакдган кешш келгенш керсетедь Меселен: \"Община N30. Киргизы общины объединяет родоначальник Але из рода Чапрашты. 50 лет 216

тому назад до занятия нынешней своей призимовочной территории на ур. Тохта-булак, они жили в Копальском уезде. Община N31. Ранее они жили в Копальском уезде, откуда вместе с другими пришли на ур. Балтабай... (\"Уезды Жетысу\", \"Жалын баспасы\", 2000, 209-бет)\". \"Община N51 и 52. Раньше жили между Аксу и Караталом (в Копальском уезде)\". \"Община N77. По рассказам киргиз, деда их пришли 49 лет тому назад с реки Каратала из Копальского уезда\". (210-бет). \"Община N136. Сюда пришли лет 60 тому назад из Копальского уезда с рек Коксу и Каратал\" (212-бет). \"Община N141-155. В давние времена род Карасай жил в пределах нынешней Акмолинской области, по преданию могила Карасая находится на ур. Аиртау в Кокчетавском уезде. Отсюда \"Карасай\" перешли в Копальский уезд на ур. Джонке (по близости от выселка Арасанского, с этого последнего места перекочевали в Верненский уезд на земли, ныне занимаемые очень давно...\" (213-бет). Тауасарулы да К,арасай батырдьщ А йыртауга жерленгенш жазады. Мундай баскд дерек кездер1мен уйлес шыгатын дерек бул кпэпте ете мол. Тауасарулы к ггэб ш щ езект1 n iK ip iH к,уана кабылдагандар да, кудайга шуюр, кеп. Караганды каласында шыкдэн \"Замандас\" атты Арка жастарыньщ апталык, гэзетшде философия гылымыньщ кандидаты Зейнолла Исагуловтьщ \"Туп-тукианнан б1зге дешн\" атты мак,аласы шык,ты (31.12.93). Онда ол: \"Кшалеудщ орнына оган (Б.Кд1дырбекулына — Б.Н.) жэне \"Жалын\" баспасына улкен рахмет айтканымыз жен болар едд, агайын... ... Ютапты окдш шыкдан адам, сез жок, езшщ казак, екенш мактан тутады\", — деип. К^ма ауданыньщ \"Дала тацы\" газетт (Торгай enipi) Тауасарулы ютэбшен б1рнеше дурюн узак,-узак, уз1нддлер берд1 (21.04.94 жэне 19.05.94). 217

a f c j i r a w Ц ф )и 1 < 1 -р н ____________________ _ _ _ BapiH айт та, 6ipiH айт, сонау 1643-жылы Батур крнтайшыньщ 50 мыц крлына 700 жауынгермен ор кдзып кррсы шыкдан Салкдм Жэцпрдщ урыс салган жер1 каз1рп Орбулак, екенш \"Туп-тук^йан\" KiTa6i анык,тап бергенш кул/u кдзак, aAi сан рет айрыкди алрыспен еске алар деп ойлаймын. Ж уйелр дэлелдд ойка жугшет1ндер мен 18-расырда кдзак,тан да кдлам устап, оку окдгеандар шьпу^днына ж уртты эдеш иландыргысы келмейтшдер ал! 6ipa3 айтысатын болар, 6ipaK, ютэп пен тарихты салыстыра- салыстыра келш шындьпусд да кездер1 жетер. Ол кун узаган сайын, арине, утыламыз, тездеген сайын, сез жок, утамыз, Bi3 K93ip дэлелд1 шындьщтыц 63iH дэлелдеу ушш куресудем1з. Муньщ 93i тарих дейтш эулие рылы м ды тэлкек етумен барабар. Соган 61зд1 мэжбур еткен таласкррлар кршан халыкуан кджетп багасын алмайынша, б1здщ тарих дамый крймас деп ойлаймьш. К рзы бек бек Тауасарулы . \"Туп-т украннан езш е ш еш н\", кггэбш е ж азылган алгы свз, 2008-жыл АН.ЫРАКДЙ ШАЙКДСЫН KIM БАСКДРДЫ? Бейбгг Крйшыбаев \"Нагыз отаншылэддлепз де болады\" деген макдласында (\"Тургастан\", 22.01.09) ез айткднын \"нагыз бултартпас далел\" деп, мешкше \"шындыкда мулдем сэйкес келмейтш\" деген бага берйш. Ол да аздык, еткен болу керек, \"жалрандьпуф, бурмалаура тунган, байыппен ашкереленуге т т с , кэдДмп OTipiK1', — дешз. ©йтш айта салу—эргамнщ ез ар-ожданыньщ мэселеа, 6i3 ендд Ацыракдй шайкдсына гам басшылык, жасаганын дерек жене кдшсын арга>глы дэлелдеп карелж. Бейбгг Эбшдайырды: \"Отан с оры с ы ньщ ен, з о р жещспз туш ш болтан Ацыракдй шайкдсын да бас крлбасшы ретшде уйымдастырып баскдрран\", — дейдд. OFaH ap F b i-6 ep ri замандагы кужатгар мен зерттеулер жэне ец бастысы \"тэуелоздЬстщ тамаша галымы Ирина Ерофееваньщ будан он жыл бурын жарыкда шьпрсдн 218

______________________________________m t w x i t i d i \"Обглкдйыр хан: крлбасшы, билеунй жане саясаткер\" атгы аса кунды ецбег-i куэ\" дегендд айтады. Bipax, оньщ нак,ты Ацыракдй шайкдсы жайында не дегетн, о дегендерш кдйдан, кдндай деректен тапкднын айтпайды. Ал айтпаган тарихкд кдлай сенуге болатынын мен бимеймш. Эйгш Рабит \"Менщ Геродотым\" деген эйгш тарихшы А.Левшиннщ ж азгандары на ол: \"0бглк,айыр кдза тапкдннан соц елу жыл еткенде гана дуниеге келдд\", — деп, оныц 0б1лкдйыр жайында жазгандарына кумэнденш отырган Бейб1т одан 250 жылдан соц дуниеге келген Ерофеевага кдлай сене кдлганын тусшу де кцын. \"Бэрш кудж cy3riciHeH етюзу кдгидасын\" устанган адамныц мунысы менщ айткдным гана шындык, деген б1ржак,тылык,ты ацгартады. 0б1лкдйырдыц Ацыракдй шайкдсын баскдрганына екшпп делелг \"Балкдш калшен Алакелге кдрай созылган тауга Обглкдйыр аты берш ш т\", Молдияр CepiK6aee жасаган кдртада Ацыракдй ещршде 0б1лкдйыр жалы деген тау, Аркдда Эбглкдйыр взеш, т. т. бар екен. Оныц б1разын мен де бглемш. Олай аталу ce6 e6 i 0б1лкдйыр бул жак,та болтан, 6ipep жыл аялдаган. Yui жуздщ 6ipiraceH крлына 1726-жылы басшылык,жасап, шьш мэшнде аса ipi жещске жеткен. Кейш солжещске жеткен жер \"Кдлмак, кдярылган\" аталган. Ж ане, менщ ойымша, Эбглкдйырдыц ол ж е щ а де, кдзак, кдлыныц сонда керсеткен ерлМ де тарихымызда жете талданбай келед1. Оныц басты 6ip ce6e6i: 6ipiH 6ipi тыцдамайтын алып кдшты шюрдщ к е п т т жане 6ip-6ipm e кдйшы келеттт. Алайда ©бглкдйырдыц атына крйылган жер-су атыныц Keirriri мен аздьпы оньщ Ацыракдй шайкдсына кдтыскдн- кдтыспаганына дэлел бола алмайды, тек оныц бул ещрге келгеш мен кеткеншен гана хабар бередд. Бейбптщ тагы 6ip тужырымы мынандай: \"Обикдйыр ханныц Ацыракдйда майдандаскдн жауынгер крсын- жасацтардьтц ic-кцмылдарын бас кдлбасшы ретшде утымды уйлест1ргеш сондай, пален кунге созылган шайкдстыц нэтижеанде, отан азаттьпы унпн жан алып, жан 6epin жещске крл ж еттзген жещмпаз азаткер- 219

Ъексутан НфкеЬ-ты_______________________ сарбаздар ойрат баскдшшыларын ез тума елше, Жоцгар хандыры шекарасына шегщуге мэжбур етп\". Бул да булдыр, жалац мадак,таура жататын сездер. BipiHiuiAeH, мундары \"крсын-жасак,тар\" имдер? Бегенбай мен Кдбанбайдьщ элде Кдзыбек бек баскдрран крсын- жасак, па? Тарихтыц жазба жене ауызша дерегшде 1726- ж ы л р ы К,алмак, кдлрылран сорысынан кей1н бул уш крлбасшы ешкдшан Эбыкрйырмен 6ipirin cofuck ph емес. Ондай жазба дерек те, ауызша дерек те жок, Сонда кдлмак,тарды сонау \"ез тума елше, Жоцрар хандыры шекарасына\" дешн Эбьлкдйыр крлы 6ip ез1 куып барран ба? Ражап! Ацыракрй шайкдсы еткен 1729-жылдан жауды Ж оцгар кдкдасына дешн куу ушш Абылай крлбасылары Бегенбай, К,абанбай, Н аурызбай бастаран цазак, батырларынын; табандай 29 жылы кеткен жок, па ед1? Сонда, немене, олар сонша жыл бойы Эб1лкдйырдан кдлран кэшекпен сорыскдн ба? Буйтш айта салу тарих рылымына рана емес, соныц б э р т басынан кешкен халцыца да кдянат емес пе? Ендд менщ делел1ме келешк. Жазранына мен жупнш отырран К,азыбек б ек — \"Ак,табан шубырынды\" жылдарында эуел1 шапырашты тайпасыныц жасатын, соцынан улы жуз крлын баскдрран адам. Ол жайында Суйшбай: \"Ту Tycipin, ж ау алган, Кдзыбек, Кдстек атамыз\",— десе (Алматы, \"Ж азуш ы \", 1990. ”Opa3Fa\", 18-бет), Жамбыл: \"Кдзыбек apFbi атац жауды кутан, Душпаннан 6ip тайпа елд1 коргап турган\",— деген (Алматы, \"Жазушы\", 1982. 2-том, 15-бет)... Булгасшщ узак,уакцгг аты айтылмай, жазгандарыньщ журткд белпс1з болуыныц басты ce6e6i— кезшде \"халык,жауы\" атанган Ораз Жандосовтьщ тшелей атасы болуы... Крзыбек бек - Ацыракрй шайкрсына кдтысып, сол сорысты баскдрран Бегенбай батырдьщ крсында, бугшп ттлмен айткднда, акдглшы-кецеспп болтан адам. Ce6e6i, 220

6ipiHiiiiAeHr ол Ацыракдй шайкрсына кдтысушылардьщ ец молы — улы жуз жасаганьщ крлбасы. 2-ден, кдлмак, арасында кдзак, eAinici бола ж у р т, олардьщ к^ф-сырын озгелерден repi кеб1рек биген. 3-ден, оган Ацыракдй ещршщ ойы-кдфы ете жакры таныс. ©йткеш ол — осы арада туып-оскен адам. Ол гасшщ б е й т Курттдеп Кдзыбек тауынын, кыстауында. Мукпзд1 ©теген батьфдьщ кыстауы мен Кдзыбек бек кдюгауы сол арада кдтар. Ол жердщ ежелден солай аталатынын П.Румянцев \"Верный уйезГ кпэбшде жазган (С.-Петербург. 1913, 191-бет). Ацыракцй — Куртшщ солтуст!к батысында, ар жары Шура уласып жатса, солтустш ш ы р ы с ы 1ленщ оц жаралауындары Крпамен шектесш жатады. 4-ден, Кдзыбек бек —окд^ан, coFbic шмшен де азды-Keirri хабары бар адам. Ал Бейбгг Крйшыбаев Кдзыбек бек туралы: \"Ацыракдй мэселесше ол сетмдд куэ бола алмайды\", — деп кесш айтады. Оньщ жазранын \"мистификация\" санайды жэне \"автордыц тел метил б1зд1ц заманымызра жетпегендтн\" сылтауратады. Б1з вуел1 А цыракдй ш ай кдсы турал ы белг1л1 тарихшыларымыз бен тарих кездер1 не деген екен, соран тоцталайык, \"Кдзакртан ултгык, энциклопедиясы\" Белек К,араулы Сатай н ем ереа туралы: \"1729 ж. шайкдста жоцрар ескершщ крлбасы Ацыракдймен жекпе-жекке ш ы ры п , оны ел-прген\", — дейдд (Алматы. 1999. 2-том, 426- бет). Екипшден, \"TaFbi да Ацыракдй шайкдсыныц акдкдты хацында\" деген макдласында тарих рылымыньщ докторы Жанузак, Кдсымбаев: \"Тек соцры жылдардагы 1зден1стер непзшде осы 6ip крныстыц атак,ты батыры Белекпен жекпе-жекте жер жастанран ойраттыц Ацыра атты батырыныц есйомен баланыстылыры айкындалды\", - дей/ц (\"Егемен Кдзакртан\", 07.01.2000). Будан Бейбгггщ \"кдлмак,тар ец1реп жылаган ж ер Ацыракдй деп аталгандай\" дей салуыньщ да орынсыз екешн ацрарамыз. Жалпы, урыс даласында enipen, ацырап жылау етек алмаган, ол — кдралы ауылдын, немесе кдзалы отбасныц улес1. Ж ер атауы да тарихымыздыц 6ip белш еп, 221

Ш суш т ИфкеЬ-шы_______________________ сондьпрган оны да кдлай болса солай тусшддруге тырыспау керек. Ацырак,ай шайк,асын Белек батыр Ацпяракцен (кдзак,тар Ацырак, деген) жекпе-жекке ш ы ры п бастап берген болса, ендД Белек деген юм деген зацды сурак, та тумай ма? Ол — шапырашты Сатай батырдьщ немересь BipaK, немеренщ улкеш болрандак,тан, Сатай баласы атанып кеткен. Сонда, Кдзыбек бек шапырашты тайпасыньщ Heri3ri уйткы батыры, басшысы, крлбасы болса, ал Белек те сол тайпадан шыкрдн батыр болса, ез батыры жекпе-жекке T ycin жаткднда, сол тайпаньщ крлбасы кдйда болуы мумкш? Ауылыньщ ipreciHAe сорыс болып жаткдн Ацыракдйда бола ма элде 6ip жумыспен А к д тге к е т т кдла ма? Ж ок, элде \"эддл болу ушш”, шапырашты крлын да бул co F b icra Эбыкдйыр баскдрды дей саламыз ба? Ал егер ол со ры с к д К,азыбек бек те катысса, ез1 кдтыскдн сорыс жайында онын, жазганы неге жалган болып, Ерофеева мен Бейбгггщ 300 жылдан кешн айта садраны шындык, саналура тшс? Тарихка буйтш маран унаганы —эдьл, унамаганы — e-ripiK деп KppayFa бола ма? Упшпшден, ендд таришы-академик Манаш Крзыбаев маркумныц мына niKipiHe кец1л аударайык, Ол 1726- жылдан кеш н 6ip урыста казак, крлы жещске жеткенш айта келш: \"Канжыралы карт Бегембайдын, усынысымен сорыста каза болтан казак,жауынгерлершщ денеа таудьщ басына шырарылып жерлендд\", — деген дерек айтады “Казакртан ултгык, энциклопедия\", 1999. 2-том. 463-бет) Бул — 6yriHri кунге ауызша жеткен тарих. Академик агамыздыц жазып отырганы — Ацыракдй шайкасында болтан жагдай. Дэлел1: Алматы — Шу тем1р жолыныц бойында Ацыракай стансасы бар. Сол сгансадан пойызбен етзп бара жатканда, солтуспк жакдагы жоталарра кез тастасац, шамамен 6-7 шакрфымга созылган аралык,та бук1л тебенщ басына орнаткан тас бешт-белг1лер б1ршен кешн 6ipi ттзбек-тззбек кершш тур. Манаш агамыз жазган Бегенбайды н; б уй рв н ы м ен ж ер л е н ге н Ацырак,ай батырларыныц б е й т — сол. Бул — тасгар куэлж етш 222

TYpFaH шындык, Демек Ацыракди шайкдсында Tipire де, eAire де буйрык, берген басшы Бегенбай болтаны дэлелд!. ©кдшшке орай, б1здin бую л тари хы м ы зта буйтш мужылмас тастар куэ бола бермейд! Foft. Ендеше, Эбглкэйырды мадакд-ау ушш жалрандьпр<д барып, неге Бегенбай батырдыц шындырын курбандыккд шалуга тш стз? Онымыз кдй халыкда жене кдндай опа беретш \"эддлдж\" болмак,? ©сгш аркдйсымыз \"ез адамымызды\" рана KppFan, ез айткднымызды рана шындык, санайтын \"тарих\" юмге кджет? Терт1нш1ден, Ацырак,ай ш айк,асына к,атыск,ан батырлардыц мекен-жайын саралап кдрасац да, бул сорыскд Бегенбай мен Кдзыбек крлы рана кдтыскдны ацгарылады. Кдбанбай крлы кдлмак,тар Ацыракдй жакдэ крсымша куш ж1берш крймасын деген мацсатпен Кдркэралы жакта жол кесш сокысады. Осынын, езшен де бул мацызды шайкдскд к,азак,тардын, 6 ip -6 ip iM e H байланысып, кец келемде ойласып дайындалганын керсетедг BipiH ini жекпе-жекке Кдзыбек бек крлынан Белек шыкра, екшнп болып Бегенбай крлынан Олжабай батыр шыгады. Ол кдлмак,тьщ Жадамба деген батырын жецедд. Ал Эбыкдйыр крлынан осы урыста жекпе-жекке шыкддн 6ipA e-6ip батырды тарих айтпайды. Оньщ 6ip-aK, ce6e6i бар: ол бул согыскд басшылык, та жасамаран, кдтыспаган да. Тек одЬлддк ушш айта кету керек, бул шайкдскд кши жуз шекттден Байрак, Кдйрак, Тайлак, атты уш батыр бастаган крл кдтысады. Bipax, олардьщ кдтысуына себеп Эбьлкдйыр емес, Сацырык, батырдыц туран нарашысы Тайлак, батырдыц бауырмалдыры. Булар — \"Kjbi3 Жлбек\" жырында айтылатын Бекежанныц балалары, Кдбак,деген атаныц тутрлмдары. Оныц устше Ацыракдй шайкдсында атагы шыкдсдн шымыр КрйгелдД, ошацты Сацырык, арайынды дулат Сецшбай мен Шойбек, сышдым Ырысбек, суан Багай, ботбай Семен, cipreAi Кдра Т1лек, шапырашты Сатай, Жапар, Кдумен, Дэулет, тары баскдлар — 6epi де улы жуз крлыныц батыры. Кдзыбек бектщ ок, кдгар батыры 223

Ш сутан Н’ фквЬ-ты______________________ _ 35 жастагы албан Кднгелдд де осы шайкдста жекпе-жекке шырьш жещске жетедь Булар урыскд кдтысты деген сез - олардьщ крлбасы Кдзыбек бек те осында болды, керетшш кердд деген сез. Ал арилн Естербек, Кдрабек, Тура (бэлюм, дурысы - Нура), Агындык, тарак,ты Тогай, кдрауыл Кдсым мен Кдлабек жене баскд батырлардьщ бул coFbicra аты uibiFybi олардьщ крлбасы Бегенбайдыц да бул сорыскд кдтыскднын дэлелдесе керек. Бес1нш1ден, эр себеппен эр турл1 айтылып келген араттык,тардан, д эл ел о з ж орамалдардан 6ipTe-6ipTe арылып отырганда рана тарих шм11лгер1леп, шындыкдщ жуз! жаркьфай туседь Сондык,тан быйыл, Ацыракдй шайкдсы мен жещсше 280 жыл толып отырганда, сол кезд щ жардайын дурыс баяндайтын niKip кдлыптастырранымыз жен. Сол кездщ жагдайына кез ж1берсек, 1726-жылры ©бДлкдйыр бас крлбасшылык, жасаган Кдлмак, кырылган шайкдсынан кешн жан-жакдд бытырай кдшкдн жауды куалай coFbiC bin, Б егенбай крлы Аркдра, К,абанбай шырыск,а, К,азыбек бек Шура кдрай бет алды. Ал Эбшдайыр крлы да, одан кдшкдн кдлмак,та батыскд кеткен жок; кдлмак,тар ез eAi жакд<д орарыта кдшып, Хан тауына барып паналаса, Эбьлкдйыр крлы оцтуспкте турып кдлды, ол Бегенбаймен де, Кдбанбаймен де, Кдзыбек бекпен де 1лесш кеткен жок. Ал Ацыракдй шайкдсына дейшп уш жыл аральщта Эбшщйыр крлы не Бегенбай крлымен, не Крбанбай, Крзыбекпен крл 6ipiK Tipin кдлмакда шапты деген дерек жок, Алайда Кдлмак, кдлрылган сорысында быт-шыты шыкдщн крлмак, крлы емш-еркш, еш кедерпаз Хан тауыньщ баурайында кдйтадан куш жинап, кдйтадан K,ayinTi жаура айналып келе жатты. Неге? ©йткеш Бегенбай, Кдбанбай не Эбшщйыр крлымен 6ipirin кдна кдрсы шыкдаса, тек улы жуз крлыныц оран шамасы келмейтш eAi. Ал олардьщ 6ipirin жаткднын б1лсе, кдлмак,тар айылын жыйган болар едь Бул жагдай н е т керсетедд? ©бшщйыр эл1 оцтуспк ещ рш де жургенменен, бул арадагы жагдайга араласпаранын, турасын айткднда, оньщ уш жузге бас 224

_______________________ OJIafniz iSdefri крлбасылык, кдгаметшщ Кдлмак, кырылган сорысынан кейш 6iTKeHiH керсетедь Ал егер ел1 бас крлбасы бола турып сорыскд кдтыспаса, онда Эбыкдйырдьщ айыбы тштен зорая туседь Сондыкуан болмаган жагдайды болды деп боямалаудьщ, менщше, Эбыкдйырра да, тарихкд да пайдасы жок, Алтыншыдан, егер Эбыкдйыр бас крлбасылык, кдлзметш eAi де жалгастыра берген болса, 1729-жылдыц ерте кектем1нде оцгуспк ещршде, K a3ipri Бвйддбек ау- данынын, жершде еткен ¥зынбулак, сорысьша да араласкдн болар едг ©йткеш бас крлбасыньщ куптауынсыз кдндай согас етуге uric? Кдлмакда кдрсы бул урысты. тек улы жуз крлы журпзш, жещске жетедь Кдлмак,крлын Донык, кдзак, крлын Кдзыбек бек баскдрады. B ipiH ini жекпе- жекке Кдзыбек бектщ бала куннен досы e p i бас батыры дулат Мушзд! ©теген батыр ш ы ры п , кдлмакуыц Ботхишар (кдзак, жамандау айтады) атгы бас батырын жецедд. Бул — \"©теген бебамыз жещске жеткен сорыс!\" — деп, буюл дулат макуан етш келе жаткан айтулы сорыс. Жамбылдыц бул екеуш белш-жармай: \"©теген, К дзбекке барайын,... Кдзакуьщ кдмкрр epAepi\", — деуД сондыкуан (1982, 1-том, 81- бет). ¥зынбулак, сорысына кдтыспаган, басшылык,жасамаган Эбэлкдйыр одан к е т н еткен Ацыракдй сорысына кдй женмен, кдндай кдшсынмен басшылык, жасайды сонда? Оныц алдындагы согыста еш кемек бермеген, елген- •прыгенше жаны ауырмаган, кемектеспеген батырра енщ кел1п: \"Мына сорыскд сен басшылык, жасай крй!\" — дейтш адамдар кдндай адамдар? Ал олар ейтш сурамаса, Э бы кдйы р кел1п: “М ына с о р ы с т ы м ен баск,арып берей1н\", — дей ме? Менщше, екеуш щ де кдгсыны келмейдк Ал кдгсыны жок, нэрсеш зорлап крсындатудан тарих опа таппайды. Жетшпнден, еш сорысына кдтыспаса, бас крлбасылык, кд1змет1 жалгаспаса, Эбтлкдйыр неге уш жыл бойы оцгуспкген кетпеген? Бул арада кднша айткдщ келмесе де, Эбыкдйырдьщ мшезД мен устанымына токуалмай кете 225

Ъекоутан Шфкеке-ты_______________________ алмайсьщ. Оныц, тарихшылар жазгандай, ете ез1мш1л, такаппар, атак, кумар адам болтаны рас деп ойлаймын. 1726-жылы Ордабасыда хандар мен билердщ 6ipiKKeH жыйыны ©быкдйырды уш жуздщ 6ipiKKeH крлына бас крлбасы eT in сайлады да, у™ жуздщ улы ханы eTin сайламады той. Улы ханды сайлау маселесше жауды жецгеннен кешн оралатын болып келюп. ©быкдйырдыц басшыльпымен Кдлмак, кдлрылганда кдзак, крлы тамаша жещске жетп, алайда ол жещс тубегейти болмады, кдлмак, крлы кдзак, жершен б1ржола куылмады. Сондыкд-ан ба, ол жещстен кейш жыйын да шакырылтан жок, улы хан сайлау мэселеа де сез болтан жок, Алайда Семекенщ наукдс екенш, ол елее, орнына хан сайлануы тше екенш Эб1лкдйыр бглдд, кути, сондыкуан оцтуспктен кетпедд. Ал ол кезде Бегенбай да, Кдбанбай да, Кдзыбек бек те кдлмак,тармен сотысты ©быкдйырдыц кдтысуынсыз-ак, жалгастьфып жатты. Сотые онсыз-ак, журш ж ап ы деген сез — ©быкдйыр ол кезде бас крлбасы емес деген сез. Кеп адам ©быкдйырдыц оцтуспктен тек 1730-жылы тана кеткенше кдрап, 1729-жылы еткен Ацыракдй шайкдсына да кдтыекдн болар деп жорамалдай салады. Ал ол кезде Ж олбарыс хан улы жузге ез б и л т н журпзш жатты. Сондыктян не улы хан емес, не бас крлбасы емес куй, эрине, ©бьлкдйырды риза етпедд. Сэмеке елш, орнына Эб1лмэмбет улы хан сайланып кеткен соц, ызалы ол 1730- жылы Ыргыз аркдглы батыекд кегш бара жатып, жолай 6ipa3 кдзак, ауылына кдфьыйдай m in тонай кетедд. Сепзшш1ден, Ацыракдй шайкдсына дайындалып жаткдн шакуа улы жуз ханы Жолбарыс та, Теле би де 0б1\\кдйырдыц алдагы урыекд кдтысуын сураган. ©йткеш Хан тауы мацында шогырланган кдлмакдыц саны кун сайын кебешп келе жаткднын олар бш п отырды. Оларга ж еке кдрсы шытуга улы жуз крлы аздык, етп. Алайда ©быкдйырдан жауап болмады. Неге? ©йткеш оны шакдлртанта дешн бул согыскд бас крлбасы Бегенбай болатынын Ж олбарыс хан, Теле би жене Кдзыбек би yuieyi шешш крйтан болатын. Кдзыбек бек езшщ \"Туп- тукдшаннан ез1ме шешн\" атты естел1к ютаб1нде: \"Мен 226

ендд Жолбарыс ханнан: \"¥лы жуз крлын баста!\" - деген ресми жарльщалдым... Осыдан бурын бас крлбасшыльпущ белпленген Бегембай батыр,..\"— деп, 6 a p iH ап-анык, жазады ( Алматы, 2-басылым, 2008, 948-бет). Сондык,тан кеше тана уш жуздщ эскерш е бас крлбасы болтан Эб1лкдйыр енд4 Бегенбайдыц крластында сорыск^шы келмедь O p i Жолбарыс ханньщ шакщруына келе кдлуды ол езшше шнпрейу деп те Tycirryi мумкш. Оньщ ондай MiHe3i барын, мэселен, 1718-жылы Аягез мацында болтан урыста Кдйып пен Эбьлкдйыр езара ттл табыса алмай, соныц K ecipiH eH кдзак, к,олы кдлмак,тардан ж е ц ш с тапкднын тарихшылар жазады (Моисеев). Ол Жолбарыс ханды, ез атасы болса да, менсшбеген, жак,тырматан. Сэмекемен де бак,талас болтан. Тотызыншыдан, осы Ацырак,ай ш айкдсында Абылайдыц алташ аты ш ы щ н . Ол дулат Сецюбай батырдыц крлында сотыскдн. Ел ацыз етш жургендей жекпе-жекте емес, дода сотыста Шарышты елт!рген. Жалпы, сотые TepTi6i бойынша, бас крлбасыныц алдын ала к ел к а м т аз ез бетзмен жекпе-жекке шыта беруге рукрат еттлмеген. Ал ешкдндай ацызда да, деректе де Эбглкдйыр баскдртан сотыста алташ Абылайдыц аты шытыпты делшбейдь Оныншыдан, Ордабасы жиынында дел сол кезецде Эбглкдйырта е р л т жатынан да, батырлыты жагынан да ешюм шендес келмейтшш мойындап, оны бас крлбасы сайлап отыртан Теле би мен Кдзыбек би ендд 1730-жылы оньщ улы хан сайлануына неге кдрсы болды? Оньщ басты ce6e6i: Эбглкдйырдыц Ацыракдй шайкдсына кдтыспай крйуы. Жолбарыс ханньщ кдсында Ацыракдй шайкцсы аяк,талтанша 6ipre болтан Теле мен К,азыбек Эбшщйырдыц ол кдллытын кеппрмедь Ал егер Эбшщйыр бас крлбасылык, жасап, Ацыракдй шайкдсында таты дацкдщ беленген болса, онда, сез жок, exi би де оньщ бас хан болуын крлдайтын едь Он б1ршипден, Эб1лк,айырдыц тарихи ец б еп баталанбады деген байбаламта кулак, асып, кдзакдыц ек1нш> 6ip перзент1 Бегенбайдыц басшылык, жасатан 227

Ш сутан Нфквке-шы_______________________ ражап ерлшн неге Эбыкдйырдыц кднжыгасына байлай салуымыз керек? Сонда Адыракдй шайкдсына Эб1\\кдйыр басшылык, жасады десек, шындык, та, Бегенбай жасады десек, жалган бола ма? Жалпы, 6i3 керген адамга сену1М1з керек пе элде куштеген адамга ма? Шындык, ппркшнщ сонда езше емес, 6i3re байланысгы болтаны ма? М ет ц байкдуымша, кей адамга шындык,тан r e p i ацыз немесе \"жорамал шындык,\" ыцтайлы. Мвселен, мен ез басым: “Бодщ белен деген бабамыз батыр, Абылайдыц ец сетмдд крлбасы болтан\", — дегендд талай отулдым да, естцум де. Ал сол Абылайдыц кдсында журген Кдзыбек бект1 окдгсам, Абылайдыц уш-ак, бас цолбасы болтан, кдлган батырдыц 6epi не Бегенбай, Кдбанбайдыц, не К,азыбек бек пен Наурызбайдыц мыцбасы, жузбасы, онбасы тана. Алайда: “М е т ц бабам онбасы батыр болыпты\", — дегенд1 ел1 еш имнен ест1ген емесшн. К,азыбек бектщ ю тэбш мойындатысы келмейтш де непзшен солар: бесщюреп, варщюреп айткднды жене оныц em6ip K yaci болмауын унататьшдар. Тарихи шындык, 6ipeyAi кшэлэу немесе квтермелеу ym iH айтылмайды. Тек Ацыракдйга тана кэтысты емес, осындай ары тарт, 6epi тарт айтыстармен журш, 6i3 кез1нде аныцтап алатьш, жазып кдлатын талай шьшдыкуан айрылып кдлдык, Б1летип, ecrirem бар талайлар 6epeKeci3 айтыс пен тартыстан кдшып, кеп дуниеш шпнде альт Kerri. Ал 6i3re эл1 акды Kipep емес. Аталмыш макдласында Бейбп- Эбыкдйыр жайында: \"...ол iHici Булкдйыр баскдртан 70 мыц жиги бар эскердД шепке кдлдырып Kerri\", — деггп. Соган кдратанда, Эбыкдйырдыц ез1мен 6ipre де 6ipep мыц ж т т кеткен болу керек. Ал менщ бьлетнпм: цазацты 1723-жылы кектемде \"Ацтабан шубырындыта\" ушыраткдн букгл кдлмак, крлыныц жалпы саны 40 мыцнан азар аскдн. Кдзак,тыц уш жузшщ жалпы ecKepi де сол шаманыц ар жак, бер жатынан асьш кермеген. Ал егер 6ip Эбглкдйырда соншама эскер болса, кдлмак,тарды кдлайша 6ip дегенде жайпап тастамай, бакдндай 35 жыл бойы сотыскдмыз? Бул не, Эбыкдйырды мадацтау ма, мазацтау ма? 228

______________________________________Я Щ т х iSdefri Менщше, буйтш буйректен сыйрак, шырарып, болмаранды жорамалмен толтыра бергенше, сол Адыракдй шайк,асына ©3i кдты скдн, ш айк,асты баск,арган Бегенбайдьщ кдсында журген Кдзыбек бектщ жазганына кулак,аскднымыз жен. Тарихты эркдйсымыз ©з бепшзше буйтш беспре берсек, ол ешкдшан езддпнен шындыкда кдрай темендемейдД, аспанда адыз боп ш нш тура бередь \"Турюстан\", 29.01.2009-жыл. КДЗАК, Ж 8НЕ ОТАНСУЙППГПК Тары 6ip жылды артк,а тастап, С иыр ж ылыныц табалдырырында турмыз. ©ткен жыл халыкда оцай болтан жок. Ал биылгы жылдан кутер1м1з — Умгг пен Сешм, Жацалык, пен Жадсылык, екеш белгШ . Табалдырык, аттаран жаца жылдык, алдында белгШ кдламгер Бексултан Нуржеке-улымен едебиет, мэдениет, тарихымыз туралы эцгшелесудщ сэ-ri тускен едд. — Бексултан ага, Сиыр жылы табалдырык, аттады. Дардарыс деп, кризис деп, сузеген букд сияк,ты халык,ты сузгглеп, тынышын алмас па екен бул жыл, кдлай ойлайсыз? — Кдзак, \"кеппен керген — улы той\" дейдд, коппен 6ipre керершз. Бул м эселет Елбасы да, уюметбасы да унеш айтып, жан-жак;гы шара крлданып жатыр гой. Не болса соны акдфзаманга айналдырып, ж у й кет тоздыра берген де жакры емес. Бул, эрине, бейкдм журе берейпс деген сез емес. Байсалдылыкден, бшмдарлыкден бэрше де дайын болуымыз керек. Сиыр да терт ту/Й1тм1здщ 6ipi гой, мушзш емес, мамырын тесер. — Ага, осы телеарналардьщ кеб1нде ултшылдык* ултгык, идея тещрегшде жш дауласып жатады. Шын мэшнде, ултшылдык, дегешм1з не? — Менщ ойымша, ултшыл болу уятгы нэрсе емес, ал acipe ултшыл, ягаи шовинист болу - кдглмыс. вйткеш шовинистер езге улттардан ез ултын жогары к,ояды, баск,аларды менсш бейдр соран орай тарихты да, 229

Ы ф п и н H y /r ju h -y m _________________________ мэдениетп де ез ултыныц ыцгайына бурып, мадацтап, туптеп келгенде, бурмалап жазады. Маселен, Кецестер Одагы кез1ндеп тарихта орыстардын, улылыга дэрштелш, взге ултгьщ 6 a p i соныц сэулеанде еш р c y p in келе жаткан ел болып баяндалды. Ал, шын мэншде, Кецестер Одагыныц курамында болтан турю халыцтарыныц тарихы б1здщ AayipiM i3re дейшп заманнан басталса, орыстьщ ел болу тарихы тек б1здщ заманымыздьщ 1Х-расырынан бастау алатын. Б1здщ тарих кдггай, грек сеюдад ежелп елдердщ тарихымен тустас. \"¥лтшыл\" деген сез Кецес заманында тек жарымсыз матынада крлданылып, ондай атакдд не болгандар ату, кудалау жазасына кеалгеш K03ip ешюмге купия емес. Дегенмен \"-шыл\", \"-пил\" журнагы \"ecipe\", \"тым\" деген матынага тец мэн беретЬи рас. Мысалы, юнем-пол, ой- шыл, жж-ппл, кеп-ппл, кек-иил, жер-ппл, т.с.с. Сондыкдан болу керек, кэз1р \"ултшыл\" сезшщ орньша \"ултжанды\" дегендд айтушылар 6ipTe-6ipTe молайып келедд. Кдлай болганда да ез ултьш сую - ap6ip азаматкд парыз. \"0з ултынды суюге бола ма, жок, па?\" — деген сурацты талкдялаудыц e3i — уят. Ултынды сую деген сез — тарихыцды, ата-бабанды, эке-шешецдд, ата-бабан, кррраган жер-суыцды, эке-шешецдд тэрбиелеген салт-дэстурщад, кдяскдсы, ултынды улт кдялран буюл кдсиетп сую. Тарихынды, эдет-Fypпынды негурлым терец бьлсец, тусшсец, солрурлым ултыцды сующ де терец, тыйанакды болады. Ал аз б1лген сайын сезшщ де тайаз, тайранак, кубылмалы болады. Оньщ аягы саткд>шдыкд<д не болмаса баскд да арзан кдялыцтарра апарып соруы эбден мумюн. Шын м этндеп ултшылдык, — ултгы сую. Ал суйе бLay ешкдшан оцай болтан емес, болмайды да. Ултшылдык, немесе ултжандылык, — 6ip дэурдеп 6ipep жылда орнай салатын жеци\\-желш дуние емес. Басырлап, жылдап жалтасатын узак, тэрбиенщ нэтижесшде 6ipTe-6ipTe бойьща, одан мыйыца, одан санаца сщш кететш кдсиетп сез1м. Ол сез1мдд орныкдыратын ец мыкды курал - тарихи тэрбие, эдет-рурьш. — Ci3 ше? ©зпцздд ултшылмын деп ойлайсыз ба? — Ултшылмын деп ауыз толтырып айта алмаймын, 230

ейткеш мен кдзак,тарихын мектепте, жогары оку орнында отымай ескен урпакдын. Б1зге заман \"Кдзак,тарихы\" деген окулык,ты крлымызга устатпады. Сондык,тан ата-баба тарихын кем бмепшм эр кдглыгымнан кершш туратын шыгар деп сезжтенем. Алайда мен кдзак, болганыма кдтты куанам. Тарихкд кез салып кдрасак, 6i3 улкен мухиттардан белжш кдлган тещз сияк,ты ел екенб1з. Тещз демеюш, Т1\\еуберд1 Эбенайулы деген тарихшы бауырымыз: |,Кдзак,халк£1 деген улы тещз icnerri. Тещзге улкещфкппш сан алуан езен сарщярай куйылып жатады. BipaK, тещздщ суы 6ipey емес пе? Оны белш жарып жататын не бар?\" —дептт pyFa, тайпага белудд жакдырмай (\"Шыныца кэш, тарих! Шыщыс хан им ?\" 2008. 3-бет). Сез-ак, крй. ¥лтты естш сую керек деп ойлаймын. Алайда мен ултшылдыкдъщ шовинистж TypiH де кезжпрддм. ¥йгыр ауданында 1945-жылы туган Кдсым Масими деген азамат \"История уйгурской державы\" деген ею томдык. тарихи-хронологиялык, зерттеулер кггэбш жазыпты. 1998-жылы 6ipiHmiciH, 2000-жылы екппш томын шыгарыпты. 2-томынын, гылыми редакторы — тарих гылымынын, кандидаты — А.К.Камалов, niKip бтлддрш куптаушылары —филология гылымдарынын, докторы — В.У.Махпиров, филология гылымдарыньщ кандидаты Ш.Баратов. Келем1 23 баспа табак, таралымы 1500 дана. \"Рылым\" баспасыныц баспаханасында басылыпты. К,Маеими будан кешн \"Уйгурская держава\" деген атпен бул кггэбтщ 2002-жылы упшшд томын да шыгарыпты. К,Маеими Ж аркент кдласында орта мектеггп бтрп тп де, Алматыда, Санкт-Петербургте, Ташкентте окдяп, саяси, зацдык,жэне инженерлж жогары бшм алыпты. Мен оньщ \"История уйгурской державы\" деген ш тэбтщ 2-томын зорга таптым. BipiHiuiciH кднша сурастырсам да, ешб!р уйгыр достарым тауып бере алмады, б1рак; \"В 1998 г. выпустил первую книгу \"История уйгурской державы\" — \"Племенное объединение уйгур\", посвященную кочевникам великой степи — хуннам, предкам уйгуров\", — деген туешжтемеден-ак, тжешш кдлдым. Менщ байкдуымша, К,Масими тарихты шала б!летш 231

Ъексултт НфЫсе-ты___________________ шалапайта ж ата крймайды, оныц тарихи макдлалары кезшде \"Егемен Кдзакрган\", \"¥йрыр авази\", \"Ж ас Длят\", “Ана TiAi\" газеттер1 мен \"Ж улдыз\" журналында жарияланыпты. Оныц б1разын окдгдым. Енд1 К,.М асимидщ тарих ж азу тэсплше келешк. Маселен, ол былай дейдг “Во II в. до н.э. Огузхан, имевший тронный титул Батур Танрикут, по китайски Модэ Шаньюй...\" (\"История уйгурской державы\", 2002.5-бет). Biiri. Сонымен б1здщ Огуз хан деп жургешм1з эйгш Кун империясыньщ кесем! Меде Шэнуй болып шыга келедд. TaFbi 6ip мысал: \"Историк Иордан о походах уйгуров писал: \"Однажды, т.е. в 371 г. Гуннские всадники (уйгурские-М К), изрядно проголодавшиеся... обнаруженный брод помог гуннам (уйгурам-К.М.) легко пройти пролив...\" (сонда, 8-бет). Ендд Масимидщ бутан берген тусшжтемесш кдрацыз: \"В первой книге \"Истории уйгурской державы (1998) автор (М.К) отождествляет понятии хунны — гунны- уйгуры\", — дейдд (сонда, 8-бет). Тарихтьщ туп непзГ кдсиетт! кдзьпы саналатын дэлел, дерек дегешщзге Масими пыскдфмайды да. Осындай ез кдлауынша айта беру арк^глы ол кунды уйтыр деп алады да, сол ежелп кун мен туржтен тарайтьш тайпанын, бэрш уйгардан тарайтын тайпалар деп туанд1редь Аварды солтуспк уйгырлар немесе кдйсар рухты уйтырлар, он отузды он уйтыр, скиф-гун (сак,-кун) тайпаларын уйтыр тайпалары (12-бет) дей беред). \"К^ггайлар гаопой атайтын, уйтыр тайпасы кдцлы\", — деп сейлейМ (26-бет). \"Среди тюркских (уйгурских-К.М.) беков\" (41-бет). Масими туран, сак, массагет, уйс1н деген сездщ 6apiH еш далелс1з-ак, уйтыр деген сезбен алмастыра салады. Сонда сак,та, кун да, кднды мен уйсш де, авар мен йуебан, гаогюй де, массагет те, тобгаштар мен керейлер де, кушандар мен ак, кундар (эфталит) да — 6api уйтыр. Алып Ер Тоцга, Естеми, Аттила, Култег1н бастаган тур1к батырларыньщ 6api де уйтыр батырлары болып шыгады. \"Уйгуры своих предков называли Ьунлы (китайская транскрипция хунны, сюнны, а европейская — гунны). 232

Именно это связь подчеркивается во всех китайских хрониках, но летописцы каждый раз давали им разные названия: динлин, чиле, дили, теле, хуйхэ, и, конечно, гаопой и т.д. вместо с тем они подчеркивали, что речь идет об одном и том же народе, который в III в. до н.э. называли себя уйгурами\", — дейдд Масими. (118-бет). Эрине, ертурл! аталып келгендердщ 6ip ел болуы мумган, 6ipaK, сол кезде уйгыр аталды деу — шектен аскдндык, ¥йгырлар оз ата-бабасын куннан таратса, 6i3 ар мен кун тайпасыныц б1рйушен тараган аргындармен байланысымыз бар десе, оныц дэлелш тауып жатса, оган неге кдрсы болайык,? ©йткеш уйгыр да турж тект1 халык, болгандык,тан, ол да бурынгы туржтщ 6 ip тайпасынан тарауга тшс крй. Масимидж! бшчестжтен, деректерд1 тусшбестжтен туган жацылу немесе жацсак,тык, емес, едена бурмалау. Анык,тап айткднда, тарихты Tepic тусшддруге тырыскдн кдолмыс. Филология гылымдарыньщ докторы Сейдш Бизакрв: \"...тек 1921-жылы гана Ташкент кдласында еткен зиялы кдуымныц бас к,оскдн мэжшйнде атак,ты турштанушы С.Е.Маловтыц усынысымен Ka3ipri жаца уйгыр тшнде сейлесуш1 улыскд жалпыхалык,тык, атау ре-пнде ежелп \"уйгыр\" атауы тел!нген1н\" баса айтады (\"Турюстан\", 14.06.2007). —Ал ендд Кдсым Масимидщ осы айткдндарына кдрсы пш р айтушы кдзак, тарихшылары баллы ма? — Тарихшы дейт1н рес1ми лауазым ы барларды бжмеймш, \"Ана тш \" гэзетшде Телемйп Эбсэл1мулы деген азаматтыц “М асимише айтсак,, турю тарихы тугел уйгырд1к1\" деген эш керелеу макдласы шык,ты. Ол: \"Кдяскдсы, Масимиддц уйгыр тарихы деп жазган ютэптер! улт араздыгы туындауына себепип болатын, улы уйгырлык, шовинистж пигылда жазылган, KpFaMFa зиянды ютэптар\", — деп тужырымдады (03.11.2005). Бутан К,Масими “Туркглер 6i3re ботен емес\" деген жауап макдла жазды. (\"Ана т о \" , 09.02.2006). Алайда кунды неге уйгыр деп, кун империясын курган Моден! неге 233

Ъексутт Шфкеке-улы___________ __________ Уйгыр империясын курган ©пз хан немесе Шэнуй деп атаганын тусшд1рген де. делелдеген де жок,. \"Тац жылнамасында\" былай деп жазылган (казакшага ауд- К.М.): \"Бурын бщдщ мемлекет1тз жацадан курылып, аягын тэй-тэй басып турганда, 6epeKe-6ipAiKTi сак,тау yuiiH, солтуспктеп жаудыц (уйгырлардыц - К,М.) ыкдалында болдык,\", - деп, езшщ кез келген турж тайпасын уйгыр дей беретш эуенше салды да: \"BipHeuie гасырды кэмтьжан тарихи деректер Ti36eri — менщ берген жауабым\", — деп жалтаруга межбур болды. - Сонда Масимидщ булай айтуында 6ip зацдылык, немесе макрат бар ма, мумган, ол тарихты Tepic тусшетш, белюм, тусшбейтш 6ipey шыгар... — Менщше, Мэсими — 6ipa3 тарихты бьлетш, 6ipa3 тари хи ж азб ал арды окдлган адам. Ж азгандары на кдраганда, ол кдлтай тш н де, баскд ттлдд де бжедд, оки алады. Оньщ пайдаланган эдебиетгер т1з1мшде 1861, 1862, 1864, 1777, 1791-жылдары жазылган эр плдеп гатэптер керсеттлген. Ол — кеп н эрсет окдлп б1лген адам. Bipaic, оныц пыйгылы жаман. Ол адасып жазбайды, ед е т бурмалайды. ¥йгырларды турж тайпасыньщ 6ipi демей, кер1сшше туржтердд уйгыр тайпасыньщ 6ipi деп жазуында кдндай сыр бар? Онда элемге ем1рш журпзген туржтердщ бупнп жагдайы мынандай деген жанашырлык,жок, елемдд багындырган уйгырлардьщ бупнп хэл1 мушюл дейтш ым бар. Рас, бауырлас уйгыр халкдлныц бупнп жагдайына буйрепм1з бурады-ак, Алайда соньщ 6epiH жасап отырган бупнп кдзак, та, олардьщ арпл-бабалары — сак, та, кун да, кднлы мен уйсш де емес крй. Масимидщ жазуында уйгыр солармен бауырлас халык,емес, олардьщ ата-бабасы болып тур гой. Мундай ерескел менменддкп бауырлас халык, та, кдндас бауыр да кеппре бермейд1. Ондай бурмалау тек аш у шакдлрады, кдлнжылтады. Сонда Масимидщ макраты елд1 арандату гана болып шыгады. Тарихты, тарих болганда да ежелп тарихты шала бьлетш, •rimi мулде бьлмейтш жастарга, Масимидд окдлган соц, уйгарларды 6epi едеш темендетш, кдсакдна кдлспаккд 234

салып жургендей боп кершедь Онын, аяга ашуга, намыскр тиедь Сейтш, ею жак,тан оянган ашу-ыза элсш-эл1 кркзъпыскр, жокуан езгеден тутана кететш текепреске апарып согады. Кейб1р газетте Шелекте, Малыбайда болган OKjiFaAapFa К,.Масимидщ KiTa6i юнэл1 деген гаюрлердщ жазылуы тепн емес. Масимидщ булайша сак, пен куннан бастап букь\\ туржтердд уйгырлар деп жар салуына крзак, тарихыньщ 8Ai эл аз екеш де себеп. Тарих гылымдарыньщ докторы, профессор К,амбар Атабаев аткен жылы \"Ж уйелр шынайы тарих жазылган жок,\" деген макрла жазды. (\"Ана TiAi\", 10.04.2008). Эрине, бул — ауызды ку шеппен сурту емес, бар, жасалды, жазылды дегетм1здщ аз1 жуйеге туспей, рес1ми тарихтан орын алмай, эрю м нщ аз жекеменшшнде гана журген тарихи шындык,тардьщ ел ипл1пне айналмай отырганына, окулык, болып мектепте, жогары оку орындарында жуйел1 насихатталмай келе жаткрнына азаматтык, кргнжылыс. Рылым — пендешшктен бшк туратьш нэрсе. \"Ананьщ к е ц ш н е келш кдлар, анеб1реудщ пэлес1не к,алып журермш\", —деп, солардьщ ыгына кдрай сайлей салатьш немесе ундемей крлатын не болмаса элдеб1реуден кецш крлса, соньщ ата-тепне кртысты жакрыны буркемелеп, жаманды жалаулата крятындар езшщ нагыз галым емес екен1н 1штей сезш журед1, сондык,тан олар сыргак,, тайганак, келедд. Ал гылымга сыргакдъж, та, тайганакзык, та емес, тиянак,тылык, пен сергектж кржет. Б1зде, екшппке кррай, галым кап те, сергект1к пен аз icme жанкуйерлж аз. Kepicinme немкурайдылык, ен, жаманы гылымнан да атак, пен лауазым 1здеу етек алган. Тарихшы деген, бейнелеп айткрнда, iAiMHin Багенбайы, Крбанбайы мен Наурызбайы. Б1здщ тарихшылардыц осал тусын Масими, менщше, аз пайдасына ете тюмдд пайдалана крйган. Менщ досым Акрелеу \"Крзак, алем1\" деген ютэп жазды. Кешн оны орысша да шыгарды. Сол ютэбше кррап отырсам, крзак, элемш куруга уйгыр крганатыньщ кртысы бар екен де, уйсш мемлекетшщ еш кртысы болмапты. Эрине, Акрелеу 235

Sfcyiw H jfcd t-p * ______________ уй сш улы сы ны ц тарихы н бьлмейдй окдямады деп ойламаймын. Мунда тек Масими сияк,ты эдейшк кдна бар. Менщше, ондай едейЬмкке барган адамньщ халык, тарихына niKip айтуы - обал. T am 6ip досым Крйшырара Салгараулы \"Хан кггабынан\" Сиуцну деген шыгарманы аударып, курастырып шыгарды. Ол да алп итэптщ алгы сез1нде: \"Сондык,тан булардыц 6ipeyiHeH \"сиуцну\" деп атап отырган халкдрмыздын, тел атын 1здеу агатгык,болмак, Сол себепт1, осы TenipeKTi шиырлап, кене кдггайлык,тардыц берген атаулары аз едр дегендей, оларга кейш казак, тарихшыларынын, берген \"рун\" атауы да тарихи шындыкдд крл жетюзе алган жок, Бул — кез1нде орыс шыгыстанушыларыньщ иероглифш \"Хунну\" деп оруяп, тарихкд солай е н п зу ш е байланысты, казак, тарихшыларынын, осыныц непз1нде дыбыс уррдестшн куып,... кейб1р шыгыстанушылардьщ жалган niKipiHжелеу етш, моцголдыц \"Kici\" дегендд беретш \"рун\" сезшен mbiFapFaH атауы болатын. Кдз1р ол иероглифп орысгар \"сюнну\", пекинддк ханзулык,тардьщ 63i \"сиунну\" деп окдаы. ЕндД б1здщ алып журген \"рун\" атауымыз буларга марыналык, жаръшан да, дыбыстык, жарынан да мацайлай алмай, не табан келттрер баска рылы м и Heri3i болмай, ауага асылып кдлрандай куйде\", — дейдь Сонда 61здДц кун, хун, Ьун, рун деп жургешшз ата- бабамыздын, шын аты емес, казактарихшыларынын, ойдан шырарып журген аты екен. Ж арайды, ол халык,тыц кдятайша аты сиуцну-ак, болсын, 6ipaK , сол к^тайлар ж азы п отырган халык,тыц тж ел ей .тукдоы Аттила Еуропаны рунмын деп жаулаган жок, па? Элде Аттила 6ip баскд да, 6i3 6ip баскдмыз ба? М ш е, осы ндай алауыздык,ты М асимилер пайдаланбаганда кдйтедд? - Айтып отырраньщызра Караганда. Масими тарихи уш кггап жазран екен. Сонын, 6epi бастан-аяк eripiK пе? — Жок,. Бастан-аяк, eT ip iK емес. Масимид1ц уры максатыныц 63i осында. Ол сакты да, куррды да уйгыр деп алады да, олардыц езге эрекеттерш кытай жылнамалары мен езге деректерге сейкес баяндап 236

_________ ______________ fflafmx iSdefn отырады. Соныц эсерш ен ацрал окушы оныц айтып отырганыныц 6api тарихи дерекке сай окдшалар деп кдлады. Маселен, кдзак, тарихында Аттила жайында мардымды марлумат жок. Тек Самат ©тениязовтыц FaHa \"Аттила\" KiTa6iH елеулл зерттеу деп танура болады, кдлраныньщ Ke6i деректен repi ацызга суйенген нэрселер. Ал Масими осы олкд.1лык,ты эжептеулр толык,тырады. ©йткеш ол Аттиланы кезбе-кез керген, сазбе-сез сейлескен, оньщ ордасында больш, сый-сыйапатын керген Приск Панийскидщ 1861-жылы Санкт-Петербургтен шыкдщн \"Сказания Ириска Панийского\" деген кггебш окдпан. Сондыцтан ол: \"Адил (Аттила) был невысоким, широкоплечим, с темными волосоми. Его пронзительный взгляд, внутренняя и внешняя сила приводили в дрожь обращавшихся к нему. Однако, беспощадный к врагам, он был милостивым и добрым к своим соратникам. Видимо, поэтому уйгуры называли его адилом — справедливым\", — дейдд ол (Сонда, 13-бет), (\"посольство прибыло в стан уйгурского каганата\", — деп, Аттиланы уйрыр батыры етш керсетед1) (16-бет). Бэлюм, шетел ралымдары осы Масимидщ айтуы дурыс, Аттила уйгыр екен деп сенетш де iiibiFap, и м бьлед1. Ce6e6i, Аттила кдзак,тыц apFbi ата-бабасы, кун деп аталатын тайпадан шыщщн деп жазган еш тарихшымыз жок,крй. Кдйта “кун\" дегенд1 ойдан шырарран ат деп алакдйлап жаткдн жокдыз ба? Масимидщ тэты 6ip талмау жерден уратын уры эд1с1 бар. Ол тарихта кездесетш буюл турж сез1 мен тарихи атауды тек уйгыр тш нен тауып TyciHiK бередд. Тарихи сездер мен тарихи атаулар уйгырдш екеш рас болса, онда ол тайпалар мен халык,тыц да уйгыр екеш рас болтаны деген ойга кдлдыру ушш эдей1 сейтедд. Б1зддцтарихшылар бейтаныс сезге тусйпкт1 моцролдан, парсы мен араптан немесе кдггай мен орыс тшнен 1здейдд гой, ал Масими тек уйгыр тш нен 1здейдд жэне нанымды ет1п табады да. М ысалы, Баламбер деген атты ол: \"Бала-амир (Баламбер) с уйгурского переводится: бала-мальчик, 237

Ы аатан 'H lfiid s-p u _______________________ подросток и Т.Д., амир-правитель, царевич. Отсюда бала- амир-молодой правитель\", — деп тусшж бередд. \"Ульда (видимо. Это было искаженное название титула уйгурского правителя Ульга, что в переводе на русский означает примерный и т.д)\", — дейдд Масими. Ал \"улп\" c e 3 i тек уйгырда емес, буюл турж халкдлнда бар емес пе? ...слова сак (сакла) на уйгурском выражает смысл слова пограничник. Частица \"ма\" в слове масак дает значение отрицания, противоположности. Отсюда \"масак\" (массагеты) не пограничники, т.е. племена, проживающие далеко от границы\", — дейдд. (44-бет). Мен, мысалы, мундай тусшпсп казак,тарихшыларынан кездеспрген eM ecniH. Масимидщ мына тусш т менщ мыйыма крнады. \"Аналогичное значение имеет уйгурское слово \"мачин\". Уйгуры ранее \"чином\" называли Китай, а мачином-территорию, непринадлежащую Китаю\", — дейдд (44-бет). Кдюыны бар гой. Дилетант адам мундай тусгнжтеме бере алмаса керек деп ойлаймын. Алайда ол: \"наконец, массагеты (уйгуры —К.М.) победили. Большая часть персидского войска пала на месте сражения, сам Кир II был убит\", — деп согады. Массагеттердщ уйгар екеш дэлелаз erip iK те, кэлганыныц 6api рас. ©стш тарихи шындык, окджага уйгар атын орап-орап салып ж!берш отырады. Уйгырды мадак,таудын, Масимише 9Aici осындай. Б1реуддц тарихын урлап, кдянат жасап отырмын-ау деген ой ода жок, сеюлдд. \"Археологические находки, наскольные рисунки с изображением животных и надписи, известные миру под названием гуннский \"звериный стиль\", свидетьствуют о широком распространении искусств уйгуров — \"кочевников\", — дейдд.(55-бет). \"В упомяннутом А.М арцеллином слове \"евсены\" (еусены) нетрудно заметить уйгурское племя “уйсуны\", которое в IV в. н.э. вместе с соплеменниками воевало против персов\", — дегенш кдлай жокдщ шьнарасыц? \"¥йгыр тайпасы\" дегеш болмаса, баскдсыньщ кцсыны бар FOft? Кдятайдыц \"путунхуа\", \"байхуа\" деген сездерппц туп- 238

тергага, масимише, уйтырдш, шьш маншде, турис т ш екеш де дэлелдi. Оньщ солай екенш кдггай тш н быетш юсглер макан растап бердд. Айужру кшездщ атын таратуы да маган кцсынды керщдь \"Имя, титул Айужру с уйгурского переводится: ай —луна, светлейший, сияющий и т а уч (уж) —три, ру — род, племя. Отсюда Айужру — светлейший правитель трех племен, или же правитель уйгуров\" (116-бет). Окдианы да, тоцыганы да бар Масими: “По поводу динлинов китайский историк ван Ж ивэй в своем труде \"Древняя история уйгуров: проблема динлинов и гаочэ\", опубликованном в 1935 г. отметил, что становление уйгурского этноса начинается с III в. до н.э. Туранцы, которых древние китайцы писали иероглифом... (динлин), являются прямыми предками современных уйгуров\", — деп жазады (76-бет). Буюлтурандык,тардын, уйгыр еместш, тек Туранда туратын динлин тайпасы гана уйрырлардьщ apFbi ата-бабасы екеш бул арада анык, айтылып тур. Эттец, 6ipaK, Масими бул дерекп, неге екенш, кднагат тутпаган. UlbiFbic Турюстандагы K33ipri уйгыр халкцгньщ жагдайьша кдшжылгандык,тан, \"6i3 де тец атаныц улы еддк\" деп TenciHrici келд! ме екен, airreyip, букол сак, кун, уйсш, керей, кдцлыны — бэрш де уйгыр деп 6ip-aK, тартады. BipaK, усак, шындык,тары болганмен, туп-терюн! eripiK болгандык,тан, мундай тарих уйгырга да, езгеге де тек зиянын типзед!. Сондыкуан ютэип де, Масдашдд де аяусыз сегуге тшсшз. ©йткеш ютэп те, Масими де ултгы суюдщ yArici емес, шовиниспк п ы й ры лд ьщ KepiHici. — ©ткен жылы Алаштьщ 9 0 ж ы л д ы р ы н этап етпк. Алаш тойы с1зд1ц к ец Ш щ зд ен шык,ты ма? Алаш азаматгарын ойдагыдай ардацтай алдык, па? — Ардацтау деген тек мадацтау емес. Тарихтан сабак, алу ушш, тарих шынайы жазылуы керек. \"Алаш\" партиясын, Алашорда уюметш курган азамачтар — т ы н маншде урпакда улп ететш азаматгар. Алайда кдзак,халкц1 ол партияныц да, уюметгщ де жем1сш жендеп жей алган жок, \"Жалын\" баспасы саяси кугынньщ зардабын керген, узак,жыл турмеде болтан Балым Ахмедов деген агамыздьщ 239

Шсуюпт Нфкекв-ты_______________________ \"Алаш\" алаш болганда\" деген ютэбш шыгарды. Ол Kici — кезщде партиянын; да, -уюметгщ де бел ортасында болтан, сондаты аталарымыздьщ кебш керген, icrepiHe куэ болтан адам. Б1рде: \"Ага, айтыцызшы, сол агаларымыздыц ауызб1рлт кдндай едД?\" — деп сурадым. Кдтгы курсшдд де: \"Сол ауызб1рлж оларда да болмады гой\", — дедь Сол шындыкхы \"Алаш еюге белшдд\" деген сухбатында талым агамыз Турсы нбек К эюш ев те айтты. (\"Ана тш \", 20.09.2007). \"Алаш тусында да, кейш де кдзакд-ыц ауызб1рлт болмады\", —дей отырып, сол кездеп ахуалды 6ipa3 дэлелдд деректермен баяндап бердд. Мше, тарих осылай шындык,тан ауытк,ымай баяндалуга тшс. \"Ардагымыз eAi, мак,танымыз едГ' деп к,ур бекер даурытумен той етю зу пайдадан re p i зиянын типзу1 мумкгн. Бул туртыда мен тарих гылымдарыньщ докторы Эбглсешт Мухтардьщ: “Ендпз мэселе — осы тулгаларды 6ip -6 ip iM eH жарыстырмай, асыра дэрттемей, тарихи деректер непзшде тана саралау — басты мшдет\", — дегешн ете кекейкесп сез деп багалаймын. (\"Егемен К,азак,стан\", 31.10.07). Алаштьщ ток,сан жылдыгында осындай талпыныс болды, б1рак, эл1 мардымсыз. — \"Тулгаларды 6ip-6ipiMeH жарыстырмай, асыра дэрштемей\" деп кдлдьщыз. Жакында Абылай хан туралы да асыра мак,талып жур деген макдла шыгып кэдды. Оган айтарыцыз жок, па? — Оны окдядым. Бейб1т Крйшыбаев пен Самат ©тениязов \"Шын Абылайды б1лем13 бе?\" —деп жазыпты. (\"Ана тш \", 18.12.08.) Онда: \"Турасын айткднда, Абылай хан болып соншалыкды бшк абыройга ие болмады\", \"Оны кдзак, билер1 хан сайлады деген ацыздьщ e3i шындыкда келмейт1н сияк,ты\". \"Абылайды орынды-орынсыз мак,таушылар оньщ дипломатиялык, кэтынастардагы релше токз-алады\", \"Ол хандык,дережеге крлжетюзу уппн Крйып, Барак, султан сеюлдд Ресей мен К б ай т а кезек жалтак,тады\", \"Соньщ 6api елден repi ез кдра басыныц тана кдмын ойлау эреке-п десе болатындай\", — деген пйарлер айтылады. 240

_______________________ fflafmz iSdefri Б1ршш1ден, \"сияк.ты\", \"болатындай\" деген сездер дэлелдщ эл азд ш н немесе мулде жок,тыгын бглддредь Екшппден, мунда Эбшфйырды, Абылай мен Уэлидд 6ip- 6ipiM eH жарыстыра, Эбйкдйыр ушш кдлнжыла жазу бар. Кдзак, ушш Эбыкдйыр да, Абылай да, Уели де кдзак, ханы. Эбшфйырдыц MiHiH айту белгш 6ip кдзак,тьщ сол баскдрран аумагын кемсггу емес. Сондай-ак, Абылайды мададтау ол хан болган кдзак,аймагын дэр1птеу емес. Уэли де, баскдсы да солай. Сондык,тан \"Адтабан шубырынды, Алкдкел сулама\" апатынан кеш н журпзьлген Отан сорысындагы 6ipiKKeH кдзак, крлыньщ бас крлбасшысы Эбглкдйыр ханды тарихи citypreH ецбектерш жасырып жене бурмалап, \"К,азак, елш Ресейге бодан еттщ деп накэк,тан-накдк, кдралау барьггы\" бар деп ренжудщ кдндай peTi бар? Оньщ одан да кдндай \"тарихи сщ1рген ецбектерш жасырьш\" жургенш делелдеп жазган жен емес пе? \"..оньщ Анна Иоановна патшайымга “бодандык,сурап\" жазды деген хатыньщ орысшага саяси есеппен бурмаланьш аударылтаны бугшде рылымра эбден мэлш”, — д егт авторлар. Жарайды, жазылган сез жалран-ак,болсын, сонда 1731-жылдан бастап орыстьщ кдзак, жерше ендеп юргенше Эбьлкдйырдыц ешкдндай кдтысы жок, болтаны ма? Сез саясат yuiiH сан кубылып жазылганмен, накды ic, болтан шындык,деген де тарихи категориялар бар емес пе? Авторлардьщ атын айтпай, \"тэуелазджтщ алгашкдл жылдары кеп таралыммен шыкдан 6 ip ютэп\" деп отырраны, ерине, Кдзыбек бек Тауасарулыныц \"Туп- тук,ыйаннан ез1ме ш еш н \" атты KiTe6i. Алайда Эбглкдйырдыц ерлшн де, ютеген ер л т н жуып-шайып кететш мшезш де жасырмай ашып айткдн ею адам болса, 6 ip i — А.Левшин де, eKiHuiici — Кдзыбек бек. \"Bi3 кдцтарда Шымбаскд келгенде, Шона-Лаузан Асыны алган екен, 6ipaK. Эбшщйыр крлды бастап Асыны да, ондагы кдлмак, крлындары 30 улыс едад кдйтып алган\", — дейдд Кдзыбекбек. (\"Туптукд,1Йаннанезше шешн\", 2-басылым. 2008. 933-бет). \"...кдзакд-ap 1104-жылкдл жылы (1726 - Б.Н.) Асыньщ -1214 241

Ъвксутт Ифквке-ты_______________ ________ тустж шыгысында, кешн Ордабасы аталып кеткен жерде кецес курды... Улкен кецестщ аяил Эб1лкдйырды уш ж у здщ к,олына крлбасш ы етш сайлады, 6ipaK, оны кдзакдъщ бэрш щ ханы деп жарияламады... Ак. к т з г е орамагандыктан, Эбыкдйыр крлбасшыра арналган боз аррымакда кещ лоз мшдд. Сонда да буран оньщ туран атасы саналатын Ж олбары с та, езш нарыз терем ш деп есептейтш Сэмеке де кдлзрана карал турды. Кдшан да сездщ радшн айту керек, егер хандардан 6ip крлбаспш сайлануы керек болса, онда Эбыкдйырдыц крлбасшыра лайык, екеш эмбеге аян болатын. ©йткеш Асыны отыз улы сы м ен к ай тары п алудары, Ед1лдег1 к,алмак,тар ш абуы лы нан к,азак,ты кррраудары, Турж пендердщ шабуылына тойтарыс берудеп оньщ epAiri ушан-тещз. Эбшфйырдьщ ж ауы нгерлт жанында аталран ею хан да жш есе алмайтын. Эбшдайыр тым езш ш ы д т болмаса, ерлш н кдзак, кртты багалайтын. Эбшфйырдыц Теле ага мен Крзыбек ара айта беретш 6ip ерекше жаман мшез1 ете кеюшлддп болатын\", — дейдд Кдзыбек бек. Мунда Эбшщ йырдыц \"тарихи cipppreH ецбектерш жасырып\" ж азу бар ма? Кбайта барды бар деп, жок,ты жок, деп тура айту бар емес пе? Бас крлбасшы Эб1лкдйырдыц ащ рген en6eri жете айтылмай келе жатса, cipe, сол 1726-жылы ол бас крлбасшылык, жасаган, кейш \"Кдлмак, кырылтан\" аталып кеткен жердеп со ры сты баскдруы болар. \"BepiMi3 урыс басталардан ею кун бурын алпыс уш адам бас костык, Бул жолы жиынды тебе тершдеп ушеудщ ортасындагы Т еле би ашты. С онан сон; Эб1лкдйыр колды кдлай орналастырып, юмнщ крлы кдй жакган KeAyi керек дегенд1 тэггпштеп тусшддрд1\", — дешт Кдзыбек бек (Сонда, 935- бет). Бул coflic, шынында да, Эбыкдйырдыц атарына атак, дацкына дацк, косатын сорыс едд, \"тэштштеп тусшддрдГ дегенше кдраранда, ол урыскд Эбшщиыр ете мукият дайындалран. Оран кдзак жарынан кырык терт мыц адам кдтысып, майдан терт жерде 6ip кезде журетш болтан. Кдлмак жагынан да соншама адам кдтыскдн болу керек. 242

Сонда бул урыскд eKi жак,тан токран мыцга жуык, жауынгер кдтыскдн болып шьтады. Ал ондай соияскд басшылык, жасау api абыройлы, api ете жауапты ic екеш белгш... Bip майданды Багенбай крлы, еюннп майданды Кдбанбай крлы, yinitniri майданды Эбглкдйыр крлы ашса, тартшнп майданды улы жуз крлы ашады. Терт майданда болып жаткдн жагдайдыц 6apiH кару, бэрш бьлуеш мумюн емес едд, сондык,тан бул coflic жайында егжей-тегжейм эцпмеш ешюм дэлелдеп, тэптшггеп айта алмайды. Алайда \"Ак,табан шубырынды, Алкдкел суламата\" ушыраган кдзактар тущыш рет кдлмак,крлын быт-шыт крглып жещп, бытырай кршкдн кдлмак,тыц 6ip тобын Эбшсдйыр крлы, eiciHuiiciH Багенбай, ушшшюш Кдбанбай, тертшппсш улы ж уз крлы к,уалай соц д ары н а т у сед ь Б1здщ тарихшыларымыздьщ 6ipi Сарысу сагысы, Буланты согысы, Ь^ызыл сиы р согысы деп ж ургеш — осы Эб1лкдйыр крлбасшылык, жасаган \"Кдлмак, крфылган\" аталган 6ip гана coreic. Эрюмнщ бул сагысты эркдлы атау ce6e6i, маселен, улы жуз крлыньщ крсыны Буланты езеншщ батыс бойьша орнаса, ендД 6ip крл Сарысудьщ ан бойына крсын тпскен, содан барып эргам аз крсыны тшлген жердщ атымен этап кеткен. \"Душпанньщ урыскд гармеген крлы ендд быт-шыт болып бет-бетше кдша бастады. ©рте кдшкдныньщ артынан 6i3 туспк, шыгыскд к,ашк,анына Крбанбай крлы, TepicTiKKe кдшкднына Багенбай крлы тусть Батысымызда ©бшщйыр согысып кетп. BipaK, осыдан кейш ©бшфйыр да, оньщ эскерлер1 де будан былай бул жакда крйта оралмады. Акуры жарым- жан Болаттыц орнын каздеген Эбмкдйыр оньщ орнына 1108-ит жылы (1730 — Б.Н.) оньщ улы ©бьлмэмбет сайланып кеткен соц, м е т улы хан жасамады деп акпелеп, майданнан uierimn Ыргыз асып кегп\", — дейдд Крзыбек бек (сонда, 937 -бет). Мше, 0б1лкдйырдьщ орыскд \"бодан болудан\" бурынгы эрекетз осындай. Оны бас крлбасшылык,тан ешюм алып тастаган жок, ол аз бетшше акпелеп кетш кдлды. 1729- жылы болган ¥зынбулак, согысына да, Ацырак,ай шайкдсына да ол кдтыскдн жок, Бул кулык,тары ушш 243

Ш сутан НфкеЬ-ты_______________________ Эб1лк,айырды к,азак, к,алай мадак,таура тш с? ©з п е н д е н й л тн ж еце алмады, халык, мудес1 ушш крлбасшылырын жалгастыра бермедД. Бул — дауласура келмейтДн шындык,, ©йткенД Ацыракдй шайкдсынан бастап тарихи аренара Абылай шыкуы. ЭбДлмансурдьщ алгаш Абылайлап жаута шапкдны, Шарыпггы елтДргенД, сейтДп аты шыккдны осы Ацыракдй сошсында болган- ды. Сол алгаш аты ш ы вд н 1729-жылдан бастап, 1758- жылы куба кдлмак, бДржола жецшп, жоцрар мемлекет! ж ер бетДнен жойылып, жауда кдлган кдзак, жер1 тугелдей азат етДлгенге дейДн Абылай аттан туспей сорыстыц басы- кдсында болды. Аттай 29 жыл. К,азак,тыц ¥лы Отан сорысына 29 жыл бойы узбей кдтысып, акдфында улы жещске крл жеткДзген азаматты кдлайша асыра мак,тады, женс1з дерДптедДдеп айтура болады? Оньщ успне ол 1745 жылы Кдракрк,ты деген жерде ел билДпн де крлга алады. Ел билДгДн крлына алган сон, ол тары бакдндай он уш жыл бойы майданга басшылык, етед1. Оныц туракды уш крлбасы болады: Бегенбай, Кдбанбай, Наурызбай. ЕндД осы уш крлбасы батырдьщ ерлДгД мен дацкдг Абылайдьщ да ерлДгД мен дацкдша дацк, крсып отырды. Егер \"Кдзак, елДн KppFaFaH — Абылай\" деген сез етДрДк болса, онда Бегенбай, Кдбанбай, Наурызбайлардьщ да казак, елш крррараны етДрДк болады. Ал \"казак,тьщ басьш 6ipiK-ripreH —Абылай\" деген сез шындыкда жанаспаса, оран кДнэлДен, алдымен ЭбДлкдйыр болып шырады. ©йткен1 Абылай болтан, салран согыскд крсылмаран сол рана. Рас, ЭбДлкдйыр да кдрап жаткдн жоКу алайда хан сайланбаранына екпелеп, к,азак,тьщ б1р1ккен крлына басшылык, жасамак, турмак, майданды тастап кеткен де сол. Демек ЭбДлк,айырдьщ халык, алдындары беделД 1731-ж ы л ры \"бодан болу\" мэселесшен бурын-ак, булДнген. 1771-жылы кдзак, ханы ЭбДлмэмбет дуние салган соц, Абылай хан сайланады. Кдзыбек бек-гщ куэлендфуДнше, Абылайды хан сайлау ушДн орта жуз 31 шар, улы жуз 24 шар, кДшД жуз 14 шар, кдракдлпак, 2 шар, тере 1 шар, кржа 1 шар, барлыгы 73 шар салады да, артынан тагы 244

Абак, Керей мен Тарак,ты 6ip-6ip шардан салып, сонда жалпы шар саны 75 болады. Осы шар салудыц езшен-ак, Абылай т ещ р егш е к,азак, баласы н ы ц уш ж уз! де топтаскднын анык, байкдуга болады. \"Абылай казак, елшщ сыртцы душпандарымен шайкдсып етп\" деген де, Бейбгг пен Самат айтцандай, \"шындывда аса сэйкес келе бермейтш кцял-жорамал\" емес. Абылайдыц Бегенбай, Кдбанбай, Наурызбай баскдрган крлы кдлмакден гана емес, кдггай аскер1мен де элденеше рет шайкдскд тускен. Бегенбай ipi жещске де жеткен. Соньщ 6epi Абылайга атак, дацк, крспаганда, не крсады? Ал ендд \"дипломат-Абылай\" дегенге келеек, оган таразылык, жасау ушш, саясат деген нэрсенщ кулык,- сумдьпын, айлалы нэрсе екенш ескеру кажет. Академик Манаш Крзыбаев \"Абылай хан\" атгы макдласында Кецес заманында Эб1лкдйыр ш ек аз мадацталып, KepiciHme Абылай “орыекд бодан бола тура, кдггай императорына боданмын деп мойындаган\", \"exi к у п т мемлекеттщ арасында кдлып, дурыс багдарлама (жасай) алмады, еюжуздД жене кдйшыльпы мол саясат журпздд. Бул саясат кдзакда кеселден баска ештеме экелмед1\", — деп айыпталганын жазады да, \"Абылай орыс ел1мен согыспады, ттл табысуга барьшша дипломатиялык, енер керсетп\", деп багалайды. (\"Егемен Кдзакртан\", 02.08.1991). Ал тарих гылымдарыньщ докторы Ж анузак, Кдсымбеков: “Осылай ек1 крлымен ек1 империямен кдрым-кдтынастарын узбеген Абылай сол кдын саяси жагдайда Тарбагатай ещршдеп бурын жоцгарлар куш басымдылыгымен уакдггша устап калган шурайлы, байыргы казак, жерлерщ толык,тай кдйтарып алды\", —дейотырып, \"Абылай — халык, макуанышы. ХУШ-гасырдагы ец кцын- кдбат дэу1рде халыкуыц 6ipAiriH сацтап кала алган улы бабамыз\", —деп бага бередд. (\"Ленишшлжас\", 02.08.1991). Осынын; 6epi рас болса, Абылай дипломат емегенде, юм дипломат? Рас, Абылайдыц тууы мен елу1нде купия бар. Кдзыбек бек Тауасарулыныц кпэб1 шыкдак, турмак, оныц Hici де жок, кезде Букдр жыраудыц мынандай елещ болатын: 245

В Ц м и» __________________ \"Жаныс Карабайдын, крлында, Тунде тукан ул едщ\". Бул, арине, ете жумбак,эр1 купия саз. Оны тарихшылар ез бепмен шеше алган жок, Менщше, шешуге талпынран да жок. Осы 6ip ш ию лит жумсарту ушш болу керек, Букдрдыц елещне: \"Аркдда Эбглмэмбет терёнщ Туйесш баккдн кул едщ! Абылай атыц жок, едд, Сабалак атпен жур едщ\", — деген жолдар крсылыпты. Алайда теренщ туйесш таре кул есеб1нде багыпты дегендд еш казак, о заман мен бу заман еспген де емес, оган сенген де емес. Ж азба деректерде Абылайдьщ Ташкент пен Шымкент арасында кдйтыс болтаны айтылганмен, кдлай, неден елгеш дал айтылмайды. Тек М1ржакдш Дулатовтыц макдласында журеп жарылып едад деген свз бар. BipaK, ол свз де raciiri сенддрмейдь Алайда кдлай болганда да, Абылайдьщ казак, алдындагы кдлруар кагзметт мен перзентпк ецбегше оньщ тууы мен елушщ c e 6 e 6 i ешкдндай да келецке T ycipe алмайды. — \"Мадени мура\" бардарламасы басталгалы да 6ipa3 жыл. Бул багдарлама жоралткднын тапты, 1здегенше крл жетюздд деп ойлайсыз ба? — Бул багдарлама — макраты жагынан казак, халкд.1 ушш аса мацызды, ец кажет багдарлама. Алайда оньщ жалпы журткд б елп аз, жария емес жадтары да бар. Мэселен, не жарияланранын, не mbiFyFa тшс екенш б1ле бермейм1з. Ж огарыда 6i3 айткдн \"Сказания Приска Панийского\" гатеб1 сол багдарлама бойынша шыга ма жок, па, — ешгам бглмейдь Аскар Егеубаев бауырымыз туцрыш рет толык, аударран Махмут Кашкаридьщ уш томдык, \"TypiK с е з д т \" , Ж усш Баласарунныц \"Кутгы бш п\", Э.Дэулетхан аударран Б.вгелдщ ею томдык, \"¥лы хун империясынын, тарихы\" багдарламада бар ма екен, бьлмеймш. TypiK тайпаларынын, Еуропадагы жардайын жазран Карамзиннщ де ецбектерш енпзд1 ме екен, гам бгледь Анык, бъ\\меген нэрсеце аньщтап nirap айту мумюн 246