Б. Нұржекеұлы. т10

________________ fflafntz iSdefn деген елещн мысалга кел-пре отырып: \"Эфор Анахарсисп данышпан деп атап, оньщ осы тайпадан (сакран — Б . Н .) шьнусднын ж ен е ар-иман, акыл-ойыныц KipniiKci3 тазалыгынан же-ri данагейдщ 6ipeyi болгандыгын айтады. Ол уста кершн, eKi басты зэюрдд жэне кыш кумыра жасау уршьнъш ойлап тапкрн Анахарсис дейдь Мен Эфордыц барлык,жагдайда тек кдна шындыкуы айта бермёйтшддпн бглсем де, бул туралы айтып отырмын. ©йткеш будан кеп бурын eMip сурген Гомер кыш кумыра ypinbiFbiH б1лген болса, оны кдлай Анахарсис ойлап тапкдн болады?\" Мейль кыш кумыраны таппаса да, уста Kepiri мен зэюрд1 ойлап тапканыныц e3i де Анахарсис™ темендетпейдд. Страбон тары: \"Скифтер тамакка ет, оньщ шпнде жылкд1 етш кеб1рек пайдаланады, кьгмыздан жасалган ipiMmiK, сут жене айран, ерекше турде дайындалатын айран оларда демдд тамак саналады\", — дейдь (С онда, 159-бет). Осыныц 6epi рас болса, онда сак-скифтщ кдзактан кдндай айырмашылыгы болтаны? Оньщ ycTiHe \"сак\" дегеннщ e3i ежелден казак ce3i емес пе? Шеж1реде Майкынын, ¥зын деген баласынан туган улы Сакаталады. \"Сак болу\", \"сакщы\" деген сез бар, жуз1мнщ caFbi дейм1з, сакылдап сейлеу бар. К^гскрсы, дау-дамайсыз, басы ашык кдзак ce3i. Сонда Арыс —Анарыс дегешм1з сак Анахарсис болса, казак шеж1ресшдеп казактыц бабасы Анарыс пен Анахарсис 6ip адам болса, онда сактайпасы неге казактыц аргы бабасы болмайды? Ол казак болмаса, казак оны бабам деп ез шеж1ресше юрпзер ме едд? Эрине, ж ок Будан шыратын кррьпъшды мынау: сак — кдзактыц баба тайпасы, грек окдшыстылары Анахарсис атаран адам - б1здщ Анарыс - Арыс, ал Арыс - казактыц арры бабасы. Демек казактыц теп сактан, Анарыс — Анахарсис урпагы билеген елден тарайды. Ендеше: \"Казакгыц apFbi атасы —Алаш. Алапгган Казак ■гуран. Казактан Бекарыс, Акарыс, Жанарыс деген уш 47

Ъекоутм Н< ^эЫсе-шы________________________ улы болыпты\", — дейтш (Н .М ы цж ан. К рзакры ц к& скдш а тарихы, 1994 ж. 39-бет ) казак, шежареа де шындык,тыц ш ырылдаган 6ip уш . Hfhh \"Алаш!\" уранды К,азак, урпагымыз 6i3: сак, та, кун да, уйсш де, кдцлы да, хазар да, кцтш ак, та, булгар да, найман да, керей де — 6apiM i3. Казак, зиялыларыньщ шпнде Анахарсис жайында мэл1мет берш, жан-жак,ты зертгеп, туцгыш ры л ы м и макала жазган — жазушы Турсьш Журтбаев. Ол \"Дульца\" ап ы ютаб1нде грек окцгмыстыларыныц жазганына суйенш Анакарыс деген атпен тек Анахарсис емес, Токрары, Тумар, Сирак, Иданбарыс, Зарина жайында, олардан ертеректе eMip сурген Таргытай, Ишпакдй атты сацтар туралы да улкен патриотгык, сезшмен жазды. Алайда 63i жазып, e3i айтпаганньщ бэрше мурнын ш уш рт карайтын б1здщ осы замангы гуламалар Турсьшньщ Krra6i жайында тырс етш niKip бглддрген емес: не айта алмайды, не айткцгсы келмейдд, airreyip, 6ip терец де Tynci3 жумбак, К.ЭЙСЫСЫ болса да халыкдык, мудеден алыстау мшез сияк,танады. О л кггэбш де Турсын тек А накарыс сак,ты цазак, шеж1рес1ндеп Арыспен салыстырмайды. Платонныц \"Анахарсис шамамен жыл кайыруымыздан бурынгы 620- 555-жылдары eMip сурген\", —деген итарш беташар eTin алады да, грек окцшыстыларыныц Гнур дегенш Крцыр деп, Анакарыс К,оцырулы \"ол мелшермен б.д.д. 625-620- жылдары дуниеге келген\" деп жорамалдайды (\"Дулыт а\", Алмат ы, 1994. 140-бет). Савлий дегендд Турсын Сабыл деп, шеж1редеп Сабырга 6ipa3 жацындатады. Ол: \"Анакарыс Элладада узак, жыл жургенде такда Савлий отырды. Ал мурагер Анакарыс едГ, —деген кцял-жорамал да жасайды (158-бет). Бунысы, менщше, шындыкда жакцш. \"Аруна\" баспасы 2004-жылы \"Древний Казахстан\" а п ы ютэп шыгарды. Оньщ автор- курастырушылары: Т.Жумаханов, Т.Шанбай, БЖуматаев, Л .И .Тетенко. niKip ж азган — ¥лттык, гылым академиясыныц корреспондент мушеа, белгйи тарихшы галым Б.Кемеков. Бул катэпте кдзак,тыц аргы аталары арилар, сацтар, кундар, турйсгер деп керсеттлген. Арилар 48

немесе ардьщ дау1рш б.д.д. 3000-1000 жыл, атакды адамы Таргытай деп, ал сакдъщ дэу1рш б.д.д. 1Х-Ш Facbip, атак,ты адамдарыньщ кдтарында Анахарсисп Анарыс, Токсаридп Ток,сары деп керсеткен (47-бет ). Сонда гректердщ Анахарсиш бул ютапта Анарыс, ал Кдзыбек бекте Арыс боп, бул уш турл1 аталран адамньщ 6ip-aK, адам — б1здщ Арыс бабамыз екенд1г1 бэлендей кд4ындык,сыз-ак, дэлелденед1. Осы шындык,ты 6i3 енд1 ж ан -ж ак^ а тарп^ыламаура тшсшз. Ол да мэдениетплж, ата сыйлаган елге ылайыкды кдншк, Жоиарыда кел-прыген деректерге карал отырсак, Арыс бабамыз - ате ipi тарихи тулра. Оны бабам деуад еш казак, крраш санамаса керек, кдйта макд-анарлык, мак,таура турарлык,тулга. Диоген Лаэртскийдщ жазуына Караганда, ол Афиныга келш 48-Олимпиаданы корген, бул б1здщ дэу1р1м1зге дейшп 588-584 жыл аралыры. Лидиа патшасы Крезге Арыс бабамыз б1рнеше хат жазган. Ал Крез б.д.д. 560-546-жыл аралырында патшалык, курган. Лукиан: \"Менщ ойымша, Солон елмегенде, Анахарсис Скифияра кдйтып оралмаган болар ед1\", — дейдд рой, соран Караганда, Арыс бабамыз елге ете кеш оралган. Ce6e6i, Д.Лаэртскийдщ корсету1нде, Солон б.д.д. 559- жылы кдйтыс болтан. Tiirri, 48-Олимпиада еткен 588-жылы кел1п, Солон елген 559-жылы кдйтты дегеннщ ©з1нде, ол Элладада 29 жыл OMipiHетюзген болып шыгады. Бул —узак,уакд>гг. Кдзыбек бект1ц шетелде \"коп румырын етюздд\" д еге т дэледад соз екен1 будан да кершедд. Ал ендд оньщ \"ез елше келгенде он ею-ак, жыл ©Mip cypiirri\" дегенш ескерсек, 29+12 = 41 жыл ем!ршщ нобайы осы арадан Kepirnc беред1. Солон елген 559-жылра тары 12 жылды к,оссак„ онда Арыс бабамыз б.д.д. 547-жылы кдза тапкам болып шырады. BipaK, оньщ к,анша жасында Афиныга барранын анык, б!ле алмаймыз, оны грек окдямыстылары да, кдзакдъщ Ата шеж1рес1 де айтпайды. Эйткенм ен оньщ алгаш Ток,сарымен Афиныда жолыкдщн жардайына зер сала отырып, оньщ сол кезде тым жас болмаранын байкдймыз. 4-1214 49

Шсушпан ЧНф/кеке-улы_______________________ Лукианныц жазуынша, Ток,сары оны б1рден танып: \"Жацылмасам, сен Даукет улы Анахарсис боларсьщ\", — деп сурайды. Буран Караганда, ол бул кезде ержетш калган ж т т сияк,ты. Ал куаныштан жылап жДбергенше Караганда, aAi буыны катып беки де крймаган сияк,ты. Менщше, шамамен 18-20 жас аралыгында немесе осы шамада деудщ ж еш келщ ю рер, сонда 41 + 18 (20) = 59(61) болады. Осындай жорамал непзшде Арыс бабамыз жасы алпыстан аскан шагында ез бауыры Сабырдыц крлынан каза тапкдн болар деп шамалауымыз шындыкд<д уйлесетш сеюлдд. Бэлюм, Платоннын, 620-555-жыл аралыгында еш р сурад дегеш дэл болмаганымен, 65 жыл еш р сурдд дегеш ак^кдт та болар, кш бдледд. Калай болганда да, Арыс бабамыздьщ б.д.д. 547-жылы каза болтаны ез шеж1решз бойынша анык,талады. Менщше, осыган сенгегашз дурыс. \"Ж ас Алаш\", N86, 21.07.2005-жыл. 13 МУДЕ Ш0НУЙ Б ДЩ д эу1 р Ш зге д е й ш п 230-ж ы л туып, 174-ж ы лы в л г е н Туцгыш кун империясын курган шэнуй; Кдятай Императорын ескер1мен к,оса тунгаш каша согысу эд1с1мен к,оршап алган крлбасы. Ата шеж1реде Арыстьщ Ж ан деген баласынан Ар жене Кун деген ею ул, ал сол ею улдан алты арыс орта жуз тарайды. \"Ka3ipri Аргын деп жургешшз — осы ею улы адамньщ алты баласынан тараган урпак, олардьщ 6ipirin А рган аталуы Алтайга ауган заманнан кдлган\"’, — делшедд. Т арихш ы лар буган эз1рше урке к,арайды. TinTi кундарды кдзакдд жакдлндаткдясы келмейтшдер де бар. Б1рак, \"тан атпайын десе де, кун к,оймайды\" дегендей, кундардын, бдздщ заманга жеткен 6ip-eKi атау сез1, эдет- гурпы мен турмыс-салты, юам1, тамага — 6epi кдзакден 50

туыспын деп айгай сап турган дэлел. Соншама делелге дэлел деп кдрамау ол да тарихшыл кдялык, бола крймас деп ойлаймын. Б1реулер хун деп, тага баскдлар fyh, гун, Ьун деп, соларра iAecin ез1м1з де кун, хун деп сан кубылта атап журген ежелп халкдлмыз — осы Кун билеген немесе сол Кун урпак,тары билеген елден тараган урпак, болу керек. Мен ез басым Ата ш еж1ретц айткднына ден крям. ©йткеш тарихи деректердщ крсыны да оны -replace uibiFapa крймайды. Сырт тарихшылар кдзакд-а арган, уйсш тэр1здд тайпа бар екенш б1ле бермейдд, сондык,тан xenieri еткен арлардьщ, кундардьщ, уйсшдердщ мурагерлерш кдзак, iuiiHeH 1здемейдд. Шындыган айтсак, i3Aerici де келмейдд. Элемге эйгш халык,тардыц урпага деуге кдзак,ты 6ipi кдшайды, 6ipi байланыстыра алмайды, ce6e6i кдзак, шеж1ресш б1лмейд1, б!летшдер1 оньщ тарихи шындыкдъщ дэш бар нэрсе екенш тусшбейдд. Содан солар айтпаган соц, 6i3 ез ата-бабамызды таба алмай, тани алмай журш жатырмыз. Ежелп тарихта уйсшдер мен туржтер жайында жазылып калган 6ip-6ipiHe ете украс 6ip ацыз тарих бар: 6ipiHiniciH Н.Мьщжан езшщ \"Кдзакдъщ кдяскдша тарихы\" ютебщде кел-предд. Кдятайдыц \"Хан патшалыга тарихы. Ж ац Чиан ем1рбаяны\" тарауында жазылган дерекке суйегап, ол былай дейдд: \"¥лы иозылар Нэндд бидд ел-ripin (уй сш нщ к у н б т н - Б.Н.), олардыц жерш тартып алган, халкдл босып Ьун елше барып паналаган. Осы кезде жаца туган жас бала кунмуды екесшщ туысы Боже Оцкд кдльщ шептщ арасына апарып тастап кеткен екен. Ашыгап жаткдн жас нэрестеш кек 6epi келш eMi3in, кустар ет экелш берш асырап журген. Оны керген Ьундер баланы \"кие\" деп бшп, елше апарган, Ьун тэщркуты асырап ержетйзген\" (Алматы, 1994. 64- бет). \"У йсш к у п м у ы Е лж ау б и д щ (кд о ц ы р а сы р а га н улды ц — Б.Н.) он улы болтан\" (68-бет. Сонда). Ендд Бичуриннщ ейгш кпвбшьщ айткднын тыцдайык; \"Предки тукюеского Дома обитали от западного моря

Ъвксутан НфкеЬ-ты_______________________ на запад и одни составляли аймак. Это есть отдельная отрасль Дома Хунну, по прозванию Ашина. Впоследствии сей род был разбит одним соседним владетелем и совершенно истреблен. Остался один десятилетний мальчик. Ратники, видя его малолетство, пожалели убить его, почему, отрубив у него руки и ноги, бросили его в травянистое озеро. Волчица стала кормить его мясом... В горах находится пещера, а в пещере есть равнина, поросш ая густою травой на несколько сот ли окружностью. Со всех четырех сторон пещеры лежат горы. Здесь укрылась волчица и родила десять сыновей, которые, пришед в возраст, переженились и все имели детей\" (С о б р а н и е с в е д е н и й о н а р о д а х ...\" М о сква - Л енинград , 1950. 1-том. 220-221-бет). М е т ц ойымша, 6ipi уйсш жайында, eKimnici турж жайында айтылганмен, осы era ецпменщ де Heri3i 6ip. Екеушщ де айтып отырганы 6ip окцга. Эйтпесе бугал шьжыс халкдш кек 6epi eMi3e бермес. Ж ене бул ацыздьщ терганшде шындык, барын мойындаган жен. Ce6e6i бабаларымыз бекерден-бекер “берш байрак,\" кетермесе керек. Ал енд! осы era ецпмеден туйш 1здейж. Бичурин корпи халык,тыц билеуипа кдпыда кдфган халыкцы Хунну Ушнщ жеке тармагы ед1, ягаи хундардыц туысы ед1 дейдд. Ал Мыцжан ол халык,тьщ уйсш екенш ашып айтады жене кдггай жазбасынан сездейек кел-ripin отырып айтады. Будан 6i3re кджетп улкен 6ip кррытынды шыгады: хун (кун) мен yflciH — агайын журт epi олар турйстщ арш атасы. Бичуриннщ сез1мен айткднда, уйс1ндер — хундар ушнщ 6ip тармагы. Ал хундардыц e3i гам? Б1реулер оны моцгол деп журген жок, па? Ендд Кдзыбек бек Тауасарулыныц гатебшдеп Матай атасынан кдлган Ата шежзреге жупн1п керел1к. \"Лауд! (Н .М ы цж анда Н энд1 бид! - Б.Н.) ез туыстары Уйсш тукдшыныц 6ipi eATipimi. 0Keci елген era ул ит кез1 тупн танымас гумыр cypin, кдбырга агайыны, екесшщ Ay6ipi болтан Беже деген Kici крлында тербие алган. Бул 52

жерде ел арасында не rypAi ацыздын, бар екешн айту керек. Соньщ 6ipi - Елсауды (Н .М ы цж анда Елж ауды - Б.Н.у нэн 6epi ем1здд деген ацпме. Бул ацпме нак,осындай болмаганымен, осыган жуык, растыfhi бар болса керек. Ж етш кдлган е й бала улкеш Жантай жегт жасар екен де, Елсау Kimici 6ip жарым жаста болтан. Боже экесш eATipreH ез туыскдндарынан ею баланы жерден-жерге, керден-керге тыгады. Елаздеп тау бауырындаты еткен жылдан кдлган 6ip мая шепке тытады. Боже тамак, э к ел т бередд екен де, тунде тана келш, тунде кдйтып кетедд екен. Тан, бшне кетш кдлады екен. С ей тт жургенде, 6ip куш шеп астындаты жетс жасар Жантайдьщ калганын кередд. Жантай айтады: Елсауды кдскдяр ткггеп кетп. Сейтсе, Дэуддн, eKi баласын 1здеген душпандар таудын, куыс- куысын 6ipiH крймай 1здеп журш, куздаты 6ip апаннан барыстын, ею аланын Kopin, элгпд Дэудщ ею улын тауып алтандай куанып, ал ьт женеледд. Ею аланньщ исш бглген ит атаулы осы уйдщ тещрепнен шыкдай, эбден шуылдап, Дэудд eATipyre кдтыскдн Керки деген жасауылдьщ уйшщ жанын шу-шуркдн кдллып турады. Отан 6ip-eKi кун шыдатан Керки ушшнн KyHi ит шуынан кутылмак, болып, барыстыц ею аланын алып далата лакдырып тастайды. EKi аланды иттер ciAKiAen, 6ipiHeH кеш н 6ipi талап елт1редд... Аланныц i3iMeH (иомен) келген таутан сол ауылды жагалап 6ipep кун журедд... Ендд Беже жанушырып, жер-кекп кдрап алас урады... С ей тт журсе, 6ip уцпрден eMiuercrepi салпылдап 6ip гаутаннын, шыгып бара жаткднын кередд... Абайлай басып аланга келсе, юшкентай ул басы кетше кдйырылып, бук T y c in уйк,тап ж аты р. 1шш басы п к ер се , к,арыны кдбыспаган, ток,., крй, олсыз да бес кун ем1здд, ендд Дэуддн; улын ан, кд,1лып ж1берермш деп, алып кдйтады...\" Мше, сол барыс ем1зген бала Елсау ержетш , артындар кемепмен елше кдйта ие болады. А р т н бауырлары арасында журш, согас енерше эбден жетшп, одан ез елшен кдшкдн аталастары крл жинап, кдйта ез елш, 6nAiKTi крлына алады (Алматы, 1993. 39-40-бет). 53

Ъексутт Ифквкв-улы______________________ Бул дерек, сез ж о к баскд деректердщ бэршен де толыFbiрак* егжей-тегжейш кещрек баяндаган дерек. Ce6e6i бул — ез халкымыздан кдлган дерек. Бичуринде хун, Мьщжанда Ьун деп атаман халык,ты Кдзыбек бек apFbra бауырлары дейдд. Демек, бул дерекке суйенсек, K33ipri аргындардьщ ap ra атасы кундар (хун, Ьун, гун, т.б.) болып шырады. Ал кун мен уйсш ол кезде атайын халык болса, K^3ip 6ip халык болып отырганын 6apiMi3 б1лем1з. Ертеде кундардьщ билеупйсш шэни + уй = шэниуй немесе шэнуй деггп, орысша жазылуы — Шаньюй. Оньщ эйелш кдтын (орысшасы — Хатунь) деген (Б ичурин. \"С обрание с в е д е н и й ...\", 1-том, 228-бет). Кеп галым Шэньюйдд кдггай c©3i деп кдбылдап, оньщ кдзакщасын Тэщркут дейдд. Менщше, ол кундардьщ ез ce3i, K,a3ipri кдзакдиасы елбасы немесе уйбасы деген магына беретш сез болу керек. © йткет \"шэн\" немесе \"шоц\", \"шэни\" деген сездер кдзакд-а эл! кунге д е т и бар. \"Шан\" ce3i кдггайда да бар. Мысалы, Тиан-Шан. Оньщ туп терюн1 кытайдш ме, кундпа ме, 6ip Кудай б1лсш. Бичурин жазган \"юй\" ce3i де ежелп \"уй\" деген турпс ce3i екенш галым агамыз Е.Мусабаев баягыда дэлелдеген. Сонда бул сездщ дурыс айтылуы \"шэниуй\" емес, \"шэнуй\" болса керек . Т и т \"шэнуй\" дегенд1 мойындагысы келмегендер \"кдтын\" ce3i кдзакдтю екенш амалсыз болса да мойындайды деп ойлаймьш. Б1здщ AayipiMi3re дешнп заманда \"шэни\", \"уй\", \"кдтын\" (токдлдарын \"иенин\" немесе \"яншы\" деп атаганынан K£3ipri \"ешш\" ce3i, Шэкэр1мнщ айтуында \"жецеше\" ce3i шыгуы да мумюн) деп кдзакдпа сейлеген кундар б1здщ дэу1р1М13дщ XXI- гасырында неге кдзак, болмай, кдлайша мацгол болатынын тусшу маган ете кдын. Сак, кун, уйсш деп ежелп заманда эртурл1 аталгандарымен, Ата шеж1рем1зде сак Арыс (Анарыс) та, уйсш Майкдо да кдзак, болып таратылып журген ж ок па? Арыс б1здщ дэу1р1м1згедешнп V-гасырда, ал Майкы I-гасырда ©Mip сурген. Букдр бабамыз жазып ал ь т журген аргынныц 70 ата шеж!рес! 6i3re аман-есен жеткенде, кун шэнуш Муде де 54

________________________ Ш ф ш iSdefn арры аррын боп айтылар eAi деп ойлаймын, 6ipaK, ол шеж1ре 6i3re жетпеген соц, амал не. Алайда жорарыда айтылган жазба тарих та кун мен арганньщ 6ip тайпа екенддгш анык, айтып турран жок, па? Енд1 уйсш мемлекетш щ ж азба тарихы мен Ата шежДренщ 6ip тусьш тары салыстырып корейце. Бан Гу \"Уйсш мемлекетГ тарауында былай дейдп \"Хан хандыры Юанфьщ жылдарында (б1здщ заманымыздан бурынры 105-106-жылдар) Ж и ян д у б егш щ к,ызы Шижунды ханшалыккэ белплеп, сонымен ол аскдн салтанатпен узатып салынды. Уйсш Кунбш оны 04 Ti3eciH басар 6aft6iiueci erri. Нундар да 6ip кддзын Кунбиге эйелддкке узатып, оны сол тззесш басар бэйб1ше erri\" (\"К дзак, т арихы нан\", Алматы, 1997. 34-бет). Бичурин де аталмыш ю тэбш де осыны айтады: \"Усунский государь послал 1000 лошадей, чтобы получить супругу из Дома Хан... Усунский государь Гуньмо поставил ее младшею супругою. Дом Хунну также послал свою княжну в супруги, и Гуньмо поставил ее старшею супругою\" (М осква-Л енинград. 1950. 2-том, 160-бет). Мыцжан \"Кдзакхьщ кдгскдша тарихында\". \"Уйсш елшщ хан патшалыры мен кудандалык, байланыс орнатып жаткднын ест1ген йун билеуиплер1 уйсш елшщ Хан патшалыры жагына ш ы ры п кетушен кдтгы кдуДптенедд. Будан сакману ушш, йун ханшасын дереу уйсш кунмуы Елжау бите бередД\", - дейдД (Алматы, 1994. 72-бет). Ал Кдзыбек бектщ кггебшдеп Ата шежДре бул жайында былай дейдь \"Олардыц (кдггайлардьщ —Б.Н.у бар арманы енд1 к,азак,тарды TepicTiKTeri кдзак, б ауы рлары на (артындарта, я т и кундарт а — Б .Н .) айдап салып, егер соларды шапса, кыз алысып, кдю 6epicep едж деген кудандалырын да бмддредь Елсау атамыз эйелш аррыннан алган. Б1здщ шешем1з Умай бэйбппе Аррын Аспар деген юсшщ кдлзы екен. Оныц устше кдггай патшалыры да ол Kicire кыз берген\" (41-бет). Менщше, бул салыстырулар езгелер Кун (йун, хун, 55

Ъексутт Н ф Ьке-ут ___________ ____________ т.б.) деп журген халык,тыц кдзак, шеж1ресшде арган деп аталып келгенш ап-айкдш айгак,тайды. Ец eKiHiurrici сол: ез ш ы н ды ры м ы зд ы e3iMi3 мойындай алмай келешз. 0 p i шеж1реге сенбейшз, opi кдзаккд сенбейлпз. Баскд 6ipey жазса, сенер едж, б1рак, баскд 6ipey муны ешкдшан жазбайды, ейткеш eiu6ip халыкцъщ iuiid тарихын сырт елдщ ралымдары ешкдшан бьлмейдд. Кдзак, жерш XII- расырда аралаган Марко Полоньщ айтуынша, \"Бул арада аргон деп аталатын халык, бар... Ол eKi рудан пайда болтан\", аргон руынан тендук тпыгалы (\"О разн о б р а зи и м ира\". Алматы, 1990. 85-бет). Марко Поло K£3ipri кдггай жер!нде Сендук немесе Тендук деген мекен бар екенш айтады. Ол сез аррыннан тарайтын Сушнднсп еске туаредд. Ал Марко Поло айтып отырран ею ру Ар мен Кун болуы керек деп ойлаймыз. Аррындардын, ураны Акдкол екенш шеж!реден б1лем1з. Ал Акдкол деген — Д а й ы рц ож ан ы ц лак,ап аты, ол — К,аракд>шшак, Крбыландыныц тустасы opi бацталасы. Дайыркржаны, ярн и Акдколды Крбыланды елпргеш шеж!реден аян. \"Бул хун, яки FyH атанран TypiKTep\" деп сейлейдд LUoKepiM. Ягаи олардьщ турю халкдя екенш даура салмайды. 'Тайса пайгамбардан бурышы 210 жылда хундардьщ ханы Томын Танжу едд. Бул Томын хан Faftca пайгамбардан бурынры 206-жылы OAin, оньщ орнына Модэ, hfhh Моте деген баласы хан болып, Байса пайгамбардан бурынры 174- жылга шейш бек коп жерлердд алды\", —дейдд ол ( “Турйс, кы рт ы з-кдзак, hdM хандар шеж 1рес1\", Алматы, 1991. 13- бет). “Ром ел1 де таулы, кырат... Бул —хижра жыл санауынан 150-200 жылдай бурын Кун тукдлмы Акдколдьщ ею улы Ед1лидан мен Б1ледан с о ры с салган, ромдык,тарды TiiipeTKeH жер\", — дейдд Кдзыбек бек (Аталмыш ютэп. 166-бет). Одесса кдласында окдлран, испан тш нщ маманы, кдз1рп заманньщ ралым-тарихшысы Аггилатанушы Самат ©тенияз да бул тюрдд куптайды. ...Кдз1рп кдзак,халкд,шыц ку р ам ы н д агы арры ндар — хундарды ц, hfhh хун ордасыньщ бугшп урпагы. Олардьщ аррын деп аталуына себеп — Аттиладан кеш нп хундардыц 6ip белтн щ 56

\"Уархун\" деп аталуы... \"Арган\" терминшщ непзп Ty6ipi \"уархун\" болуы эбден мумкш. Тарихтагы Уархун eciMi кептеген тарихи деректерде \"авар\" деген атпен бер1лсе, орыс совет талымдарыныц ецбектершде \"Вархони\" делшедь Алайда француз галымдары \"Уар\" (Оиаг) деген атпен жазады\", — дейд1 (\"Атгала\". Алматы 2000. 30-бет). Ата шеж1реге ущ лсем, будан exi турл1 нускд туындайтын сеюлдь Bipumrici — Уархун тайпасы ар мен куннын крсылуынан (Аркун), екйпш а — ay жэне кун тайпасыньщ 6ipiryiHeH (Ауаркун) пайда болуы мумкш. вйткеш Ата шеж!ре бойынша, Жанньщ Ар жене Кун деген балалары болса, Ардыц Ау деген де баласы болтан (Кдзыбек бек, 46-бет). Самат © тениязов талым А.Н.Бернштамныц Уар туралы nixipiH талдай келш: \"Каспий мен Арал тещзшщ аралыгында XI-тасырдан 6epi жасайтын Уархун тайпалары V-тасырдыц акдфында Еуропага келш Аттиладан кдлтан хун тайпаларына крсылган. Хундардыц жаца ордасында Уархундардыц саныныц кебею ш е байланысты \"Уар кдтанаты\" деп аталган\", —децад (Аталмыш KiTe6i, 30-бет). Кдлай болганда да, аргын тайпасыньщ кундар урпары екенш тарих терюке шытара алмайды. Сонымен кене тарихта хун аталып келген ел кцзакуьщ Кун бабасынан немесе ол билеген елден таратан урпак, болса, кдзак, халкдшьщ курамындагы артын тайпасы сол кундардыц M y p arep i болса, онда кун шэнуй1 Муде де бут1нп кцзак,тын, ар™ бабасы болмак, К,ундардыц тарихта аты кдлтан туцтыш шэнуй!н И.Бичурин Тумань деп атайды, онысы кдзакдга Туман немесе Тумен дегенге жакдш. Оныц мурагер улын кдггайлар May Дуц деп атайды. Тарихта оны Модэ, Мете, Мете, Меде деп жазу жш кездеседд, ал 6i3 Муде дегендд тшм1зге жакдш ат санадык, Кундардыц K epuii ел1 Бичуринде юечжы, Мыцжанда улы иозы деп аталады. ¥лы иозы деген — улкен ауыл, улкен ел деген магына берет!н сез, кдггайша оны \"да юечжы\" дейтш болса керек. “¥лы хун империасыныц 57

Шсутан НфзкеЬ-тм______________________ тарихы\" атты ею томдык, зертгеу жазран Бахаддин ©гел ол елдд \"йуз^лер\" деп жазады. Туман ш энуй токд лы н ы ц тэтт1 ce3i мен TaTTi кдглыгынын, торына туст, улкен улы Муденщ орнына токдлдан туран улын так, Myparepi етудд ойлайды. Ол ушш Муденщ кезш жоюдан баскд жол жок,-ты. Осыны эр!ден ойластырран ол Мудега керпп ел улы иозыра аманаткд береди Аманат берудщ Tapri6i бойынша, егер Туман шэнуй улы иозыра туткдыл шабуыл жасайтын болса, онда оньщ аманаткд берген баласы дереу елт1р1луге THic. Муде улы иозыра барран соц, Туман шэнуй оларра туткдыл шабуыл жасайды. ¥лы иозылар дереу Мудеш 0лт1рмек болса, ол олардан бурын кдмылдап, 6ip аррымак,ты урлап мшш елше кдтпып кетедд. Ержурекпгш багалап, Туман оньщ крластына он мьщ атты эскер бэлш бередд. Муде ыскдфма жебе жасайды да, ез адамдарына: \"Мен ыскдлрма жебемдд кдлай кдратып атсам, сол жакд<д кдрата ез ыскдлрма жебесш атпаган адамньщ басын алам\", — деп буйрык, бередд. Содан кейш ©3i ыскдярма жебесш ©з аргымарына кдратып атады. Жакдшдарыньщ б1разы аррымак,ты атуга батпай бегелш кдлады. Муде дереу олардьщ басын алады. Б1раз уакдгг ©ткеннен кейш ол ыскдфма жебесш езшщ с у т к и эйелше кдрата атады, зэр е а ушып жакдшдарыныц б1разы тары атуга батпайды. Муде олардьщ да басын шабады. Тары 6ipa3 уакдптан кешн ол анда журш ыскдфма жебеамен Шэнуйдщ, ярни экесшщ аррыматын кездейдд. Жакдшдарыньщ 6api де бул жолы ©з жебесш солай кдрата атады. Ендд некерлершщ ©з дегеншен шыкдайтынына Муденщ K03i б1ржола жетедд. Содан экес1мен 6ipre ащ а шыръш, ыскдарма жебесш su ed Туманp-а кдратып атады. Некерлершщ 6api де Туманды кездейдд. Сейтш, Муде Туманды, оньщ токдлын, сдан туган ©3 бауырын ж эн е ©3iH крстамай, соларды жак,таран акдялшыларды тугел ел-ripin, езш Шэнуй деп жариялайды. Муде — б1здщ тарихта туцрыш ©з экесш 0ATipin такдсд отьфран адам. Муде такдсд отырран кезде оньщ KepiLiici Дун-хулар купине мшш турран ел болатын. Так,алмасып жаткдн кезде 58

купгп деген елдщ езшде де абыр-сабыр болып жатады. Соны пайдалангысы келген Дун-ху Мудеге елпп жзберш, Туманная кдлган мын, шакдарымды 6ip кунде алатын аргымак,ты алрысы келетш ш бглддредь Муде дереу аткдмшерлерш жинап ап акдрлдасады. Олар кундардын, кдзынасы саналатын аррымак,ты бермейм1з деседп Керипм1зден 6ip аггы аяганымыз кдлай болады, б еретк дейдд Муде. Bipa3 уакдгг еткен соц, Муде б1зден кррык,ты деп ойлаган Дун-ху тары елцц ж1берш, Муденщ сушки кдтындарынын, 6ipiH езшщ алгысы келет1нддгш айтады. Муде тещрепндеплермен тары акдллдасады. Олар Дун-ху уяты жок,адам, оран ендд сорыс ашу керек дегендд айтады. Муде тары басу айтып, керцпм1зден 6ip ейелдд аяганымыз к,алай болады, б ер е ш к д ей д ь Д ун -ху енд1 кдтты масаттанады. Дун-худыц батысында кундармен exi арадары шегарада кдраусыз кдлган, 6ipaK, кундарра кдрайтын 6ip белдеу ж ер бар едд, бул жолы Дун-ху соны сурады. Муде тары езшщ ел баскдрушыларын жиып ап акдял сурайды. Сонда Ke6i ол e3i ьщрайсыз жер, берсе де болады, бермесе де болады дегендд айтады. Сонда Муде: \"Жер — мемлекетгщ Heri3i, оны кдлай беруге болады?\" — дейд1 кдтты ашуланып. Оныц бул ce3i — ешкдшан елмейтш жене ешкдшан есюрмейтш дана сез. Соны айтады да, жердд беру керек дегендердщ бэршщ басын алады. Содан Муде аткд MiHin, шмде-гам 1леспей кдлып к,ойса, соныц басын кесуте буйрык, бередд. Сейтш, ш ыры скд аттанып, Дун-xyFa туткдыл шабуыл жасайды. Менсшбей, бейкдм жаткдн Дун-худыц тас-талкднын шыгарып, елш, мал-мулкш — бэрш иеленедд. Муденщ бул кд,1лыгы — мецп улп кдглык, Ол шекЬз билжке не бола турып, езшщ жеке мудесш халык, ярн и мемлекет мудес1нен жогары крймайды. © зш щ ж еке и е л т н е жататын аргымарын, эйелш Дун-xyFa бергенмен, мемлекет иелтне жататын жердд бермейдд. Кдйта оны крррауды борышым деп урдды Муденщ Дун-хуга eyeAi аргымарын, артынан эйелш 6epin кдрсылык, жасамауы, cipa, уакдлт угып куш жинап алудьщ да амалы болу керек. 59

Ъвксушшт ’Нфквкв-ты_____________________ Дун-худан оралран соц, батыс жарындагы улы иозыларды да, уйсшдерд1 де шауып, батыскд куып тастайды. Бурын кдятайлар басып алган жердщ бэрш кдйта к,айтарып, ел шегарасын кдйтадан Ордоскд дешн кецейтедь Хан патшалыгы ол туста Хян-юйлермен согысып жаткдндык,тан, Муде соны пайдаланып, тез арада кушешп алады, оньщ ecKepi 300 мьщра жетедд. Кундар Муде тусында оцтуспк пен солтуспктеп бутал кешпем елдд басып алып 6ipiKTipin, аса улкен империага айналды. Туман шэнуйден кешнп мыцжылдыкуа дэл Муде билеген кездепдей куатты дэрежеге кундар тек Аттила тусында рана жеткен болар. Муде баскдрран кун мемлекетшщ кушейгеш соншалык, — э к е а Туман ел билеген кезде одан хан патшалыгы (кдлтайлар) тартып алган жердщ бэрш кдйтарып алумен рана тьшбай, ол ендд Хан патшалырын ваше салык, телеп турура мэжбур етедд. Муде курган кун империасы — турне халкдл курган тучрыш ipi империа. Бул империа TypiK тарихшысы Б.вгелдщ тианак,ты зертгеушше, туп-тура 350 жыл eMip сурдд. Дэ^прлеп турран кезде кундар 24 крсынмен немесе 24 туменмен, hfhh 24 басшылык, аркдллы баекдрылды. Муде кун империасын б1здщ AayipiMi3re д е т н п 209- жылдан 174-жылра дешн, ягаи 35 жыл баекдрды. Б.д.д. 200-жылы Муде мен Шин императоры Гаудьщ арасында ©те есте кдларлыкд-ай улкен сорыс болады. Бул ©3i — ацызра 6eprici3 айтулы окдгга. Шин императоры эуел1 кун елше ез жансыздарын елпп eTin яйберш, оньщ эскери жардайын анык,тап кдйтуды тап сы рады . М уде к ер еге н д ш п ен к,улык, жасап, императордьщ елш1лерше жутаган ел-журт пен шал- шаукдндары рана кдлган ауыл-аймакды аралатады. Олар императорра: \"Кундар сорыстан эбден aAcipereH, жастары сорыста кдлрылып, елде тек шал-шаукдндары рана кдлган\", — деп айтып келедд. Соган сенген император KyHFa кдрсы 300 мьщ эскермен ©3i бастап шырзды. Муде и те р а т о р Гаура кдрсы сайлауыт эскер1н рана ж1бередд де, ©3i непзг1 кушпен Петен тауында оны кутш 60

жатады. Гау жаяу эскерш арткд кдлдырып, e3i атты эскермен кундарга бурын жетедь Ал кундар кдятай ескёршщ алдынан тупдиыл шыга келед! де, жецш-енсш кдша женеледг Кдггай императоры соран масайрап, оны куа бередь CeftTin куа-куа кдятай атты acxepi жаяу эскер1нен озып алыстап кетедь Бул кдтел1ктзц аягы тары улкен кдтел1кке уштасады. Кдятай эскершен кдшып келе жаткднсыран кун сайлауыты акдлрында алдаркдтып оларды Муде кутш жаткдн Петен тауына экеп кдмайды да, Муде кдггай императорын атты эскер4мен 6ipre крршаура TycipeAi. Мезгтл куз айы жэне тау iuii болрандык,тан, кдр жауып, курт суык, T ycin, кдкдран аязда кдггай аскершщ оннан y in i саусакуарын y c iT in алады. К,оршау ж е ы кунге созылады. Кундарды куа-куа, соньщ алдамшы кдгзытымен азык,-тулжтен де, Heri3ri жаяу эскершен де крл узш калган кытай императоры мен acK epi a p i аштык,тан, a p i суыкуан кэтты кьтгылады. Крршау тары еш-уш кунге созылса, олардыц жаппай кдлрылатындыгында куман жок,-тын. Императордьщ Ген Пиц деген генералы купиа 6ip жолдармен Муденщ аса сулу бэйбкиеамен хабарласып, содан кемек сурайды. Бэйбине сезш Мудеге етюзедд. Сейт1п, сулу бэйбш есш щ акдглын алган Муде кдггай императорын аман-есен эскер1мен крса босатады. BipaK, 6ipAe-6ip тарихшы бэйбинес1мен Муденщ арасында болтан купиа сездДц мэн-марынасын жэне оньщ неге соншалык, memiMAi болранын дэледад тарата алмай келедд. Кдггайлар оран кд1з 6epin, жыл сайын гарту есеб1нде алым-салык, телеп туратын боп келкедь Бул маскдра жецийстерш кдггай тарихшылары намыстанып булдырлатып жазады. BipaK, шындык,ты жасыру тарихтьщ м1ндетше жатпайды. Мудешц бул кдша сорысу aAici сак, бабасы Иданфирстщ парсы патшасы Дарийге кдрсы 300 жылдай бурын крлданган a^ci гой. Будан да урпак,дэстур1 кершсе керек. М удеш ц бул ж ещ ш оньщ аса тапк,ыр, сорыс психологиасын ©те жетпс б1\\етш батыр да батыл крлбасшы болгандырын кврсетедь Бул жецййстершен кдггайлар кдтгы намыстанып, айыкдастай кек сак,таган. Кез1нде: 61

Ъвкоутт Нфкеке-ты___________________ _ \"Мудемен согыспайык, Барлауга барып келген адамдарыцды ол алдап отыр. Кдз1р оныц acKepi ете куигп\", — деп, кундармен coFbicyFa кдрсы болган генералын Гау: \"К,оркдк,сыц, намыссызсьщ, айткдньщ eTipiK!\" — деп жазалап, шен-шекпеншен журдай еткен болатын, ендд соны шакдорып алып: \"Кундардан кдлай кек алсам болады?\" — деп ак,ыл сурайды. Сонда генерал Лю Чыц: \"Кундар Kp3ip аса куатгы. Оларды ашык, coFbicra жену мумкш емес. Сондьщган олармен достык,жэне бейбггшшк шартын жасау керек. Кундардыц атты крсындары 6ip кун немесе 6ip тун йшнде-ак, кдггай жерше жетш келе алады. Кундардьщ ощ усп п жак,та туратын халкдымыздьщ саны тым аз, олар кундарга тоскдуыл бола алмайды, сондык,тан сол арадагы елдд кебейту керек\", — дегендд айтады. Сол генералдьщ акдялымен Гау дереу жуз мыцнан аса эскериленген отбасьш сол жакдо K euiipin апарып, епстж жер, уй 6epin орналастырады. Сол жоспардьщ жем1сш кдггайлар ею мьщ жылдан кейш —б1здщ тусымызда кердд, OFaH тарихи жагдайлар куэ. Бул — 6i3 де уйренетш эддс. Шегаралы аймакдъщ 6epiK болтаны — ел цшнщ де берж тт. Муде, сез жок, кдтал басшы болтан: езш вл1мге киран акесш ол да ел1мге кдлйады. BipaK, ол елдд, аскердд кдлай баскдруды, жауды кдлай жещп, кдлай багындыруды — бэрш бш-ен. Ол агайын халык, боп есептелетш йузглердд (иозы) де, уйандердд де шапкдн. Солардьщ елш, жерш багындыру аркдллы FaHa улы кун империасын курган. Кундардьщ TypiKKe, уйсшге, йузглерге туыс халык, екенш eni6ip шынайы тарихшы жокдда шыгарган емес. Ал кдзак,тьщ Ата шеж1реа оларды аргындардын, apFbi бабасы санаса, онда Атгиладан же-ri жуз жылдан астам бурын туцрыш кун империасын курган Муде шэнуйддн, де бодщ батыр бабамыз екенддгшде дау жок, \"Ж ас Алаш\", N105, 03.09.2005-жыл. 62

_____________ ________________ fflafmx iSdefri УМАЙ ЕНЕ Б1здщ A syipiM i3re дейшп расырда eM ip сурген. Кдзак,тыц ежелп тарихында эулие атанран туцрыш эйел; Казак, халкдгныц ул сурап сыйынатын туцрыш eH eci. Б1здщ AayipiM i3re дешнп заманда eM ip сурген Умай турмак, б1здщAayipiM i3Ain VI —VH-расырында eM ip сурген Домалак, шешем1здд де ене атарандыкртан, Умайды да ана дегеннен r e p i ене дегешм!з тарихилау. Енесай езеш солай аталган кезде Умай ене де солай аталган болар, оны ана деп, кешн пайда болтан сезбен этап журген — кдз1рг!лер. Адыздын, 6 e p i тарих емес, 6ipaK, туп нег1зшде тарих жатуы сезаз. Умай ене жайындары ацыздыц да тарихи H eri3i бар. Буран алгаш ры л ы м и мен берген кдзак, — Сэбеткдзы Акдтаев. Оньщ \"Кун мен келецке\" ютебшде \"Умай ана им?\" деген арнайы 3eprreyi бар (\"Ж алы н\" баспасы , 1990, 85-бет). Bipax, Умай аты OFaHдейш де таскд кдшалып жазылган, итэп бетше тускен. \"Bi3re ислам AiHi тарамай турран кезде даламызда Умай ана eciMme байланысты толып жаткдн сешм-нанымдар да болтан... Кене сешм-нанымдар бойынша, Умай ана жас нересте мен екждбат ейелдердщ сыйынар nipi болтан... Умай анага хакастар, алтайлык,тар, туалыдтар (Тува) шорлар жене кдфрыздар табынран\", — дейдд С.Акдтаев (86-бет). Адырында: \"Умай Kp3ipri орыс тш аркдолы кдйта орныкддн \"мама\" сезшщ кене кезь.. Умай —Кдзакртанды ертеде мекендеген халык,тардьщ Кун TQHipi, Ай Teqipi, Кек Tenipi сешлд1 керем еттерш щ 6ipi\", — деген кррьггынды жасайды (92-бет). Жене: \"Кене жырларда\": — Bepi, 6epi, 6epi ием, Кел, жебеуцп 6epi нем! Умай ене, Ш аш ты эз1з Емш ескен 6opi ием! — 63

Ъвксутан Нфэкекв-ты________________ _ деп айтылады\" (85-бет ), “...кдзак, бебектершщ ынддк iueuieAepi б1лектерш сыбанып жатып: —Менщ крлым емес, Биб1 Бэтима, биб1 ЗуЬра к,олы, ¥май ана, Кдмбар ата крлы, — д еп , н э р е с т е н щ KiHAiriH д е к е с е д ь п н д ж б а у ы н да баулайды, ж е р ге к ке де орайды, тусау ж1бш де кияды\", — д еп ж азады (90-бет). Будан кене жырларда ¥май ене деп айтылганын, сондык,тан ¥май ана емес, ¥май ене дегеннщ дурыс болатынын epi ¥майды кдзак,эулие дэрежесше кетергенш ацрарамыз. Иоллыг-тегш жазган УТП-рдгырлын тарихи ескерткпш Култегш мэчзшреде \"¥май теки анам кдтынныц кутына (багына) iHiM Култепн ер атанды\" (М .Ж о лд а сб еко в, К,.Сарт крж аулы \"О рхон ескерт к/ш т ер/нщ толык, атласы\", Аст ана, 2005, 188-бет), ал бурын Тоныкек, Тоцукук, кдз1р Туй-укук, деп окдш ан ескертиште: \"Tanipi, ¥май, кием Ж ер-су ык£1ласын берген екен\", — дейдд (С онда, 318- бет ). Бабаларымыз ¥май ененщ атын таскд жазып ардакуаумен шектелмей, Yui Кумбез тауыньщ жартасына оньщ ен кдбат кез1ндеп бейнесш сызып та салыпты (С онда, 185-бет). Yui Кумбез тауы Моцголияда. Балымдар ¥май енеш ц б ей н еа салынран тас Талас ещршен де табылганын жазды. Демек ¥май енеш ертедеп кулм тури ел1 эулие туткдн. Бул тарихи шыгармаларда ¥май нак,ты тарихи адам кдтарында айтылады, бейнеленедр Ал МДашрари с е зд 1п н д е \"умайды\" \"ж олдас (к,атын босантанда курсагынан шыгатын нэрсе)\" деп TyciHAipiirri (1-ютэп, 1997, \"Хант\", 153-бет). Ал мысалга кел-пр1лген макдл бул сездщ мэнше уйлеспейдд: \"¥майра тапынса, огул болур\" дегендд аудармашы А.Егеубаев 11Жолдаскд табынса, ул болар\" деп аударыпты. Б1здщше, муны Кулмат ©м1рэлиевтщ аударраны дурыс, ол \"¥майра сыйынса, ул табар\" деш-i /У Ш -ХП -т асы рлардагы к е н е т урк! эд еб и 64

ecK epndunepi\", 1985, 96-бет). Мунда айел босангандагы шарана айтылып турган жок,, шаранага (жолдаскд) сыйынбайды да, мунда ¥май атгы адам айтылып тур. К ултепнде, Туй-ук.¥к,та \"егум \" c e 3 i \"ан а\" деп аударылган. Bi3iue, соны \"ене\" деп аударган орынды. Сондай-ак, Туй-укук,ескерткш1шдеп \"Ану сувуу баралум\" дегендд \"Ана (енесай) суына жетпк\" деп аударганша, \"Ене суына жетпк\" деген жен сеюлдь Тарихи Орхон тас жазбаларындагы жазута кдраганда, ¥май ене —VII—VHI-гасырлардан ертеректе eMip сурген адам, себебД VIII-гасырлык, \"Култегш\", \"Туй-укук,\" ескертюштершде оньщ аты еткен шакден еске алынады: \"Мен, Быте Туй-укук, Алтын жынысын аса келддк, Epric езенш кеше келддк. Келупплер батыр болар\", — деддм, (Олар 6i3Ai) тусшбедг \"Тэщрг ¥май, киел! Ж ер-су (ыкдлласын) берген екен. Неге кдшамыз? Кеп деп неге крркдмыз? Азбыз деп неге басындырамыз? Шабамыз!\" — деддм. Шаптык, Жендж!\" (\"О рхон ескерт кш т ерш щ тольщ ат ласы \", 318-бет ). Ал Сэбеткдзы Акдтаев мысалга келнрген: \"¥май ене, Шашты эз1з Емш ескен 6epi нем!\" — деген кене жырдыц к у э л т н е к,араганда, Уйсш мемлекетшщ улы кунбш Елсауды 6epi ем!зген заманда, ягаи б!здщ A ayipiM i3re дешнп Н-гасырда не содан кешн eM ip сурген адам. Эйткенмен бул ею аралык,тьщ e3i 600- 700 жыл. 0 Aiде болса онша айкдш болмай турган бул жорамалды Кдзыбек бек Тауасарулыныц \"Туп-тукданнан ез!ме шешн\" KiTe6i нак,ты тарихи дерекке екеп тушндейдд. Ол x ici \"Матай атамныц айткднына кэраганда\" дей келш, \"Елсау атамыз эйелш аргыннан алган. Б1здщ шешем!з ¥май бейбппе Аргын Аспар деген юсшщ кдязы екен. Оньщ успне кдлтай патшалыгы да ол K icire кдлз берген. BipaK, би кдггайлардын кунбе-кунп елшшп-жаушылыгын езшщ Аргын агайындарымен акдллдасып, оларды унем! хабардар етш OTbipFaH. 5-121 65

Шсутан Нфкеке-шы__________________________ Аррын цызы ¥май — б1здщ шешем1з — он уш курсах, квтерйгп. Жалпы, Елсау атамыз бес эйелшен 23 бала керш, соньщ оны -ripen тура кэлыпты\", — деп жазады (1994, 41-42 бет). Ж ас кунщде Елсауды 6 e p i ешзгенш, оныц он баласы, сол тззесш басатьш бас 6 a ft6 iiu ec i кун, ягаи аррын кызы, ал оц T i3eciH басатын eidmni 6 e ft6 im e c i кдлтай кд1зы болтаный кдггай жылнамалары да жазады. BipaK, Кдзыбек б е к т щ ¥ м а й 13 курсак, кетер1пт1 д егеш , к ^ та й жазбаларына кэраганда, еш кцсынга келмейд), ейткеш арган (кун) мен к^ггай к^лзын бэйб1шел1кке алган кезде Елсаудьщ жасы 70-тен аскдн-ды. C ip e, бул арада баскдша сыр бар болса керек. \"Елсаудьщ бес эйелшщ шпнде ¥майдан баскд да a p F b ra кдшы болып, ¥май енем1з солардьщ бэрше бас бейбинелж жасаган болар, бэлюм\", — деген жорамал ойга алдымен оралады. ©йткеш сол 70- тен аскднда алган кун (арган) цызын Елсау сол тззесш басатьш, ягаи бас бэйб1ше еткендтн кдпайдьщ \"Тарихи жазбалары\" да, \"Ханнамасы\" да анык, ашщш жазады. Ол заманды Kepin келген немесе сол заманньщ шындыгьш дер кез1нде егжей-тегжей жазып кеткен ешим болмагандык,тан, амал жок, крлда бар деректердщ эр сезшен астар 1здеуге, сыр тартуга тура келедь К^ггай деректер1 Елсауга эуел1 кдггайлар кыз бергенш, сонан соц гана кундар оган, кдггайга ыкдоасы б1ржола ауып кете ме деп, ез цызын бергендшн б!рауыздан жазады. Ал М атай шежгреск \"Б1здщ шешем1з ¥май бэйбнне Аргын Аспар деген юсшщ к£1зы екен. Оныц устше К^ытай патшальны да сол K icire цыз берген\", — дейдь Шежзреге кдрасак, кдггай кызы ¥май бэйбпденщ устше келген. Оньщ усйне 70-тен аскдн Елсаудан тары ул туды деген дерек кдггай жазбаларында да, шежареде де жок, Ондай ерекш е жагдай бола кдлса, оны жылнама да, шеж1ре де кдгас ж1бермеген болар едь Шеж1ре \"б1здщ шешем1з\" деп мойындай баяндайды, ал тумаган адам еппймге шеше бола алмайды гой. \"23 баланыц улкега - Нулы, одан к е й п т тогазы: Дулы, 66

_____________________________ fflafmx iSdefn Ерте, Кек, Бер, Кенбгс, Шор, К/алыш, Дур, Колби - 6api он ул, атамыз артында 6ip рулы ел кэлыпты\", — дейд1 шеж1ре. \"Елсау жетшс тертке келгенде, кдггай ханы Ж е-ricyFa ж1берген елнпсшен мол маглумат тыцдап, Уйсшдд алу ушш, оларга кдлз алысып, кдлз 6epicin, солар арк^глы билеу керек деп кррытынды жасаган. Сейтш, кдггай патшасы Уранфай ыррап-жыррап 6 ip кдлзы Ш эйжанды б1здщ атамызга узатыпты. Сексенге такдран, езшщ де бес эйел1 бар шал оны алмай, Шэйжанды HeMepeci Санжарра крсыпты\", — дейдд шеж1ре (43-бет). Шэйжанды Н.Мыцжан \"Кдзак,тын, кдяскдша тарихында\" “Шижун ханша\" дейдд (1994, 71- бет). Шеж1ре Шэйжанды Елсау алмады дейдд, кдггай тарихы алды дейдд. Кдйсысына иланамыз? Менщше, Турсын Журтбаевтьщ \"Дулыра\" гатэб1ндег1 бутан кдтысты nixipi — кдзакдр шеннм. “Шижун сулудьщ сол жак,ттзеге (ягаи, билж журпзунп бэйбнпелжке — Б.Н.) к,олы жетпедь K e p ic iH u ie хун ханшасы уйсш елше судай сщш, тастай батты. Тез уйренюш, саясаткд араласа бастады.., Шижун ханша кгаз уйге уйренбедд. Ал Елжау би (Елсауды айтып отыр — Б.Н.) там уйде туншырып кете жаздады. Сондык,тан да екеушщ белек туруы онша тацдандыра крймайды... Кунби кдртайран, тдлде б1лмейдд. Соны кендлше алып, муц-шерге баткдн ханша елше... ушбу хат жолдады... Хат жазран кезде Кунби жетшс жаста едд... акдяры тордагы тотыны суцкдллдата бермей, тещне крсура бел байлаган Елжау би оны HeMepeci Ж ешшге (Санжардыц лакдп аты — Б.Н.) айттырады... Елжау би Шижун ханшаны \"аманат кдлындык,\" рет1нде устаган. Ж ен mi мурагер ержетш, буынын беюткенше белек куткен. ©зшше imxi есеп жасаган. Кешпелыердщ 6eciK кудалытын тусшбеген не балмеген Сыма-Цянь мен Бан-Гу (тарихты жазып кдлдыргандар — Б.Н.) оны Елжау бидщ кдлындыры деп баяндаран\" (1-ютэп, 297-бет). Демек Елсау мен Шэйжан тесекте бас крскдн ерлТ 67

Ъексутан Нфквке-ры_____________________ байлылар болмаган. Ж ене Елсау алган бес кдтыннын, есебше ол юрмейдд. Елсау Шэйжанды немересше крскднына Караганда, ол тым жас кдлз болтан. Демек шежзреде аргын деп, кдггай тарихында кун кызы деп отырган эйелшщ де жас екеш сезс1з. Шеж1реде де, кытай тарихында да дал осы ею айелшен Елсау би бала суйдд деген дерек жок, Демек ¥май ене деп отырганымыз Елсаудьщ 70-ке келгенде алган эйел! емес, баска. Шеж1редеп \"Умай шешем1з... он уш курсах, кетерйгп\" дегендд кулакдд 1лсек жэне \"атамыз Нулы\" деп одан туган баланы \"атамыз\" деп отырганын ескерсек, ¥май — Елсаудьщ тущъпн эйел!, ягни эйелдершщ ец егдесь Ал 70-ке келгендеп алган аргын кдлзы, cipa, ¥майдьщ тайпалык, сщлкз. Eipbrnii эйелдщ байбипе болуы, аталуы — ата салт. Ол салт кеш еп Октябрь революциясына дешн сак,талганын 6apiM i3 де б1лем1з. Ал токалы кургырдын, тэтт1 болатыны тагы бар. Елсаудьщ 70-ке келгенде алган аргын эйелр cipa, саяси eMipre араласу жагынан шартты турде —билж журпзупп эйел болтан шыгар. \"Сондык,тан Ьун ханшасын сол ддзесш баскдн бэйбйпе erri (Иундардын, гурпы бойынша сол ддзесш баскдн байбипе нагыз ханым болады екен)\", — дейдд Н.Мыцжан (С онда, 72-бет). Елсау кдртайган кезде онын, 6ipiH uii эйел1 ¥май да, сез жок, кдртайды, сондык,тан ж аца алган ж ас эйелдщ, Турсын айткдндай, “тез уйрешсш, саясаткд араласа бастауы\" табига да емес пе? Бабаларымыз да, Kp3ipri кдзак, та кап балалы эйедад кдтты ардак,тайтынын 6apiMi3 бьлем1з. Он уш курсах, кетерген ¥майды \"¥май ене\" деп еулие санауымыз жэне оньщ атына, кебшесе урпак,сурап сыйынатынымыз содан болу керек . K,a3ipri моцгол ж ер ш д е п Уш Кумбез жартасына ¥майды еюкдбат кез1нде бейнеле^п де осы ойымызды куптайды деп ойлаймын. Kja3ipri кдзак, жазушыларыныц шпнде ежелп тарихкд ен, кап уцш п журген Турсын Журтбаевтьщ: \"Ец бастысы, ¥май ананьщ ацльлер1 мен кдлздары токдлма енерш б1лген 68

жэне керегше жараткдн\", — деп (С онда, 286-бет), ¥май енеш кулл1 кдзакдъщ анасы дэрежеанде атауы тарихи шындыкдэ ете уйлеомдд сез деп тусшем. ¥майдыц ец басты эулиелт — eMipre мол урпак, кдлдыруы. Бурынгы казак, пен Ka3ipri кдзакдын, OFaH непзгт сыйыну сыры — сод. Кун кдязы мен кдггай кдязы эйел боп хан сарайына келгеннен кейш Елсаудьщ 22 жасында кдйтыс болып, Уш Кдраштьщ етегше жерленген улкен улы Нулы мен одан кеш нп улы Дулыныц жэне Нулыныц улы Санжар (Женил) арасында так,таластык,тан туган екпе-араздык, ершидд. Санжар кдятай кдяздарына кумар боп, олардан урпак, тараган соц, ол талас жиендер арасына тарайды, cipa, осы узакдд созылган аргын мен кдггай жиендершщ арасындагы тадталастык, пен бак,таластык,та ¥май енем1з едддк, халыкдык, намысты кдтты устаган адам болса керек. Ене деп сыйлау да, курметтеу де, эулие санау да содан кешн нагыз кен, epic алган болар. Кдытайдыц \"Тарихи жазбаларында\": \"Дануанныц (кунмен x e p m i ел — Б.Н.) батысынан Парфияга деганп (Бактрия мен Кдндыньщ батысындагы ел —Б.Н.) елдердщ тш TypAime болганымен, 6 ip -6 ip iH e ете жакдын. Bipirnu сезш 6 ip i TyciHe бередг Олар эйел затын курметгейдд. Еркектер эйелшщ сезшен шьщпайды\", — деп жазылран (\"Еж елп уй сш ем \", Ур1мж1, 2005, 191-бет). Бутан Караганда, уйсш елшде ¥май сиякды акд>1лды эйелдщ айткдны мен icrereHi елге устам болуы занды да. ¥май ене б.д.д. eM ip сурген уйсш кунбшнщ 6ipiH m i 6 e fl6 iu ie c i болса, OFaH VTII-расырда eM ip сурген TypiK кдранатыньщ \"Култегга\", \"Туй-укук,\" жазбаларындары батырлары мен даналары ез шешем1з деп сыйынып журсе, онда уйсш мен туржтщ 6 ip тектен таралрандыгы даусыз емес пе? Оньщ ycTiHe бул niKipiMi3Ai Елсаудьщ урпакдарынан тарап, кешн Тургеш атгы мемлекет курган адам жайында Култепн жазуында: \"Тургеш каган турюм1з, халкдлмыз едд. Биш естт ушш, жацылганы уппн едад\". \"Он иел1к (бурын \"он ок,\" деп келгем1з —Б.Н.) эулетзм Тургеш 69

Ъексутт НфЫа-упы___________ _______ _ кдтаннан Макараш тацбашы... келдд\", - деген езшсшген сездердщ болуы (М .Ж о лд а сб ехо в, К,.Сартк/ож аулы “О р хо н ескер гкш п ер ш щ -голых, атласы\", Астана, 2005, 187 ж ене 190-бет) да куптай туседд. Кдлаи болганда да ¥май ене элдеб1р аспандаты ацыз бейне емес, накды тарихи тулта екенддгш, жай айел емес, ел-ж уртты ц басын 6ipiKTipreH, арты на мол урпак, кдлдырган эулие ене екенддгш бдле жургеюм1з, аруаш алдында басымызды не жургешм!з — тарбие. \"Жас Алаш\", N116, 29.09.2005-жыл. МАЙКДЛ БИ Б1здщ A a y ip iM i3 re деш н п I-гасырда туып, б1здщ AayipiMi3AiH; I-тасырывда кдйтыс болтан. Кдзакдъщ уйсш дэу1ршде туцтыш билер басшылытын куртан кунби; Кдзак,тьщ арты бабалары iuiiHAe айткдндары макдл- мэтел боп бугшп кунге сак,талып жеткен туцтыш би; Уйсшнщ кунбилер эулетшен шыкдсдн туцтыш дана акдлн. \"Тугел сездщ Ty6i 6 ip , туп атасы - Майкдл би\" деген вте улкен, кдсиетсч сез Майкдл бабамызта кдтысты айтылады. Свз терюншен-ак, зор курмет ацтарылады. Шежзреде оны кебшесе “Уйсш Майклы би\" дейдд, содан- ак, оны Уйсш мемлекетс кезшде eM ip сурген-ау деп шамалаута болар едд. BipaK ,6ipa3 шеж1реде, K£3ipri тарихи шытармаларда, энциклопедияда да Майкдя бидд Шындысты хан кетерген он ею бидщ 6 ip i дейдд. Ал Уйсш мемлекет! мен Шьщтыс хан арасында мьщ жылдык, уакдят жатыр. Эйткенмен кейб1р шеж1реде ею немесе б1рнеше Майкдл болтандьпы туралы да айтылады. Ата шежзреде Майкдл бидщ сетмдд c e p iri болтан, аты ацыз-ертепге айналган Аяз бидд Турсын Журтбаев: \"Аяз би Х-гасырдыц аяты 70

мен XI-тасырдьщ 6ipiH iui жартысында eMip сурген\", - деп б1ледд (\"Егемен Кдзакртан\", \"Аяз би им?\", 29.08.01). О.Кдймолдин ¥лы билер улыстьщ топиш Сопнян деген атамыз \"езшщ улкен улы Майкопа табыс еткен. Бул — жыл санау есебшен 100 жыл бурын\", — дегендд айтады (\"Алматы акдхамы\", \"Купиялы бетпак,\"). Ралым Кулмат ©м1рэлиев 1820-жылы Кдзанда шыккдн \"Ахуал Чыцыс хан уа Ак,сак, Темур” деген к1тэпте Ш ыцгысты хан кетерген он бидщ басында Уйсш Майкдл би аталатынын, оньщ ураны —Салауат, тацбасы —c ip re болганын айтады (\"Жалын\" альманага, N5, 1985). Алайда eM ip сурген уакдлты мен экесш щ , балаларыныц аты-жендер1 эр шеж1реде эр турл1 айтылганмен, Майкдл деген адамныц ем1рде болтан тарихи тулга екенддп жэне оньщ тапкдыр, шешен адам болтаны еппомге кумэн тутызбайды. ©M ip тарихын тэптшггеп бммесе де, бар кдзак, оны сез атасы санайды. С ез атасы болу ушш ол адам, сез жок, сез басында туруы керек. Майкдл би туралы езге ш еж1релерге Караганда жуйел1леу nixip айтатын — К,азыбек бектщ \"Туп- тукнаннан ез1ме шешн\" ютэб1ндеп Матай жазган Ата шеж1ре. BipaK, кдггай жазбаларымен салыстыра кдраган кезде оньщ да туйнуге кдшн тиетш тустары баршылык, Ец эуел1 онда керсеттлген yaKjbrr эр жерде эркщлы боп келед1: алдыцгы айткдн уакдлтына соцгы айтк,аны уйлеспейд1. Мэселен, 45-бетте Майкдя такда б 1здщ дэу1р1м1зге дей1нг1 12 -жылда отырып, \"табандаткдн жиырма тогыз жыл елдх биледд\" десе, 58-бетте: \"Ол хижра жыл санауынан жетз жуз он 6ip жыл бурын дуниеге келш, сексен тогыз жасында дуние салыпты\", — дейдд. Онда ол б1зддц дэу1р1м!зге дейшп 89-жылда туып, дэл б1здщ дэу1р басталганга дешн гана eMip сурген болар едь Олай болса, 29 жыл емес, бар-жогы 12-ак, жыл ел билеген болады. Мундай кдте есептеулерше кдрамай, уйсш дэу1р1нде ем!р сургенднтн шындык, деп кдрап, ендд Уйсш мемлекетшщ билеуш1лер1 жайындагы дерек кездерш 6 ip-6ipiMeH салыстырып байкдйык, B ipiH iui дерек - Ван Гудьщ Батые ещр жэне Уйс1н мемлекет1\" деген шыгармасы 71

Ъексутан ЧИф/секв-улы_____________ _________ (\"К,азак, тарихынан\", Алматы, 1997. Аударгандар - Байдэулет, Гу Уынчин); Егашш дерек - И.Бичуриннщ \"Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена\" Kira6i, Москва-Ленинград, 1950. 2-том; YniiHiui дерек — Кдзыбек бек Тауасарулыныц \"Туп-тукцаннан ез1ме шешн\" ютэб1 (Алматы, 1993); Тертшпп дерек — Ныгмет Мыцжаннын \"К,азак,тыц кыскдша тарихы\" Krra6i - (Алматы, 1994); Беошш дерек - \"Ежелп уйсш ел1\" ютэб1 (Шыцжац халыцбаспасы, Ур1мж1, 2005). Б1здщ A6yipiMi3re дейшп 104-жылга дешн 6ipa3 уакдгг — Елсау би елгенге дешн — Уйсш мемлекетз ушке белшш баскэрылган. ¥лы Кунби Елсаудыч ез1 Шыгу атты астанадары улкен орданы, ортаншы улы Дулы екшпп орданы, Елсаудыц немереа Ж енше би yiuiraui орданы баскдрды. Оцкдй би мен Айбынды бидщ тусында б1р1ккенмен, кейш б1ржола еюге белшедд, б(рак,rami кунби улы кунбиге ылри да багынышты болган. Дегенмен алауыздыкхьщ кеарш ен аквдэы Уйсш мемлекетз алс1реген, халкдл кейш Туркеш мемлекетз болып дэу1рлеп, одан соц турне кдганатыныц курамына гарген. Кдзыбек бек Оцкдй би туралы айтады да, Оцгай (Янгуй) би дегенд! ауызга алмайды. Cipe, атгары украс болган соц, екеуш де 6ip адам деп кдраган сиякхы. Ал Майкд1 деген ат Кдзыбек бектен баскдда кездеспейдд, тек жыл жагынан куалаганда, оныц ел баскдру кезецше Еже би (Ичими — Ичи + ми — Ичи би немесе Етет би FaHa жакд>шдайды. Еже бидщ хандык, курган уакдлтын Н.Мыцжан б.д.д. 10—7-жыл деп белплешт. Bipaie, Бан Гу езшщ \"Батые ещр шеж1ресшде\": \"Ай-ди патшаныц юаншу 2-жыльг (жаца эрадан бурынгы 1-жылы) улкен кунби Еже би тец1ркутпен 6ipre (кун билеушкзмен 6ipre — Б.Н.) Хан хандыга ордасына барды\", — деп жазады (“Кдзак, тарихынан\", Алматы, 1997, 41-бет). Муны Бичурин де растайды (Н-том, 198-бет). Бул —тарихи хаткд ертеде жазылып кдлган шындык, Демек Еже хан, Мыцжан керсеткендей, б.д.д. 7-жылга дешн гана емес, б1здщ дау1р1м1зде де бил1к курган хан. 72

Егер Еже деп отырган Майцы биддц 29 жыл биток курганы рас болса, ол б.д.д. 12-жылы отырып, б1здщ дау1р1м1здеп 17-жылга д е й т ел баскдруга ттс-ть Н.М ьщжан былай дейдп \"Б.ж.с. дей ш п 16-жылы солтуспк иелштеп Уижьщжан уйсш елш 6ipiKTipyre кдрсы шыгып, Силы бидд ел-предд. Силы биддц орнына Еже би отырады. Б.ж.с. дейшп 12-жылы оцтустж иелжке кдрасты бектердщ Наншы Оцкд деген адамы Уижыцжацды елт1редд. Силы би кдза болганнан к е т н innd кдлркдлсгар салдарынан алс1рей бастаган уйсш ел1 бурынгы куш- куатынан айрылып, ещстей бередд\" (81-бет). Ал Кдзыбек бек: \"Майкдл такдсд Сыйлы биден к е т н келш, табандаткдн жиырма тогыз жыл елдд биледд. Сыйлы би де аз отырмаган адам. Ол да жиырма жыл отырып, жэне таил 6ip жыл бетше жан кдратпаган беделдд адам болыпты. Оны Ойжын елпргенде, оны халык, откд ертеп ж1берген\", —дейдд (45-бет). Бан Гу шыгармасында Сыйлы биддц эуел1 Kiuii Кунби, соцынан улы Кунби болгандыгы анык, айтылады. Ол жагын кешнп тарихшылар тарата бермейдд. Алайда Уйс1н мемлекет! жайлы туп дерек Бан- Гуден тараган соц, оган кулак, крймаскд болмайды. Бул ещ дерек — Кдзыбек бек пен Н.Мьщжан niKipi — непзшен 6ip жерден тутседд. Н.Мыцжанда Еже би такдщ б.д.д. 10—7-жыл аралыгында, ягни 3 жыл гана отырган деп керсеткенмен, оныц б.д.д. 1-жылда да улы кунби болгандыгын Бан Гу мен Бичурин де анык, жазады. Бутан кдраганда, Н.Мыцжанныц Еже биток курган аралыкды дурыс мелшерлемегеш байкдлады. ©йткеш Сыйлы бидд б.д.д. 16-жылы ©лпредд, оныц орнына Еже би отырады дегенд1 81-бетге ©3i жазып отырып, ©3i содан кдтелеседд. Ал Т.Журтбаев \"Дулыга\" гатабшде ©же б.д.д. 16-жылы такдс,а отырды дейд1 де, бил1кте к,анша болганын керсетпейдд, ейткен1 ондай дерек Бан Гуде де, Бичуринде де жок, Алайда Бан Гу былай дейдд: \"Kiuii Кунби Можынжан Сыйлы биддц езш басып алуынан крркдлп, мэртебел1 адамы Урылиндтзе бугу деген(дд) жалган атпен ж1берш, оны ел-пртп\" (40-бет). Демек Можыцжан, я т и Уйжыцжац 73

Ш атан !Htfatelce-ym______________________ Kiini кунби болтан кезде Сыйлы би улы кунби болып туртан. Сыйлы бидд елпрткен сон;, Бан Гу: \"Кеп жылдар откен соц.., Можыцжанды елпрдд\", - десе (40-бет), Бичурин: \"По прошествии некоторого времени... убил Мочженьгяна\", — дейдд (2-ютэп, 198-бет). Ягаи С ыйлы би б.д.д. 16-жылы елпрш п, сол жылы оныц орнына Еже би отыртан. Бул жыл, Кдзыбек бектщ айтуындаты Майкдд би такдсд отыртан жылдан терт жыл ерте. Ол Kici, cipe, Можыцжанды ел-прген б.д.д. 12-жылмен ш атастыртан болу керек . Кдятай тарихында Уйсш мемлекетше кдтысты жазылып кдлтан непзп мэселе 6ipey тана: ол — кдятай кдяздарыныц уйсш Кунбилерше тиш, атайъшды кун мен уйсш халыкдарын езара араздастырып, еларету кезещн ж ш бацылап отыру. Сондык,тан олар непзш ен Kimi кунбилердд улы кунбилерге айдап салып отыртан. Сол себептен де олар уйсш мемлекетшде ез жиендершщ таккэ келш-кетуше кэп ы кещл белген. Ал уйсшдер кьггаймен 6ipirin кун елш тас-талкдн еткен соц, hfhh ез мудес1 ж узеге аскдн соц, цытай басшылары уйсшнщ ез1не де енжар кдрай бастатан. Булай дейт1н1м1з: улы кунби Елсаудыц наразы болтан улы Аулы туралы, оныц 10 мыц эскермен жекеленш кеткеннен кейш п татдыры туралы цытай жазбалары кэсакдна дерл1к тук айтпайды. Алайда сол Аулы бастатан урпак,тыц уйсш мемлекетшщ орньшда Туркеш хандьпын куртандыты тарихкд мел1м. Оларды кдзак, шеж1рес1 apn>i Дулат деп, Бэйддбектен тарайтынды 6epri Дулат дейдд. Дулыдан таратандарды Дулат атау ce6e6 i, менщше, Дулылар дегендд кене туржшенщ кептж жалтауымен Дулы + ат=Дулаттар деп атаудан болса керек, ce6e6i керейлер дегендд керей + т = Керейт дейтппм1з бар той. Кд>ггайлардыц уйсш тарихын жазып кдлдыртан кезетр туп-тура Елсау би Tipi кез1нде узатылтан кдггай кдгзыныц тусынан бастап, уйсшнщ уш кунбшне -rain, мемлекетп ойран eTin 70 жасында елш е кдйта оралтан Ж иейу хан ш ан ы ц ж е н е содан тутан к,ытай ж и ен дерш щ a p e K e n e p iM e H аякр’алады. Дулыта да, 6i3 сез етш отыртан Майкопа да сондыктан кдлтай тарихшыларыньщ кдлзытуы шамалы. 74

Еже биге келгенде тарихшылардыц буйтш 6ipi3Ai бола алмауынын, ce6e6i де Майк*а бабамыздыц билжке тек iuiKi ж ардайм ен бай лан ы сты , 1ултай б и л т н щ араласуынсыз келгендтн жане к^ггайлардын, билле iciHe араласуына оньщ кдрсы болрандырын, сондык^ан кддтай тарихш ыларыньщ оныц егж ей-тегж еш н дал бгле алмауынан деп тусшгешшз жен сияк,ты. Еже немесе Етет пен Майкдлны дыбыстык, жатынан 6ip адам деп кдбылдау, эрине, киын. Эйткенмен Елсауды Лапкак, Елбидд Энли, Ербидд Энре, Оцкдйды Унгуйми дейтш к^ггайдьщ кдй сезше кулдык, урарсыз. Соцры кезде б|Диару) Г(б^нДьамлоу-Л)иепюмн / « Ш Т n !f 75

Ъекстпан Н^оЫсе-улм_____________________ кдгтайдаты казак, тарихшыларыньщ ежелп турж-кдггай терм ш д ерт н е п з а з бурмалап крлдануы жш байкдла бастады. Мэселен, ежелден 6 i3 Мете —Мете —М еде— Муде деп атап келе жаткдн кун шэнушн Бак,туг деп; уйсш кунбш Елсауды Лапкек деп, Уйсш мемлекетшщ астанасы Шыгу (Чигу) кэласын Чекук деп; юечжы — йозы — иуз1 елш HyKic деп, сол улпмен улы иузшп улы HyKic деп аударулар K epiH ic бердк Бул термш дер элем тарихшыларыньщ кдтысуымен кдлыптаскдн-ды, Кдсакдна бурмаланып аударылатындыгын 2005-жылы кдггайда шыкддн \"Ежелп уйсш елГ' ютэб!ндеп мына тусшштеу анык, ащартса керек: \"Бак,тут-Еун тэщркуты. Кдггайдагы... деген era иероглиф Kp3ipri капай тш нде маудун болып окд1лганымен, алайда о л ... (моду) болып окдшу керек тт ескерплген. Сондык,тан иероглифтердщ apFbi ерте замангы дыбысталуын кдлпына келпруде моду бойынша окапан жен\" (309-бет). Солай бола тура олар неге \"моду\" демей, Бак,туг деп окд1Йды? Бул гылым ба, саясат па? B ipi3Ai ж азу , б 1р к ел ю ок,у тар и х и niKipAi турак,тандырады. Ал кубылтып, езгертш оку адастырады, шатастырады. Майка! бабамыздьщ аты-жеш да, cipe, солай шатастырылган. Бутан кез жетгазу ушш \"Ежелп уйсш eAi\" гатэбшен 6ipep мысал келпрешн: \"Шин Чицжидщ жанама аты — Зыжын\" (203-бет); \"Чын Тацнын, жанама аты — Зыгуц\" (205-бет); Т ы ц Гуцныц жанама аты — Бозук,\" (278-бет); \"Бан Чаудыц жанама аты — Жуцшьщ\" (279-бет); \"Жун, Хаудыц жанама аты — Жинбо\" (282-бет), \"Хан Уди Лю Чы... маркум болтанная кешнп дш аты —Шызуц, мшездемелж нэм1 — Уди. Шяууди деп те жазылады (309- бет). Бутан кдратанда, адамдарта жанама ат, лакал ат беру капай дэстуршде кен, етек алтан. Сондык,тан Майкдг бидщ де жанама аты Еже немесе Етет болтан шыгар деп сезжтенудщ жен! де бар деп ойлаймын. ©иткеш ез шеж!рем1зде оныц Сыйлы биден кейш хан болтаны анык, айтылтан гой. Э.М артулан “Е ж елп жыр-ацы здар\" 76

___________________________Шфнх iSdefn ютэб1нде: \"Ажа - буйрык, зац. К^азак,тар \"ай дерге ажа жок, крй дерге кржа жок,\" дейдГ — дегендд айтады. (Алматы, 1985, 39-бет). \"Еже\" дегетм1з сол \"ажаньщ\" 6ip айтылу Typi болса, билеуш1 деген магынаны берсе керек. Алайда, тары 6ip нускд niKipre ток,тала кеткешм Tepic болмайтын сияк,ты. Тегш куалап келеек, Еже де кртай жиеш. Ал Майкдг Ата шеж1ре бойынша, Елсаудьщ кун, hfhh арган эйелшен, аньщтап айткднда, ¥май енем1зден таракан тукымы болуы тшс. Бул жардай галддреп турран дэлелд! кулпарша етедд. Ата шеж1реде Машуы улы кунби болды, баекдлар киш кунби болды деген дерек жок, Демек Майкы Kimi кунби болуы да мумкш. Шежзре — жазба тарих емес, адам жадында сак,талган тарих. Сондьщтан ода аздап ауыткулар, ук,сас нэрселердд шатастырулар болып турса керек. Т.Ж уртбаевтьщ мына ece6i тары 6ip жорамалга жетектейдд: \"Ел би (Энли) — Ердщ (Эшренщ) улы, б.д.д. 12-жылдан бастап билж етп\" (Сонда, 326-бет). Бул есеп Н.Мьщжанда б.д.д. II—7-жыл деп кдте керсеттлген, 6ipaK, онын, алдындагы киш кунби б.д.д. 12-жылра д е й т билж жасаганын дурыс керсеткен. Ал Ел би — Елсаудьщ ¥майдан туран урпары, Дульшьщ улы Одкдйдан (оны да кун ейелшен) туран. ©жеттщ немересь Э ш ре—Аннет дегеннщ Мэн дегенге ептеп дыбыстык, жакдшдыты бар кер1недд маран. Кезшде тур1ктер ез ханьш Ел хан деген рой, уйандер де ез биш Ел би десе, и е а бар? ¥лы кунби Ощай, Kimi кунби ©жет болтан кезде \"Уйсшнщ халкдг мен и е л т еюге белшш, улы кунби мен Kimi кунби алды- алдына бил1к журпздд. ¥лы кунбиге 60 мьщнан аса тупн, Kimi кунбиге 40 мьщнан аса тупн кдрады. Дегенмен Уйсш халкдшьщ ниетт Kimi кунби жарына ауып кетп\", - дейдд кытайдьщ \"Хэннамасы\" (\"Ежелп Уйсш ел1\", Ур1мж1, 2005. 256-бет). Ce6e6i Kimi Кунбилер кун (аррын) теш ен деп, ярни туыс журтган тараган урпак, былайша айткднда, ез! РОЙ, ¥лы кунбилердщ ордасы UlbiFy кдласында болранын барлык, дерек б1рауыздан айтады. Ал Ата шеж1ре Майкд1 би жайында: \"...сексен тогыз жасында дуние салыпты. 77

Ы сут ан ______________________ Бумырын Алатаудыц бауырында - Лабаста, Шуаста, Таласта, Ш ымбаста етю зш ть ©лершде К,азыруртты мекендеп-ri. Аныт—Кдбыр кдлмаран\", - дейдд. (\"Туп- тукцаннан ез1ме шейш\", 58-бет). Бул да Майкдлныц Kiini кунби болрандыгына айрак. болса керек. Лабасы — Алатау, осында туран болар. Шуасы — Шу, Таласы — Талас, Шымбасы — Шымкент жак,крй. Муньщ 6api Уйсшнщ астанасы Шырудан батыста ж аткд н ж ер . Hfhh Kimi К унбидщ neAiri де уйсш мемлекетшщ батысында болтан деп жорамалдаура Heri3 бар. Тары 6ip далел: Ата шеж1реде кдлзылбас елшкп Hemip дегендд де Майкдл Кдзыруртга кдрсы алады. Ата шеж1ренщ “©лершде\" дегенше кдраранда, кунбшиктен кеткен соц да Майкдя Ндзырурпы мекендеп кдлран сияк,ты. Ата шеж1ре Майкдгаы Мэннщ баласы десе, Бичурин Шын бидщ (Синмидщ) пйсшщ баласы, ал Т.Журтбаев Дэленщ баласы дейдд. (\"Дулыра\", 1-ютэп, 326-бет). Дале мен Мэндд де 6ip адам деуге далел кцын. Кдлскдсы, кдлтай жазбаларына кдрап Майкдшыц и м екенш анык,тау мулде MyMKiH ем ес. Майкдл — кдлтайлардыц уй сш ic iH e араласуын унатпаган адам. Тек 6ip-aK, жорамал кдлады: билжке отыру Mep3iMi жарынан жэне оныц Кдзыбек бек ютэбшде11 шеж1реге уйлес келуше кдрап, Еже би, Ичими, ©же би дегендер1м13 — 6 ip рана Майкдг би деп тану. Кд>ггай тарихшыларыныц жазуында, улы Кунбидщ астанасы Шыру кдласы екенддг1 айкдга айтылтанмен, (K,a3ipri EciK кдласыныц батысында, Рахат аулыныц у с т ш д е п тепсенде) Kim i кунбилердщ кдй кдланы орталык, е т к е ш ж эн е Дулыныц к,ай арада бшик еткеш анык, айтылмаган. Содан-ак, кд>гтай тарихшыларыныц уйсш мемлекетшщ тарихын жазуга емес, аз муделерше кдтысты жагдайларды рана, этап айткднда, кдггай ханшаларыныц уйсшге ic re re H ойран-топаны мен жиендершщ так,жолын жазып кдлдырганын T yciH yre болады. Сонымен, бул Майцы би ею Aayip алмасып жаткдн мезгтлде eMip сурген болып шыкды, оныц солай екенш кдзак, шежзреандеп \"Кртан, одан — Майкдл\" деп келетш нускд да дэлелдейдд. Бул ретте Майкда VI—VH-расырда 78

Ш Умх Ш ек eM ip сурген Бэйд1бектен кеп эр1де жасаран (\"К,азак, шеж1реа\", Атамура-Кдзакртан, 1994. 111-бет). Зайыр Сэд1бековтщ \"Кдзак, шеж1рес1нде\" де Майкдл би улы жуздщ ураны болтан Бакдыйардын, жэне Ойсыл, Уйолдщ атасы рет1нде керсеттледд (Ташкент, 1994. 37-бет). Ал К,азыбек бекте Бак,тияр — Майкдлта баба. Сонда Ш ы цры сты хан кетерген кдй Майкдя би? Эрине, б1здщдау1р1м1згедейш туып, б!здщ дэу1рцаздщ басында дуниеден еткен Майкдя емес, баскд Майры. Сонда тарихта ек1 Майкдл болтан ба? 1990-жылы КДР “1ле\" баспасынан \"К(азак,шеж1релер1'1 атгы ютап шыкдран екен. Сондаты \"Майкдя би\" дастанында: \"©Timi даны ш пан боп атам Майкдя, Кейб1реу тусше алмай кылар сойкы. Крйылган осы лакдп б1рнешеу бар, Екен1н утушым аз, заты кдйсы?\" — деген шумак, бар. Б1з бклетш уш Майры бар. Bipi — жотарыда 6i3 сез еткен, 1-расырда еш р кешкен \"Тугел сездщ Ty6i 6 ip, туп атасы — Майкдя би\" де, eKiHniici — Бабыралы деген аяты ак,сак, Kici. Оны журт эуел1 Майып деп этап журедд де, кей1н пысьиртьпына бола Майкдл этап кетедд. Онымен 6ipiHmi Майкдяньщ арасьшда, Ата шеж1ре бойынша, 16 ата, ятни, шамамен, бес жуз жылдай бар. Ал одан кейнп ymiHmi Майкдя мен екшшшщ арасында 800 жылдай бар, сонда ол Шыщыс ханньщ заманында 12—13-тасырда eMip кешед1. Оныц шын аты ¥ран болтан, эд1лд1п мен ш е ш е н д т н е бола Майк,ы атаны п кеткен . Кеп шеж!решшщ ежелп Майкдямен шатастырып журген1 - осы Майры. XIII-тасырда тана eMip сурген адам, менщше, кдзак, сезшщ \"туп атасы\" бола алмаса керек. ©йткен1 ол кезде Махмут Кдютари (XI-F.) Ж усш Баласатун (XI-F.) KiTerrrepi жазылып крйтан, казак, сезшщ туб1 осы XIII- гасырда гана кдланса, онда “тугел сездщ туб1\" Махмут Кдшгари мен Жусш Баласатун болуы керек-Ti. Демек \"тугел сездщ туп атасы\" Майкдядай болтан Бабыралы да, ¥ран да болмайды, Майрыныц 03i болады. 79

Ъвксутан НфЫсе-улы____________________ _ \"М айкуныц Аяз, Кумырскд деген ею бш де гакул Heci адамдар екен. Булар кдзылык, курудан re p i елш ш к- жаушылык,жасаумен кеп айналысыпты. Ею бише Майку epiK берген деседд. Б1рде осындайды пайдаланып, Майку сейлеп отырганда, ею би TapTiirri мансук, ейп, Майку алдын кескестей берген. Сонда Майку: —Билер, бупн Майкуньщ алдын кесесщ, Ертец журттьщ тебесш тесес1ц. Майкуныц да айтатын кебД бар, Айтуга аузыныч да e6i бар. Хан ce3iHi4 кдшанда 6epi дурыс, 03ip сез1мде болмас бурые, Бакулым алжьтеан жок, Ондайды болжагам жок, Орынсыз ауыз ашеан, Ею би, басарсын шок, Аяз би, дЛЩ&Д б1Л, Кумырскд, жолыцды 61л! — депй. Мше, мател осыдан кдлыпты\". (Кдзыбек бек Тауасарулы \"Туп-тукдюннан ез1ме шейш\", Алматы, 1993, 49-бет). М айку бабамыздан кдлган кеп сез бупнде макдл-мэтел боп айтылатындык,тан да, 6i3 оны “тугел сездщ туп атасы\" санаймыз. Ендд солай екенше кез жетюзу ушш, солардьщ б1разын салыстырып керелш. Б1з Kp3ip: \"Алтау ала болса, ауыздагы кетедд; тертеу тугел болса, тебедеп келедд\" дейм1з (\"Кдзакдъщ макдл- мэтел!\". Алматы, 1980. 9-бет). Ал Кдзыбек бек Тауасарулы бул сезддц терю ш М айку биддю екен1н, оньщ эуелп айтылуы \"Алтау ала болса, ауыздагы кетедд, бесеу 6ipiKce, бермеей алады\" болганын айтады (54-бет). Макдлда: \"Крйдан крй ды ц Heci артык? К,ол басындай ей артык, Ерден ерддч Heci артык,? Ойлап айткдн ce3i артык\" (Сонда, 244-бет) Майкуда: \"Крйдан койдыц Heci артык? Крс табактык ей артык Ерден ерддч Heci артык? Ептеп айткдн ce3i артык\" (К Тауасарулы. Туп-т украннан... 5 0 —51-бет).

Макдлда: \"Жаман арайын бар болсац, кере алмайды; жок, болсац, бере алмайды\" (299-бет); Майцыда: “Баршылык, болса мал-жаныц, Кеп агайын кере алмас. Жок, болса егер ез1нде, Туыскдныц бере алмас\" (53-бет). Макдлда: \"Ty6i 6ipre тебгсер де табысар\" (202-бет); Майкыда: \"Туб1 6ipre туртпейдГ (54-бет). Макдлда: \"Keceyi узынныц крлы куймес\" (343-бет); Майкздда: \"Кесеущ узын болса, крлыц куймес, Агайыныц кеп болса, ешюм тимес\" (129-130-бет ). Макдлда: \"К,оркдк,ты кеп кусац, батыр болар\" Г*'азак, мак,ал-мэтелдер1\", \"Ана тш\", 1993. 20-бет). Майкыда: \"Куалай берсец жаманды, Батыр болып шынырар\" (60-бет). Макдлда: “Тамырыцнан туйе .сурасац, Крркдднынан бие берер\" (Сонда, 79-бет). Ауызею сезде: \"Туйе сурасац, бие бередГ. Майкдгда: \"Жекжатыцнан тай сура, Ец болмаса крй берер\" (52-бет). Макдлда: \"Жаман айрыр енесше тап берер” (84-бет); Майкода: \"Жаман айрыр кдшанда жатырына шабады\" (53-бет). Макдлда: \"Атгыц 6epi тулпар болмас, Кустыц 6epi суцкдр болмас\" (86-бет). Майкода: “Еттщ 6epi кдзы болмас, Иттщ 6epi тазы болмас\" (50-бет). 6-1214 81

Ш с у т а н Н Ж Ы св-т ы Макдлда: \"Ит кутырса, иесш кдбар\" (92-бет); Майкдлда: \"Иттщ дары теп бар, Теказ болса ол mipKin Иесш де кдбады\" (53-бет). Макдлда: \"Жакрыдан жаман туады, Bip аяк, аскд алгысыз. Жаманнан жакры туады, (113-бет); Адам айтса нанрысыз\" Майкд1да: \"Жаманнан жакры туар, Адам айтса нанрысыз. Жакрыдан жаман туар, (59-бет). Bip жармаккд алрысыз\" Макдлда: \"Аррымак,ты жамандап, Кене тулпар тапкдныц? Агайынды жамандап, Кене туран тапкдныц?\" | 113-114-бет); Майкдгда: \"Жакдшныц бэрш жатсынран, Туыскдн кдйдан табады?\" (53-бет). Макдлда: \"Аяз, эл1цдд би\\, Кумырскд, жолынды 6iA\" (127-бет). Майкдода: \"Аяз би, эмндд 61л, Кумырскд, жолынды 6L\\\" (49-бет). Макдлда: “Сыйласура жат жакры, Жыласура ез жакры\" (145-бет). Майкдлда: “Жыласкднра ез жакры'’, Сыйласкднра жат жакры (53-бет). Будан баскд да кднатгы сезге айналып кеткен iriidpi толып жатыр, оныц 6ipi шешенддк сез болса, 6ipi акдш- жыраудыц аузынан акдрл сез боп айтылып жур. Мэселен, Майк£1 бабамыздан кдлран мына сездер эм кунге дешн мацызы мен мэнш жоя крймаган сездер: 82

\"Каздан кдлздыц Heci артык,? Кдллмьщдаган K03i артык,\"; \"Жыпырларан жулдыздан Жартыкеш болса да Ай артык, Бшк-бшк жотадан, Су сыйлайтын сай артык,\", “Салмай жорткдн жтттен Салмай кулындаган бие артык,\", \"Жеп жасар бала асырамайды, Жетт жылры aFam асырайды\", “К,онак, крйдан жуас-ты, Май берсец де жей берер\"; “Жаура салма жалгызды, Тукдлмы курып кетер-дд. Жаман болса кдлз балац, Ж еп атаца жетер-дь Кдтыныц жаман болса егер, Крнагыц сыйлы кетер-дд, Келднщ жаман болса ше? Астынан танау мщпрлеп, Куцюлмен кунщ етер-дд. ¥л жаман болса урыншак, Сургенщ eMip бекер-дд\"; \"Ак, турран жерде кдк, турар\"; \"Ер арыса, еруак, болар, Ат арыса, тулак, болар\". \"Береке Ty6i — 6ipAiK, Жечшс Ty6i — шерлж, Жецй: тубд —ерлнс\". \"Кднарат кдрын тойрызар, Кднаратсыз жалгыз атын сойгызар\" \"Кдлрдыц гулд азайса, Тженге крнар булбул кус\"; 83

Ъексушт НфкеЬ-тм______________________ \"Ауыр кдйгы бел!су — Агайынныц парызы. Ауыр жуки кетеру — Ак, атанныц кррызы. Сайрап жатыр шешеннщ Салып 6ip кеткен сара i3i. Вершен де жаман-ды Агайынныц аразы\". Осыныц бэрш Майцы айтса, \"тугел сездщ туп атасы\" ол болмаганда и м болады? \"Кдзак,стан ултгык, энциклопедиясыньщ\" 6-томында: \"Майкдг би. Байкдя, Байка, Байку (т.е.ж.б.) — ацызта айналтан тарихи тулра, атак,ты би, шешен. Шежзрелерде М.б. деген атпен еш р сурген 6ipHeine тулга кездеседд. Кейб1р зерттеупйлер оны б.з.б. уйсш мемлекет1 билеушглершщ 6ipi деп есептейдд. Ол М.б. Мэнулы деген атпен б.з.б. 178—89 ж. еш р сурген жене, ацыз бойынша, би атанган туцгыш адам\", — делшген (Алматы, 2004-ж. 314-бет). Ал Шьщгыс ханньщ тусында би болтан Майцы (1105—1255-жж.). Рашид-ад-Диннщ \"Жамиг-ат-тауарих\" к1теб1нде Байку деген атпен белгш екен. Ол, сез жок, Кдзыбек бек ютэбшде айтылатын Майкдл аталып кеткен ¥ран атты адам болса керек. Ол Майкыдан 6i3 айтып отыртан ертедеп Майкдлныц мулде баскд адам екендтн оньщ кдятай-уйсш арасын крзтайтын мына сез1 де крсымша дэлелдейдд: \"Керддм талай кьггайды, КецЫм одан жутайды\"... \"Кутылган соц шуршптен, Сонан соц барып мал-жаным Байыды, байсал кутайды\". Майкдлныц кдятайлар icren отыртан эрекетке кдрсы екенш, \"Ертецп куга Уйсшге осыныц 6epi жау боларын\" б ш п отырганын бул сездерден ацгару кцын емес. \"Ж анныц улы Ар мен Хун, Тарткдлзбас 6i3re зар мен муц”, — деу1 де кдлтайлардыц уйсш мен кундарды, ягни аргы н д ард ы (Ар + Хун = А р х у н -а р г ы н ) е зар а

___________________________ Щ ш Щ ,i кыркыстыруына кдрсы екендшн керсетедь Бул ппирлер онын, керегендшн, агайын ел-журтпен тату туруды багаларандыпын, сонымен 6ipre оньщ уйсш мен к^ггайдын, арбасу AeyipiH ез кезЫен керген адам екендшн бЬлддредь Осынын, 6apiH бертшде eMip сурген Ш ы цш с ханньщ тустасы, кытаймен em6ip тпселей бак,таластыры жок, адам айтты демей, Кунбилер эул етш ен тараран, 61зд1ц AayipiMi.-yuH басында дуниеден еткен Мен баласы Майк£1 айтыпты дегенМ з тарих алдында едддддк болмак, “Ж ас Алаш\", N122, 13.10.2005-жыл. АБЫЛАЙДЫЦ 0М1РБАЯНЫНА АНЫК.ТАМА \"К,азак,стан улттык, энциклопедиясында\": \"Абылай, Эбшчансур (1711 (Р есей дерект ерш де 1713) — 23.5.1781, Оцт.Кдзакртан, А ры с жатасы) — улы мемлекет кдйраткерр крлбасшы жене дипломат\", —деп керсеттлген (I - tom, 1998, 45-бет). Бул — 1 998-ж ы л р ы , былайша айткднда, ец с о ц р ы , тарихшылардьщ сан алуан тексеру1 мен дэлелдеушен еткен, сондык,тан энциклопедияга жазылран niKip. Оран дейш п п ш рлердщ б1разы мынандай: Сабит Мукднов: \"Тарихи мэл1метгер бойынша, Абылай хан 1781- жылы 68 жасында еледр сонда Абылай 1713-жылы туран болады\", — дейд1 (\"К,азак,т ыц X V III—Х1Х-т асырдат ы эд еб и еп н щ т арихы нан очеркт ер\", Алматы, 1942, 13-бет). Бул керш отырсыздар, Ресей дереп емес, крзактьщ ез дереп. Р.К.Сулейменов, В.А.Моисеев “Из историй Казахстана XVIII века\" (\"Н аука\", Алмат ы, 1988): \"Абилмансуру, родившемуся в 1711 г. исполнилось в это время четырнадцать лет\" (24-бет). \"Осенью 1780 г. Аблай тяжело заболел и вскоре скончался, Точную дату смерти Аблая установить пока не удалось. Скончался он осенью 1780 г. Под Ташкентом\" (1 3 2 -б е г). 85

Ъвкоутан Нф/кеке-упл_________ Кдзыбек бек Тауасарулыньщ \"Туп-тукдмннан ез1ме ш еш н \" ю те б ш д е “О н ы ц ycTiHe Абылай м енщ Кдскдрымнан 6ip жас кшп\", — дейтпп бар. Ол есеп бойынша, Абылай 1711 жылы тукан болып шыкады, ейткеш Кдскдры Кдзыбек бекулы 1710-жылы тукан. Алайда ауызша есеп пен хижра бойынша айрылкан жыл мезгш тарихи ютэптарда унем1 ею жылды крсарлай керсетедд: 1711/1712 деп. Ал Абылайдьщ орысша жыл санауымен есептеп отыркан ез улы, сез жок, кдтелеспеуге тшс. Ал Кдзыбек бектщ айтуы, cipa, шамалап кдна айту болар. Кдзакдъщ ауызша шеж1ресшде жылдыц, мезплдщ, эке мен баланын, орны ауысуы эркдлы дэрежеде кездесш кдлады, ce6e6i адам жады эркилы: 6 ipey жацылады, 6ipey шатасады, бэлим, кдте тусшш те коляды. Ал тарихшы езшен бурыгаылардьщ жазып кдлдыркан дерегше кана суйенедд, ол дерек кдте болса кана кдтелеседд. ©зшен бурын жазылкан тарихты окдлмай, б1\\мей тарих жазу мумкш емес. Ал бурын дал, анык, жазылкан дерекл к ет н бурмалап жазуды тарих деуге бола ма, жок, па, оны айту мулдем крын. Осы туркыдан келгенде, ¥лттык, энциклопедиянын, Абылай жайлы дерегше тек тац кдлука болады. ©йткеш, б 1р ш 1ш д ен , А бы лайды ц тукан ж ылы дуры с емес. Екппшден, елген уакдпы да дал емес. Кдзак, тарихына кдтысты крлда бар деректер будан баскдша дейдд. 1964-жылы Кдзак, КСР Рылым Академиясы шыкаркан “Казахско-русские отношения в XVIII-XIX веках (1171- 1867 год ы ) сб о р н и к документов и материалов\" деген тарихи жинак, кггап бар. Онда тек мурагат кужаттары гана берглген. Жорамал, дудэмэл деген нэрселер ондай жинак,та болмайды: не жазылса, кдлаи жазылса, тек солаи укылура тшс. Сол жинакдъщ 102-бет1нде 1781-жылы мамыр айында Ci6ip багытыныц командир! генерал-майор Огаревтщ Сырткдл icrep мемлекетпк коллегиясына жолдаган Абылай ханньщ OAiMi туралы рапорты жарияланкан. Онда ол: 86

\"Ныне и сын ево Вали солтан сего майя 23-го числа прислал ко мне с письмом нарошных... от приключившейся ему болезни умер на шездесят девятом году,., солтаны и старшины собираютца и едут к детям ево, Аблая, для поминовения и советов\", — дейдд. Бул к,ужатк,а к,аратанда, Абылай 1781-жылдьщ мамырында к,айтыс болтан. Bipax, мамы рды ц дал кдншасында к,айтыс болганы айтылмаган. Алайда султандар мен старшындардьщ Абылай балаларына кещл айтуга бара жаткдндарына кдраганда, ол жакдлн арада гана кдйтыс болтан. Сэбец айткдндай, 68 жасында емес, Абылай 69 жасында кдйтыс болыпты. Онда ол 1713 те емес, 1711 де емес, 1712-жылы туган болып шыкдай ма? Элде бул кужаткд сенуге болмай ма? Онда муны жокд<д шыгаратын будан да сетмдд баскд кужат бар болуы керек крй. Белтам, белгш тарихшылар жазтандай, ол 1780 жылы- ак, елш кдлган болар? Bipax, 1780-жылдьщ 16-маусымында М.Бекчурин деген тигмештщ Абылай хан жайында жинатан мэл1мет1 бойынша, Абылай сол жылдыц кекек айында Туртастан кдласына келедд, оныц кдсында еш мындай адам, онын, iuiiHAe Эб1лпешз султан да болады. Ал мамыр айында Ташкенттен алты кунддк жерде кдсындаты exi жуздей адамымен епн erin жатады. Сол кезде улы Уели Ci6ip багытында ез туыстарыньщ кдсында кдннен-кдпераз кешш-крнып журш жатады (С ол ж инак, 101-бет). Абылай 1780-жылы эл1 ауыра к,оймапты. MiHe, осы к,ужатк,а к,арап оты рганда, Улттык, энциклопедияныц еюнш1 6ip ататтыты KepiHic бередд: Абылай дэл 23-мамыр кун1 елмеген, ce6e6 i Абылай Ташкент мацында кдйтыс болтан, ал оныц баласы Уели Ci6ip бойында, дэлдеп айтсак, Кокшетау мен Кдязылжар жак,та журш жатады. Ташкентте елген адамныц хабары Квкшетауга дэл сол куш жеттп улгердд дегенге, ол кезддц пошта жатдайы мен шабармандардыц жур1с1н есепке алтанда, сене крю ете кцын. 23-мамыр —Абылайдыц елген 87

Ъвксутан 'НфЖеЬ-ты________ куш емес, Кекшетауда жаткдн Уэлидщ генерал-майор Огаревке ез екесшщ кдйтыс болганын хабарлаган куш. Ташкентген хабар Кекшетауга жеткенше, одан Огаревке жеткенше арада апта етп ме, кундер етп ме, кдз1р де, ол кезде де оны ешюм бглмейдд. Сондыкуан Абылайдьщ елген KyHiHдэл 23-мамыр деп керсету —ете ерескел кдте. Оган дэлел жок, Ендд сол жинак,тыц ЮЗ-бе-пндеп Орта жуз султаны, Абылайдьщ улкен улы Уалиддц Екатерина П-ге езш хан етудд сурап 1781-жылдыц тамызында жазган етшшпн окцш керешк: \"Засим всеподданнейше доношу, что отец мой Абылай хан по Достижении в жизни шестидесяти девяти лет скончался,., при всей ево шестидесяти девятилетней жизни нигде невежества и ущербу не чинил\", — дептт. ©з улыныц жене ец улкен улыныц айтуынша, Абылай 69-га толганда (\"п о дост иж ении\") кдйтыс болыпты. Бутан сенбейтшдей кдндай крсымша дэлел1м1з бар? Tiirri, бул адам кдтелесеттн, жыл санаудан шатасатын курдел1 есеп те емес крй. Сэбец 1781-ден 68-дд ала салса, 6i3 1781-ден 69-ды ала саламыз, сонда Абылай 1712-жылы туган болып шыга келедд. Абылайдыц 69 жасында кдйтыс болтаны Екатерина II- нщ жауап грамотасында да кдйталап айтылады (сол ж инак, 104-бет). Бул, арине, дэлелге журмейдд, ейткеш ол —езше келген хат бойынша тана жазылган, тупнускд дерекке жатпайтын кужат. Kepin отырганымыздай, орыс деректершде 6api ап- айкдлн жазылган, бэрш булдцрш журген — 63iMi3. Баскд баскд-ау, дуп-дурыс дереп бар дэл Абылай сынды ардагымыздыц ем!рбаянын буйтш булдырлатып ж ургетм !з жараспайды-ак, Бэлюм, 6 ip жыл мен 6ipep айга кдтелескенде туртан дэнеце де жок, шыгар, алайда 6 ip eTipiKTeH туатын мыц eTipiKTi ойласак, тарихта, мумюнддп болса, сэл eiipiKKe де орын бермеген дурыс сиякды. “Ж ас Алаш\", N126, 20.10.2005-х

КДЗАК, МЕМЛЕКЕТ1НЩ ТУЦЕЫШ ХАНЫ KIM? Казак, деген атпен алгаш курылган мемлекетп тарихшылар \"Казак, хандыгы\" деп атайды. Ол жайында туцгыш мэлгмет жазып кдлдырган адам — Мухаммед Хайдар ибн Мухаммед Хусейш гурган. \"Гурган\" дегеш — тере тукымына куйеу бала, ягаи суйек шатыс деген сез. Оны тарихшылар кыскдша Мухаммед Хайдар Дулати деп атайды. О л е з ш щ \"Тарих-и Раш иди\", h f h h \"Хак, жолындагылар тарихы\" атгы кггэбш XVI-гасырдыц как, ортасында жазган. Былайша айткднда, казак, хандыгы курылганнан кейш 6ip гасырдан соц. Мухаммед Хайдар Дулатидщ кдзак, хандыгына байланысты жазганы мынау: \"Сол заманда Эбглкайыр ханньщ Дейгл Кыпшак,даласына тугелдей билж ж у р п зш отырган Ke3i едь Ж ош ы урпагыньщ султандары жорык, жасап, Ж эшбек хан мен Керей хан одан кашып, Моголстанга кеттп калган едд. Есенбуга хан оларды курметпен карсы алып, крныстануга Моголстанньщ батыс жагындагы Шу езеш алабындагы Крзыбасыны берд1, —дейкелш, —Казак, султандарынын, алгаш бил1к журпзу1н1ц басы 870 (1465-1466)-жылдан басталады\", — деп туй1ндейд1 (\"Т а р и х и -и Р аш иди\", Алматы, 2003, 110-бет). Бул сездэйек гатешт тущыш рет толык, казакдгалап шыккан Мухтар Казыбеклн, аудармасы бойынша бершп отыр. Орысшасымен салыстырып Караганда да онда em6ip магыналык, ауытку жок, Сонымен, Ж эшбек пен Керейдщ, ra ra баска да казак, султандарынын, жеке, дербес ел боп билж жургтзушщ басы, Мухаммед Хайдардыц айтуынша, 1465-жыл: будан 540 жыл бурын. Казак, хандыгын алгаш курушылар катарында букьл тарихшы Керей мен Ж эш бекл 6ip-6ipiHeH беле жармай, ылги да 6ipre атайды. Сонда каз1рп “Нагыз Ак, жол\" партиясыньщ тец терагалары кусап Керей мен Жэшбек тен, хан болтан ба, калай? \"Казак,\" деген сез казак, хандыгы курылгаша дей1н де бар. Оны т!л бшм1н1н, галымдары жазып та, айтып та 89

Шсшпан <Нф1сеЬ-ты_____________________ жур. Мунда меселе сездщ кдшан шыккдндьпында емес, солай аталтан хандык,тыц кдшан курылтандыгында, ол хандыкры туцгыш юмнщ баскдрганында. \"Басьшда естш елден кдшып, олардан белшш жырылып кдлып, 6ipa3 уак^гг тарыгып api сергелденде болтандыкрган, оларды \"кдзак,\" деп атады. Бул лакдп ат кдзак,тарга осылай тацылды\", - дейдд М.Хайдар Дулати (С онда, 306-бет). Бэрш айткдн Дулати кдзак, хандытыныц туцгыш ханы юм болтаный ашып айтпайды. Bipax, былай дейдг \"Керей ханнан кешн Бурындык, хан баскдрды. Одан соц Жэшбек ханньщ улы Кдсым хан баскдрып, Д е н т Кдпппак,даласын толык, биледь.. Кдсым ханнан к е т н оньщ улы Мамаш хан биледь Одан H eM epeci ТаЪир хан биледь.. одан к ет н оньщ бауыры Буйдаш хан биллей крлга алды\" (С онда 111-бет ). Квб1м1здд адастырып журген, менщше, осы мэл1мет. \"Керейден кешн Бурындык, хан болса, онда Керейден бурын Ж эш бек хан болтан\", —деп ойлаймыз. Сол оймен хандар KecreciH Жэшбектен бастап та журм1з. Сеййп, Ke6iMi3 оны Э з Ж эш бек атаймыз. Бурынты К.СЭ — Кдзак, совет энциклопедиясы да солай атапты. Былай кдраганда, туцгыш ханынды эз атаматанда, гамдд эз атамакрыц? Алайда тари х б1здщ оны \"эз\" деу1м1зд! куптай крймайды. Ж азба деректерге жугшсек, Эз Ж эшбек бул Ж эшбек емес. Ш амамен XVI-тасырдыц басында жазылтан Heci 6eArici3 \"Таварих-и Гузида-йи Нусрат-наме\" деген тарихи шытармада Жошы урпакрарын шеж1релеп, Батудьщ улкен улы — Сартак, одан кеш нпй —Тукдгхан, (кдзаж ^ар Токдн д ей д i — Б .Н .), ymiHmici — Айухан (Э б укд н д еуш 1лер д е бар — Б.Н.), терй ш ш а —¥лакды деп таратады. Сартакуан ул болматан, сондык,тан ол елген соц, оныц орнына Тукьгханнын улы Тудамецп, одан соц, Ток,тай, одан кешн ©збек хан болтан. \"Одан соц оныц (Э збект щ - Б.Н.) улы Ж эш бек хан болды. Оны Эз Ж эшбек деп атады\", — дейдь Орысшасы былай: \"Его называли святым Джанибеком\" (\"М ат ериалы п о ист орий к а за хск и х ханст в X V -X V m ве к о в\", Алматы, 1969, 33-бет). , 90

______________________________________Я Щ ж Л /Ч Кггэптщ 502-бепндеп тусшжтемесшде \"святой\" сезшщ арабшасы \"разиз\" деп жазылгандыры кэрсеттлген. Оны кдзактьщ \"эз1з\", “эз\" деп кеткенш 6apiM i3 де 6uieM i3. Кддыррали Жалайыр да \"Шеябрелер жинагы\" ютэбшде: “©збек хан неше жылдар Еддл бойында патшалык кылды. Оньщ улы Жэшбек хан болып ©збек ханнын; орнына отырды. Екеушщ патшалык, кылганы елу жылга жетп\", — дейдд де, К,уйыршак,-Барак,ты айта келш: \"Оньщ улы Kimi Жэшбек хан деп атанран\", — дейдд (Алматы, 1997, 113- 114-бет). Крсьюта кдрасак, \"эз\" деп Kiuii Жэшбектт емес, улкенш жэне узак, жыл ел билегенш атаура тшс крй. © тейбойдак \"Плеукабылулыньщ “Ш ипагерлж баянында\" да Эз Ж эшбек пен Ж иренше шешеннщ аты, icxepi айтылады: “Былтыр Жиренше шешен наукдстанып, сыркдтына шипа ем дарым зэруатын дарымдап, сауыкдщн соц, ой тапсырры айтып, кдйткдлы жаткднымда, Ж иренше шешенге хан Эз Жэшбек такдй шакырръгш жасауылын ж1берш, шешендд шакдлртыпты\", — дейдд (Алматы, 1996, 37-бет ). Содан ©текец Акррдага барады. Кдзак, ханы Жэшбек Ак,ордада отырран емес. Бул айтып отьфран Ак,орда ханы Ж эшбек — жогарыда \"Тауарихта\" айтылган Алтын Орданьщ ханы Ж эшбек. Ол кезде кдзак, хандыры 9Ai курылмаран. Унем1 Э з Ж эю бекпен катар айтылатын Ж иренше шешен туралы ецг1мелердщ каракалпак* кыррыз, тур1кмен халкында да кездесуь элбетте, ©з Жэшбек пен Жиреншенщ бул халыктар aAi белшбеген кезде eM ip сургенддгш дэлелдесе керек. Эрине, ©тейбойдак Эз Ж эш бек заманында eM ip сурмеген, алайда онын, Жэшбек, Жиренше, Эл-Фараби, Баласарун туралы айткдндары, Кузорда, Акорда атауларьш пайдалануы тарихшыларды ойлантура тшс. ©йткеш тарихшылар Акррданы ертедег! жазбаларда неге Йуз Орда деп атакан дегенге эл1 бас кдтырып, жумбарын шеше алмай жур (\"Крзакртан, С ред няя и Ц ент ральная А зи я в X V I- X V III в в .\" Алматы, 1983, 133-бет. П Ю дин н щ м акрласы ), ©тейбойдакты окддоан адам Ак Орданы Йуз Орда деу 91

Ы ьут т НфЫ г-ры_______________ кдте оку екенш, дурысы Куз Орда, я т и Улкен Орда екенш TyciHe кряды. Куз Орда туралы ©тейбойдак, гатебшщ \"Тектелп\" тарауында айтылады (417-бет). Куз Орда туралы Махмут Кдшгари да айтады. \"Кдзак, эдебиетГ гэзетшщ 2000-жьшы 28-ш1лдесшдеп \"Эз Ж эшбек кдй Жэшбек?\" деген макдласында тарих рылы м ын ын, докторы ИбраЬим Шэмшэтулы: \"Жорарыда айтылрандарды кррыта келш, орыс жылнамаларында Алтын Орда деп жазылып кеткен кдгпшак,тар мемлекетш кдзак,тын, алрашкд1 мемлекеттж курылымы деп, ал 1341 —1357-жылдары хандык, еткен ©збек хан баласы Жэшбект! кдзакцъщ б1рйшп ханы, нагыз Эз-Ж эшбек осы дейипз\", — деп тужырым айткдн екен, менщше, баскдсын кря турранда, дэл ©з Жэшбектщ кдй Ж эш бек екенш ете дурыс дэлелдеген деп ойлаймын. Жарайды, Эз Ж эшбек Алтын Орданьщ ханы болды делш, ал мына Ж эш бек гам? Кдзак, хандырыньщ 6ipimni ханы ма элде?.. Таты сол nibiFapMaFa жугшешк. ©йткеш бул Жэн1бек те Ж ошы ypnaFbi Foft. Бул Ж эшбек пен Керей ¥рысханнан тарайды: ¥рысхан — Ток,такдша —Болат — Керей болса; ¥рысхан — Куйыршак, — Барак,хан — Бусаид (Эбусаид), жанама аты — Жэшбек. Керей exeyi — ушшпп атадан крсылатын агайын адамдар. Керейдщ балалары — Бурындык, хан, Кржамухаммед, Султанэл1. Жэшбектщ балалары — Иренше, Махмуд, Кдсым (С онда, 42-бет). Кдзакд1 жолмен кдраранда, Керей — aFa баласы, жолы улкен. ©йткен1 Керей тарайтын Ток,так^йа — ¥ры сханньщ туцрыш улы, ал Ж эн1бек тарайтын Куйыршак, — ¥рысханньщ жетт улыньщ TepTimuici. Керейдщ ax e d Болат — Ток,такдгйаньщ ушшпп, кенже улы. Ал Керей — Болатгьщ жалгыз улы. Ж эшбектщ 9Keci Барак, хан — Куйыршакцъщ жалгыз улы. Ал Ж эш бек - Барак, ханнын, уш улыньщ кенжесь K epin отырранымыздай, aFa-iHi жен1мен келеек, Керейдщ жолы кдй жарынан да Ж эшбектщ алдында турады. Ал кдйсысыныц жасы улкен болганьш кесш айту крын, ейткен1 тарих ондай мэлпчет кдлдырмаран. BipaK, 92

_______ fflafmx iSdefri шелиреде Керей хан мен соныц ypnaFbi бурын жазылранына кдрап, жас жатынан да Керей aFa болтан шырар деп шамалаура болады. Осыньщ бэрш ойта, женге сальпт кдрасак, Керей мен Жэшбек кэзак,тарды Эбыкдйыр кузырынан белш экеткен соц, сез жок, кдзак,тьщ 6ipiHuii ханы жолы да, жасы да улкен К ерей болута THic-Ti. С онда Керей, \"к,азак, султандарыньщ алташ билж ж урпзуш щ басы\" деп Дулатидщ айткднына кдратанда, 1465-жылы туцтыш хан болуы керек крй. Солай болуы занды да сияк,ты. XVH-тасырдыц орта шешнде кдйтыс болтан uibiFap деп жорамалданатын Махмуд бен Уэли деген гасшщ \"Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахйар\", hfhh \"Кдсиетп адамдардыц тажайып гстерщщ ушан-тещз купиясы\" деген шыгармасында кдзак,тардыц Эб1лкдйырдан кдлай белшш, кдлай кдзак, аталганын кдйталай келш: \"Сол кезде Керей хан елбасы аталды\", — деп кесш айтады. Орысшасы былай: \"В то время Кирай хан был назван государем\" (С онда, 353-бет). Осы шыгарманьщ осы бетшде тары мынандай дерек бар: \"Керей хан кдйтыс болтан соц, оньщ улкен улы Бурындык, патшалык, курута Kipicri, ал Ж эш бек ханнан соц баскдру жумысын Жэшбек ханньщ Кдсым ханнан улкен улы Эдж султан (кдзах, Ж эд бсдейд ! — Б .Н .) крлта алды\". Бутан царасак,, Бурындык,тан кеш н Ж эш бек, Ж эшбектен кешн Э дж кдзакда хан болтан сияк,ты. Керейден кешн Жэшбек хан болды дейтш де тарихшылар бар, BipaK, олардыц к,ай дерекке суйенш айтатыны беймэл1м. Керейден кешн, ятни 1480-жылы Керей кдйтыс болтан соц, Бурындык, хан болтанын Дулати ап-айкцш-ак, айткдн юй. Ал ендд Махмуд бен Уэлидщ мына айткднын кдлай тус1нем1з? Ол ymiH сол кездщ ел баскдру тэртсбше, тарихи жатдайта уц1лу кажет. BeArici3 автордыц бастапкцгда сез еткен “Тауарихьша\" жупнейж: \"Сол кцгста Турюсташа Керей хан жау болып келдГ (С онда, 21-бет); \"Ол кезде Элеке султан Сауран крртанында болатын. 93

Ъексутан НфкеЬ-упы______________________ Жэшбек ханньщ баласы Иренше хан (бэлю м, Ж иренш е - Б .Н .) келдД де, Эдеке султанды елпрдГ (С онда, 21-бет). Керд1щз бе, Керей хан да хан, Ж эшбек ханньщ баласы Иренше хан да хан — 6api хан. Ертедеп уйсш мемлекетшщ ел билеунп хандары улы кунби, Kimi кунби аталган, Kimi кунби улы кунбиге SarbiHFaH. Эбшдайырдьщ, Керейдщ хандык, курган кезшде де соган украс дэстур элД бар-ды. Мэселен, Эб1лкдйыр езш щ Букдра, Самаркднымен крса Д е н т Кдшшак, жерш д е билед!. BipaK, Бук,ардыц, Самарк,анньщ, Д е н т Кдтшак,тын, Эбглкдйырга багынатын ез билеушглер! де болды. Дулатидщ, Бабырдьщ кггэбш окдаган адам оган оцай к эз жетюзедд. Демек сол дэстурмен Керей хан болтан кезде Ж эш бек те Kimi хан дэреж еанде билак курган. Бул niKipiMi3Ai Дулатидщ мына ce3i де дэлелдесе керек: \"Керей ханнан (кдйтыс болтаннан) кешн хандык,такдд онын, улы Бурындык, хан отырды. Ж огарыда аталган Кдсым хан Ж эш бек ханнын, баласы болатын epi эк еа сияк,ты барлык, ic жарынан Бурындык, ханды тыцдап, соган багынатын едь Керей ханньщ Бурындык, ханнан баскд да кептеген улы болтан. Ж эшбек ханнын, да Кдсым ханнан баскд балалары бар-ды. Соньщ 6ipi Эдж султан- тын. Жугас ханньщ тертшии кдюы Султан Нигар ханымды мырза Султан Махмут бин Султан Эбу Саид мырза кдйтыс болтан сон; Эдж Султанга бердД. Ташкент ойрандалган кезде Эдж султан ШаЬибек ханнын эскершен кдшып шыгып, Kp3aKjapFa кетп. Султан Нигар ханым да онын соцынан LAecri. Эдж султан кеп узамай дуние салды. Содан Султан Нигар ханымды Кдсым хан некелеп алды. Эдж султаннан кешн Кдсым хан билжке крл жетюздь Сейтш, Бурындык, ханга хандыкдъщ атынан баскд ештеме калган жок, Ен, акдфында Кдсым хан Бурындык, ханды куып жДбередД. Сонымен, Бурындык, Самаркднга кетш, жат елкеде елдД\" (306-бет). Байкдп кдрасаныз, 6eArici3 автордьщ \"Тауарихында\" айтылганды Дулати да айтып отыр. Эдж (ЖэдДк) султан хан болды дегенд1 \"Тауарихта\" айтпаганмен, \"Эдж 94

__________Щ т Щ г султаннан хеши\" Кдсымныц хан болтаный Дулати да ацгарткдн. Мецщше, муныц бэрше дурыс жауапты Дулатиддц Кдсым xaHFa кдтысты \"axed сиях,ты\" деген ce3i бередд. Ягни Кдсым хан \"axed сиях,ты\" \"барлых, ic жагынан Бурындых, ханды тыцдап, соган багынып\" журген болса, axeci Ж еш бек те \"барлых, ic жагынан Керей ханды тыцдап, соган багынып\" журген. Аудармадан худдхтенбес ушш, сол сейлемнщ орысшасьш да хелпре хететн: \"Названный выше Касим хан был сыном Джанибех хана и, подобно своему отцу, во всех делах слушался и подчинялся Бурундух хану\" (М .Х .Д улат и, \"Т а р и х -и Раш иди\", Алматы, 1999, 323-бет). Жэшбех алген соц Эддх султан да 6ipa3 уахцгг сей тт журген. 0Д1Х сырткд xeTin елгенше 6ipa3 уахцгг Кдсым да сейтхен. Бурындых,, ягни улхен хан тацтан тайган соц гана Кдсым улхен хан болтан. Оган дейш ол белгш 6ip тайпалар мен руларды гана басхдрган хан болуы мумхш. Бул ойымызды Кддыргали Жалайырдьщ мьша дереп де далелдей тусетш сеюлдд: \"Эддх султан балаларын Бес ул (Беш огул) деп атайды... Бес улга патшалык,тимедд, алайда б!рнеше улы уелиятгарда xinri (хелте) хан болды, 6ipax, аты шыгып, эйгш болтан жох,\" (Алматы, 1997, 122-бет). Керей мен Жэшбехтщ хдзах, хандыгын xyp y F a непзп себепхер болгандыгы — акцхдт. Сонымен 6ipre казак, елшщ туцгыш ханы Керей болтаны да ахцхдт. Булайша аныщап айткдннан еппамнщ рвл1, ецбеп темендемейдд. Тех тарих дэлдене туседд. Керейдщ хандык, курган хезшдеп окцгаларды eui6ip гарихшы толык, тэптшггеп жазбаган. Cipa, ейтш жазу да мумхш болмаган шыгар. ©йтхеш жацадан мемлехет хуру, ел ipreciH бехпу хдй заман, хдй хезде де оцай болмаган. Оныц устше ол хездщ ерсш-кдрсылы шапхцшшылык, заман болтанын, 6ip ханныц сопяс ашатынын алдын ала мал1мдемей-ах, ехшпп ханныц елш туткцылдан бас салатынын тарихтан б!лем1з. Сондай жагдайда баскдга жем боп хетпей, казах, хандыгын аман-есен сах,тап хдлгандыгы; сах,тап х,ана цоймай, 6 ipT e-6ipT e оны 95

Шсутан НфМе-уам____________________ HbiFafnbin, ш егарасы н к ецейтш баскдрраны оньщ акылды, алды-артын ойлайтын, ел баскдра б ы е т т адам болганын бдлддредь Эбдлкдйыр хандырынан казак,тардыц белшш кетуд, 6ip жарынан, тутас елдд белшектеп элореткен де сияк,ты. Сейтш турю елшщ тутастырына нукран келттрдд деп те кдрауга болатындай. Алайда сан 6ipirin, сан белшектенген турю елшен тага 6ip балшш казак, атгы жаца мемлекептц курылуы — ол да тарихи зандылык, Сол зандылык,тьщ туцгаш бил1пн устап, тусауын кескен Керей ханньщ тарихи орнын дел белплеу де урпак, борышы деп ойлаймын. \"Ж ас М аш \", N131, 03.11.2005-жыл. КДБДЕШ, КДЙДА БАРАСЬЩ? К,азак,стан Республикасыньщ Халык, жазушысы, Мемлекеттж сыйлыкуыц лауреаты Кдбдеш Жумадшэвттц 2005-жылы \"Кдзырурт\" баспасынан жарык, керген, Алматыныц эюм1 Иманрали Тасмагамбетов, депутат Нуртай Сабильянов жэне Ж анат Дузбаев, Талеубек Ерралиев, Элихан Бэйменов, Ток,тарбек Марзумов мырзалар демеуш1лж жасаран 12 томдык, шырармалар ж инаган кдрап отырып, 10-томньщ 606-бетшен ез1ме кдтысты мынандай сумдык, айыптауды окдыдым: \"Т эу ел азд ж тщ алрашкды жылдарында о с ы ла й р у 1н а м ы с ы н а ш а у ы п , т а р и хи ф акт ]'лерд к,асак,ан а б урм алауш ы лар к в п болды . Мэселен, Ж эцп р ханнын, будан 350 жыл бурын Батыр крнтайжыньщ шабуылын токуаткдн жер1 осы деп, Ж аркентгеп Белжайлау ещрше ескертюш орнатылуы —соныц 6 ip дэлелк Ескертюш кдна крйылган жок,-ау, 1993-жылы жазда сол жерге жуздеген уй T irin, K fjp y a p кдрж ы ш аш ы п, ула н -а сы р той ж асады. Буран мурындык, болтан да Бексултан Нуржекеев. Ол в з ауы лы н ы ц ж айлауы нан элдеб1р кдзы лт ан о рдьщ ж улгесш кередд де, оны Ж эцп р хан кдзган окопт ы ц о р и ы д е п ж ар салады . Нуржекеевтт сол кезде Министрлер Кабинет! 96