Б. Нұржекеұлы. т10

дурыстап жасау унпн, алдымен сол Алтын Адаммен 6ipre табылган 6 ip -e id затты бвтен ею мемлекетге 6 ip -6 ip iH e кдтыссыз жагдайда рылыми-технихалых, эддспен кдй заманныц д униеа ехенш аных,тайтын зертгеу жасату кджет. Сонан сон, Ecix хррых,-муражайыньщ курамына 6ipiHHii кезекте кене Талгар кдласыныц орнын емес, Ecix кррраныньщ кдсындары Рахат ауылыныц тепсещнде жаткдн кдла орнын крсып, алдымен соны ашкдн жен. Ce6e6i оны ертедеп Уйсш мемлехетшщ астанасы Шыру кдласынын, орны деу —дэлелдд тужырым. Егер ол хдланьщ Шыру екеш дэлелденсе, онда Алтын Адамнын, уйсш екеш де ез-езшен дэлелденедд. Алтын Адамды тапкдн Бекен Нурмухаметов Ecix мацындагы \"Патшалар хррранында\" бурын 600-700 оба бар едд, xe3ip 60-70-i рана кдлды дейдд. Ал 600-700 обага ел билеуштлер1 хурыганда 6-7-расыр бойы жерлену1 тик. Соншама уахдыт 6ip жерге басшыларын жерлеген ел соншама уахдлт сол араны турахды мехен етуге де тик. Bi3 эцпме етш отырран обадан табылган хан мен ханзада да, сез жох, сол хене хдлада OMip сурген адамдар. Ал оны археологиялых, жолмен дэлелдеу — ете мэдениетп елдщ улесь Bi3 сол улесп унем1 болашахдсд сыррыта 6epMeyiMi3 херех. Ата шеж1редеп: \"Ел астанасы Уш Кдраш астындагы Шыру кдласы едд\", — деген сез де (\"Туп-тукдтннан\". 45- бет) шындык, пен болжамныц арасын б1ржола аных,тап, осындай рылыми-археологиялык, зерттеудд жедел турде журпзуге шакдярады, \"Егемен К,азак/стан\", 09.04.2008-жыл. OPBYJ1AK, ШАЙКДСЫ: АН.ЫЗ БЕН АК^КДТ Он бес жыл бурын мемлехеттм1з Орбулах, жещсшщ 350 жылдьпын алраш этап етхен болатын. Биыл ол жещске 365 жыл толып отыр. Осы exi арада ейгш жещстщ тарихи мацызы мен меш жайында талай махдла жазылды, ecipece тарих рылы м ыныц дохторы В.З.Галиевпц \"Хан Джангир 147

Ъексутт Нфкеке-ты и Орбулакская битва\" (\"Рылым\", 1998) ютэбГ \"Орбулак, шайкдсы\" жыйнагы (\"Жалын\", 2003) жене Кдзыбек бек Т ауасарулы ны ц \"Туп-тук,ыйаннан ез1ме шей1н\" шыгармасы (\"Ж алын\", 2008) бул окрганыц тарихи непздерш аныцтаура, насихатгаута улкен улес крсты. Тарихш ы В.Галиев аталмыш ю тебш де Орбулак, OKjiFacbiH алгаш журткд жетюзуни орыс елиплер1 Гришка Ильин мен Кучембердейко Кучеевтщ экелген мал1мет1не суйене отырып, 1644-ж ы л ры акран-мамыр аралыгында Тобыл ескербасы Г.С.Куракиннщ Ci6ip билеуипсше жолдаган \"к,азак, a c K e p i мен ж оцгарлардыц эскери эрекетгер1, таудагы шайкдс туралы жазбасын\" келттредд. В.Галиев олдеректт Мэскеудщ \"Наука\" баспасынан 1959- жылы шыкдан \"Русско-монгольские отношения\" гатэбшен алыпты. Куракин ж1берген маммдемеге 1644- жылдьщ 9-мамырында Тобыл атаманы Иван Ковырзии алгандыгы женшде белг1 согады, ал сол жылдьщ 14- мамыры кун1 Мэртебел1 патша агзам, буюл Ресейдщ улы кшаз1 Михаил Федорович ол жолдаманы тындап, тшсп адамдарга соган кдтысты тапсырмалар бередд. Аталмыш мэл1мдемеде былай делшген: \"Б1зге, езщнщ кулдарыца, Гришка мен Кучембердейко Крнтайшыныц ул ы сы нд а HOFaft ж ен е к,ыргыз тутцы ндары нан есттгендерш, Крнтайшыныц кдлай Ж эцпр султан мен Ж ал ац те ск е к,арсы coFbicyFa барганын, кдлай ол, К,онтайшы, 2 ж ерден Алатау цыргыздары мен Токмак,тык,тардан 10 мьщ алганын айтып бердд. Содан кей1н оныц хабары Ж эц п р султанFa жетедд. Жэцг1р Крнтайшыга кдрсы эскер1мен шыгады, ал Жэщтрдщ acx ep i 600 адам болады. Жэцг1р тастардыц арасынан охрана кдзып, ол окранага отгы кдрумен 300 адамын отыргызады да, ал ез1 300 адаммен тау-тастьщ артына жасырынады. Крнтайшы жауынгерлер1мен окранага жакрш келгенде, окранадагылар Крнтайшыныц кеп адамын кдярады. Еюнпп жагынан оган, К,онтайшыга, Ж эцп рдщ 03i жауынгерлер1мен шабуылдап, сол ею урыста Крнтайшыныц 10 мыц адамын кдарады. Дэл сол кезде сол урыскд Жэцгтр султанга кемекке Жалацтес 148

_______________________________ Шфнх iSdefri келед1, ал онымен 6ipre 20 мьщ жауы нгер болады. Крнтайшы ол жауынгерлердд керген соц, кешн шегшедь ал Ж эцпрдщ крлга тускен адамдарын ол, Крнтайшы, взамен 6ipre алып кетедд\". MiHe, б у т и т Орбулак, шайкдсына кдтысты алгаш кдгазга тускен мэл1меттщ H eri3i — осы. Буюл тарихшы мен зыйалы кдуымньщ бул окаганы кдзак, тарихына кдтысты аса мэндд окдра кдтарында айтып келе жаткднына да талай жылдыц жуз1 болды. Бул OKpFa туралы кезшде орыс тарихшылары И.Бичурин, А.Левшин, И.Златкин, А.Чулошников, кдзак, окдшандары К,.Тауасарулы, М.Тынышпаев, С.Сейфуллин, САсфендияров, сондай-ак, Кдзак, совет жэне Кдзакртан ¥лтгык, энциклопедиялары жазган-ды. Булардьщ 1шшде ол шайкдстыц кдй жерде еткенщ б1рден-б!р дэл атап керсеткен жэне сол сорыс болтан араныц кдюкдша жарырапиалык, жэне эскери сыйпатгамасын берген адам Кдзыбек бек Тауасарулы рана. Орбулак, шайкдсы жайында алгаш мэл1мет бергендердщ кдтарында ойрат Абылай тайшынын, eAUiici Бахтыйдьщ да болганын 1983-жылы Мэскеуден шыкддн \"История Джунгарского ханства\" деген кггэбшде И.Златкин: \"Посол Бахтый потвердил, что Батур- хунтайджи вернулся из похода против казахов с большим уроном\", —депжазады (131-бет). Кдзак,тыц iniKi тарихын б1ле алмарандык,тан, Златкин: \"Источники ничего не сообщают о причинах ойратско-казахской войны 1643- 1644 гг\", — дейдь Ал муньщ себебш де б1ршама жазып кеткен адам тары да КДауасарулы. Ол езш щ \"Туп- тукдшаннан ез1ме шей1н\" атты к1тэб1нде 1635-жылы Жэцпрд1 жоцрарлардыц туткдшра T ycipreH iH , оны туткдшнан Кдрасай мен Агынтай батырдыц урлап экеткен1н жэне жай экетпей, далаFa шыкдсдн Батур крнтайшыньщ езш танымай талдырып тастап, куйеу1м неге KemiKii деп артынан 1здей шыкддн Батурдьщ жас кдгынын ецгере кеткенш, оньщ уст1не Батурдын, экесш кдзак,тардьщ да 6 ip кезде тущында устаранын жазады. Солардыц кепн естен кетпестей кдшяп б1р-ак, кдйтарам деп кдЪарланып кдзак,жер1не 50 мьщ крлмен келген Батур 149

Ъекушпт НфЫсе-ты_________________________ 10 мыцнан астам эскершен айрылып, эбден маскрра болып жещледд. BipaK, \"ею жерден\", я т и казак, пен кдфкыздан кеп туткдян экетед! api, КДауасарулыньщ айтуына Караганда, Кдрасай мен Агынтай алып кеткен эйелш туткдганан куткарып алып кайтады. Орбулак, шайкасына Ж эцпр султан мен Жалащвстен баска Карасай, Агынтай, Ж иембет жырау, Кексерек, Сарбука, Жакрыгул, Елтщдд, Крмпай, кдлргыздьщ Кетен мен Табай батырлары катысканын алгаш аныкдап жазган да К,азыбек бек Тауасарулы. Егер крсымша тарихи мэл1метгер табылып жатса, Орбулак,шайкасына катыскан 600-700 адамды тугел анык,тайтындай кун туса, онда солардьщ б эр ш де к,азак,тьщ хас баты рлары деп мак,тануымыз орынды болар едд. ©йткеш езшен 80 есе кеп жауга каскайып карсы папу, сез жок, амммен бетпе- бет келу едд, соны кун1 бурын бгле турып, жаудьщ жольша ор казып бекшген бабаларымыздьщ ерлшн 6i3 эл1 ез дэрежес1нде багалай алмай келем1з. Кешеп кецес дэу1ршде казак, эм улт болып крглыптаспаган халык, едд, ез1нддк тарихы мен мэдениет1 жок, б ш м а з надан едд деген насихатка эбден кулагы уйренш, соныц сыйкдярына байланып калган кейб1реулер сондай надан казак,тын, 600- 700-i калайша калмакдъщ каптаган 50 мьщ крлына карсы шьтады деп эл1 кунге дешн кумэнденедд. Казак, макд-анып, кетермелеп сейлегендд Tayip кередд, бул да сондай 6ip макданыш нэрсе деп, 6ipi осындай адам нангысыз жещстщ казак, тарихында болуы мумкш емес десе, ендд 6ipi ондай ж ец к бола калган кунде де, дел Ж эркент ещршде емес, не кдлргыз жершде, не Нарынкрл, Кеген жакд-а болуга •mic деген сэуегейлпс те жасады. ©irreyip, ондай жещске казак, та, Ж эркент жер1 де ылайык, емес дегендд ашык, айта алмай, 6 ip ece алай, 6 ipece былай сыйпакдатумен келедд. Tinri бул ж ещ сп рушылдыкден, ез жершщ атын шыгару ymiH айтып жур деп ашыкдан-ашык, жала жабуга дешн барып журген пенде де баршылык, Ж ане осылаи деушыерддц 6api де казак, халкдяньщ камы мен тарихи шындык, ymiH ж ан кдяятындай керемет патриотсып сейлейдд. Не тарихты жендеп бшяейтш, не елдщ аитканын 150

__ ____________________________ fflafmx i£efn тарихпен салыстырьш тексермейтш, халык,тан repi езшщ аузынан шыкдсдн ce3i мен е з т щ беделон артык, санайтын осындай гажап замандастарымызга не уэж айтарыцды да бммейсщ. Ондайлардьщ елдд буйтш арандата сейлеудеп непзп аркд суйейтш жалгыз жагдайы — халкдшыздыц тарих рылымына э м шоркдк,тыры рана. Ж урпъщ тарихты терец бймейтпп, бДлсе де, бшмшщ жуйелД eMeci, екпйшке кдрай, осындай есек-аяц мен inrrapAbiK, кдылыцтардыц келецаз epic алуына себеп болып отыр. Мундай зыянды э р ек ет к е ай цайлап кдрсы шырура THic тари хш ы ралымдарымыз да усак,муденщ шырмауынан шыра алмай, унс1з цалранды абы рой санайты н сектлдь С оныц салдарынан кдзак, халкдгаыц элемде тендеа жок, epAiri не тарихи окулык,тан, не зерттеу макдлалардан орын таппай, орынсыз кдражу керш келедд. Соган едейз жол 6epin отырган адамдардыц 6ipiHi4 аузьша 6ipi туюрш крйгандай сондагы айтатын 6ipAeH-6ip ce6e6i: \"Ой, ол шайкдс туралы жазран Тауасарулыныц KiTe6i даулы кершедд рой\", — рана. Оны даулы кд1лып жургендердщ деш e 3i тарихты бглмейтшдер мен тарихты жуйелеп окдгмарандар жене кдзакды ана жак,пен мына жакдд белш, анау ана жакдыц батыры, мынау мына жакдын, батыры деп жжтеп, белшектеп, ана жацтыц 6ipeyiH мак,тасац, мына жакды жамандап жатыр деп тусшетш мутгешмдер ек ет н бьле тура жене буйреп соларра бура тура сейтедд. Б1зддц кррамныц алД баяры ру-тайпалык, мудеден аса крймаран кдлпын осыдан да байкдута болады. Ka3ip кейб1реулер езшщ баскд ру-тайпага деген жек xepyi мен жацтырмаушылырын роман етш жазып, оны езшше шыншылдык, деп керсетуге тырысып, батырльщкд балап кап томдык,тарына да енг1зе бастады. ©кшпнке кдрай, сондайларды журт алдында ундемей куптап, уншз цолпаштап, оцашада сен батырсыц, батылсыц деп к,олтыгына су б уркш оты раты н арайы ндар мен шенеунжтер де баршылык, Соныц нэтижесшде, ры л ы м ы й шындык,тан repi элгшдей арандатушылардыц \"ш ы н ды ры \" гарихтан аулак,журттыц кулатына кеб1рек жетш жататын жагдай туды. Bipax, кун сайын, жыл сайын: \"Эй, мынаныц 151

Ы суш т Ц ф/cdci-ym______________________ c e 3 i дэлелаз байбалам екен гой, жала гой!\" — деуш1лер де дендеп келе жаткдны куантады. Буюл халкдшыз 6ip KiciAeft куанып, 6ip шодей макц-аныш етуге raic Орбулак, жещсшщ e3i осындай есек-аяцра ушырап жаткдн соц, тарихи танымымыздьщ да тым ацырын, тым баяу дамып келе жаткдн себеб1н шамалап ацгарура болады. Адырын айтсац да, кдтты айтсац да, бэршщ ce6e6i сол тарихи бшмазддкке келш ттреле бередд. Шэкэр1мнщ, Мэшурдщ шеждресш де жендеп окцшарандар баскдныц шеж1ресш бетген тырнайтын болтан соц, екшбеске не шара? Э ц пм енщ шындырына келеек, Орбулакдд кдтысты деректердд элдекдндай купия нэрсе санап, оны аса 6 ip талантгы тарихшылар тана б1ле алады дейпндей тук те жок,. ©йткеш ол жайындагы деректерд1 алгаш тарих айналымына TycipreH адамдар — казак, пен кдлмак,тыц em6ip тайпасы мен руына жатпайтын орыс халцыныц ею лдерь Ал ол с о р ы с т ы ц н е п з п дэлел1 2269 мет1рге созылган ордьщ орны Ж эркент ендршдеп Бел жайлауында ©Ai кунге дейш ап-айкдш квршш жатыр. Егер ондай ордьщ орны Кцфтызыстанда немесе Нарынкрлда жатса, оны ры л ы м и дэлел реттнде келденец тартура кдрсы емесган, ал ор туг^л, ол ещ рдщ тауы мен ойын к©рмей-б1лмей жатып-ак, сейлей салуды niK ip деп те багалау уят дер еддм. Бул — хальщгы кррлау. \"Сен надансыц, мен не айтсам да сен соран сенесщ\" — деген астамшылык, 365 жыл бойы жоралып кетпей сацталып жаткдн ордыц орнын дэлел санамаган кдзак,ты кдй халыкдыц патриоты деп санау керек екенш ©з басым б1ле алмаймын. Кейде, шынымды ай тсам , к,азак,тыц осы ндай еш ацтаура келм ейтш кщзранышына iiniM куйгенде, осы с оры с ты ц мен туып- ескен ещ рде болмай-ак, Зайсан-Тарбаратайдыц б1ршде- ак, бола салмаганына кдтты екшемш. Сонда, бул окцра, бэлшм, халык, тарихынан тез1рек ылайыцты орын алар ма едд!? Орбулак, шайкдсына кдтыекдндардыц кдтарында К Д ауасарул ы мен В.Галиев ©з ю тэптерш де атаган баты рлардан баекдлардыц да аты -ж еш соцры кезде б1рт1ндеп белгШ болып жаткдны бул ж ещ етщ шын 152

мэншде жалпы хальпргык, жещс болганын эйплей тусуде. Кейшп жылдары жазушы агамыз Кдлмукдн Исабаевкд 1976-жылдьщ 20-кдцтарында жазган Кэр1бай Дутбаевтьщ хаты мен \"Бедес батыр. Естелпсген\" деген крлжазбасыньщ аркдсында Орбулак, шайкдсына ceMi3 найман руынан ш ы вдн Бедес батырдыц да кдтыскдны белгш болды. Ол крлжазбада: \"Жэчпр хан, Жалантес пен Бедес болып, Бас крсып барлып,! да ж урт едд... Bip мыч да алгы жуз кдгрык, yinimni жыл, Кдлмакден кдтгы сорыс болтаны анык,\", — деп, 6epi ап-анык, ап-ашщш айтылтан. Бул деректт жазып отырган Kapi6aft Дутбаев Турганбайулы 1890-жылы туып, Аягез ауданындагы Тачсык, ауылында 1983-жылы кдйтыс болыпты. Елше, туран ж ерш е аса сыйлы адам болгандык,тан, Тацсык, ауылындагы кдзак, орта мектеб1 со юсшщ атымен аталыпты. Орбулак, батырлары ньщ 1ш ш де Елтшд1 батырга Кдзыбек бек \"Туп-тукыйан\" ютэб1нде айрыкща ток^алады. © 3i сол араньщ тумасы болгандык,тан, шытыстан батыскд кдрай жарыса созылып жаткдн ею узын таудьщ арасынан жауды TocyFa еч ыцрайлы жердд керсеткен сол екенш жене оньщ барымтага кеп баррандык,тан, кдлмак,тьщ да к^ф-сырын жакры б1летшш баса айтады. Азды-кептт жас айырмашылык,тары болганмен, Кдзыбек бекпц айтуына кдрап, сол Орбулак, шайкдсына кдтыскдн Кдрасай, Елтшдд жене баскд батырлардьщ 6ip-6ipiM eH шамалас, кдрайлас адамдар екенш байкдймыз. Буларды ол Жиембет жырау сьщылды москдл батьфлардыч кдтарына крспай атайды. Осы Орбулак, шайкдсы еткен ещршде ¥зын мурт ¥зак, батыр жешнде 6 ip a 3 ацыз айтылады. Ол кдлмак,тармен сорысып ж у р т , жылкчгсын барымталап ж у р т батыр атанады. Ачызга кдраганда, о Kici жаугершшк заманда eM ip сурген. Ж ане оньщ батырлык, жасаган уахрыты кдлмак, пен кдзак, K epm i отырган заман екеш байкдлады. ¥закргыц 6 e ft6 iu ieci кдзак, екен де, 6 ip токдлы кдлмак,тан, тары 6 ip i (рьфрыздан болыпты. Б1рде ¥зак, бабамыз дастаркднныч шетше отыра бергенде: \"Аттан! Ж ау 153

S f e j i r a w « j f r U . - j E K ___________________________ _ _ _ шапты!\" - деген айкдй ш ы ш т ы . Сонда ¥зак, батыр ыстык,кежеш ciMipe салып жауга тура шауыпты. Шапкдн аттьщ екшншен локрып ж1бергенде, аттьщ жалы жидш тускен екен деседн Бул, эрине, аттандаган дауысты естшенде, оныц бегелуд1 б1лмейтш батыр болганын ацыздыц дэрштегеш болар, алайда оныц дел кдй заманда туып-ескенш, дел кдй согыста батыр атанганын e iu 6 ip шеж1реин шегелеп айта крймайтын. BipaK, оныц суан тайпасынан тарайтын солтангул деген рудан шыккдн батыр екеш белгш болгандык,тан, оныц eMip сурген заманын шамалап аныкдаута болатын сыкдылды. Мэселен, Орбулак, шайкдсыныц кдЬарманы Елтшдд — суан тайпасынан шыкцдн батыр. \"Суан шеж1рес1нде\" оньщ ата теп мен ур1м-бутаты былай керсеплген: Байтугейден — Елтшдд, одан —1. Молак, Оныц 8 улы болтан екен, 6ip улынан таратан урпак, мынандай: 2. Шэуке, 3. Ес, 4. Шерубай, 5. Жушсбай, 6. Бекназар, 7. Айткдбыл, 8. Бейсенбай, 9. Бацыт. 10. Дастан. (Алматы. 2000. 20 -б ет). Ал ендд Орбулак, шайкдсына кдтыскдн таты 6ip батыр Кдрасайдыц урш-бутаты шеж1репп Аскдр Селеубаевтыц \"Тарих таразысы\" деген ютэб1нде былай керсеттлген: Кдрасай батырдан —1. Кешек. 2. Айдар. З.Мырзатай. 4. Кенбаба. 5. Ед1л. 6. Сапак,бай. 7. Назарбай. 8. 06im. 9. Сатыпалды. 10. Кдйрат (Алматы, 2003. 53-бет). Шеж1релж салыстыру бул ею батырдыц ypiM -бутаты 6yriHri кунде онынш ы, он 6ipiHini урпакда ж етш отырганын айцындайды. Эр урпакцд 35 жыл берсек, 365 жылда eMipre 10-11 урпак, келетпп есеггпк жагынан да дал шьпады (365 : 35 = 10, 3). Осы эддспен ¥зын мурт ¥зак, батырдыц да ypiM-бутатын байкдп керелж: ¥зак, батыр — 1. Кдлстаубай. 2. Жомарт. 3. BiTiKe. 4. Айту. 5. Болысбек. 6. Сыдык/эек. 7. Кднай. 8. Жэшбек. 9. Турдацын. 10. Айдын. (Н. Ыскдкрв, К^Мэмбеткдзыулы \"Ауылым - Акдказытым, ардакды ел1м\". Алматы. 2008. 148-бет) Бул салыстыру ¥зак, батыр ypiM-бутатыныц Кдрасай мен Елтшдд урпацтарымен кдрайлас ecin-енгенш, ягни бул ушеушщ замандас болганын айгацтайды. Осыган 154

суйене отырып, Орбулак, шайкдсына ¥зак, батыр да к,атыск,ан деген ж орам ал ж асауга болады. Ce6e6i, б1ршш1ден, ол Елтшдд батырмен тайпалас туыс болса; екшш1ден, онын, батыр екенш Елтшдд бурыннан бидетш болса; ушппшден, Орбулак, шайкдсына Елтзндд жалгыз e3i тана кдтыспай, батыр туыстарынан некер жинай барран болса, ол ец алдымен кдсына ¥зак, батырды ертпегенде, юмдд ертедд деп ойлаймын. Сощы жылдары Орбулак, шайкдсына кдтысты тары 6ip ацыз езшщ тарихи кдгсынын тапкдндай. YceK езеншщ сага жагында, Аркдс тауыньщ оцтуспк баурайында Сартау аталатын жайлау бар. Сол жайлаудьщ Усекке келш TipeAeiiH батыс шак, шетшде, Сартау жак,тан шагын су кел1п Усекке крсылып жаткдн (Уйтас езенЦ тустан басталып, солтустжке кдрай он шак,ты шакдфымга созылып жаткдн Кдшама атгы бшк кдял жоталы тау бар. Кдллдай жщшже жотаньщ ею жак, кдпталы да тис кулама. Ж ота устшдеп ж1щшке жалгыз аяк, жолмен адам да, мал да 6ipimn артынан 6ipi шубырып тек 6ip-6ipAen кдна журе алады. Оньщ езшде ете сак,журмесе, сэл кдтелессе, кулап кетеад. Жол устшдеп тастарды 6ip кезде адам баласы к,олмен кдшап жасаган. Ол туралы жерплж-п ел 6ip кездерде кдзак;гар кдлмак;гы кдмап алып кдлрмак,болганда, кдлмак,тар 6ip тунде тауды кдшап жол салып кдшып келпи, содан ол ара Кдшама аталыпты десетш. Мен ол Кдшаманы Усек езеншщ ш ыры с бетшдеп жотадан дурб1 салып кдна коре алдым. Атпен эрюм бара беретш, кез келген атпен ете беретш ж ер емес. Сол Кдшамадагы жолды Орбулак, шайкдсына Жалацтес батырдьщ кемекке келгенш керш, тыракдйлай кдшкдн Батур крнтайшыныц адамдары салыпты дегенд1 ж азуш ы iHiMi3 маркум Турсынгазы Элпейшов \"Серен ноян мен Хулан сулу хикаясы\" деген шыгармасында жазып, былтыр \"Ж ас Алаш\" гэзетш де ж ари ялады . О ны ц ез1 Орбулак, шайкдсына кдтысты ацыз бен шындык, астаскдн тарихи мэш бар шыгарма болды. Ата-баба шеж1реа тэты 6ip ацызды -пр1лтп. Султанбек Ешмухамбетов курастырган \"Суан шеж1реде\": “Bip жазда 155

Ъвксутан ’НфЬЬ-ты_____________ к,алмак,тар Ыстык, келдщ мацындары кыррыядарди шабады. ¥зьш мурт ¥зак,тьщ кдйнатасы Бурайкеш ауыл- аймагымен кырып, алты жасар баласы Назарды байлап экетедд\", - дейдд (Алматы, 1993. 118-бет). Назар кейш ¥зак, батыр жездес1 аркдхлы эпкес1н тауып, ез1 ¥закдсд iHi болып, акдярында Солтагаул руыньщ 6ip атасьш кураран урпагы болып сщедд. Асыкды ж ш к устап, Назар Тайлакдд iHi болады. Ал осы ацыз жайында Н.Ыск,ак,ов пен К,.Мэметк,азыулы ж азган \"Ауылым - Акдказыгым, ардакды ел1м\" ютэбшдеп Ыскдкрв Эбддлдэ акракдл айткдн “Назар батыр\" атгы шежзре эцпмеде: \"Кдлмакуар 6ip жылдары кдаррызга шауып, журтгыц буюл малый алдына салып айдап экетедд... он жастары кдлргыз бала Назар кдлыц кдлмак,тыц ортасьша тусш, ханньщ жылкдышыкулы атанады\", — дептт (Алматы, 2008. 169-бет). Ал ендд осы ею шежзреде Назар жайында айтылран эцпме орыс елшга Г.Ильиннщ: \"Крнтайшы ею жерден Алатау кдлррыздары мен Токд1ак,тык,тардан 10 мьщ (туткдлн — Б. Н.) алганын айтып бердд\",— дегешмен (\"Орбулак, шайкдсы\". Алматы, 2003. 209-бет) дэлме-дэл келш турран жок, па? Бул да ¥зак, батьфдьщ Орбулак, шайкдсы тусында eMip cy p re H iH , кдйын журтыны ц Батур цолынан кдяррын тапкднын дэлелдей туседд. “© 3i белгш батыр болса, езшщ кдйын журтын кдлмакдгар шауып кетсе, кдлайша ¥зак, Орбулак, шайкдсына кдтыспауы мумюн?\" —деген ой ез- езш ен ойFa келедд. Оныц устше, Орбулак, шайкдсына Алатаудьщ apFbi бетшен кдлррыз батьфлары Кетен мен Табай елшщ кепн куып келгенде, ез журты мен кдйын журтыныц кепн кдтар KyyFa тш с ¥зак, батырдыц ол сорыскд кдтыспауы мулде мумюн емес сеюлдд. Ал оныц батырлыгы сол coFbicraH кешн ацызга айналуы да зацды кершедд. 1976-жылы жары к, к е р ге н \"К,азак, С овет Энциклопедиясыныц\" Э-томындагы ©теген батырга арналган мэл1метге: \"Бабасы Сырымбет 1635-ж. Ойрат ханы Батырдыц 50 мыц эскерге сокды берген Салкдм Ж ацпрдщ сапында урыскд кдтыСкдн. ©. Б. 15 жасынан 156

_____________________________ fflafntx iSdefri жоцрарларга кдрсы сшыскр араласкдн. 1723-ж. Тауасар, Р айы мбек, ХангелдД баты рл арм ен ы з е цосып, жоцрарлармен айкдсады\", — демнген (76-бет). Ауызша ж еткен шежДренщ негДзшде жазылрандык,тан, бул мэлДмегге 6 ip e p жацсацтык, болганмен, негДзДнен Орбулак, шайкрсынын, жалпы сыпатгамасы дал айтылран. Ол кезде ол соры сты ц 1643-жы лы болган ы н Ke6iMi3 бДле бермейтДнбДз жэне дурысы “Тауасар\" емес, Кдзыбек бек Тауасарулы екенДн де ол кезде ешкДм ажырата крймайтын. Сырымбет батырдыц Кдрасай мен ЕлтДндДнДц замандасы екенш шежДре де жокда шыгармайды: Сырымбеттен — 1. ©терул мен ©теп. 2. ©тептен — Кудайберген. 3. Шурегей. 4. Ж андарал. 5. ШэлДмбет. 6. Аманжол. 7. Ыскдк,бай. 8. Маралбай. 9. Акдчарал. Будан Кдрасай мен ЕлтДндД сияк,ты, кэзДр Сырымбет батырдыц да lO-ypnaFbi e cin -eH in жаткднын байкдймыз. 1856-жылы Кдцшарга барар сапарында Ж эркент жерД аркдллы еткен Шокдн Уйгентастыц белДнде тастан уйДп жасаган бейДттД жергДлДктД журтшылык, cipa, Батор крнтайшы гой деймДн, 6ip жоцгар ханыныц б е й т деп ацыз етедД дегендД айта кетедД (Алматы. 1962. 2-том. 11). Ал ол бештгДц акцкдтын тэты да Кдзыбек бектщ кДтэбДнен табамыз. Онда 1652-жылы кдлмак,тармен болтан сорыс туралы былай дейдд: “Сесеннщ улы Кдлдан ЖэцпрдД атап шакдырды... OFaH 03i сиякуы хан тукдлмы керек-тД... ЖэцгДр он жетД жасар кдлмакдсд шыдап бере алмады. Акдгры ханды Кдлдан сайып тусДрдД... ЖэцгДрдДц суйегД a3i алкаш кдздырран окданнан ат шаптырым Сарыбелге крйылды\" (\"Туп-тукдшаннан...\" 2008. 912-бет). Сол Сарыбел кэзДр Уйгентастыц белД немесе Белжайлау аталады. Орбулак, пен БелдДц арасы ат шаптырым екенД де рас, он бес шакырымдай жер. Bipi БелдДц дал устДндегД жазыцга, ал eidHUiici одан солтустДкке таман жуз кодам жерде Итшокд.1 аталатын жотаныц тубДнде тастан уйДлген улкен оба ел! бар. Соныц, сез жок, Салкдм ЖэцгДрдДкД екенДне еш куманденбеймДн. Алайда оньщ анырына тек кдзба жумысы аркд>1лы кез жеткДзуге болады. ©у баста кодмак, ханы жараланран ж ер екенДн, ол 157

Ш ш ш и flffnttlcil-pu_______________________ ханньщ содан елгенш кдртгардан еспген кеганп урпак, келе-келе сол хан осында елигп, жерленпгп деп xeryi эбден мумк1н. Шокдн да сондай ацыздыц шетш ж ерплж п б1реулерден еспген болу керек. Ж екпе-жекте Ж эцпр кдза тапкднмен, бул шайкдс кдлмакз'ар ушш аса ауыр жещлюпен аякзалады. Жецпрдщ кегш алуга умтылган кдзак,тар кдтгы шайкдсады. Кдлмак, ханы Батур крнтайшьшы дода шайкдстьщ устшде Кдрасай батыр кдтгы жаралайды. Батур крнтайшы акдфы сол аскдшган жаракдттан келес1 жылы кдйтыс болады. Ал оныц кдйтыс болуы кдлмак, 6ipAiriH ыдыратып, акдгрында кдлмак,тар ею хандыкдд 6eAiHin кетедь Бутан кдрап, Уйгентасгыц Белшдеп сотысты аса мадызды, кдзак, унпн улкен саяси жэне тарихи м э т бар шайкдс деп багалауга толык, кэкд1мыз бар. Осы сотые жайында орыс тарихшысы И.Златкин былай дейдк \"В биографии Зая Пандиты сообщается, что очередная ойратско-казахская война началась в 1652 г., причем в этой войне отличился 17-летний сын Очирту- Цеценхана — Галдама, который в единоборстве поразил Янгира\" (\"История Джунгарского ханства\". Москва. \"Наука\". 1983. 132). Одан ары тэты былай дейдд: \"Автор биограф ии Зая Пандиты пишет: \"Зимою 1653 года скончался Батур-хунтайджи” (сонда, 135-бет). \"Автор биографии Зая Пандиты, закончив подробное описание похорон Батур-хунтайджи зимой 1653/ 1654 г., сразу же переходит к рассказу о том, как к лету 1657 г. владение Чоросского дома разделилось на две части, образовав два враждебных лагеря\" ( сонда, 137-бет). Мше, муньщ 6api кэз1рп Белжайлауда 1652-жылы еткен сотыстьщ нэтижеа екега Златкиннщ зертгеушен де айкдш кершш тур. Ал ол кезде Сарыбел, кэз1р Белжайлау аталтан жерде болтан бул согыскд, ез туган жер1 болгандакуан, сез жок, Елтшдд мен ¥зак, батыр да кдтыскдн болар деп ойлаймын. Орбулак, ш айкдсы ны ц мэн1 мен мацызы кдзак, батырларыньщ жаужуректшн, ауызб1ршшп мен эскери эднкрйлы гын айгак,таумен тана шектелмейд1, сол 158

мацайдыц ежелден кдзак,мекендеген ж ер екенш де тарих алдында тапжылтпай дэлелдейдп K ep iu i мемлекеттщ окулык, пен кдртага Балкдшкд дейшп ещрдд \"б1зддц жер\" деп Kepceryi мен насихаттауына кдрсы да далелдд жауап бередь ©KiHiuiKe карай, елдщ ш ебш ерге ылайык, кдЪармандыкден KppFaFaH бабаларымыздын, ерлшне ез дэрежесшде курмет керсете алмай иб1ртпстеп, куб1жжтеп келе жаткднымыз ж уртшылыкты кдтты кдшжылтады. Кейде 6i3: “Бабаларымыз ерлж жасап, ед1м1здд крргады!\" доп бар даусымызбен мактанудан да элдеюмдерден кдймыгатын сыкылдымыз. Шынымды айтсам, осы кун! мен де бул кылыгымыздан шггей крркдтын болдым, мен 6ipaK, осы ынжыкгьпымыздан туцшп, тубшде халыкгьщ рухы курт темендеп кете ме деп крркдм. ©йткеш Kepuii журттьщ \"б1здщ жер\" деп кез сузгенш б1ржола токкату ушш, осы шегарадагы елкеш Орбулак ауданы деп атайык деген ттлекп жергниктт халык, пен Алматыдага зыйалы кдуым уш марте кетерш, ушеу!нде де еш нэтиже шьтара алмады. Бабаларымыз кднымен KppFaFaH жерде OMip суре отырып жэне бабаларымыз батыр болтан деп мак,тана журш, солардыц атын ардактайтын icKe келгенде, крркдктан бетер кылык, керсетш келем1з. \"Плегше еш им кулак аспаган соц, халык та кэз1р туцшс тапкдндай. Орбулак жещсшщ 365 жылдьны устшде халыктьщ сол орынды ттлегт жузеге асса екен деп ттлеймш! \"Жеп'су\", \"Жаркент вщ рГ , N29, 19.07.2008-жыл. YJIKEH УЙЕЗДЕН КДЛРАН УЛКЕН АУДАН Быйыл Панфилов ауданыньщ курылранына 80 жыл толыпты. Ал бул ефрдщ тарихында 6ip 80 емес, талай мын, жылдьщ тацбасы жатыр. Аудаша белу мен Панфилов деп атау - кецес заманыныц саясаты. Б!здщ AeyipiM i3re дешнг1 заманда бул арамен халыктардьщ улы кепи еткен. Бутил кдзактын ата-бабасы саналатын сак журты, сакган шыккдн улы бабамыз Арыс мекен еткен. Тарихтыц атасы саналган Геродот та, одан 159

Шатин HjjMt-ym____________________ кеш нп кулю грек окдлмыстылары да сак,тан шыккдн Анахарсис атаган, ал шын аты Анарыс, анасы еркелетт кротан аты Арыс бабамыз Тэщртаудыц етегшде Ак, жэне Пан атгы е й улынан айрылган. Жылкдг кузеннде ею бауыр ycin елген сол айды куш бугшге д е т н барша кдзак, акдан айы деп атайды. Сак, журтына мекен болганын айгак,тап, Басши мен 1ленщ ортасында Бесшатыр атанган сак, обалары эм менмундалап тур. Бул ара — уйсш мемлекетшщ де ата журты. Ал уйсшдер —сакцъщ тжелей урпагы. Оньщ да белпс1 болып Белжайлауда, Сартауда, Шеж1нде, Алмалыда, Кегенде уйсш обалар тур. Бул елке — туцрыш кдзак, хандыгына кдраган к,ара ш ацырак, ел к е. К,азак,тыц алгашцы хандарыньщ 6ipi, езш ен кешн \"Кдсым кдннын, кдскд жолы\" дейтш метел цалдырган К,асым хан Кдратал езен ш щ бойына кдютауын салдырган. EciM хан мен Ж эцпр ханньщ тусында кдзак,-кэлмак, шайкдсы бул елкеге тыным бермеген. Qcipece XVH-гасырда 1643 жэне 1652- жылы еткен кдгргын согыс ез1н1ц соцында ек1 улкен ескертюш белпсш кдлдырган. Оньщ 6ipi —кдлмак,тыц 50 мьщ крлына 600-700 жауынгермен тойтарыс берш жещске жеткен Орбулак жотасында ею шакдгрымнан астам жерге созылып жаткдн тарихи ордьщ i3i, eKiHxxrici —халкдг уинн кдн майданда шей1т болтан Ж э ц п р хан жерленген Уйгентас. Осы ею шайкдскд да кдтысып, Елтшд1 мен ¥зын мурт ¥зак, батыр бабаларымыз кешнп урпагына езшщ батыр ататы мен рухы бшк дацк^ш кдлдырган. 35 жылга созылган \"Ак,табан шубырынды, Алкдкел суламаныц\" зардапты согасында ешпес ерл!к керсеткен Багай батыр, туган жерд1ц сай-саласын кдлмак, атаулыдан б1ржола тазарту унпн тер теккен Аралбай, Сатай, Белек батырлар да бул елкенщ даццына дацк, крскдн батырлар. Ауданныц бупнп ортальпы Ж эркент кдласы — кдзак, жершдеп ежелп кдлалардыц 6ipi. Бул кдла жайындагы эз1рше ец кене ж азб а дерек — К,азыбек бек Тауасарулынш. Ол 1776-жылы жазган \"Туп-тукыйаннан ез1ме шей1н\" ютэбшде Орбулак, шайкдсы еткен жер туралы \"есю Ж эркент бальнынан куншшк жерде\" деген 160

_______________________ fflaftttz iSdefri дерек айтады. Одан кешнп дерек - Шокдн Уэлихановтш. Ол 1856-жылы Кдшкдрта бара жаткдн сапарында 3-тамыз кун1 Ж эркент раласын жене Кекталмен eKi арадары Турген ютайды дурб1мен керш, сол куш Акцент кдласына крнады. Ke3ip жойылып кеткен Акдсенттзр орны Алты Уй ауылыныр темени жарында, Kpppac тас жолыныр солтусппнде. Шокдн Ж эркент epipimp кдртасын сызып, Усек езеш мен Крррастыр арасында Ж эркент, Тышкдн, Акцент деген елд! мекендер бар екенш ап-айрын сызып керсеткен. Албан Тазабек бастап, Саурыр пен Шалтабай крстап 1771-жылы генерал Калпаковскиге, сол аррылы бугал орыс билшне рарсылыр керсетуд1р арыры К,улжаны орыс патшалырыньщ басып алуына, соньщ салдарынан онда курылган уйрыр султанатьшьщ куйреуше экелш соркдны тарихтан белгш. Содан кешн 1881-ж ы л ры Петербург ш арты бойы нш а басы п алы н ган ж е р К,ытайра кдйтарылып, Кулжа елкесшдеп албан, суандарра роса уйрыр мен дургендерддр де Жеттсура к о ш к е т белгш. Соньщ нэтижеанде халыр саны курт кебейген сор, 1882- жылы Жэркент уйез1 курылады, Содан Ж эркент кдласы 46 жыл бойы уйез орталыры болды. Бул уйезддр тарихы ©зге уйездерден озгеше. Оныр басты 6ip жарырапыйалыр ce6e6i — шегарада жаткдны. EKiHmi рухани c e 6 e 6 i — 1 9 1 6 -ж ы л р ы улт азатты р кетершсппр мунда айрырша айбынды болтаны жэне сол айбынды KOTepiAicTi патша жендеттерш1р айрыкдпа айуандыр кдтыгезддкпен баскдны. Ондай сумдырТоррайда да, Жетгсудыр озге ер1р1нде де болтан емес. Мэселен, Кдррара жэрмеркесшде Юрэпппркешр жендеттер1 6ip эйелддр бауырындары баласын OATipin, ©3iHip imiH жарып тастайды. Керсу жайлауында 500-600 уйдд ертеп, жара босанран келшшекп нэрестеамен, кдсындагы эжеамен крса TipiAeft ертеп кетедд. Кдраролда тутрынра тускен казак, пен рыррызды би аларына суйреп экел1п, эписерлер соларды таптап \"Гопак\" биш билеп журш олпредд жэне содан улкен лэзэт табады. Ондай жауыздыр тарихта бурын-сорды болды дегендд мен ез басым ешюмнен 161

Ъексштан ИфЬЬ-тм______________________ есттген де емесшн, еш жерден окддеан да емеспш. Кдлз- келшшектердд кдлмсынбай зорлайды, еркектердд дарга асады, еркектж мушелерш кесш алып аузына TicTeTin кетедд. Осыны керш шошынтан журт жаппай Кдлтайта YpiKTi. BipaK, онда да оны атажау кутш турды. Крггай кдбылдамай, орыс артынан куалап кеп кдярып- жойы п жаткднда, крлмак,тар эке-шеше, ата-енесшщ кезш ш е кдяз-келшшектердд тартып экетш, тацга жуык, кдйта экеп тастайтынын, соны бастан кешкен талай к,азак,тыц жылап отырып ж азы п 6epreHiH 6yriH 6i3 муражайдан T y p m ire окдып жатырмыз. Патшаньщ ескердеп кдра жумыскр адам алуына алраш ашык, кдрсы болтан Ж эмецке Мамбетов, ¥зак, Саурыкрв, Эубэюр Султанбеков, Сержбай Кднаевтар а дегенде-ак, кдрулы кррсылык, жасап улгерместен усталып кеткенмен, кетерш с бесендеудщ орнына epmin кеткеш тарихтан белгш. Демек турмедеплерден баскд да басшылардыц болтаны ю й? Олар гамдер? Тамыздын, 11-12-ci KyHi Крракрл турмесшдеп жене Крйкды аркдалы Ж эр к ен т к е экеле жаткдн к ет ер ш с басшылары сот уюмшаз-ак, атып тасталды. Алайда дал сол тамыздын, П -i куш кдзак, жасак,тары Талдыбулак, Тем1рлш бекеттерш туткрыл шабуылдап басып алады. Крркдра жэрмецкесше де б1рнеше дуркш шабуыл жасап, акдяры Кэрэпшэцке жауыздын, етсретш ол арадан кетуге мэжбур етедд, Ондай ерлштер басшысыз, баскдрусыз ез- езш ен жузеге аса бермейдд. Сол азатгык, согысына кдтыскрн, сол азатгык, согысы кез1нде eMip сурген адамдардьщ естелшне ущлсек, оньщ да сыры ашыла бастайды. Оньщ 6ip куре тамыры содан 45 ж ы л бурын еткен Тазабек батырдьщ кррсылык, KypeciMeH барып сабакхасады. Крнды кектщ, тапталган намыстьщ кдйта ушкдшдауы екеш ацтарылады. ©йткеш улт азаттык, кетерш стщ кррт KeceMi ¥зак, Саурыкрв — сол 45 жыл бурын Тазабек батырды крстаган Саурык, батырдьщ бел баласы. А лЭубэир Султанбеков —Тазабек батырдьщ бел немересь Ж алацаш ауылындагы орыстарга шабуыл жасагандар да сол \"Эубэюр ем \", яш и соньщ 162

_______________ _____________ ЯЩ ш iSdefri руластары. Тагы 6ip топты бастаушылар арайынды e3i палуан, e3i мерген Монай, Мукдн атгы ¥зак,бай балалары болса, К,аркдра жэрмецкесш ен Ш рэпшщкеш кетуге мэжбурлеуд1 уйымдастырушыныц 6ipi — тары сол Тазабектщ 6ip урпагы Жак^шбердд Султанбекулы. Муньщ бэрш эншешн кездейсок, нэрсе деп кдраура бола ма? Бул, сез жок, тарихи зандылык, Эубеюр Кдракрл турмеанде кдмауда жаткднда, оньщ бауыры Жакдшбердд кек алуды ойламай кдлай кдрап жатады? Эрине, кдрап жатпайды. Ж эне ол кезде Эубэюрдщ турмеден жаралы кдшып шьпдалын ол эм бымейдд де. Тазабек батырдыц тукдшдары кдрап жатпаранын Дэлденбаев 1ргебайдьщ (белгШ сазгер Бейб1т Дэлденбаевтыц атасы) мына естел1п ашуын керсетедд: \"Арустыц 9-ы ш амасында 9 y 6 a K ip eA i Ж алацаш поселкесше шабуыл жасап алыпты... Оныншы арус куш тунде Султанбекулы Жакдшбердд 6i3/\\i бастаган 800 адам шамасында Кдркдра жермецкесше келдд. Бул жак,тан 200- дей Kici крсылып, тан, ата бергенде патшаньщ эскерше шабуыл жасады\", — дейдд (\"TyFaH елке\", 2003. N1-2. 3 8 - бет). Байынкрл езеш бойындагы кетер1л1ст1 баскдрган Монай жене Мукдн ¥зак,байулы деген атайынды жшттер болтанын да осы естелшнде Дэлденбаев ашып айтады. Демек Жэмецке, ¥зак, батырлар он алтыншы ж ы л ры кетериистщ рухани басшылары болса, Жакдопбердд, Монай, Мукдндар накды урыскд бастатан кесем1 болтан. Мундай к д а р е т п тарихты да туран елкем1здщ, ата- бабамыздыц бастан кешкешн б у ти т урпак, быуге тшс. Кецес ек1мет1 тусында да бул елке талай кцлы-кдлы жардайды бастан кешть Кецес ек1мет1не рана емес, кдрапайым халыкда да аса улкен кдуш тенд1рген, жазыкрыз журттьщ кднын тегуге межбур еткен атаман Дутов пен Сидоров тобьга жою ушш Жэркентгжтердщ жанкцярлык, ерл1к керсеткен1н 6 y riH ri урпак, тэп-Teyip б1ледд деп ойлаймын. 1920-жылы акдан айыныц аяк, кез1нде полковник Сидоров™ Кдсымхан Мухаметов деген Ж эркенттщ ж1пт 163

Ъексушпан (Н.ф1сеЬ-упы_________ ______ атып елтчрсе, ал 1921-жылы 6-акданда К,асымхан Шанышев уйымдастырран жоспар бойынша атаман Дутовты Махмуг Кржамияров Суйдднде атып елтаредг Ол OK^FaFa б у л е к е у ш е н баскд Мукдй жэне Кедек Байсымакрвтар, Йусш Кддыров, Эз1з Ушурбакиев деген жаркентпк кдзак,-уйрырлар кдтысады. Ж эркен т у й езш е ол кезде Буракржыр, TeripeK, Турдымбет, Тогарыстан, Бэйтугей, Сарытогай, К,орырбер1к, Кржмамбет, BereTi, Айт, Кеген, Алжан, Мерю, Торайрыр, Шелек, Курман, Иванов болыстары кдраран. Кейш Жэркент-тараншы, Жэркент-дурген жэне Сатай болыстары крсылып, барльны 20 болыс болса, келе- келе болыстыр саны 31-ге жеткен. Уйездщ ортусттк ш ы ры с ы Хантэщр1мен, о р ту стт ГИржебэлгсю уйез1мен, батысы Верный уйез1мен, солтуст1к батысы К,апал уйез1мен, ш ы р ы сы Кдытаймен шектескен. 1926-жылы акранда Усек болысын Кржайын болысы деп, оныц орталыры Кекталды Фрунзевка деп атаута жарлык, шыгады. Ж урттьщ ол кдтты наразылыгын тугызады. Акргрында Усек пен Кектал аз атгарына кдйта ие болады. Bipap 1927-жылы тамызда Усек болысы Берекел1 болысы болып тары езгередд. 1928-жылы Алматы округы курылады да, рартарда Ж эркент уйез1 таратылады. Берекел1, Кррырелер, Тертпл болыстары 6ipirin Кррырелер ауданын курайды. Жэркент кдласы Ж эркент ауданынын, орталыры болып крлады, ал К,орырелер ауданынын; орталыры болып Кррырелер ауылы белпленедд. Алайда эршм езш е тарткдн талас- тартыстьщ нэтижесшде, Кррырелер ауданы сол жылдьщ ш1лде айында ©ктэб1р ауданы болып езгерыледк Ортальпы Кекталдын, жогарры жарындагы, Улкенараштын, теменп жарындагы Жылыбастау деген жерге орналасады. \"Кекталды орталык, жасасак, онда кдзак, аз, ic-кдраздарды к,азак,ша жург1зу1м1з риы ндайды , сонды ртан Ж ылыбастаудан ж ара орталык, жасаймыз\", — деген ж т т т е р жерюке жетедд. Эйткенмен керсеге ылайык, уй жок,деген себеп-сылтаумен кдыс тусе ©ктэб1р ауданыныр орталыры да Ж эркент кдласына кешш барады. Жэркент 164

_____________ Шфш iSdefn ауданына орыс, уйгыр, дуцген халык,тары шокырланран ауылдар кдраса, ©ктэб1р ауданына, ауылдын, алыс- жакындыгына кдрамастан, непзшен юлец кдзак,ауылдары кдрады, олар: Алмалы, Сарыбел, Талды, Ушарал, Буркдн, Улкенагаш, Кдюылеспе, Кектал, Шежш. 1931-жылы мамыр айыныц соцына таман ©ктэб1р ауданыныц орталыры Жэркентген Кекталра кенпрыедь 1935-жылдыц 31-к.ацтарында ©ктэб1р ауданынын, курамында Ак, Кудык,, Алмалы, Басши, Буракржыр, К ^зы лесп е, К итщ , К ектал, К,оцырелец, Орталык,, Сарыбел, Талды, Ушарал, Шежш ауылкецеа болады. Ал Жэркент ауданына уйез таркдганнан кешн Азат, Актам, Баскуншы, BipAiK, Улкен Ак.су, Улкен Дикдн, Дардамты, Дулат, Дубун, Ынтыфак,, К,аш, К,аратам, Кдратума, Кетпен, К,алжат, Лесновка, Kimi Ак,су, Kimi Дикдн, Нагырашы, Ортын, Садык, Садыр, Сарыбулак, Таскдрасу, Тегермен, Туплж, Удут, Крнакдй, Крррас, Шарын, Шолакдй, Шонжы, Шуцкдр, Ж эркент жене Мацта сапкрзыныц ауылкецеа кдрайды. Ka3ipri Уйгыр ауданыныц ауылдары тугелдей дерлш Ж эркент ауданыныц курамында болады. 1935-жылдыц 9-к,ацтарында Ж эркент ауданына кдрайтын 1леезеншщ сол жаралауындагы уйгыр ауылдары мен Кеген ауданына кдрасты 6ipep ауылды крсып, уймет жарльпымен Уйрыр ауданы курылады. 1939-жылдыц 11-кдцтарында К^зак, ССР Жорарры Совет Президиумыныц жарлырымен непзшен кдзак;гар туратын ©ктэб1р ауданына кдрасты Алмалы, Сарыбел, Талды, Шежш ауылдык, кецестер1 Ж эркент ауданыныц курамына крсылады. 1942-жылдыц 7-мамырында Жэркент ауданы Панфилов ауданы, Жэркент кдласы Панфилов кдласы больш езгердь 1944-жылдыц 15-науырызында аудан ж аца курылган Талдыкррран обылысыныц курамына к1рд1 де, 1956- жылдыц 27-желток.санында ©ктэб1р ауданы мен Панфилов ауданы крсылып, Панфилов ауданы болып аталды. Ал 1959-жылдыц 6-маусымында аудан кдйтадан Алматы обылысыныц курамына крсылды. 1963-жылдыц 2-кдцтарында Уйгыр ауданы кдйтадан 165

Шерман НфЫ г-уш_____________________ Ж эркен тке крсылып, ipiAeHreH Панфилов ауылдык, ауданы курылды. BipaK, 1964-жылдыц 30-желтокранында 6api кдйтадан бурынгы кдлпына келт1р1лд1. 1996-жылдыч 22-к.азанында ауданныц орталыгы Панфилов кдласы Ж эркент больш езгердд де, ауданныц аты бурынгысынша кдлып крйды. Ka3ip аудан журтшылыгы ата-бабамыз Отанныц шебш кррраран, тецдеез жок, жещеке жеткен тарихи жердщ атымен ауданымыз Орбулак, ауданы деп аталса деген талап-ттлегш мемлекет басшысьгаыц алдьша крйып отыр. Ауданда тату-тэтп OMip cypin жаткдн кдзак, уйгыр, орыс, дуцгеннен баекд да талай халык^ъщ ек ш бул ттлект] куп керш, крлдау бглддруде. Бул ауданныц мэдениетке, эдебиет пен енерге кдтысты да эр1ден келе жаткдн тарихы мол. Мэселен, кэз1рп Ак, Кудык, ауылында XIX бен ХХ-расырдыц дэм!н таткдн Кдрабек Шаншар деген ацын еткен. Б1здщ бала кез!м!зде оныц есекке мшит жур!п ел аралап елец айткднын керд1к дейтш 6ipep кдрт болушы ед1, бул кунде, cipe, атын еспгендер де аз кдлган шырар. Дегенмен оныц: \"Домбырам exi iuieKTi, 6ip тиекп, Аулыца Шаншар деген акын кепи. ©леврм боз борандай боздаганда, Туцлж пен туырлыцты желшлдетп\",— деген 6ip ауыз елещн б1луш1лер eAi де бар. Шаншар — кезшде Албан Кулманбетпен айтыекдн акд>га. Жамбылдан езге епш м нен ж ец ш п кермеген, Жамбылдан да домбырасыныц iineri узшп кеткенддктен KiAipic тапкрн Кулманбеггей атацты ак^шмен айтысуы, шынында да, Шаншардыц ез тусында белгш ацынныц 6ipi болганын ацрартады. Кулманбетпен айтыекднда Жамбылдыц: \"Кулманбет, ацып Шаншар Суанды алдыц, Нашар еддц, бул кунде жуандадыц”,— деп, оныц IПаннгарды жецгенш айрыкдшлап атаганына к,арап, бул багамыз асы ра айтцандык, болмас деп шамалаймыз. Ж азушы Сапаррали Бегалин \"Жамбыл\" 166

___________________ атгы ем1рбаяндык,хикаятында \"Жамбылдьщ езш ен тустае шыццан ацындар\" деген тарауында: “М эцке деген болыстьщ агасы Эбди\\дага ас бергенде, кеп ат шауып, басына ояз келотп. Аскд Сарыбас ацын, Куандык, ацын, Кулмамбет, Шаншар акцш, Жамбыл, Кржантай ацын — 6epi жиналады\", — дей келш, \"Мшеки, Жамбылдьщ е з 1мен тустас, цатар ескен ел iniiHAeri ацындар — осылар\", —деп туйедь Осыдан-ак, Шаншардыц осад ацын болмаганын болжау циын емес. Bipaic, амал не, оныц елецш б1луип ем деген кдзак, бул кунде кдлмаган да сеюлдд. Бурынгы ©KTe6ip ауданыньщ, K63ipri Панфилов ауданыньщ дацк,ты тулеп Эб1лхан Кдстеев оз ейершщ аркдсында Кдзацстанныц туцгыш кэшби cypennici api туцгыш Кдзацстанныц Халык, cypenuici атанып, буюл кдзак,халцыныц макуанышына айналды жэне кэаби сурет енершщ ел1м1зде туцгыш непзш кдлады. 9pi сазгер, api жезтацдай эшш Дэнеш Ракдпнев агамыз еииимге уцеамайтын эуездд даусымен, езше гана тан эн айту мэнер1мен, e3i шыгарган сыршыл нэзж эндер1мен халцымыздыц енер кекжиепн кецейте тусуге айрыкща улес крсты. Дэнеш аганыц бурын белпйз болып келген Эсет эндер!мен халыцты кдйта кдуыштырып, Эсет эндерш халык, арасына тарату жэне насихаттау жешндеп ецбеп бага жетгааз. Ерлж пен ецбек жэне енер дастур1 ауданда ылгый да ылайыцты жалгасын табуда. Keuieri немш басцыншыларына царсы согыстыц Батырлары Басцуншыныц MyraAiMi Хамит Кебжов, Кекталдык, Кржахмет Тышкднбаев, Ж эркентпк Сулги Лутфуллин, Лесновкалык, Пащенко, сондай-ак, цазацтыц туцгыш эскери генералы, Совет Одагыныц Батыры Сабыр Рахимовтыц ерл1пмен рухтанган Желтоцсан кетершешщ к,ос батыры Лэзэт Асанова мен Ербол Сыпатаевты кэз1р бук1л ел!м1здщ жастары езш е улп етедд. Бул ауданда Голавацкий, Сэпиев, Ниязова, Айтжанова, Бацтаев сынды Ецбек Ерлер1 жэне Кдзацстан Компартиясы Орталык, Кэмитетшщ Бюро мушеа, Алматы обылысын баекдрган Кецес Аухадиев тэрбиеленген. Рахметолда Нурпешсов, 167

Шсишт НфШ-уш____________________ Хасенхан Талраров, Оразакрш Аскар, Жамал Босакрв, Хелил Ьэмраев, Курбан жене TypFaH Тохтамовтар, Эбен Дэуренбеков, Ж усшбек Крргасбек, Ток,бай Исабеков, Дэулет Кдсенов, Сэрсенб1 Дзотов, Тусынразы Элпешсов, Кдйрат Эммбеков, Айтакдлн жэне Жандарбек Булгакрв сеюлдд акдш-жазушылар шыкддн елкеде Дэнеш аганыц енер жолын Базархан Жакдлбаев, Бак,берген Аскдрбеков ж эн е 0 M ip e К,ашаубаев атындары республикалык, конкурстьщ Бас жулдегер1 Нуржан Жанпетсовтер, ал Эб1лхан аганыц ен ердеп yAriciH Ак,ан Оймауытов, Байтурсьш 0м1рбеков бауырларымыз ездер1 де дамытып, езгелерге де уйретт, жан-жакды жалгастыруда. Ел1м1здщ саяси eMipi мен баскдру icm e белсене араласып келе жаткдн сенатор Куаныш Султановты, MiHicTip Нурлан Ыск,ак,овты, генерал-майор Ерлж Кененбаевты, лауреат-дэр1гер Ертай Сэрсебекови ауданнан шыкдан бауырларымыз деп ел-журт мак,тан етедд. Сексен жаскэ келген ауданньщ дадкдя мен атагына 6yriHri жэне келешек урпак,эл1 талай тарихи жещс крсып, эл1 талай айтулы табыскд жете беретшше кумэн жок. Той кутты болсын! \"Ж епсу\", N113, 09.10.2008-жыл. БАСПАДАН (К д зы б ек б е к Т ауасарулы ны н “Туп-т укы йаннан взш е ш е й ш ю т эбш щ 2-басы лы м ы на а лгы с е з” ) ©зге тупл ез ултыньщ адамдары да ешюмдд туп-тугел жак,сы коре крймайды. Бул кдзакдсд FaHa емес, элем халкдша тэн жагдай. Бул ютэптщ тардыры да кдзак,тьщ ез тагдырындай, кермегеш жок; 6ipey суйандд, 6ipey жакдырмады, тэты 6ipeyi жокдсд шыраргысы келдд, ендд 6ipeyi не дер екен деп елдщ аузына кдрады. Оньщ 6api адам табигатына сай нэрсе. \"Ауызб1рлж болмады-ау!\" — деп, оган кдянжылу орынсыз uibiFap. Ауызб1рлж уры- кдрыда да болады. Макрат, ниет, удтгык, ыкдллас торысып 168

жатса, кдзакта да болады. Эз1рше эр кдзак,тьщ кекешнде ез макраты бшк болып туррандык,тан, жалпы кдзак,тын, ортак, макратты бшк санайтын кез1 де келер деп куткен жен. Ауызб1рлжтщ жок,тыРынан асантын айдаЬарлардьщ аузына тусш кетпесек, рылыми шындыкуы рылымга же-пк келешек урпак, тубшде 6ip мойындар деген сешм бар. Ka3ip галымдар Хайролла Эбжэлилов пен Талас Омарбеков уйымдастырран \"Алаш\" рылыми орталыгы шеж1реш тарихтьщ крсымша дереккез1 ретлнде кдрап, соныц непзшде кдзак,тьщ ру, тайпаларын рылым нысаны етш зертгей бастады. Бул — кдзак, тарихында бурын болмаган, 6ipaK, болса екен деп куткен бастама. Тарихшы Берекет Кэр1баев: \"Кейб1реулер шеж1реге ceHrici келмейд1, \"алдамшы, eTipiK\" деп. М уны apxHBTiK кужатгармен, Kp3ipri урпа^тарынын, шеж1реамен, ресми орыс материалдарымен салыстырран кезде, 97-98% дурыс екендйтне кезщдз жетедд\", —дейдд (\"Алаш\", N 1(10), 2007. 140-бет). Ж алпы, шеж1ре жазган адам: \"М енщ ата-бабам шетшен тукке туррысыздар болыпты\", — дей крймайды. Онысы шындыкдд да келе бермейдд. Ал 6ipaK, win аларын айтып кетпей тары тура алмайды. Сондык,тан 6ip атаньщ шеж1ресш еюнпп 6ip атаныц баласы балагаттап жатса, оны кдзак, бшмдшкке, тектш кке жаткдлза крймаган. Эйткенмен бул кггэптщ ш еж1рес1не де, естел1г1не де шокдар ала жупргендер болды, бола да беретш шырар. Бул кунде кдзак,тьщ бук1л ру-тайпасы тугелдей ез шеж1ресш жариялап 6iTri. Алайда солардьщ im iHAe ен, эр1ден крзрап, сак, кун, уйсш дэу1ршен, Арыс бабамыздан бастап 6 e p i r e д ей ш п дэу1рд1 жуйелеп, жан-жак,ты тар аты п к,азак,тыц алты ары сы н да 6 ip - 6 ip iM e H байланыстыра жазган шеж1ре Кдзыбек бект1к1 рана. Сондыкдган оныц дереп тарихымызга эл! талай тьщ дерек к,осатынына сен1мд1м1з. B ip мысал: \" K im i ж уз шект1 батырлары Кдбак, урпакд-ары Байрак, Кдйрак, Тайлак, — y u iey i осы Далатаудагы сорыста уш урулы елдщ урысын журпздд\", - дейдд Кдзыбек бек (260-261-бет). Тарихшы 169

Е.©.ИПр1мбетованыц \"К,ыз Жлбек” - XVH-тасырдаты казак,-кэлмак, согысыныц керкемделген тарихы\" деген макдласында: \"Бекежан да аскер басы сардар болтан жене Шек-ri, оныц iiuiHAe Белектен тараган Кдбак, руынан. Эйела - башкурт халкцшыц естек журтындаты Курамыс байдыц кызы. Аты - Салиха. Одан Байрак, Кдйрак, Тайлак, ж эн е Нургул еЫмдд кдлз туган. Байрак, пен К,айрак, — ipi батыр, Тайлак, узд1к мерген болган екен\", — дейд1 (\"Алаш\", N 4(7), 2006.87-бет). Бутан туепик 6epin жатудьщ e3i артык, Бул итэптщ 6 ipiH uii басылымы жарык, керген кезде 6 i3 тэуелс1з ел, тэуелаз тарих дегеннщ дэмш жаца-жаца тана татып жаткдмыз. Айта алмай келгешмз де, айткцгзбай келген1шз де кеп болатын. Сондык,тан да шытар, \"Ойбай, батырдын, 6 e p i Шапыраштыдан шыкдан екен той!\" —деп кекетш-мукдтушылар да болды. Бурын ешюш айтылмай, e u i6 ip iH ай ткд н бай келген ж ерд е б1рден кдулаган батырдьщ аты кдптап шыта келгенде, алдынан кдлыц к,алмак,тыц к,олы ш ы та к ел ген д ей к ерген бауырларымызды, белим, 6 ip жатынан туешуге де болар. EKiHuii жатынан шапыранггы деген ел-журтгыц кдлмак, емес екенш де ескерш крйтан артык, болмас ед1. Муны дурыстап туешу ушш, ашуланбай-буркднбай, муздай TeMip курсанбай, кдзак, эскершщ курылымына 6 ip ой жупртш керешюш. Эскердщ ец теменп басшысы онбасы саналган, оныц кдраматында он жауынгер1 болган. Ал онбасыга им сайланган? Эрине, сол он жауынгер сыйлайтын, сезш тыцдайтын, азды-кеггп ерлтм ен, акцглымен аты шыцкдн адам сайланган. Ал сол онбасыны сол кездеп де, бугшп де урпагы батыр бабам десе, ол e iip iK бола ма? Одан кейш п — жузбасы. Ол да, сез жок, онбасыдан re p i батырлау, беделддлеу болтан. Оны батыр болмады деуге ■rimi аузыц бармайды. Сонда эр жузбасыныц крластында он батыр, эр мыцбасыда жуз, ал 6 ip туменде мьщ батыр бар болып ш ыкдай ма? К,азыбек бектщ баск,адан артыкдгылыты мен жазьпы сол тана —соньщ бэрш кезшде кдгазта T y cip in жазып, эрб1ршщ кдй жерде кди ер л тн е бола аты шыккднын мукцшат шеж1релеп кеткет. Оныц 170

одан баскд сыйкдлры да, купыйасы да жок, ©юшшке кдрай, ондай шеж1рет Кдзыбек бек кусал баскдлар да жазып кеткен болса, баскд тайпалар да ез батырларын бшп, кдрык, болар едд, амал не. Дел осылай дел осы гатэп жайында К,азак,станныц Халык, ж азуш ы сы Бафу Кдйырбеков агамыз кезшде айтып та кеткен болатын. Bip к,азак,тыц беделш екш нп кдзак, кдлзганрандай, \"Боралдайды Белек батыр елы рсе, К,аскелецд1 де, Шамалханды да Наурызбайдьщ 6ip e3i жайратып саладьт\", — деген кекесшдд, жалпы кдзак, ретзнде немесе адам ре-пнде кдлай тус1нуге болады? Сонда немене, Наурызбайдьщ ез1 жайрап кдлганы керек пе б1зге? Ацыракдй шайкдсында кдлмак, батыры Ацрырак,ты кдзак, батыры Белектщ елтаргенш белгш тарихшы Жанузак, Кдсымбаев елденеше рет жазса, Кдскелец мен Шамалханды гам ел-пргенш Кдзак, совет энциклопедиясы баягы совет заманында-ак, басын ашьш берген-дд. К,олга кдлам алганда, б1рдемеш жазбас бурын кдзак, дегеннщ кдра шацырагына кдрап, соны сыйлап жазсак,, ж ен болмас па? Bip-6ipiMi3re жауыгатындай, жау таппай журм1з бе? Мундай ic, б1здщ TyciHiriMi3uie, ipind салюта жатса жатар, 6ipaK, батырлыкдд да, батылдыкдд да жатпайды. KiMде болса беделш, бшмш, ел алдындагы атагы мен абыройын 6ipeyai буйтш ж еш жок, мукдту ушш емес, жешн келпрш жакьшдату ушш жумсаганы дурыс дел б1\\ем1з. Кггепте ана батырдын, кдрасы да кершбейдд, ана жуздщ ана батырын к ем стп кетт-п деген тэр1здднщ бэрш 6ip-6ipiHe айдап сап, кдзакды кдзакдген шагыстырулгы рана эддс демеске амал жок, Ce6e6i естелж деген бэрш кдмтитын энциклопедия емес екешн осы кунп кдзакдъщ 6epi бьледд жене кэз1рплердщ кдлай жазып жургенш де б1ледд. Рас, Кдбдеш Жумадьлов-пц: \"Алайда уакдлт есебшен жацылган автор (аныгын айтсак, мурагер) элД тумаган сол балаларды 1729-ж ы л ры Ацыракдй согысында шабындыра ушыратады\", —деген орынды niicipi де болды (\"Кдзак, эдебиет1\". 05.11.93). Алайда оныц \"мурагер\" дегенш бул гатэпы шырарран баспага да, к 1тэпт1 сак,тарандарра да орынсыз такдфн ю ней дел кдбылдадык. 171

Шштш Нф/а/х-рш_____________________ Дегенмен сол беттеп Кдзыбек бектщ: \"Сучкар узак,уакыт курсактанбаи калды да, арада кдфык,жыл еткен соц барып елуден кеюн рана уш ул болды\", - дегеш де, токдл алган кезш \"Бул кезде мен квдыкра келген кешм болатын\", - д еген 1 де, шынында, к,ате. Э йткенмен оньщ кепнрупплерден кеткен кате ек е т сол жене келеа беттеп мына сездерден беп-белпл1 болып тур: \"Крзыбай шешесшен (Олецнен — Баспагер) бес жасында калды\", - дейдд 122-бетге. \"Сучкдр 6ip кезде ойбайды салып маран жугтрдд. Ойбайлаган жерге барсам, жетз айел, он тогыз бала елш жатыр, Соныц пышен бэйбппе езшщ кундеа ©ленд! де танышы\", — дейдд 123-бетге. Демек, токдлы ©леч 1729-жылы елее, сол жылы кенжео Крзыбай бес жасында жет1м к,алса, оньщ Кршкдрбай, Ток,тыбай, Крзыбай деген уш улы memeci ©леч елш калган соч тумайды рой. Егер тупю крлжазбада сыйпырлар арашиа жазылса, белкам, кеипруийлер содан жачылран болар деп шамалауга болады. Bipaoc,кдлай болганда да, ондай кдтелж бул KiTanTi К,азыбек 6eKTi4 \"Myparepi\" немесе \"мурагерлер!\" жазды деген жалара кешлддк бере алмайды гой. ©йтш дэлелаз, дэнечеаз ж ат ы м жала, жак,тым куйе деп беталбатгы айы тау, кекету-мукдту эргамтц де ар- намысына raepi ce3ci3. Сондай-ак, Кдбекечшч Кдракрцыз деген жерддч аты дучгендерддч eric басында кара крчызша кдптап жургенше бола берт1нде крйылган ат деген! де рылыми дэлелге жатпайды. ©йткеш бурынгы К.СЭ де, K 33ipri ¥лттык, энциклопедия да Каракрчызды \"Шу алабындары азен\", \"Каракрчыз шаткалы\" деп жэне онда 6-8-расырра жататьш Каракрцыз 6eK im ci бар екенш де жазган-ды (Алматы, 2003. 584-бет). К,абекечн1ч бурын кдзак,та \"бек\" атагы болмаран дегенш де рылыми тужырым дей алмаймыз. Эншешн ашумен артык, кетш калган сез болу керек. Кдзыбектзч Наурызбайды алгаш керу1 жайында: \"Сол 6 ip сэтте Наурызбай acayFa жолбарысша атылды\", —дегенш айта келш, ал Наурызбай \"...бул кезде тумаган, туса да жаска толмаган сэби емес пе?\" —деп кшЭлейдь Алайда ютэпте: 172

\"Мен жасымнан сэнкрй болып ескенджтен, ара-тура Еуропа кшмш киш крятьгамын. Мше, сондай 6ip кезде сол ауылга барып кдшыз iuiin, далага шыгып жел1 басына бардык,\", — деп, ол окнганын, ез1 ел аралап кдйткднынан кешнп 6ip уакдггга болтаный анык,тап-ак, жазган. ©йтш тырнак, астынан Kip 1здей беру де келюп нэрсе емес деп тус1нем1з. \"Егер кдзакдд кдрсы б1рдеме ойлар болса, маган Теленщ де, Кдзыбектщ де кереп жок, Ei3 ©тен екеугшздщ елгенше кдзак, елшщ намысын жыртамыз деген кдра крй сойып, крлымызды кднга матырган уагдамыз бар\", —дейд1 Кдзыбек бек (\"Туп-тукданнан ез1ме шешн\". Алматы, 1993.133-бет).\"Егер мен согыскд араласпай, бэрше кезд! жумып кдрар болсам, 6ip бурышкд Kipin алып китабымды жазып жатар болсам, онда нак, осындай халде болмас ед1м. EipaK, онда ел1цлд. жерщдд ж ау шауып жаткднда, уцпрге Kipin алып кезщад жумып жатсац, сен де 6ip, кертышкдн да 6ip болмас па едд?\" — дейтйп тагы бар (сонда, 151-бет). Ю тэбш щ тагы 6ip ж ерш де: \"Кдрашокдглык, бабам гэд1летп, гед1летс1з сотые туралы ете кунды пшрлер айткдн едь.. ¥рыста 6ipiHmi макрат ез адамдарыцды сак,тау болуы керек. Ол сенщ 6yriHri урысьщньщ гана емес, келеа урыстарьщныц да тагдыры болады... Ец дурысы куштен repi айла-тэсы согыста коп женрске ие болады. Мен кдшанда кдлмак,тар, ойраттар езшщ гадьлетаз согысында гумыр сурмеуге тшс деп есепте,адм. Мен осьшан Наурызбайга кдраган он бес мьщ адамды yHeMi сенд1рш отырдым. Мен олардьщ унем1 жйерш жаныдым, оны маган Эл-Фараби - Отырар шалы уйретп, сол бабамньщ аруагьша сыйына com e салдым. Акдгры 6i3 жецдж, кдлмак,дуниеден курып кетп\", —деггп (сонда, 151,152-бет), Мундай niKipAi XVUI-гасырдыц кдзагы айтуы мумкш емес дейд1 K03ipri ок,ыган к,азак,тьщ Keft6ipi. Осыны сезгендей, Кдзыбек бек былай да дептс \"Эрине, Эл- Фараби — данышпан адам, данышпандык,ты табигатта кудай еюнщ 6ipiHe сыйлай бермеген. EipaK, 1люм уакдпта гумыр сурген адамнан кешнп L\\repi жылжыган адамдар 173

Ъйксутан Ифквке-ры_______________________ артык, болуы керек крй. Ал ic жузшде олай болмай, 6i3 ж еп жуз жыл бурын еткен бабаньщ б1лгенш б1ле алмай сорлы болып отырмыз гой\" (сонда, 150-бет). Намысьща тиетш-ак, сез, алайда мойындамаскд амалыц да жок, Айткрщ келмейд1, айтпайын десец, акылыца сыймайды, Кдзыбек бектщ к1тэб1н кустэнэлэу ушш, 1643-жылы Орбулак, шайкдсы еткен ордыц i3i ею шакдорымнан астам жерде eai сайрап жатса да, \"Ол жерге мен де барганмын, 6ipaK, ондай ор жок,\", — деп кезш жумган да гажап адам Кдбдеш Жумаддлов болды. Буюл Ж етку ел1 ежелден естш келе жатк,ан, талай тари хи к1тэпте де жазылтан, \"Кдлмакдъщ Кдскелен, батыры мен Шамал ханын жекпе- жекте Шапырашты Нурызбай батыр ел-прген\" - деген шындык,ты к е з 1м1зд1 бакдфайтып крйып бурмалап, \"КдскелецдД жекпе-жекте Кдракерей Кдбанбай батыр елырген\", — деп жазганы одан да тажап болды. Кдбанбайдын; беделш асыру ушш бе елде тусзру упин бе, неге ей тп? Осыдан кейш XXI-гасырда да эл1 XVIII- расырдагы кдзак,тьщ ересшен темен екем!з-ау деп ерйсоз шошисьщ. ©OTyiMi3, эрине, ез тарихымызды e3iMi3re окдггпай, бгапзбей келген бодандыкдын, да Kecipi uibiFap, 6ipaK, 6ip-6ipiMi3Ai тындагымыз келмейтш алауыздык, пен еркеюректжтщ де жем!с!-ау демеске ылаж жок, Bipeyaep бул ютэп б!здщ бабамызды айтпай кетйго деп iperoxice, 6ipeyAep аталарымыздьщ абыройын тегш п е т и т деп к1жшедд. \"03i шошкд езгеш ит деп ойлар\", — деп Абай айткдндай, жаньща ен, бататыны — элгтлердщ мен ©3iM eTipix жазып жургенде, езгелер неге eiipiK жазбайды дейсщ деп кдтелесетшь Одан жаманы — не кергенще, не дэлелще тодтамайтыны. Сондык,тан буюл полыми дэлелщ мен niidpiHAi Ke3ipriAepre емес, тек болашак,ушш а т у т а тура келедь Соцры кезде кдзак,тыц алауыздьпын, арызкрйльпын мысал етш, кез!нде ГЕсенберлинге Лениндж сыилык, берпзбей крйган арызкрй кдзак,тардыц e3i екенш айтып айыптаушылар бар. \"KiTa6iH 6i3 жазыскдмыз. Устшен кдрап, сезш тузеп бергем!з\", —деупплер эр жер-эр жерде кумшлдеп журсе, ол сез кэмесиенщ де кулагына тисе, 174

\"Оу, б1реулер жазыскдн штопке де сыйлык, берем1з бе?\" - демегенде, квмесие не дейдд? Бвдщ кдзак, e3i 6yAAipin алады да, артынан e3i езгеден бурын ойбайлайды. ©з пайдасы ушш немесе б1реуден кек кдйтару ушш крндай eiipiK Ti де айта беретш адамдардыц арамызда бар екенш eM ip 63i кун сайын керсетш келе жаткдн жок, па? вю ш ш ке кдрай, соларра бас шулгыйтындар талай шындык,ты айламен, жаламен, бедеммен шыцрырта туншык,тыруда. BipaK, ерте ме, кеш пе, б1здщ халыкда да ата-баба шындыры кджет болары даусыз. Мэселен: \"Тэуекел елдш емес, жансыз болатын. Оньщ езшщ аты-жэш Мамет Мамаш еде.. Ол кдзак, жершде жасаган арамдырына жандарал шенш алды”, — дегендд Кдзыбек бек не ушш e iip iK жазады? (Сонда, 132-бет). Сондай-ак, мына шюрлерд1 де ж окда n ib iF ap y ушш, беталбатгы байбаламдаран эсек-аяц мен жала емес, эуелз рылыми дэлел мен дерек кджет емес пе: “Румидщ урпагы Хафиз эпендеш мундагылар унатпайды. Оньщ 6iAiMi-iAiMi бэршен артык,та, 6ipaK,канун оньщ тэртзбшде жок, устаз. Ол пшмддкке бершцюреген, унем1 кездер1 кдлзарып, шарап 1здеп журетш Kici\", —деип 139-бетте. Буран не деуге болады? \"Ойбай, элем курметтеген Хафиз акдянды элдеб1р надан кдзак, керддм деп, кергетмен крймай, райбаттап жазыпты\", —деп, Иран елшшгше арыз айтып баруьмыз керек пе? “Б1з барранда парсы елш султан Хусайын Сэфэуи билейтш... ОсфаЬан — эдем1 шаЬар. Зейендеруд деген езеннщ уетше салынран... ТеЬран —шагын n ia h a p . Мунда 6i3Ai тацдандырран н эрсе — салынран сарайлар, тургазылтан мунаралардьщ Букдра, Самаркрнттарыга украсгыры\", —дейдд (сонда,144-бет). BiAiMi жеткен адамга олай емес екенш не солай екенш оп-оцай тексере салатын нэрсе емес пе бул? \"© TipiK \", — деп есек айткднша, тексер де, далелде. \"Кдршадай кдзакдъщ баласы Букдраны, Еуропаны, Ресейдд кдлай аралайды? Мумкш емес\", — д еген н щ астары н да \"К,азак,тыц кдэлынан он дай келмейдд\" - деген крмсыну жаткдн жок, па? \"Заманында Багдатгы билеген б1здщбабамыз Жалайыр 175

Шсутан НфкеЬ-ты__________ __________ Султанахмет те осы китапханага келген болар\" (сонда, 147-бет). Тарих муны растай ма, жок, па, бшмщ жетсе, муны да зертте, далелде, \"Ойбай, езш щ улы жузш мадак,тап жатыр\", — деп байбаламдап, буран руды, тайпаны араластырудьщ не к,ажет1 бар? Былымныц мэдениетш жан-жак,ты мецгерген ХХ1-расырдыц жазушысы емесшз бе? Оныц устше, жалайырдьщ да, аррын-найманньщ да ертедеп аталары бугшп кдзак,тыц бэрше де баба болмас па? \"Сарайда Рембрандт деген сурепшнщ кеп cypeTi бар. Соныц 6ipi - кртарылган бурюттщ баланы алып бара жаткдн cypeTi... Шынында, ол жак,сы салынран сурет... Bipax,Рембрандт кднша данышпан болса да кергеш бурют емес, кэдДмп кузрын кдра кдрга мен дую ала KppFa болуы керек... Ал мына суретп керген кез келген кдзак, бул суретке кулер едд. ©йткеш бурют жемтшн тумсьпымен алатын кдрга емес, ол кдшанда аягымен б урт альт кетедГ (сонда, 176-бет). Бутан да ендй \"Ойбай, элемге эйпл1 Рембрандты сынапты\", - деп ipeнжyiмiз кджет пе? Элде Рембрандтьщ сондай cypeTi бар-жорын зерггегетм1з онды ма? Мунын, кдйсысы надандыкда, кдйсысы ралымдыкдсд жататын КДЫЛЫК,? \"¥лытау тещрегшдеп найман бш Тоганак, деген Kici ушнде ею кун устап: \"Кдзакда осындай сэлэхиятты, мол маррифатты такуа адамдар керек, 6 ip тал шашын туармей >KeTicyFa жетюз1ррдер!\" — деген сездд туцрыш ecirriK , окдурэнды багаларан б1зддн,журтгьщ адамьш алгаш осылай кездеспрдж\", — деггп Кдзыбек бек XVHI-расырда. Ендд сол сездд ХХ1-расырда кдйтып аламыз ба? \"Баянжурек атакзы Ш ьщ ры с хан - Тем1рдщ бабасы Дшнщ ею баласы Баян, Журектщ атынан кэлган\", —дейдд (сонда,188-бет). Менщше, буран да сойыл KOTepin кдрсы шыгудьщ кджетт жок, Тарих акдгрын аяндап, 6ipTe-6ipre осьгаьщ рас екенш мойьшдап келе жаткдн жок,па? ©TipiK ютэп ж э зры с ы келген адамга тарихтьщ мундай даулы жерше кдлам тартьт н е а бар, баскдсы да ж етт жаткдн жок, па? 176

_____________________________________Ш ф нсс iSdefri \"Кейш бые келеек, кеп туржтер-ак,ездершщ Ty6i б1здщ даламыздан екенш бжедд екен. Хижраньщ 600-жылдары шамасында кдндынын, Кдйы тайпасыньщ Есенбуга бш елу мьщ уйдд кепнрш Кдра тещздщ тусттгше кетп. Кейш Есенбуга тукдшы ел баекдрды. Мше, K p3ipri TypiK eAi шпнде сол елу мьщ уйдщ урпага да бар болар\", — дейдд (сонда, 160-бет). Муны Кдзыбек бек не уппн еттрж жазуы мумюн? Мундайды ойдан nibiFapy, жалпы, мумкш бе? Оныц солай екен1н кеш еп Шэкэр1м кджы да, 6 y riH ri Мурат Аджи де жазып отыртан жок, па? \"Кдрасай мен Атынтай батырдьщ арадан кд,1л етпес достыгы, жан алып, жан 6 e p in жаткднда да айырылмауы, 6 ipiH e 6ipi сакд!ы болып журу1 урыста басы домалап кдлмай, екеушщ де саламат болып, кейш ез ажалынан олуше ce6enmi болды\" (сонда, 206-бет). Кдрасай мен Атынтайдын, Аркддары Айыртауда 6 ip кррымда жаткднын eid бабамыздьщ бупнп урпак,тары бымей ме? Бымесе, К,ызылжар к,аласында К,арасай мен А рынтайдьщ ескертк1ш1 нерып тур? \"Сол кездер1 1047-жылы (1629 — Б.Н.) Кдрасай Kimi жуз жет1ру-тама Турынай мен найман-матай Кеден бимен 6 ip re Ересейге елшникке барып кдйтты\", — дейдд (сонда, 208-бет). К,азак,тыц елшШ кке бара алатынына ж эне барранда, K im i, орта, улы жузден 6 ip -6 ip адамнан барранына, сол уш кдзакдъщ сол кезде де кдзак, кдмын ойлай алранына сенем1з бе, сенбеймз бе? Сайрам шайарыи кдлмак,тардьщ кдлай кд>шраткднын Матай би ш еж1ресшде былай суреттептп \"Кдладары адамньщ бэрш куздщ куш желток,санда кдлмак,тар ку д а /vaFa айдап шыкды. Онда адам кдлмады. Кун кд>1зарып батып бара жаткдн шак,та Сайрамга отыз-кдфык, жерден от крйылды... Эртурл1 ертенген дэннщ , уйлердщ кррасында байлаулы кдлран малдыц тмр1дей куйген крцырсы imei бук1л даланы алып кепт... Крлмакдъщ Айуке деген ханы кдтгы кдныпезерлж жасады... Осы кесюлескен урыста Теукенщ улы Султан туткдлн болды\" (сонда, 209- бет). \"Келеа жылы (1710 — Б.Н.) Жеттсура Тэуке хан келдд, 12-1214 177

Ъексутан ИфЫсе-ты_____________________ ол б1здщ жайлауларда жаз бойы болды... Оран бес уй ппдлд... Алкаш мен Жеттсудьщ барлык, билер1мен 6ipre Дулат Ж аныс Б уркал би, Шапырашты Тауасар, Жарылрап би, Ысты Нурмамбет би, Жалайыр Жолбарыс би сыйак,тылармен 6ipre селем беруте келгенмш. Меш xaHFa юрпзбедГ (сонда, 212-бет). \"Ол отырран жер бугшге дейш Тэуке сайы атанып кала бердд. АсыFa Теле би де кешш кетп\" (213). “AFa, мен Мецл1мш, —дед). Сейтсем, Доржыньщ егагаш эйел1 найман К£1зы болатын, сол екен. — Кдлмак,тар с1здерге кектемде cofuc г а ла д ы . Маган Доржы мак,танып айтгы\"... \"МецлН —деддм мен. —Ие, ага, мен. Мен кдшып келддм. Калмавдз сыймадым\" (216). Эрине, казак,кызыныц крлынан ол кезде де, бул кезде де мундай ерлж келмейдд деп ойлаймыз гой 6i3. \"Осыны б!лген кдзак,тар 1104-жылю>1 жылы (1726 — Б.Н.) Асыньщ туспк тыплсында, кейш Ордабасы атанып кеткен жерде, кецес курды... Бутан себепнп болтан уш басты жыландай уш жакда кдраган хандар да емес, сол кездер1 улык, хан саналатын Болат та емес, кдзакзъщ уш данышпаны Уйсш Теле би, Кдз дауысты Кдзыбек би, Kinii жуз Эйтеке би ед1\" (230-бет), ©кшшгке карай, Эйтеке би бул кезде елш калган деупплер соцры кезде дэу1рлеп барады. Б1зде ейтш кергендд кетгеген жеце бере/у гой. Кдшан шынайы тарихшы туганша, б1здщ тарих эл1 талай талапайга тусер-ау! \"ЦНдертт, Шпик бойында ею жуз адаммен анда журген Абылайды туткд>ш кдллды... Абылаймен 6ipre Барак, султанды, Крк, батырды крлга туардГ' (309). \"Аман-саламнан кей1н Казыбек aFa узын сакдлын сыйпап крйып, айыр калпагын жерге крйды да, мацдайын суртп. йшнде жш сырыган каюыл масаты так^шасы бар екен, сонысымен отырып сез бастады\" (321). Казыбек бил)н к^зы л такаша кигешн кдй тарихшы жазып 6ДД? Элде онын, кдндай такаша кигеш юмге кажет дейм1з бе? Белюм, солай да шыгар, 6ipaK, жузбе-жуз кермеген адам ка1зыл такаша екенш кайдан б1лед1? 178

\"Мен жасы улкен аганьщ Ьешб^ршщ алдынан кд>ша етш кермеген адаммын. Сондыкдан Теле бидд де, Кдзыбек бидд де, Кдбанбайды да, Бегенбайды да сыйлап етам\", — депт! (334). Ол аздай, К,абанбайдыц зайыбы ГауЬар ханымньщ крлынан дам таткднын абырой санап айтады. Кржабергендд, Умбетейдд, Букарды, Ак,танберддш, тагы- тагылардыч бэрш керген мундай кдзакдыц тарихта болуы жене онын, сол кергешн жазып кету1 мумкш емес пе? Эрине, кейб1реудщ ойынша, ондай кдялык, 6i3re емес, эжептэу1р мэдениетз бар елге тан. “Кдлргызбен болтан урыста 6ip ак, атан крлга тусп... Мше, Кдбанбай мен Дэулетбай... ак,атанта таласты... Нелер майданда гумырын 6ipre етщзген, 6ipi десе, eKiHiuici жан беретш достас-атайындардьщ мунысы “алтын керсе, nepiurre жолдан таяр\" дегенге сайды... Сонымен ак, атан екеушщ елгенде де KepicneyiHe себеп болды... Акдгры Дэулетбай кдялыгына ыза болтан Кдбанбай елшен кешш Сарыбелге кета де, сонда 6ip жылдан кешн кез жумды... Суйеп Аркада, Сарыбелде калды\", — дейдд (385-бет). Кдярык, жыл бойы ем1ршщ кебш ат устшде OTKi3in елш крртаган К,абанбайга ата TeriH тергеп балагаттаган Дэулетбай ез кунэсш e3i кетередд, 6ipaK, ол ушш керген- быгенш жазтан Кдзыбекп бугш 6i3 неге кшэлеп, муны “Кдбанбайды кем спу ушш жазды\", — деп тусшуге тшсгаз? Ол Дэулетбайдан, онын, э к е а Жумык,тан тараган урпакды маскдралайын деп жазып отьфган жок, болтан окутаны болтан кушнде, К,абанбайдай дара тултаны даралай алматан Дэулетбай деген 6ip адамнын, тана бшмс1зддгш жазып отырган жок, па? Мундай-мундай тылыми дэлел мен зерттеуден кейш тана niKip айтуга ылайык, эцпме бул кпэпте ушан-тещз. Кдлскдсы, бул к1тэп те к,азак,тьщ 6 ip улкен рухани кдзынасы, ал кдзак,тыц рухани кдзынасын езш нагыз казак,санайтын саналы, бшмдд, мэдениета урпак, крргауы керек пе, крртамауы керек пе? Ал олар крргамаса, онда оны KiMкрртайды? Онда шежзре, естелж, тарих жазып, оны окдяп не кереп бар? \"Ым инемен кудык, казгандай\" деп б1здщ журтымыз

Ъвксутт ИфЫсв-ши__________________________ абзал айткдн, дэл айткдн, - дейдд Кдзыбек б е к .- ...Бир китаптан 6ip нэрсе оцып б1лген болсац, оныц гал-ri, nieiuyi екпшп 6ip китапта, одан тагы да солай туындап кебейе берем одан окдлп кунь^а бересщ\". Кдзыбек бек-пн, мына кггэбш де дэл солай, баскд тарихи ютэптермен салыстыра, салрастыра операнда рана кеп нэрсеге кезщ жетедд, кеп ой туындап, куныра бересщ . Ал ейтпесец, тук те тусшбейсщ, ce6e6i тарихтан б1рдеме бглмейтш адамра бул ютвп ес1к-терезес1 жок, тунекке тусш кеткенмен б1рдей. Бул к1тэп алгаш \"Ж алын\" баспасынан 1993-жылы жарык, кердд. K haim сак,тап, 6acnaFa тапсырран Балрабек Кд,1дырбекулы агамыздыц айтуына кдраранда, буран дешн бул крлж азбаны 1852-жылы Дэурен сал К,удабайулы Кдзыбек бек HeMepeci, 1934-жылы Э т р ж а н Ногайбекулы Кдбак, me6epeci, 1944-жылы башкурт Халметов, 1971- жылы Ж уматай Ty6icoB KomipreH. Туб1совке окытып оты ры п, K 0 3 ip ri т1лде ж азы п шыкк,ан — Балрабек Кдддырбекулы Кдзыбек бек шебелеп. Ал алдымыздары к1тэпт1 крлж азбадагы к,аз-кдлпын сак,тап сезбе-сез кртарып ш ы щ н — коне жазуларды окудьщ белгш ма- маны Мак,суд Шафиги агамыз. Кггаптщ алгашкдл бетпнде берш п отырран Кдзыбек бек-пн, суретш о баста салган — мушздд ©теген батыр ©тегулулы, тозып бара жаткдн суретп 1918-жылы жацалаган — Ставровский Михайл, ал осы к1тэпке к ер к ем д еп сал ган — HaFbiM Нурмукамбетов. “Сонымен, 1944-жылдыц куз1нде Мутпай жырасы деген жерге апарып кемш тастадым. Содан 1971-жылы мамыр айында сол жыраныц жанына уй -пкюзш, сонда 6ip ай жаткднда кггэггп ашып алып, ауылда ecxiuie окдтан Ж уматай Туб1сов деген Kici болатын, соган айпдызып, 6ap iH жазып алдым\", — дейдд Б. Кдддырбекулы (сонда,21- бет). Арапша жазылган 6 ip парак, кдгазды уй1нде сакз-аганы yuiiH халык,жауы атанып жаткдн заманда, Балрабек аганьщ кдлжазбаны олай сак,тамаскд амалы болмаганын Совет Одарында OMip сурген 6i3 тусшем1з. Дегенмен Бэкец муны айткдннан 6 e p i де арада он бес жыл етп. Жетшс 6ipiH uii

_______________________________________________ Ш ф и х iid efn жылы о Kici \"Социалистпс Казахстан\" гэзе-пнде icTeAi, ауданньщ, ауылдыц басшылары о кезде айткднын е й ете крймаса керек. Алайда осы уацытка дешн ешюмнщ: \"О, о K icire сонда уй Tirin берген 6i3 еддк\", — деп 6 ip гасшщ куэлж бермегенше in n -ей кдшжылушы ек. Жацында (26.01.08) Балгабек аганьщ цызы ШэЬинурдьщ жылында отырганда, сол жылдары Кдзакртан Компартиясы Орталык, Кэмитетшде жауапты кдязмет аткдрран Алмабек Нурышев деген азамат Бэкецнщ сол жылдары айдалага уй тйспргенш, демалура соншалык, тацдаулы ж ер болмагасын, оран ездершщ тусшбей, “Мьша юсшщ мунысы H eci?\" — деп тацдангандарын айтып бергенде барьш, 6 ip шындыкцъщ ушьпын тапкднымызра yh дегендей болдык, в -ripiK пен жала эр жер-эр жерден айкдй сап жаткднда, шындык, uiipKiHAi дер кезш де K,opFan эр тустан шырылдап жаткднымызды да ултгык, макрат деп урамыз. Кдзыбек бектщ: “BipaK, осы шьпыс елшде оку 1здеп сарсыльш жургенде кез1м анык,жеткен 6ip жагдай: менен ешкдндай терец рулама шыкдайтынын биуддм. Бэлюм, тауарих, эдебиет тещрегшде жулдызым жанар, элкимия, ал-жебра, тары баска жаратылыскд, кыйлы маррифаткд менщ икемаздтмдд ащ-ардым\", — дегенш оцыган адам кдшанда езшщ бшмнен, гылымнан KiuiiK екенш ерж аз еске Tycipyre -mic. Сонда рана, cipe, \"Мен бымегендд 6api бымейдд\" — деген менменджтен аулак, боламыз. Бул гатэптеп улы жуздщ, оныц шпнде шапырашты тайпасьгаьщ шеж1рес1 Кдзыбек бектщ атасы Матай биден калган Ата шеж1ре непзшде жазылган. Ежелп атакрнысы болрандыцтан, 1ленщ оц канатындагы Матай тауы сол гасшщ атымен аталып калган. Ал Курецбел жацтагы Шанканай деген жер Кдзыбек бектщ эпкестщ атымен аталган. Солай болтан нэрсеш солай жазганы уппн де К,азыбек жазыцты бола ма? Элде: \"Ойбай, булай жазранымыз бэленшекецнщ тайпалык, рулык, намысына тиедд екен\", —деп, ецад будан былай ежелден естш келе жатцан ата-бабамыздьщ тарихын, шапыраштыньщ шеж1ресш бэленшекецнщ намысьш крздырмайтьшдай цылып цайта жазгызамыз ба элде со ш сш щ езш е 181

Ъвкеутт Нфкеке-тм_____________ ________ жаздырамыз ба? Тарихты сыйлаудыц да, 6ipeyre кдяймаудьщ да, кднша дегенмен, ез ж а т , ез ше-п мен шеп болу керек крй деп ойлаймыз. 1993-жылы жарык,керген \"Туп-тукдлйанньщ\" алгашкда елу бетшде кэз1р 6i3 крлданбайтъш 172 кене свз бар екен. Кдншама адам кдйта кеппрш, TyciHiKTi ттлге аударып еуре болса да, 6epi6ip квне свздерд1 кеппруийлер кэз1рп ттлге туп-тугел Kemipe алмапты. Ондагы \"рафил\", “аленддк\", \"кдршы\", \"еру заман\", “мажалдан аулак,\", \"кер\", \"ман\", \"жал крспадым\", \"алгыншылар\", \"тэб1рл1к\", \"теб1зд1к\", \"неген\", \"нараду\", “кешулер\", \"бэЬра\", \"пайра\", \"пыран”, \"бауар\", \"арынып\", \"бшэ\", \"ypiMi\", “таутан\", \"кдркуар\", \"гарафыт\", \"сырхды\", “оцкдл\", \"иттифак,\", \"арыстау\", \"бартал тарту”, \"сакдлн жок,”, \"кеу\", \"беддс\", “сокдк,\", \"шамыру\", “дуб1р\", \"ацыт-кдбыр\", \"зарпы\", \"тэктрлесу\", \"жазабы\", \"уйрекгщ кежеп\", \"галэб\", \"куб1ту\", “ергендек\", \"сарымагын ерткен жолбарыс\", “шанжагай\", \"кдскдгрдьщ улпаны\", \"лопар\", \"унымы”, “урырык,\", \"казану\", \"KipTi\", \"бэнэгпт\", \"кеддк\", \"оя\", \"калган\", \"калман\", \"дщмент\", \"етеш\", \"дымак,\", \"кек1лташ атарын алган\", “сумсж\", \"артуж арашы\", “дуга\", \"дэхида\", \"шорылран\", \"келесау\", \"зэнж1р\", \"кежу1лш1\", \"шуркдн салу\", \"кулжа алма\", \"жэддсш табу\", \"буталы берек\", \"uieripiuiH\", \"букдлрьщ жок,\" тэр1здд ХХ-расырдьщ кдзары крлданбак, турмак, тус1нде де ести алмайтын кдяруар сезд1 емш-еркш пайдалануы бул крлжазбаныц шын мэганде кенеден келе жаткднын ш экоз эйплейдд. Кдншама тарихи адамньщ, хан мен кдраньщ, жан- жануардыц, тау-тас пен езен-келдщ, ауыл-аймак, сорыс еткен сай-саланьщ аты аталады! Соншалык, мол атауды 6ip-6ipiMeH шатастырмау, жацылмау тек ез1 кврген, ез1 еспген жэне кергешн кврген жерде, еспгенш еспген жерде KpFa3Fa крлма-крл Tycipin журген адамньщ рана крлынан келедд. Оларды ез1 кврмеген, кдсында болмаган адамньщ кдншама данышпан болса да есте сакдауы мумган емес. \"Акдабан шубырынды\" кез1ндеп тарихи тулгалар мен батырлардьщ аты-жвшн, ерлжтерш дал мундай дэлддкпен 182

жазып суретгеген жазба тарих б1зде бурын-сонды болтан емес. EciM хан тусындагы батырларды ж ан е унем1 Абылайдыц ез к,асында ж у р етш Байрозы, Баян, Оразымбет, Елпибек, Ш ынкржа, Ж аураш, Мэлж, Берддкржа батырларды жэне Эб1лкдйыр крлындарыларды крспатанда, Наурызбай тещрегшен табылатын 62 адамды, Бегенбай мацынан 38, Кдбанбайдан 26, ал кдлмак,тардан 96 адамды атайды, б1разыньщ ерл1гш нак,ты баяндап, Typi мен Tyci, кд1лыры мен кшм-кешепне д е т и суреттейдд. Мундай тарихты, 6aFa жетпес естелпеп ез халкдша e3i кдшмай арамтер болтандар Ty6i езш щ кдшанатын тез TyciHreH сайын бул кггэптщ елге тип зер пайдасы да ертерек тие бастар едд-ау деп кдна кдшжыласьщ. Ойласац, н е т таппайсьщдемегаш, ¥лтгык,кпэпханага, тэты баска 6ipa3 рылыми оргалъщарга крлжазбанын, кенпрмесш таратып, оны баспасез беттер1нде жарыйаларанымызра кдрамастан, \"бул кггэптщ крлж азбасы жок* KiTenTi шыгарушылардан баска тупнускдны керген де, рылыми экспертизден етю зт аныкуаван да ешгам жок,\", —деугшлер кезшде болды. Тарих рылымыньщ докгоры, профессор Талас Омарбеков 6ip сухбатында, дау-дамайды кебейтпес ушш, бул кпэптщ арапша жазбасы мен KS3ipri жазба нускасьш катар берудурыс болар едд деген midp айткан болатын. Мына басылым сол талапка сай эз1рленд1 Крлжазбанын; арапша жазылван нускасын кэз1рп жазуга аударува, аудартугаатсалыскан азамапарга, сондай-ак,кггептщ басып шыгу каржысын кетерген Алик Сержулы Айдарбаев бауырымызга баспа ужымы шеказ рыйзашыльпъш б1лд1ред1 Крзыбек бек Тауасарулы. \"Туп-тукраннан вз/ме шейш\", 2008-жыл КДЗЫБЕК БЕК ЖЭНЕ КДЗАК. ТАРИХЫ Кдзак, тарихы ел1 толык, ресми жуйеге туспегешмен, сырт жене тел галымдарымыздын, ецбеп аркдглы бас-аягы эжептэу1р айкдщдалып, 6 y riH ri танда улкен танымдык, менге ие болып кдлды. Тарих ешкдшан б1ржола 6iTe 183

Ы ср ж н Щ /Ж - у т _______________________ крймайды, ол унем1 толыгып, дэлддк аггы жатата кдрай 6ipT e-6ipT e жылжып отырура тик. Осы барьггга Кдзыбек бек Тауасарулынын, \"Туп-тукыйаннан ез1ме шешн\" Kire6i FbiAbiMFa улкен улес крсады. Осыран дешн жазылран, белгш болтан тарихи ецбектермен салыстыра Караганда FaHa бул ютэптщ шынайы барасы айкдындала туседд. К.СЭ бул кггзптщ авторы жайлы 6-томында кыскдша мал1мет бередд: \"Туран жылы белпаз, 1723-жылы кдйтыс болтан, Наурызбай батыр зскершщ мыцбасы болтан\" — дейдд. Ал шындытында Кдзыбек бек Тауасарулы 1692-жылы туып, 1776-жылы 84 жасында кдйтыс болтан. Бул кггэп жарык, кергеннен кешн: \"Кдзыбек бек Тауасарулы деген адам тарихта болматан, ол жайында ауылдасы, руласы Суйшбай мен Жамбыл да ештеце айтпатан\", — деп кепе-кернеу OTipiK айтута дешн баргандар болды. \"Сушнбай мен Жамбылды кдй кдзак, салыстырып окдш жатыр дейсщ\", — деген болу керек. ©irreyip, сондай батыр болтанын дэлелдейдд демесец, К,СЭ-деп M3Aiметан, Ke6i кдте, ей ткет 6api ел аузында сак,талган ш еж1ре бойынша берглген. Отан, менщше, тацданута болмайды, К,СЭ-де К,абанбай, Бегенбай батырлар жайындаты мэл1меттер де осылай берглген. Мэселен, Кдбанбайды: \"т.-е.ж. белпаз. — 18-тасырдаты кдзак, батыры\", — дейдд (К.СЭ, 1975. 6-том, 202-бет). Бегенбайдьщ да тутан жылын (1690-1775) деп кдте керсетедд (К.СЭ, 1973,2-том, 435-бет), © йткет ол кезде кдзак, батырларын зертгеу турмак, айтудьщ ез1 кдлйын болатын. \"BepiAi менщ байратым\" дейт1н эйпл1 елецшде Суй1нбай: \"Кдрасайлап шабамыз, Кдлзыл кднга батамыз. Борш байрак, астында Ту Tycipin, жау алган Кдзыбек, Кдстек атамыз\", — дейдд (Шытармалары, \"Жазушы\", 1990, 18-бет). Жамбыл да Кулманбетпен айтысында: 184

Шг/mx iSdejri \"Тусттк жерге ток,тамай, Орынсыз мылтык, ок,тамай, ©теген, Кдзбекке баратын”, — деп, батыр Кдзыбекп атайды (Ek i томды к, шыгармалар жинаты. \"Жазушы\", 1982, 1-том, 88-бет). Ал \"Оразга\" деген елещнде: \"Кдзыбек арры атац жауды кутан, Душпаннан 6ip тайпа елд1 крртап турран. Сен дары бабаца ук,сап батыр тудьщ, Кдсына, кдЬарланса, кдрмак, курган\", — дейд1 (2-том, 15-бет). Кдзыбек бек атыньщ кецес дэу1р1нде ашык, аталмай келушщ ец басты ce6e6i де оньщ \"халык, жауы\" атанган Ораз Жандосовтьщ арры атасы болуында ед1. Ал OFaH д е й т п кезде Кдзыбек батырдьщ аты, бедел1 аса кдд!рл1 болганын П.П.Румянцевтщ мына 6ip дереп дэлелдейдг \"...тут до сих пор урочище носят имена отцов киргиз Чумышевской волости: Отеген-сай, Кдзыбек-сай и т.п.\" (Материалы... собранные и разработанные под руководством П.П.Румянцева. Пишпекский уезд. С.- Петербург, 1916, община 31. 158-бет). Бул кррамдастьпущ KipeTiHадамдардыц осыдан 75 жыл бурын Кдпал уйезшен келгеш де осында айтылады. \"К,олжазбаныц арапша жазылган нускдсы жок,\", — деген жалган шюрдд де айтушылар болды. Олар баспасезде жазылтан жэйтгерден бейхабар журггы эдей1 дурлнспру ушш солай байбаламдады. Крлжазбаныц арап крртндеп нускдсын \"Жалын\" баспасы сол 1993-жылы-ак, аз таралыммен шыгарып, 6ip данасын ¥лтгык, ютэпханара, тары 6ip данасын Тарих жэне этнология институтына тапсырып, ол жайында баспасезде арнайы хабарлаган. Кдзыбек бект1ц б е й т Куртг ещршдеп Кдзыбек тауы деген жерде. Бшк шокр,шыц устше жерленген. Ш ырыс жагында ©теген тауы бар, екеугнщ арасы б1раз ашык, ею ортада кдр суы мен жауын суы аратын арда бар. \"Туп-тук^шаннан ез1ме шешн\" к1тэб1н1ц жазылу желкпне ею нэрсе аркду болтан: 6ipi — атасы Матайдыц жазып кеткен Ата шеж1рес1, eramnici — Кдзыбек бектщ 185

Шьфтт Н ф/яЬ-рм______________________ ез Kepin-6iArem. BipiHiui ж е л т осыган д е й т гылымга белгш шеларелермен салысгыра кдрап, ал еюнил желпй бурыннан белгш тарихтыц кдлай нак,тыланганы жэне к,алай багаланраны турры сы нан кдрасак,, жаца шырарманьщ багасы мен куны да кернеилене туспек. \"Жанымнан эдем1леп ш ы л ри ж ал крспадым. Арамддк алрыншыларды да айта отырдым. Акды ак, кдраны кдра деддм\", - дейдд Кдзыбек бек (\"Туп-тукдгааннан ез1ме шешн\", \"Жалын\" баспасы, 1993-жыл, 26-бет). Оньщ бул айтк,анына сену, сенбеу ерю м н щ ез ожданына байланысты. \"Мен бек ататын алып кдршыра кетер кез1мде рана атамнан кдлран сол мураны —Ата шеж1рен1 — ол маран сыйратартгы\", —дейдд Кдзыбек (33-бет). Мундагы кдршы ce3iH \"хан ордасы\" деп туанддредд Махмут Кдшкдри (М.Кдшкдри, Алматы, \"Ана тш \" баспасы, 1993-жыл, 15- бет). \"Бек атары ислам юргеннен к е т н б1зге келпгп. Одан бурын бундай лауазым тархан аталган екен\", — дейдд Кдзыбек бек (282-бет). \"Тархан — исламиятган бурын бек марынасында крлданыльт келе жаткдн лауазым\", — дейдд М.Кдшкдри (28-бет). \"Меш алгаш урырыш дер едд. Муньщ эЬмияты халык, арасынан ш ьпъ т уэз1р дэрежесше кетерглген адамдарды айтатын\", — дейдд Кдзыбек бек (290-бет). \"Иуруруш — турмлердщ халык, арасынан уаз1рл1к дарежеге кетерыген адамы\", —дейдд М.Кдшкдри (28-бет). Кггэбшщ \"Ата шеж1ре\" бел1мшде: \"Мше, сол Мухаммед тураннан мын, то ры з ж уз жыл бурын Кддыр ...Кдлша деген аталарымыз болтан\", —деп жазады Кдзыбек бек (34-бет). \"Кдзак, арасына таралган тарихи ацызда ерте заманда Калита Кддыр деген батыр к,олбасшы болады\", — дейдд \"К,азак,тыц кене тарихы\" (24-бет). Муньщ езгеше ем адамньщ аты мунда 6ip KiciHiKi боп 6ipiKTipiAin айтылады. Е м ю сш щ атын 6ip аткд 6ipiKTipin ж1беру мысалын Кдзыбек бек шеж1ресшен 6ipa3 кездеспрем1з. Мэселен, Аррын — Ар мен Куннан, Крцырат — Крн мен Раттан, Кдяпшак, - Кд.т пен Шакд-ан (46-бет) 6ipiKKeH екен. 186

Орыс ш ен еун т И.И.Крафт 1898-жылы Орынборда жариялашан \"Сборник узаконений о киргизах степных областей\" деген ютэбшде ертеде кдзакзыц Калча-Кадыр деген эскербасы болганын, содан туган баланьщ Кдзак, атанганын жазады (\"Из истории казахов\", 1999, 362-бет). K83ipri шеж1релердщ Кдлша мен Кддырды айтпауына кдраганда, келе-келе, ауыздан-ауызга тарап кдна сакталып келе жаткдн аргы аталардьщ аты умьггылган. Муньщ ез1 Кдзыбек бек жазып отырган М атай атасыныц “Ата шеж1рес1\" ете кенеден сак,талып калган шежзре екенш керсетедг \"Кдзакзъщ теп туралы ацызда Кртанбайдьщ улкен улы Уйсш, (улы жуз), ортаншы улы Болат (орта жуз), Kiuii улы Алшын (Kimi жуз) делшедГ, —дейдд “Кдзакзъщ коне тарихы\" (62-бет). Ал Кдзыбек бек былай таратады: \"Бак,тияр — б1здщ бабамыз. Оньщ терт улы — К,отан, Крра, Болат, Алшын дел1нед1. Кртан деген ис^ден Уйсш екен\" (38-бет). Жалпы алганда, уш жузге жататын кдзак^ыц эу баста 6ip экеден тараганын барлык, шежаре де шегелеп айтады, тек оларда эке мен баланьщ не аты, не орны гана ауысып кетш жатады. \"Кдзак,тьщ apFbi атасы — Алаш. Алапгган Кдзак, туган. Кдзак,тыц Бекарыс, Акдрыс, Ж анарыс деген уш улы болыпты дейд1\", — дегенд! айтады \"К,азак,тыц кене тарихы\" (39-бет). “Кддыр — exi агайынды ж т т т щ улкеш — б1здщ бабамыз болыпты. Оньщ баласы Алаш делпштп (34-бет)... Алаигган —Жайыл, одан —Кдзак, одан —Жуман, Туман, Жуманнан — Арыс, Сабыр туыпты. ...Акдрыс, Жанарыс, Бекарыс деп журген1м1з — Арыстыц уш баласыныц аты\", - дейдд Кдзыбек бек (37-бет). Ауызша тараган соц, кейб1р атаньщ аты умытылып не баскдга крсылып кетедь Алайда ертеректе кдразда жазылып кэлгандык,тан, Кдзыбек бектщ шеж!реа жуйел1 боп келедь \"Арыстыц ез аты Анарыс болтан десед1. Шешес1 еркелепп Арыс атап кетигп. Ол шмдд Еуропа елдер1нде 187

Ъексштт ЛфЫсв-тм___________________ _ алый, кеп румырын етюзш, ез елше келгенде он ею-ак, жыл турыпты... Еуропада керген енегесш щ жак,сы жадтарын ездершщ патшалырына юрпзуге умтылган. Ол взшщ тутан агасымен осы женшде келгсе алмай мерт болтан... Арыс Еуропаны ез туыскдны Токрары диуанамен 6ipre араларан\", - дейдд Кдзыбек бек \"Туп-тукдяйанда\" (Алматы, 1993, 36-бет). Ал б13дщ дэу1р1м1зге д е т н п 484-жылы туран тарих атасы Геродот езш щ эйг1л1 \"Тарих\" атты к1теб1нде: \"Скифияра келген соц Анахарсис купия турде Гилеяга барып... ез1 Кизикте керген дши жора салтанатын тугел жасайды... Муны керш крйран 6ip скиф дереу Савлий патшага жепбздд. Осы жерге келш, Анахарсистщ не icren ж ургенш кез1мен керген патша оны садакден атып елт1рдд... Тимнен еслутмше, Анахарсис — скиф патшасы Иданфирстщ немере атасы, Гнурдщ улы, Аиктщ немереа, Спаргапифтщ me6epeci болган. Егерде Анахарсис шынында осы патша эулетшен шыкддн болса, оны туран агасыньщ елт1ргенд1гш 6epi бЫ п кршсын, ейткен1 Иданфирс — Савлийдщ улы, ал Анахарсист1 Савлий елттрген... Анахарсисп Элладага бш м алу уш1н скиф патшасы ж1берйгп\", —дейдд (\"Кдзак,тарихынан\", Алматы, 2004, Геродот 108-109-бет). Бул е й дерекп салыстырсак, Геродот жазып отырган Анахарсистщ Кдзыбек бек айтып отырран Арыс бабамыз екешн байкдймыз. Б1здщ дэу!р1м1зге д е т н п 2-расырда ем1р сурген тары 6ip грек окд>1мыстысы Лукиан: “Скифиадан Афиныга эллин мэдениетш адсап келген алгашкдл адам Анахарсис емес, одан бурын келген Токсарид”, — деп жазады - \"Скиф немесе жат жерл1к дос\" деген шырармасында (\"Кдзак, тарихынан\", Алматы, 2004, 133-бет). Будан Анахарсистщ — Арыс, Токсаридтщ — Токрары екеш дэлелдене туседд. Б1здщ дэу1р1м1зге дешнп 2-расырда ем1р сурген тары 6 ip гр ек шрымыстысы Диоген Л аэртский \"Атак,ты философтардьщ eMipi, шмдер1 мен накыл сездер1 туралы\" деген кггэбшде: \"Анахарсис — скиф. Гнурдьщ улы жене

скиф патшасы Кадуидщ бауыры, анасы жагынан эллин, сондык,тан eKi ть\\дд б1ледд\", — дейдД жене \"ац аулап жургенде ез агасыныц жебесшен кдза табады\", — деп жазады (\"Кдзак, тарихынан\", 168-бет). Деректерде азын-аулак,ауыткулар болтанмен, непзшен Анахарсистщ Арыс екенш осы айткдн сездер де дэлелдей туседд. Кдзыбек бек Арысты акын болтан десе, Лаэртский 800 жол елец жазтан дейдд. \"Б1здщ бабамыз Арыс: \"©лД кеп пе, Tipi кеп пе?\" — деген суракдд K epi сурак, берген: \"Кеме успндеплердд кдй жатына крссак, сол жаты кеп болады. ©йткеш кеме уст!ндеп адам ел1мнен терт-ак, ел1 жырак, турады гой\", — дейдд. Ятни кеменщ едешндеп так,тай терт-ак, елГ, — дейдд Кдзыбек бек (1993, 57-бет). Ал Лаэртский былай дейдд: \"Кеме табанындагы так,тай кдлындыты терт-ак, ел1 екенш еспгенде ол: \"Кемедеплер мен елДмнщ арасы терт-ак, елГ', — д егт . \"TipiAep мен елыердщ кдйсысы кеп?\" — деген суракдд ол: \"Тендзде жузш жургендердд кдй жатына крсамыз?\" — деп кдрсы суракден жауап кдйтарыпты. Шеж1ре мен Лаэртекийдщ жазуы 6ip-aK, адам жайында екенш бул салыстыру айкдшдай туседд. Оныц уетше 2004- жылы \"Аруна\" баспасы шыгарган “Ертедеп Кдзакртан\" деген ютэпте сак,тардыц атакды адамдары Анахарсисп — Анарыс, Токсаридп — Токрары деп керсеткен (47-бет). Ол клепке белгш тарихшы Б.Кемеков сараптама жазтан. Менщше, Анахарсистщ Арыс екенш аньпртау — кдзак, тарихы ушш улкен окдга. Соныц нэтижеанде бупнп кдзак,тыц аргы бабасы сак,тар екеш де дэлелденедд. \"Арыстыц алты улы болыпты, — дейдд Кдзыбек бек. Ак, Пан, Жан, Бел, Бек, Бал... Алгаш аталган ею ул жылкы кезегше кетш, Тэщр тауыныц тубшде муздап дуние салыпты... Жеттсуда кдцтардан кеш нп айды кдзак,тар акдан немесе ею атайынды дейдд. Агайынды Ак, пен Пан елген ай\". Ke3ip буюл кдзак, сол айды акдан деп атап жургем13 жок, па? Ак, бабамыздыц ауылынан тараган урпак, Ак, Арыс, Ж ан бабамыздыц ауылынан ecin-енген урпак, Ж ан Арыс, Бек бабамыздыц ауылынан шыкддн урпак, Бек Арыс 189

Шсутан Нфквкв-шы_____________ ауылы деп келе жаткдн жокдыз ба? Муныц ацыз шеж1ре емес, тарихи шеж1ре екеш осыдан да ацгарылмай ма? \"Ж узден Дэу, Бас туыпты. Бабамыздыц аты Дэу болмаса керек, ол ipwriHe, батыр тулталырына кдрай аталган. ©з аты Азан болса керек. BipaK, оны олай ешим атамаган. Журткд белгш eciMi — Дэу. Дэудщ улы Елсау, Жантай мусылман жылдытынан торыз жуз жыл бурын Шулен деген жерде дуниеге келнгп. Агайын ала болып, Дэудд ез туыстары Уйсш тукдямыныц 6ipi eATipiirri... Экесшщ Ay6ipi болтан Беже деген Kici крлында тэрбие алган\", —дейдд Кдзыбекбек (39-бет). Булдеректерд11987- жылы YpiNOKi кдласында шыкддн Бан Гудщ \"Батые ещр жене Уйсш мемлекетГ деген ютэб1де бастан-аяк, кел-предь Тек ол Елсауды Елжау деп жазады. Б1здщше, Кдзыбек бектщ KeATipyi дурыс, кдзак, баласына \"жау\" деп емес, \"сау\" деп ат крйса керек. \"Крзакхыц коне тарихы\" былай шеж1релейдг \"Уйсшдер 1ле алкдбына крные аударудан бурын Дунхуац мен Чилан (Шулен) тауы аралыгьш (кэз1рп Хыши ацрарын) мекен етш, кешпел1 OMip етюзген... ол кезде уйсшдердщ Нэцад би (Нанды би) атгы кесем1 болтан (63-бет).. Нэнд! би жау крлынан кдза тапкднда, оньщ баласы Лежау би (Елжау би, Кунби) жаца туран бала едь Оны экесшщ туысы Беже оцкд деген адам алып кдшып, Ьундерге барады\" (64-бет). Елсауды (немесе Елжауды) 6epi асырады деген ацыз барьга бул ею ютеп те мысалра келтаредг Нэн мен Дэу сезшщ синоним екеш жэне ол адамньщ лакдп аты екеш бул ею жуйенщ 6ip-6ipiH тольщгырып турранын ерпсаз мойындатады. \"К^зактьщ кене тарихын\" жазушы Нышет М ыцжан: \"Б1з уйсш елш шауып, бид1 елт1рген улы иозылар деген тюрд1 дурыс деп куптаймыз\", — дейд1 (65-бет). Оньщ уетш е \"Елсауды ел ардацтап Кунби атандырран\", — дейдд Кдзыбек бек (40-бет). Осыньщ 6spi бул шеж1ренщ жай ацыз емес, астарында тарихи шындык, ж атц ан ы н ац рартады . Кез1нде бул д ер е к кдлтай ж азбалары на да тускенш \"К,азак,тыц кене тарихы\" куэленддредд (64-бет). Эйгш Жусш Баласарунды Кдзыбек бек \"Кдзацжершде 190

жасаган Елсау бидщ немерес1 Албанныц Кдс-Кджыл тукдомы\" деп таратады (25-бет). Мундай нак,ты тарату Баласарунра байланысты, менщше, 3Ai ein6ip тарихта айтылран емес. Халел Досмухамедулы \"Диван лурат ат- турк” атгы махдласында (\"Ана тш \" газетз, 17.07.93) оны Баласарунлык. Иусуф Хас-Хажиб деп атайды. Кдс-Кджыл тухдлмы деген мен Х ас-Х ажиб дегенн щ арасы нда байланыс бар екеш сыртгай да байхдлып тур гой. 1ле езеншщ басы саналатын Текес, Кдс, Кунее езендер! бар. Соньщ Кдс езеш кэз1рп Кьггай жершде. Оньщ Кдс атануы да сол Албан тайпасынын, Кдс деген урпаиямен байланысты болар деп шамалауга болады. “Нулы атамыз axed Елсаудан бурын жастай жиырма exi жасында хетйго. Сол жасында артында терт улы — Абыл, Албан, Азык, Санжар (Жещне нар) хдлыпты (42- бет)... Абылдан Абыл ел1, Албан билеген уэлайаттан Албан ел1, Азык, билеген елден Азык, ел1 пайда болтан\", — деп жазады Кдзыбех бех (43-бет). Ал Махмут К^шхдри: \"Азы р — б1здщ журт, б1здщ ауыл\", —деп жазады (13-бет). Ал баехд атауларра кдтысты \"б1здщ ауыл\" дегенд1 айтпайды. Мысалы, \"¥йрыр — 6 ip елдщ аты. Бес шайары бар...\". (19-бет). \"Арамут — уйгыр елше жахдш жайлаехдн Typxi тайпасы\" (20-бет). \"Квджде — T ypix тайпасы\" (22-бет). Буран кдраганда, Махмут Кдшкдридщ e3i осы Абыл, Азых,тудымынан болу херех-ау деп шамалаймыз. ©йтхеш хп-эптщ алрысез1нде аудармашылар: \"Махмут Кдшхаридыц axeci Барсагандых,рудан шыхкдн адам, хеши Кдшхдрра хешш барран\", —деггп. Барсаранымыз —хэз1рп Ыстых^ел мады. Ал Абыл, Албан, Азых, тухымдарынын, ем1р сурген м ехет де осы мадай. ¥лы йозылар, ярни улы жуздер мен уйсшдердщ Елсау тусында б1рнеше сорысхдны н \"Кдзахуьщ хене тарихы\" баяндайды. CoFaH Караганда, улы жуз тайпасы уйсшмен хеши хрсылып хетт, хэз1рп уйсшдерд! улы жузден тарату ABcrypi, cipa, содан садталса херех. \"Жалпы, Елсау атамыз бес эйелшен 23 бала xepin, сонын, оны T ip en тура хдлыпты... 6 a p i он ул, атамыз 191

S f c j e w Щ М » -1 /т ________________ ____________ артында 6 ip рулы ел кэлыпты\", —децлд Кдзыбек бек (42- бет). \"Уйсш\" кунмуы Елжау бидщ он улы болтан\", - деад “Кдзакдъщ коне тарихы\" (68-бет). М уны Бан Гу ж азтан \"Баты е ец1р ж эн е уйсш мемлекетГ KiTa6i де (Ур1мж1, 1987) далелдейд1. \"8сш , Кунбидщ он неше улы болтан, екшып улы Дару аса кдбыетп api крсынра крлбасылык, етуте шебер едГ, — делшген онда. Елсаудьщ екшнп улы бул гатэпте Дару, К,азыбек бек пен \"К,азак,тын; коне тарихында\" Дулы аталады. Кдггай ралымдарыньщ турш атауларын бурмалап атай беретшше бул айкдга мысал бола алады. “Елсау 74-ке келгенде, Кдггай ханы... Уйсшдд алу уипн, оларта кд13 алысып, кыз 6epicin, солар аркдглы билеу керек деп кррытынды жасатан. Сайтш, кытай патшасы Уранфай ыртап-жыртап 6ip кд1зы Шэйжанды б1здщ атамызра узатыпты, 80-ге такдтан, езшщ де бес эйел1 бар шал оны алмай, Шэйжанды немерес1 Санжарта крсыпты\", —дейдд Кдзыбек (43-бет). \"Б1здщ жыл санауымызта дешнп 108-жылы Уди патша езшщ туысы Жанду Уацньщ кдгзы Шижун ханшаны уйсш кунмуы Елжау бите ханымдыкда узату жешнде шеппм шыгарады (70-бет)... Ол кезде Елжау би жасы 70-тен аекдн, немерел1-шеберел1 адам болатын.., хан патшасынын, ханшасы Шижунды ез1 алмай, немереа Женин (Шыншы) бите крсуды уйтартан едГ', — дейд1 \"Кдзак,тьщ кэне тарихы\" (72-бет). \"Елсау би дуние салып, осыдан 1980 жыл бурын кдйткдн соц, оныц кезш щ TipiciHAe-aK, такда отырган Санжар —Ж ещпе нар кдггай кдодарына кумарлау болып, б1рнеше эйелдд крггайдан алган... Акрфы кдггайлар дегенше жеткен. Кдггай эйелдер1 кдзак,тьщ осы кунгп мемлекетшщ ыдырауына себеп болтан, © йткет казак, эйелден туган балалар бил!кке крлы жетпесе де, олармен алагез болып, акдфы елдщ куип кдшкдн\", — дейд! Кдзыбек бек (43- бет). \"Санзур —мансап аты, ез аты —Жвнш1 би. Кунби — 192

_______________________ fflafmz iSdefi хан атагы, ез аты - Елжау би, к е т н п ютэптерде Кунми деп жазылтан. Санзур Ж ияцду бегшщ ханшасын (Шижунды) алганнан кейш одан Шэпу атты 6ip кдлз туды\", - дейдд Бан Гу. Ары кдрай салыстырайык; Кдзыбек бек: \"Санжар кдртайган сон;, таккд ендд Дулу баласы Оцкдй отырды... Ж и еу Оцкдйга тию унпн, Санжарды жаткдн жер1нде буындырып ел-прдд деген сез бар. Ж иеу Оцкдйдан да уш ул, ею кдяз туьш, олардьщ 6api уэлаяттарды белш алып билеп турды\" (44-бет). “Кдзакхын, кене тарихы\": \"Б. ж. с. дейшп 93-96 жылдар аралыгында Ж енил би кдйтыс болады... Ж енил биддц немерелес туысы Оцкд би такдсд отырады жене \"ага елее, жецге мура\" деген эмецгерлж салт бойынша Ж иейуй ханымды алады. Одан уш ул, ею кдлз туады\" (74-бет). Кдзыбек бек: \"Жиеу тор курып Оцкдйга тигенде, такдед Санжардыц баекд эйелшен туган улы Айбын палуан отырып кдлды. Ж иеу ендд соган тиш, оны елттрмек болтаны бшнш кдлып, Айбын палуан аман-есен кутылып кетп... Акдфы Жиеудщ ендд ойы жузеге аспай, таза уйсш ©жет билж курды\" (45-бет). \"Кдзакдыц кене тарихы\": \"Жацадан такдед отырган Най би„, Жиейуй ханымды алмак,болады. Жиейуй ханым Най биддц кезш жокжа эрекет жасайды. Олардьщ бул ереке-п сэтс1зддкке ушырап, жараланган Най би баекд жакдед кдшып кутылады. Заманымыздан бурынгы 53-жылы Оцкдй биддц (Ьун эйелшен тутан) баласы ©жет уйсш кунмуы болуга эрекет жасап, б1рнеше оцкдны бастап барып, Най бидд eATipin, езш кунму деп жариялайды\" (78-бет). Айбын дегенд1 Най д егеш болмаса, к,ытай жазбаларыныц непзш де жазылган \"Кдзакдыц кене тарихы\" Кдзыбек бектщ айткднын нак,тылай туседд. Ал Бан Гу Ki ia6i бул ею баекд атаудыц да 6ip KiciHiKi екенш дэлелдейдп \"...Санзурдыц улы Най бид! Кунби eTin отыргызып, оны Айбынды хан деп атагандыгы жайындагы хабарды естцу\", — делшген онда. Бул салыстырулар -1214 193

Ъексутт Нфквке-^ы_____________ ___________ Кдзыбек бек жазган \"Ата шежДренщ\" тарихи иплнд».чгдрН дэл келетДнДн дэлелдейдД. К^азыбек бек те: \"Тебейден — Бацтияр, Байтерек, Жацылык,.. Байтеректщ баласы - Кргам. КэзДрп Кдцлы, Шанышкцглы (Кдтаган) соныц тукдямы... Кдцлыдан — Кднкежек, одан - КелдДбек, одан - Сары, Кдра, Кдязыл. Мше, Кдра Кдцлы, Сары Кдцлы, Кдязыл Кдцлы деген осы болады\" (37-бет). \"Кдзакзъщ кене тарихында\": \"Бейтеректен — Кдцлы, Кдцлыдан — Кднкежек, одан — Келддбек, КелдДбектДц бДрЬпш эйелД сэры бэйбДшеден сары кдцлы, екДншД эйелД хан кдязынан кдра кдцлы урпакщры тарайды\" (87-бет). К,азыбек бек: \"Ж анн ы ц баласы МеркенДц (Жалайырдьщ шын аты) Шьщгыс хан-ТемДр — жиырма бесДннп урпагы\" (95-бет). Ш ы ц р ы с т ы ц а т ал а р ы н т ар ат у ы К,адыргали Жалаиридыц таратуымен тура келмейдД. Алайда \"ЕгемендД К,азак,стан\" гэзетДнде (1 5 —18.07.92) ж ари ялан ган мацголиялык, галым Ислам Кдбышулыныц \"Ш ь щ гы с хан\" атты макдласындагы кррытынды ойы Кдзыбек бектДн, пДкДрДмен уштасады: \"Онын, (Шыщыстыц — Б.Н.) арга тегДн меркДт не боржыган деп ара жДгДн айырып жатпай- ак, ежелгД кек турДктердДц \"Кек берДсДнен\" ербДген нвсДлД деуДмДз акцкдткд саяды\", — дейдД ол. Ал ЭбДлгазы будан да айкцшырак, айтады: \"Жалайырлар он бДр атага дейДн, яш и Шьщгыс ханныц тертДншД урпагына дейДн пенде болып журдД\", — дейдД ол (ЭбДлгазы. ТурДк шежДресД. Алматы. \"Ана тш \" баспасы, 1992-ж. 45-бет). Ал \"Мэдениет\" журналында 2006-жылгы 1 жэне 2-3- санында басылган \"Шьщгыс хан кдй тДлде сейлеген?\" — деген макдласында тарихшы ТДлеубердДЭбенайулы онын, турДк тДлДнде свйлегенДн двлелдей келДп: \"Ендеше, расында, Шьщгыс ханныц тегДнен сакд-алып отырганы жалайыр арысы гана екен. Демек ¥лы кдкднды жалайыр арысынан шыкды деу ец рауа болмак,\", — деп кррьггындылайды (2006. 2) Кдзыбек бек кДтэбДнщ 115-бетДнде Сеуан Рабданга 1710- жылы цыста Турпан аркдллы Кдггай ханыныц Ж ен атты 194

К£13ЫН кдлыцдьиу<д экетш бара жаткднда, Тауасардьщ Kiiui iHici Телекейдщ сол кдлыцдык,ты кдлай ж укп етш крйранын, одан Эм1рсананьщ туранын баяндайды. Сол Ж ен 1723-жыддьщ кысында Кдзыбекке: \"Телекейге сэлем айт!\" — дейдд (216-бет). Осы ецпменщ узын-ыррасын Шэкэр1м кджы да жазран. Ол Kici ©м1рсананын, э к е а Кдлдан дейд1. \"К,ыз Телекейден буаз болып барып, Эмрсананы тахпы\", — деп есек болтан екен\", — дейдд (“TypiK, кдяррыз-кдзак, Ьэм хандар meadpeci\", Алматы, 1991-жыл, 29-бет). \"История Джунгарского ханства\" атгы ютап жазган тарихшы И.Я.Златкин (2-басылымы, 1983-ж. Москва) Ралдан Сереннщ уш улы болранын жазады, Эм1рсананы оньщ баласы демейдд (281-бет). BipaK, Эм1рсананьщ экес1 Уйзен — Хошучи Ралдан Сереннщ кдызына уйленген, содан Эм1рсана 1722-жылы тутан дегендд айтады (286-бет). Ал ез1м1зддц Шокдн \"Кдггай империясыныц Батые влкес1 туралы\" деген ецбегшде: \"Ралдан-Бошоктыныц кдрындасынан тутан таккумар Эм1рсана биллей ез крлына алам деп жур1п, Ж оцрарияныц куйреуш е себеп болды\", — деп жазады (Ч.Ч.Валиханов. И-том. Алматы, 1962-ж. 144-6.). Буран кдраганда, тарихшылар 0м1рсананыц к,ай Балданныц баласы екенш ажырата алмай журген сиякды. Кдзыбек бекте: \"Сирык,ты тукдямы — Сарыуйсш, Жалмамбет тукдлмы — Алуйс1н, Жарыкднак, тукдшы — Кдрауйсш болып тауарихкд солай тускен кез1 де болтан\" (75-бет) деп жазылтан. \"К,азак,тыц коне тарихында\": “...1ле аймарыньщ Шапжыл ауданы мен Мацголкуре ауданыныц аралырында Уйсш тауы деп аталатын тау бар... Кдзакуар мен моцголдар бурын Шиху ауданын “Кдрусун\" деп атаган. Кдз1рп Манас — Сауан аудандарыньщ аралырындары \"Алусун\" деген взен бар. Толы ауданында \"Сарыгусун\" деген езен бар. Демек, \"Кдрусун\" - кдра усун (Кдра уйсш), \"алусун\" - алусун (алты уйсш), \"сэры русун\" - сарыр усун (сары уйсш) деген тайпа аггарыныц жер-су атында сак,талган Typi болуы мумкш. Ерте заманда бул жерлердд уйс1н 195

Ъексштан НфЫсв-ты___________________ __ тайпалары мекендеген\" (63-бет). М ун д ат 6ip тана айырма Кдзыбек бек алуйсищ ал ш уйсш демей, кызыл уйсш деп тусщадредд, ейткеш \"ал\" c©3i кене заманда \"кызыл\" деген магана берген, \"ал-гул жайнап\" дейтш1шз содан. Кдзыбек бект(ц ю тэбш деп Тургеш, Азык, туралы шеж1ре де \"Кдзак,тьщ кене тарихында\" айтылганнан repi нак,тылау. Кыскдсы, оньщ шеж1рес1 бурыннан белгш болып келген шеж1релердщ барлыгынан да дэл1рек, толыгарак, жене жазба тарихтагы деректермен уйлес шьнып жатады. Сондык,тан оньщ гылыми багасы да сол дэрежесше сай болуга тшс. БэйдДбектщ, Ka3ipri шеж1релерде айтылып жургендей, ХГУ-гасырдын, емес, одан аргы заманнын, адамы екенш дэлелдеуа де кдсынга келедь Кдзыбек бек Албан мен Суан эке-ш еш еа елген сон;, ешшсш алып, же-ri жасар Дулаткд кдрамай кеткенш 6ipa3 эщтме кдллады. Шындыгында, олардьщ жетт жасар жас балага екпелеу1 мумкш емес крй, еннпнщ едглетаз белшгенше ренжгген, улкендердщ ыкралымен, c ip e, ежелп ата-бабалары Елсау мен Дулы хандык, курган атамекенге Крита K em in кеткен тер1здь Ол окдга ауызша шеж1реде элг кунге д е т и эр сакдд жупрттле,дд. Даниярбек Дуйсенбаевтьщ “Домалак, ана\" (Алматы, 1991) атгы кпэбшде: \"¥лы бабамыз Бэйд1бек 1356-1419- жылдары eM ip сурдь Оньщ TyFaH жер1 — Ташкент кдласы\", — деп жазылган. \"Бабамыз Бэйддбек хижра жыл санауынан 13 жыл бурын туыпты да, сексен алты жасында ез ажалынан Кдратауда Беген езеш бойында кдйтыпты. OFaH, мше, 1081 жыл болыпты\", —деп Кдзыбек бек накзылап жазады (68-бет). Кiмлiкi дурыс? Кдзыбек бек-пн; айтуынша, Бэйд1бек 609-жылы, HFHH VIl-FacbipAa, Дуйсенбаевтьщ айтуынша, XIV-FacbtpAa туган. Кдзыбек бек ез1 Бэйддбектщ 42-ypnaFbi екенш айтып, барлык, 41 атасын да атап санап бередь Bip FacbipFa 4 урпакуан келсе, Бэйддбектен берп аральщга 10 Facbip етед1. Бул тарихи есепке дэл келедь Ал олай болмаган кунде, 196