Ахмет Жубанов-Замана бұлбұлдары

орындаганы айтылады. «Кыпшактык» 6ipiHuii нотасынан бастап Му- хиттьщ эн! екендМ тайга танба баскандай анык кер!н1п турады. Мухит эндерж б|летш адам ол жен'жде жацылу мумкж вмас. Кан- дай жагдайда туганда да «Кыпшак» энилжк Kenini 6ip аспанга ша- рыктап, улкен творчестволык цулашын как жайып, табыс успнде орындаганда дуниеге Kerin калган кесек шыгарма. Энн1ц 6ip ерек- lueairi— белпл! стильде орындамаса керкемд1к сыры ашылмайды. Ызге катты эсер еткен — дауысы аса мэз болмаса да — Лукбан Му- хиговтын орындауы болды. Ал Мухит андар1нщ «коймасы» сиякты адамнык 6ipi Шынтас Каратаев «Кыпшакты» Лукбаннан кар) кербез айтатын. ©лекнщ алдыцгы уш жолы бойы кыска дыбысты, речита- тивке жакындатып, сезiие «игг мэн бергендей болып Kerin, кайыр- масында екпжш жайлата, мелодиясын сагыэдай созыл (Шынтастыц дем узак богатый), еркелет!п барып бтретш. Мухиттыц «Панкайлек», «Дек аскан», «Кулэ», «Кербез» деген эндер! халыкка кап тарай койган жоц. Бул эндердщ дыбыс келем!, курылыстарына Караганда, эр кеэде шыкканы байкалады. Жогарыда айтылгандай, жазба тарихы болмаган сок, кайсысы кай жылы шык­ каны жайлы баса айту киын. «Алуашты» кей жерлерде «Жайма кокыр» деп, «Килымды» «Майда кокыр» деп те орындайды. Ж. Косыбаевтык к!табында «Жайма кокыр» ез алдына белек эн дейд!. Ол к1с!н!к айтуынша «Жайма кокыр» Дэулеткерейд!К «Ыскырма» Куй| сиякты улкен ой уст!нде шыккан эн деуге, творчестволык адамдарда кездесет!н кей кездердеп aeai мен езжщ» 6ip сырласатын, белг!л1 жарияланган лрограммасы жок шыгармага уксайды. Мухит, осы экпменщ басында ескерт|лгендей, тек энш! болып койган жок, жаксы домбырашы да болды. Ол Богданык, Тазбаланык, Абыл — Кошкардык, Сэулебайдык куйлерж накысына Kenipin орын- даушынык 6ipi болды. Тек орындаушылыкта калып коймай, Мухит куй де шыгарды. Онык ^Sipi А. Затаевичтщ жтабында бар. Куйдщ келемже, формасына, даму кезекдерже Караганда, ол профессио­ нал домбырашынын кольжан шыккан, тутас шыгарма, тапт! бидщ злементтер1 бар, туракты ыргакпен толы. Соган Караганда Мухит- тык будан баска да куйлер1 болуы C03ci3, тек 6i3re эл1 жет л ул- ripe алмай жаткан болу керек. (Эдетте, Курмангазынык, Дэулет- керейдж, Тэтт1мбетт1к, Токанык куйлер1 6i3re жыл сайьж «колт» турады). Мухит мектепте окып 6iriM ала алмаганымен, ем]р мектебжен кеп нэрсен! уйренедЕ Елд кеп аралап, жаксылы-жаманды дуние кергеннен бе, ол езжж кезкарасында улкен прогрест1к адамы бо- лады. Бай мен кедейдщ арасьждагы талтык кайшылыкты тал басып айтып бере алмаса да, лэлежк неде екежн сез!м| аркылы болса да 95

байкайдьл Онын уетТие Мухиттыц доеы, ол кезд!ц тЫмен айтцанда «тамыр орысы» Степан двген болады. Мухит оны Шталан дел кете- дл Штапанмен Кекжарда (Ойыл) танысады, кейш екеуж!ц арасы еле-елгвнше узмтмейдл Штапан жас кезжде Тула каласындагы кару заводында жумысшы болтан. Ецбекацыны кетеру жайындаты 6ip KdTepiaicKe катысканы уши оны Ci6ip айдайды. Куш бнкенсж Ойыл- га кел'ш, судыц жатасынан 6ip мелд'ж жер салып, дан, бакша erin, шытырмен цолдан суарып, 61ржатынан оптеп балык аулап кун ке- редл Мухит Штапаннык Дэн аркалаган кумырыскадай адал ецбегж «epin, ыкыласы кулап, достасып кетедл Казак т'тше судей болып алтан Штапан Мухиттыц енж тыкдап отырып, оган ез!н1ц Ci6ipfle корген-бшгенж айтып, дала адамыныц б'ркатар «кезж ашады». Шталанньщ осындай басынан кешкен ауыр кундерж, онын кап нор- сеж бЕлелнж айтып отырганда 6ip молда ренжт, «кэгпрд1 мактай- сык, олардыц баршщ кезж жою керек, сауап болады» дегенжде, досын жамандаганга шыдай алмай, элп молданы таяктык астына 6ip алтанын айтып Мухит кулд|’ред1 окон. Штапаннык езжщ кара басы тана емес, Мухиттыц онын уй 1Ш1- мен жакын болып кетуже таты 6ip себеп, Мухит казак ендер1мен катар орыстыц эндерж да айтып, би музьжасьж домбырата тарта- тын болтан. Gcipece жотарыда аттары аталтан iHinepi: >Kycin, Ак- жан, Сакып, Шайхы — 6eceyi косылып орыстыц «Невозвратное вре­ мя» деген вальсж тартканда орыс поселкесжж тыкдаушылары уйып калады екен деседл Bip куш Оралдаты «Тентек крестиянта» (Кре­ стьянский начальник, eai елге жатымсыз болып, тентек атанса кв- рек) «Невозвратное время» деп Тазбаланыц «©тл-кетлсж» тарткан­ да, тентек крестиянныц: «Кандай жацсы вальс, орыс халкы муэы- кага кандай каб'|леттЬ> деп, езж!ц муэыканы «катты тусЫетжд1пн» айтканьж айтып, Мухит айналасындатыларды кулд1ред| екен. Шта­ паннык эцпмесжж аркасында, Мухит, сейт'ш, крестьянский началь­ ник дегенжц халыцтык, оныц !шжде цазактыц да, орыстыц да досы емес екенд|г1н 6inin, мазак етед|. Мухит Кекжардыц жэрмецкесж аралап жургенде 6ip кария та­ тар шалыныц «Мухаммадияны» (джд| дэрштеген тур1к-шататай т!л1 аралас поэма) андетщ айтып отыртанын кередл Касьжда 6ipa3 турып, элден уацытта сыртца жупнт отыра цалып элпнщ езжен асыра, сол еуежмен айнытпай салып, «Мухаммадияны» судыратып К°я бередл Татар шалы Мухиттыц зиреклпне так калып, ауызы ашылып калады. Сол сэтте Мухит берюн алып, «мына шалдыц еш- не де журт ацша 6epin жатыр, мешц айтцанымды С1з калай бага- лаисыз» деп, касьжда турган Соналыныц болысы Акшолакка усы- нады. Мактануды сумели болыс, айналасьжа карап, калтасынан шиланын алып, он сом алтынды бержке лактырып ж!бередл Мухит 96

тагы 61рнеше рет, еэ!нщ базарды басына к^теретж ащы дауысымен «Мухаммадияны» наксатып ж>бергенде, дшиллдер 6epiini элсэтте акшата толтырады. Мухит 6врiк |шждеп табысты Mycanip шалдын, алдына аудара салып журш кетед!. Ел аралап жургендо осы 6ip енпмесж айтып, журттыц цаумалауы бойынша «Мухаммадияны» айтып беред! екен. Сондыктан Мухит 6epi кале молдата кол 6epin, анд| айтлайтын болыпты, сопылык жо’лга TycinTi деген енпменщ бэр! де Ж. Цосыбаевтыц жазуы бойынша жай лакал сиякты. ©йткеш, он> OMipimn сан!, мазмуны, кыэыты болтан Мухит, кепел1мде салде ки т мулгш калуы мумюн емес. Коптсгем халык композигорларынын 1шжде, езш?Н эн мурасын тугелдей кейжНге калдырып кетуде Мухит бакытты адам болды. Онын себеб| — Мухиттын балалары, немерелер! музыката аса каб!- лвтт1 болды. Мухиттын ондерж балалары: Ш ок (шын аты Мухам- бетжан, мурны улкен болтан сон Шон атанып кеткен), Нау, немере- лерн Шайхы, Лукбан, f убайдулла болды. Булардын 6dpi де энил, домбырашы болды. Ocipece Шайхы (Науден тутан) домбыра, скрип­ ка, гитарада ойнайтын, эниллж жатынан Мухиттын андер'ж езжен асырып салмаса, темен орындамаган. Шайхы алташ Жымпитыда, кей(н Куй1к каласында (Илек) окыл, ек! кластык орыс мектебш 6iTi- pin, недау|р сауатты болды. Каратайдын TineyiweH таратан Шынтас Каратаев Мухиттын касында коп жыл журт, онын андер1н!н непзш альт калды жане сол ереы'к эндержж кеб1н|'н шыгу тарихын б|'ле- д1. Мухит андерж|'н нег1з( Лукбаннан жазылып алынды. 1933— 34 жыл- дары Лукбан радио аркылы, концерттерде он салатын. Онын репертуарьжын Herisi Мухит андер1 болатьж. Мухит эндерш Казак- станда радио аркылы таратушылардын iiuiHfleri ен кап енбек cinip- ген энил Тэмти Ибрагимова. Тамтиден Мухиттын калтаген эндер|‘ нотата туст!. Мухит андерЫ ала Kanin, осы кунге шей1н бабына кел- Tipin орындал, упттеп журген юсжщ 6ipi — Каэакстаннын халык apTHci Гарифолла Курмангалиев. Ол жеmиде бул енбекте адей|‘ ток- тайтын болтан себалт! бул арада KiAipin жатпадык- Отызыншы жыл- дардын басында Алматыта келш, коп жылдар Курмантаэы оркест- рж’ де домбырашы болып, концерттерде унам! Жака эн орындап журген Натима Абилеаа да Мухит эндер'ш жаюда айта калгандай кызмат iCTefli. Орал, Гурьев облыстарында Мухит эндерш орындау- шылар осы кунде де аз емес. Мухиттын eynerrepi мшекей жуэ жылдан аса уакыт Сойы 6api де музыка еиерж куыл келедл Осы кунищ азжде Алматынык кон- серваториясынын мутал!мдер1 катарында, музыка мектептер1нде, филармонияда б1рнеше Мухитовтарды кездеслруге болады. Европа- нын Бах аулвт) сиякты Мухиттын журататтары да атасынын мура-7 7 А. Жубанов. 97

Мухит шыгармаларыиын кундылыты— олардын терец, демок- ратнялык музыкалык мазмуны, адам бакыты уш1Н ацсатан уж. Кв- эакстанныц совет композиторлары Мухиттыц шытармаларын, езде- р!н1ц творчествосында кецЫен пайдалануда. Е. Брусиловский, «Жал- быр» операсында Хадишаныц ауэына «Алуашты», «Кью Ж1бектеп» Телегенжн, аузына «Улкен Оразды», Ж|бект1ц ауэына «Дуниянь1” салды. «Ер Таргында» акт арасындагы музыкалык антракт есеб1идв «Улкен Оразды» оркестрде лайдаланды. Б. Ерзакович взЫ1ц швкт. аспаптареа арналып жазылран коартетшде «Айнамкез» эшн такырып eTin лайдаланды. «Зеурешт!» Л. Шаргородский мен С. Шабельский «Симгониэттасында» екжнл бел!мн|'ц непзп тацырыбы eni. Будан басца да !р!л!-уакты шырармаларында совет композиторлары Мухит ендер1н шырармаларына аркау erin алды. Мужит eHflepi ездерМц TyciHiKTi т!л, терец идеялык-керкемдж мазмуны аркасында казак со­ вет музыка курылысыныц xipnitmepi болып калануда. Мухит Октябрь революциясына жасы улрайып келгенде кеэдв- седЬ Соныц ез.нде де ол жарык кунн1ц казак даласына жаца рана Сеуле бере бастаранына куанады. Егде тартса да, творчестволык «аркасы» устал, Жака заманга арнап эн шырару максатында бола- ды. Б1рак ол арманына жете алмай, 1918 жылдыц март айында Му­ хит кайтыс болады. Мухиттыц eHflepi оныц балалары, немерелер!, шоюрттер, аркылы 61зге жетт!, нотара туст!, шырармаларра ендк ©л- мейт!н, ешпейтт жагдайра енд| жетть

МУХИТТЫЦ A3AFA САЛГАН 0HI Ынтыцты^пен , S й! — М у - х и т - га Са - лыц - ныц |^ы - сы жо^ о, дун - ие, тер -теу <5и - ил - ей!' \"______ у - riip - у - Sip - ей!_________

АБАЙ jj А б а й Кунанбаев Тобыкты руы- нан,— казак акындарыньщ ipi- cl, казактык жазба эдебиетжж ipra тасын калаушы, 1845 жы- лы туып, 1904 жылы 59 жасында кайтыс болтан. BiniMi, шынында, аз беи'мен гана алынган, казак мектебжде торт-ак ай окьиан (орыс- ша окытатык мектеп. А. Ж.), ал орысша тусшуд1, сайлеуд! ол Семей губерниясыма ауып келш, казактык аса дарынды далада жаткан сом алтыидай, адамды езже ержаз тартатьж адамьж б;л!п, сужп кеткен езш1ц народовольцтер! — достары аркылы уйрендл Кунанбаеат1к ез! олардыц !ш>нде scipece геолог Михаэлисп (Чернышевскийдщ досы) жаксы кер!п, омы езж!ц бас устаэым дел тусждк Осы орыс достарыныц жердем1мен Абай Пушкинжц, Лермонтовтыц, Крылов- тык творчествосымен танысты, олардын шыгармаларыман Т1л1 аса каркем казак елецдер1мен кептеган узждшерш аударды. Ол солар- га музыкальщ ауен шыгаруды да жаксы кард!, б!рак ондай icre ке- рект! дарын мен талгамы жетледк Шьжьж айтсак онык шыгарган мелодияларынык Kemuifliri казак музыкасыныц стил1мен, характеры мен жанаспайды, оньщ устже, топас маршпен жылайман романстан бастап, темен салалы орыстын диллетанттык 1 музыкасымен таныс- тыгы (кейде тура усап та кететгн уакыттарын есептемегенде) сезте- д*. Алайда, осьжда келт|ршген «Татьянанын хаты» («Евгений Онегин- нан») музыкасы жагынан казак авторынык cerri шыгармаларынын 6ipiне жатады» — дайд! «1000 енга» жазган тусжж сезжде А. За- А. Затаевичтщ бул жазганын ецпменщ басына келт1рт отырга- нымыз, бул баспасез жуз]нда б!ржш1 рат Абайдыц музыкалык к»- 1Профессионалдык музыкага !П0

мылы туралы маманнык ауэынан шыккан бага. А. Затаевич Абайдык эдебиеттеп улкен орнын дурыс багалай кале, онык музыкадаты ор- нына ти1ст'| эд1л сын айта алмайды. Эрине, онык да турЛ! себептер'| бар. Отан кейж<рек токтаймыз. Bia Абайды бул «замена булбулдары» болып аталатын к!таб|- мызта енпэт отыртанымыз — Абай да баска энштердей к°лына домбыра устал, ел аралап, ен салып журд! дел емес, Абайдык казацтын эн казынасына кэсып кеткен улкен улес! жейл: айта Абай Ka3aK музыкасынан ерекше орын алады. Онык б!зге эр килы болып жеткен ендершщ сан жагын алганнык езЫде белил: кортынды шыгаруга жетет1н макызы бар. Оны айтып отыртаны- мыэ — ауыздэстурл!кке байланысты (нота жазуы жок кеэ деген мэн- де) баска казак эншшер!жн шыгармалары сиякты Абай эндер! де кептеген варианттармен, езгерулермен б|зге жетт1. Сол вариант- тардык бэрж салыстырып, гылым тургысынан аудара карал, актара тексерсе, кептеген керкем сырлары ашылады. Бул женде ктелген, 1стел1п жаткан 1стер бар. 0 з заманындаты ен, куй шытартан халык композиторлары сияк­ ты, Абай да нота сауатын аша алмады. Сондыктан музыка шытару женждеп колында болтан куралы Биржей, Акан, Жаяу Мусадан ар- тык болган жок- Бу да тек езжщ музыкалык каб!летше, бар даусы- на, домбырага суйендк Б1рак Абайдык музыка шыгаруга келу жо- лы ерекше болды. Улы орыс халкынык мэдениелмен таныс, онык демократ акын-жазушыларынык шыгармаларын окытандыты арка- сында ол казактык эдебиетжде бурын-сокды болмаган жакалыктар тудырды, елецдерже жака елшеу, ыртак енпэд!. Онык 6epi де кы- раты адамнык жака заман жел:н, онык баягы ыртак, журкке кана- таттанбайтынын тусжуден шыкты. Жака елшеул!, жака формалы елекдер! Абайдык музыкалык творчествосыка лкелей эсер еттк Абай ендержщ мелодикасы, ыртаты, формасы ез!не дейшп келген казак эндерже уксамады. EipiHUJi жатдай — Абай эндержж эркай- сысынык езже менилкл елек( болды. Казактык халыктык дестурж- дег! он 6ip буынды елекге келелн болса, эннщ сезж б1лмейтж не умыткан адамнык: «Каратым айналайын келдщ кайдан» дел айта берелншдей «ерк!нд!к» мунда жок. «Сепз аякты» «Кэз!мшк карасы- НЫК» сез1мен айта алмайсын. Mine, бул жэй — музыка мен сеэдщ профессионалдык дэрежеде косылуы болды. Осынык ез! айта кал- тандай жакалык болды. Сейлп, Абай музыка шытарута сез (текст) аркылы келд|. Абай буюл шытыстык, орыстыц, казактык халыктык, профессио­ налдык эдебиелн Терек зерттегеншдей, музыкада да алдымен ка- эактык халык эндерж, куйлерж жаксы б1лд|. Ол Б1ржаннык, Акан- /01

ныч, Жаяудын, эндерж жотары багалады. Сонымен катар квзактык асбапты музыкасын жвтв бтд1. Осылардын нэтижесжде Абай к«- зактык халыктык музьжалык интонациясы шечбержде улкен, терен тамырланган ортада болды. Поззиясы халыктык демдв суарылган болев, музыка дуниесжде де Абай казактыч халык музыкасынык мухитында тэрбиелендь Абайдыч он шыгарудагы кадамдарынык кейб1реулер1 осы батытта, алгашкыда форма жагынан да халыктык непзде басталды. Мысалы «Кен'Л кусы куйкылжыр шартарапца» де­ ген ашнде, ce3ci3, ерканык эн ASCTypi кержедк Ол эншн формасын- да да, интервалдык сеюрулержен де, сезд1ц буындарына сай келе- TiH белпл! созатын, кетеретж жерлержен де кер!нед1. Сол сиякты «Мен керд1м уэьж кайыч кулаганын» энжде де халыктык он форма- сы басым. Эрине, бул еннщ мелодиялык дамуында 61'ркатар жач»- лыктар бар. ЭФресе Абай музыка сейлемж1ч ортасында 6ip дыбыс- ты созыв, шыркатып турмайды. Ол сезге кеб1рек мэн беруден, 6ipiHUii планта кейб|р эндержде сеэ1н коюдан болуы да мумкж. Сонык езжде де ол казак интонациясынан кетпейдк Ал сезд| бе­ лу— речитативт! туй'ж казак музыкасында тагы бар к«снет. Ондай эндер де аз емес. Айтарымыэ — Абай эн шыгаруга казактык ха­ лыктык бай музыка интонациясын жаксы 6inin, сол 6ip эн мухитын аралап, ж узт келд!. YujiHiui, Абайдыч баска эниллерден айырмасы, ол казак эндер|- мен катар, орыстыч халык музыкасын, каланыч демократиялык эн- Глинка, Рубинштейн сиякты музыка шеберлержщ романстарын ecirri. Абайдыч жогарыда айтылган орыс достары да ofaH музыка жагынан эсер етпей к°йган жок. Демократиялык эн-романс лири- касы ол кезде Россияныч прогрессивен интеллигенциясьжыч ара- сында кеп жайылды. Ал сол интеллигенцияныч 6ip тобымен унем1 кездесш журген Абай олардан, сезаэ музыкадаты демократиялык агымды тусжуге де жэрдем алды. Оныч уетже Абай аулына келген орыс достары, орыс конактары кеч<л кетеретж кездерде ычылдап ен салмауы, музыканыч теч1репнде Абаймен эчпме-дукек курмауы мумкж емес. Буларта косымша Абайдыч Петербургта окып журген баласы Эбд1рахман профессионалдык асбапты музыка улплерж, ба- тыстыч музыкалык шытармаларын жаз айларьжда каникулга келгенде алып келгп журген. Абай ауылында солдаттыктан кашкан татарлардыч сол арада калып, коныстанып, уйлент, ci4in кеткендер! аз болматан. Олар да ездер1жц «тальянкалары», скрипкалары, мандолиналары аркылы татар, орыс халык эндерж, орыстык калалык эндерж орын- даган. Абай ауылында домбырага уш сым шек тагып тарту дэстур! осылардан— мандолина улгюнен болу керек. Б1зд1чше Абайдыч эндержде орыстыч, украинныч халык эндерже ел!ктеу, ен, романс­

тык лирикалардык улпсж алу, каланыц демократиялык музыка дэс- typiHin !з)нде болу — осылардык непзжде жака Typni, жаца ыргак- ты, жаца мелодиялык курылысты он шыгару Абайдын, музыкага кел- ген жолынык 6ip тарауы. Улкен музыкалык арнаго куятын бужрдег! сайлардын, жылгалардыч )ш!ндеп елпетт), acepni, Абай творчестео- сында жача жол ашкан агыстыч 6ip тарамы. Абайдык тары б)р музыкалык ерекшел)п, онык музыкалык ка- машауы болды. Абайдык аскан музыкалык Ka6inoTi, казактьщ халык музыкасын Терек б)летЫ, орындаушылыктык не 6ip туржен хабары барлырынык устЫе онык айналасында Мука сиякты скрипкашы, e3i- нiк баласы Эбд)рахман, Акылбай, енш! Элмаеамбет, ейел! ЭйгерЕм болды. Булардык алдыкрылары орыс, европа музыка улгшерж орын- даушы болса, кейшплер1 казактык халыктык ен дэстуржж белил! адамдары болды. Булардык колдарында тек домбыра емес, скрип­ ка, мандолина, гармонь болды. Олар Абай шыгаргаи эндердщ тек тыкдаушысы, кошеметилс! емес, ол эндсрд’ бабына келт)р)п орын- даушы жене Абай тэрбиеЫ аркылы эдебиетте, муэыкада ep6ip жа- калыктык басы кылт ете калса, соган екмендерж соэып, туануге, баураура, айналага yrirreyre, соны етк!эу жолында колдарындагы бар рухани каруларын жумсауга даяр К1с!лер едь Абай «уйымдас- тырран» поэзияда музьжада Жака, eTKtp т!л, унамды ун, к°лайлы ыррак |здеу, тэж!рибе журпзу «лабораториясынык» тшектес, мак- саттас, белсенд! «мушелер!» едi. Булардык «программаларында» Абайдык куши жактарын алып, дамытып, элс<з соккан жерлер/ бол­ са оган шылбырдык ушын бер!п, кетермелеп, кетерт кету бар ед!. Мже, сол максатта булар Абайдык жаратылыс берген хасиеттержщ кейб|р шек койылган кезекдерж кеквйпп алып Kerin те журд1. Ол айтып отырранымыэ — Абайдык дауыстык шеи. Сеэ жок, Абай Bip- жандай, Мухиттай, Жарылраптай алты кырдан асатын дауыска кожа болран жок- Асбап устжде отырып осы кездег) композиторлар сиякты дауыс жетпеген жерж жалгастыратын фортепианода ойна- ган жок. Сондыктан, шагын да болса Абай да езЫщ бар дауысымен эн шыгарды. Одетте, ол эаманда акын, композитор, орындаушы — yuieyi 6ip Kici болатын. @нд|' шыгарагын да, 6ipiHiui рет орындайтын да сол уш маманнык ролж аткаратын 6ip Kici болатьж. Абай да сол рольден кутыла алран жок. Солай да болса, бул арада да Абайдык баска халык композиторларьжан айырмасы болды. Жорарыда аттары аталтан Акь>лбай, Элмарамбет, Айгер^м Абайдык «жой дау- сы» мен айтып шырарып берген эндер!н аузынан кагыл алып, шыр- ката, удете, куйкылжыта орьждап кетт!. Абайдык рол) — б!ржш! рет «автор даусыя мен орындап беру болды. Эрине, одан эр) Абай ез эндер)н орындамады деген сезден 6i3 аулакпыз. Мже, осыпай, Абай eHAepi аулынан шыкпай жатып жорарыда ескертшген «лабо-

раториядан» ет!п, шындалып, 61эд!н tiniMi36eH айтцанда Абай айна- ласыньщ «литосынан» ет!п барып, халык алдына тарады. Оным ycriHe женаты Абайдьщ музыкалык, едебиеттж, элеуметп'к «анту- раждары» 6ip жарынан асцан «сыншылар» да болды. Олар табанда ездерМн шюрлерш айтып, эннщ дасиеттерж санап, унамай тургаи жер1 болса керсетш, 61зд1цше айтканда музыкалык еэара сынды да- мытып, Абайдьщ вндершщ анатомиялык, физиологиялык жактары- нык барж тексерт, жебгрщ отырды. Мундай жагдай дазактьщ халык композиторларынын келшЫпнде болтан жок. (Мухит, Дву- леткерейд! былай койганда). Осы 6ip кь'скаша баяндалган б>рнеше туй!ндер, жврдайлар, жа- налыдтар Абайдьщ музыкага келуж, музынадвгы (здену жолдары- нын езгешелтн керсетед!. вйткен!, бул жолдын esi дв уакыт ту- дырган, замам сазы болатын. Абай болса, эрине, замам сазына ере бермвйтш, мычмен болса да, езшж жанашыл мвксатын орындауда жалгыз да болса белсенф иуреске шырзтын адамта, оным айнала- сындасы жас талапмерлердщ б!лген1нше, ездер! uisnipT бола журе, бойындагы табири кесметтер!мен Абаймен белicyi, оным ycriHe ен дегенде аркасы дозатын халыдтьщ Абайдьщ музыкалык таорчество- сындары ерекшелжт! бгрден Kepyi уили, осындай Абай аулында бол- ран эн шьщдаудары алдын ала журпзжген дайындык, аз мушел! топтын едбеп болранмен копn ц юндей нэтиже бард!, Тарихта ондай аз топ болып басталып, кейin оньщ ici прогрессивтж туйжде болса кебай'|п иеткен жэй аз емес. Орыстьщ «Могучая кучкасындары» 5— 6 Kici тарих тандаларлыд icrep icren, музыканьщ халыдтыд•нег!зде бо- луында осы кунге шейж улг! аларлыд жол тартыл кетт!. Bis бул ара- да «Могучая кучка» мен Абай тобын салыстыргалы отырганымыз жох. Оньщ 6ipi шын мэн1с!нде профессионалдым далыпта болган юл, екжилс! поэзия мен музыкада жадалыд !здеген тек талапкерлж дэрежесшде рана болран, 6ipax кубыласы inrepi кеткан орыс мэде- ниеп болган себелп' тарихта eneyni орын алган, баста 6ip ауылдым «Даурыдпалары» болып, кежн рухани улкен i3 калдырган топ. Бул толтын Абай эндерщ орындау дэрежесш!н жогаргы сатысына жет- жзуде, «ауылдан шьщпай турып» шыныдгыруда улкен димылы бол­ са, вид! сол шырармаларды халыд арасына жаюда да олар улкен роль ойнады. Абай эндерш халыд бгрден тусЫп кетт!, б1рден ауыздан ауыз- ра дврыл алып KeTTi десен, ол ycripT ninip болар ед1. Абай эндерж туанбегендер де аз болган жок. Ырад ондайлардьщ дарасы тусш- гендерден арырырад болды. Эр кезде де жаналыдда жаны жадын жастар жары Абай эндер!н 61рден алып KeTTi. Одан кейщ эншшер, вледиллер ездор!жм репартуарларын байыту, жамаландыру мадса- тында Абай эндерж орындал дети. Bipeynepi Абайдым асыл сез- 104

держ суйш, халыцца жаю уш!н айтып бергенде, жетюзе алмай жат- са да, Абайдып эндерж сол сездермен коса орындаута мэжбур болды. Ал Абай айналасындаты эниллер Абай эндерж жаксы орын- дау калпына келт1р!п алып ауыздары, аяктары жеткен жерге жал- тастырыл журде «Отыз тктен шыккан сез, отыз рулы элге жайы- лады» дегендей, баста б|рен-саран талапкердщ аузынан шыккан Абай ендер1 кэп узамай Арканы аралап, Ертк, Ecin, Нураны бойлап квтт1. Бул жежнде еткен тасырдын езжде казак ауылдарына кэлган орыстын жолаушылары, окымыстылары, офицерлер1 Абай эндерж еаткендерж жазып Kerri, Бул осы кезде библиографиялык сирек кездесетж кер!н!с емес. Абай эндершщ, елекдерж1ц замен алдын орагыткан «кырагы Tini» гасырлар боны он 6ip жэне жел-сепз буын елшеу!, соган сэй- кес энмен тэрбиележп калган адамдарга тусжжг! болып жету ушж феодализмнщ кертартпа дэстур1, ерине, колайлы жатдай бола ал- мады. Абайдык' Адам аз муны б1л!п эн саларлык, Тындаушы да аз ол эннен баЬра аларлык.— детей! осы баяндалган жаймен байланысты. Ек!нш! жагынан осы 6ip ею жол елецж'ц оз1, эн орьждауда Абайдып катты жене жаца та- пап коятьшыи сезд^редг. бурынты «бойдай-талаймен» курес ашады. Эйткеж Абай эндер1н орындауда бурынты елшеу!ш-калып енд[ ту­ ра келе бермейд!. Бул Абайта дей|'нг! казактын эн корьж кемiгейiи дел айгылган сез емес, орындаудаты белг1л|‘ стильд! мецгермей, эн- нщ керкемдж-идеялык мазмуны ашылмайды депм13 келеде Кай- та ap6ip эн|'нде осы б!р мепзд унем! удет!п отырды. Туптщ туб! «поэзия Т1л1н1Ц жетлеген жерж муэыканын сикырлы ун!мен жал- тастыруьш» урлак тусжер дел, алдыцты жагына сен!м кез1мен ка- рады. Абайдын, ол сежм! акталды: езжщ коз; п‘р!с!нде-ак оныц эн- дерс кепцллжпц аузына гусе бастады. Эрине ол кезде Абай ез!жч эндержж 6ip кундерде орыс пен казак халкынып достык жыры бо­ лып кетелнш болжай алган жок. К°^ам дамуыныц козгалысы кырагы Абайдын эн шытарута келу жолы, ендер!нщ алташкы «редак- циясы», орындау туй1ндер|‘, халыкка жайылу торалтары осыпай бол­ ды. Абай эндер|'жц осы кезде кен жайылуымен байланысты 6i3 оныц ор6!о туындысына музыкалык бака 6epin жатлаймыз. Ондай батаны халык 6epin келед!. Timi радио, концерт сахнасын, енер- паздар уй1рмелер!н былай койтанда, Абай эндер| бул кунде жай уй- лард1к бас коскан кештерж|'ц «керкемдж бел!мдержде», кешеде келе жаткан жастар тобьжык аузьжда, жолаушыларын шыгарып са- лута туртан поезд басындаты топта, студенттердщ, окушылардын

жатаицаналарыныц терезе алдарынан еткенде орындауларын ecire- ciH. Осыныц 6epi де Абай ендер:н!к баска 6ip халыктык муэыкасына сокыр сеэ:м аркылы елжтеуден тумай, шын мэнюнде казак халкы- нык бай музыка дэетур!мен суарылып, халкымен каны-жаны 6ip жайда дуниеге келу!н!к нетижеЫ дел карау керек. Абай эндержщ нота улг1лвр! революциядан бурынты баспалар- да б!рт!ндеп кана, некен-саяк кездеседн Комакты турде так б1эдщ заманымызда тана жиналып, «агазта туеin отыр. Осы уакыпа Абай ендержж жариялантаны бар, жарияланбатаны бар еарианттарын косканда алпыс-жетп!ске барады. Жиырманшы жылдардык басын- даты А. Затаввич, А. Бимбоэстж жазтан ендержен квй1н Кэзакстан компознторлары Б. Ерэакович, Л. Хамиди Абайдык кептеган энде- piH нотага Tycipfli. 1939 жылы ол кездеп Казакстанды Зерттау Ко­ тамы Абай эндерж сактап калу, дамыту максатында бул мэселеге кайта оралды. Абайдык урпатынык 6ipi, Абай андар1н орындауда- ты беделд: энш!лерд1к 6ipi Мухаметжанова Мэкенд: Алматыта ша- кыртып, одан Абайдык 16 энж нотага жаздырды. Музыка бш1мпаз- дарынан баталауьжа каратанда Мвкенн1к орындауындаты Абай BHflepiHiK варианттары оригиналына вк жакыны двйд!. (проф. В. М. Беляев т. б.) Абайдык: «Сепзаяк», «Бойы былтак», «Сен меж не етесж», «Кор болды жаным», «Б1реуден 6ipey артылса», «Кез1мн:ц карась:», «Айттым селем калам кас», «Ата-аната кез куаныш», «Cyfici- не алмадым, суйжд:м», «Карацты тунде тау калтып», «Суртылт ту­ ман», «Мен керд:м узын кайык кулатанын», «Татьянанык ен1», «Оне- гиннж елердегю», «Кек'Л кусы куйкылжыр», «1ш1м елген, сыртым еау», «Карашада eMip тур», «Желе!з тунде жарык ай», «влекд: кайтып коярсык», «Онегиннщ хаты» таты баска ендер! бар. Бул аталгандар- дык еркайсысьжык б:рнешеден варианттары бар. Абай эндер! фортепиано суйемел:мен концерттерде орындала- ды. Сонымен катар Казацстан композиторларынык творчествосында кекжен орын алды: хорда, оркестрде, шатын ансамбльдерде, опе- раларда енпзЫп жур. Пайдаланудык саналуан формалары бар. Онык бар! де композитордык кабжетже, халык эндерж тусжудег! каукарына байланысты. Bipeynep жанын кеп кннамай, тек цитата туржде тугелдей колданып жур, екжиллер! творчестволык туртыдан келт Абай ендер1н дамытып, «езгертт» пайдаланыл жур. Калай болтанда да Абай шытармалары ось: кезде советтж казак музыка- сынык тержен орын алды деуге болады. Керген:, б:лгеж кеп, рухани жагынан аса бай Абай тек эн шы- тарып койтан жок- Ол сол мезплге карай улкен сыншы, 6inin бата беретж адал тереш: болды. Ол тек ез эндер! туралы емес, жалпы музыка жайлы, эн, куй айналасында орьждаушылык мэсеяесжде Те­ рек, философияльщ пМрлер айтып Kerri. Ол ем:р шымылдытынык

муэыкамен ашылып, музыкамен жабылатынын, дуниеде музыкасыз eiu6ip кезец жогын айтып кетл: Туранда дуние eciriH ашады влек, ©ленмен жар койнына Kipep денек,— (бул арада «влек» «музыка» деген марнада болу керек) дел, бес!к- тен керге шейш муэыканык жолдас болып журелнш дел керсетл. Бала туса кузетер цллдвкана, Олар да влек айтар шулап жене,— дел, дуниеге шырылдай, эндете келген нерестен! тун! бойы сол эн- мен, сол музыкамен кузелп отыратынын айтады. Бiреудiн Kicici елее каралы ол, Каза керген журен жаралы ол. Кезж1к жасын тыймай жылап журт, Эарланып неге енге салады ол,— дел, музыконык эм1рд1н ек акырры кезек'не шей1н шырарып евла- тынын, экес! елген кыздыц, куйеу1 влген эйелдж кара жамылып, б1рнеше жыл каксап жоктау айтатынын, музыкада кездж жасы да, еэу тарткан кулк! де аралас журелжн,— сонык бэр1жн де ен екенш айтады. Кынаменде, «жар-жар» мен «Беташар» бар влецаз олар кыэык бола ма гул,— дел, кайгыны суреттеген энжн кызыкты бурынрыдан кетере туселн сикырлы куш! барын келлред!. вм1рд1к Typni кер1тстерждеп му- зыканык алатын орындарын тап басып айтып бередл Абай мунымен катар музыка жайлы еткер, философиялык ni- жрлер калдырды. ©эж1н: «Алты елекмен бiлдIрд,'М энжн жайлы» деген1нде: Салган эн келенкеЫ сол кен'лдщ.— fleyi, музыканын объективлк ем)рд!ц cayneci екенд!гш, сол шындык- ты 6i3fliK КЭК1Л1М13 (санамыз деген мэнде айтылып отыр. А. Ж.) аркылы сэулелент кержелжн топшылайды. Философиянык, эстети- канык кгтап Т1л1мен айтпаса да, жабайы ллмен-ак шындыктыц ус- Журек тербел, оятар баста мид1,— 107

дву!, музыка cesiM, вату арцылы барып баска (мига) жетед!. On б!р- ден баска твтелей вне алмайды, сеэ!м аркылы барып, санага веер втвд< дв, Tepemi — ми болып оныч нэтижес1н корытеды дейд!. Со- нымен катар твормествонык, онык !ш!нде музыка — ток сана, ми аркылы емес, журект! тербвту, журек кылын шерту аркылы адамды коэгайтынын айтады. Шынында да тек бастан, акылдан шыккан му­ зыка тычдаушыга жете бермейдь Музыка аса «акылды» болса да кеэдеген максаттыц карасы алыстайды. Сондыктан журектвн шык­ кан музыка журенл тербетед!, толгайды, содан кей!н гана баска ба- Жаксы енд! тыкдасак ой кез!чмен, ©Mip Сеуле керсетер судей тынык,— дел, тагы енжч-муэыквныч кек'лд1к, сырт дуниешч ceyneci, образы екежк керсетедк Б!рак энд! жай тыкдамай «ой кезябен тындау ке- рег!н айтады. Академик Б. Асафьевтщ «Музыканы тыкдау бар да, eciTy бар» деген! осы врага келед1. Жей гана кеч!л квтеру учли тычдап (о да аз емес), музыканыч паркына тус!ибейт!ндер де аз емес. «Тычдаушы да аз бул сеэден баЬра аларлык» Двп, жогарыда Абайдыч айтканындай, врине, тус'шбейтшдер аз емес. Ал Абай, му­ зыканы eciTe бшеец, оида тынык судьщ туб!ндег!двй ем!р ап-анык кер!н!п турады дейд!. Ал, музыка ем!рд1ч сэулес!н, шындыгын су- реттемеген жерде оныч когамдык, эстетикалык, идеялык меж кан- дай болады? Абай осы 6ip жер!нде ек! жол елечмен аныктайды. Ойсыз кулак ала-алмас ондай сыйды,— fleyi ось) Б. Асафьев айткан «тычдау» мен «ес!туд!» айтады. Жога­ рыда керсет!лгендей музыканыч грофессионалдык тЫмен айтпа- ганымен Абай музыка енершдеп терге жиналган жуктей «ес!туд!ч» шешуш! мэн!н, кад!р!н тус!нд!ред!. Бар!м1зге белгш!: Кулактам к!р!п бойды алар, Жаксы энменеи тетт! куй,— дегежнде музыка сол ес!ту аркылы б!зд!к бойымызды алады дейд). Эншч курылыс материалы — дыбыс, ол фиэикалык кубылыс, адам- ныч eciTy мушес! аркылы cesiMre, сената жетед!. «Бойды алады» Музыканыч теориясын окымаган Абай, еэ!н!ч етк!р ойы аркылы бул енерд!ч тагы 6ip жактарын ечп'ме етед!. т

Уйцтап жатцан журекл он оягар, Оныц тэтт! оралтан мэн! оятар. Кей! зауык, ней) муц дерлм цозтап, Жас балаша кец|лд1 жацсы уатар,— дейдл Энде кейде зауык, кейде муц суреп келетш мажор, минор курылыстарын айтцысы наледл Ата-анасыныц цвйтысын, решили былдырлатан тэтт! т1л!мен, балдыртан денес1меи, юридказ таза кул- кюмен впсотте напрели жас бвланыц жубанышындай музыканыц опор всерш, уйцтап жатцан журекл оятатын кушЫ айткамда сол куштердж музыканыц rypni кесюжмен, Typni жатымен келепнж айтады. Абай анмен катар казацтыц куйлер! жежнде да батэлы тюрлер айтты. Куйдж «свзс жоц эн» акант б!лген Абай, оныц адамга дегвн эсержж энмен барабар акант кеппредл Ацылдыныц свзждей ойлы куйд!, Тыцдатанда кецтдж веер! бар,— дейдл Казацтыц бай асбапты музыка мурасында квптеген програм- малы куйлер бар, тарихи, ацыэдыц куйлер. Осыныц 6opiH да жац- сы б'|лген Абай, iuiiHAe т!с жарып айтып туркан т!л! жок болганы- мвн куйд! «ацылдыныц свзждей ойлы» дел, оныц шждв Oenrini идеялыц маэмун бар екежн, Динаша айтцанда «ацг1мес1 бар» еке- Муцмен шыццан оралтан тэтп куйте Жылы журек кайда бар цозталарлыц,— деп, аз тусында коздескен «сеэс!э энге» туежв цойматан адамдарта ренжидл Ал куйдж музыкалык, керкемдж мэжн туежбеу кездест туртан жатдай. Б(ЭД|’цше Абай тек эн емес, куй да тартцан, вэ цо- лынан бул 6ip муэыкалыц улплерд! да втюзген, куйдж вгжвй-тег- жейж жете айыра бтген адам. Абай ен-куйдж eaiHe тана бака 6epin поймай, оныц орьждалуы жайлы да етк!р niKip айтцан. Ол внж’ц басца жатын цоя турып, басталу кезжж ез!н сураттейд!, нага олай екежн туанд!ред1: Кебжесе эн басы келар ащы, пКел, тыцда!» дел, езгеге болар басшы,— дейдл Бул кездег! концерт залы, клубы бар жердеп тыцдаушы кеп- илл!кп цоцырау немесе шам ceHflipin-жагу арцылы тэртшке шацы- 109

рып, тыныштандырып барып он бастайтын жагдай жокта, «тэрт!п- С13», шулап отырган халыкты, енип алрашкы айкайы аркылы «Тынышталыныэдар! Тыцдачыздар1 Бастаймын!» — деган еияцты ес- керт'т алады. Екжш! жагынан бул «айкай» кун! бурын афиша жа- йып, радио аркылы хабарлайтын жагдай жокта, дауыс жететж жер- деплерге «Кел мундалап» кулактандыру рол!и да аткарады. Ал куй- шшердщ бас пернелерде кап турып калатыны да, тыкдаушыны езже каратып, 6ipa3 тыныштандырып алып барып, бастауды Kyryi болу керек. Оным, устже домбыранык дауысы нашар, алкакотан отыртан алтыканат ки!з уй iuiiHOH аспайды. Сондыктан олардын бастауы эн- илжн бастауынан да ереише. Абайдык* Канкылдап 6ipey эн салса, Eipine 6ipi жуыктап, Te6iHicin, камалар, Токтатып болмас сырыктап,— деп, осы 6ip жайды, халыктык музыканы аса жаксы керетжж, елп' енцлжк даусына жиналып калатынын айткан болу керек. Эншк тек басталуы емес, онык орындау белестерждеп неше алуан кездесетж накыстарына да токтайды: Шыркап, калкып, сорралап, тамылжиды,— деген терт ауыз сеэжде кап нэрсе жатыр-ау! Шынында да кейб!р эндерде онш! шыркап, кетерт, жорары дыбыстарра барып алып, шырарманык мазмунына байланысты, темен туспей, калыктап турып алады. М1не, б1ртждеп, сорралап, баспалдактай Tycin, алдыкты кей- niH еэгерте, тамылжыта келш, «кер!м толрап» акырын «коцыр-кун- rip» ет;п барып бтред!. Осымен кабат кай шьжарманын болса да аякбтс1н1н улкен меж барын б1лген Абай: Сол жерже ойыкмен араласшы,— деп, эдеби шырарманык да, музыкалык шырарманыц да аяккы коры­ туы жаэушы, акын, компоэитордан шеберлжт'ж биж дережесж т'(- лейтжж ескертедк Бул сиякты орындаудагы кезге б!ржш! тусетж басты кезекдерд) айта отыра, Абай усак кезекдерд! де байкап, олардын да «улкен 1ске» катысы барьж керсетедк Домбырара кол сокпа, Шымырлатып 6ip-6ipnen,— ПО

дел, тацтай сабалап, керкем шыгарманык керкж кет!рет!ндерд! де Энд1, куйд| шыгару бар да, орындау бар. Жаксы шыккан вн жаман орындаушыта кездессе «арыктап» калады. Кейде «ауыэдан шыкканда ен' кашатын кек'лдеп кор!кт! ой» сиякты болады. Абай- дын заман койтан ш еп тк натижесжде болган шыгарушы мен орын- даушы арасындагы екбек белку жок кезд1н езжде-ак, сол екеужщ ек! турл| Мвмандык, шеберлш екенж тусжгенж керем1з. Ол взжщ «к!шкене» даусымен эн шыгарып 6epin кана коймай, жогарыда ви­ тылгаидай, айналасындагы орьждаушыларын да, сыны, акылымен, ез! тэрбиелед!, баулыды, олардын, орындау эдкже eai араласты, 6enrini орындаушылык дэстур КУРДЫ. Кысцасы Абайдык таорчвст- волык — шыгаргыштык жагымен катар онын орындау женждеп айт- кандарынык ел! кунге улкен мэн! бар. Осы ецпменщ басында айтылгандай, Абай поэзияда орыстык алдынгы катарлы эдебиегпк кержктержен уйрен!п, езжщ елек ТУ- рже жака ей, енд!рш, дуниеге кезкарасында прогрессивен туй!нде болып, енердщ когамдагы орнынык жака адам тэрбиелеуд|ц куй» екенж ce3in, «Мен жазбаймын еленд! ермек уш!н» деген! сиякты, енд| де тек ер!ккеннен жазган жок. Эннщ казак халкынык рухани байлытынын !ш!ндег! етк!р каруынык 6ipi екенж б!лд|. Ол ен шы­ гару едкЕнде жака интонациялык кор!н!стермен танысты. Бурынвы казактык еидер!н!к flecrypiH мекгерд!. Сол дэстурде де эн шывар- ды. Ол осы кездег! кайсы б!р эдебиеттеп казан бузарлар сиякты «он бгр буьжды елекн!к омырткасьж» сындыру аркылы жакалык табамын деген жок* Кер|С1нше жака елек формаларьша сол он б!р буьж аркылы келдн Ал музыкада да Абай Б!ржаннык> Аканнык са- лып кеткен музыкалык !з!и, дэстур!н кирату нерек демей, кайта Арка эндер!н!к аскак ундер1н ез! ес1ткен орыс, украин халык енде- р!н1к, каланык демократиялык ен улг!лер!н!к, орыстык романстык лирикасынык улг!лер!мен кабысгырып, турл! бояудан келш, жака б!р сапалы тур тапгы. Эрине, ондай косынды тек химиялык к°сын- ды емес, улкен творчестволык талантпен шеберлжтен туган косын- ды болды. Абайдык кейб1р эндер! орыстык 6елг!л! композиторла- рынык шыгармаларымен тжелей таныстыктан туып журд1. «Мен KepAiM узын кайык кулаганын» атты ен! сол аттас Рубинштейншк романсьж ес!т!п барып шыгарылуы да мумкж деген жайлар бар. Калай болганда да Абайдык орыс интеллигенциясынык арасында бо­ лып, олар аркылы он тогызыншы гасырдык аяк жагындагы орыс мвдениетш|ц тиг!эген улкен ecepiH орынды, ceTTi пайдалануы музыка шываруында да прогрессивок роль ойнады. Он тогызыншы гасыр- дагы орыстык турмыс салтьж сэулелейтж романстары сол кездж демократиялык идеясын уг!ттейт!н куштщ 6ipi болды. Онын уст!не 111

сол васырдавы орыстыд эн, романстагы лирикасы да тупт!д тубжде алдыдвы жылваныд 6ipi болып, халыдда жакын, букарашыл ннтона- циялыд улкен саланыд езже Kenin дуйван жылваныд 6ipi болды. Осы 6ip интонациялыд улкен сарын Абайдын етюр дулавынан орын алып, Шыцвыстыд даласында Татьянанын awi туып, одан api жача демд!, жаца формалы, дуладда жет1мд1 мелодиялы, орындауга ыч- вайлы эндер дуниеге келд!. Жадсылывы бар жадалыд баста уяла, бойын тежей, сыпайы келгенмен, тез-ад халыдтыд санасын баурал не оныч жацашыл шек1рттер|, жачашыл мыддаван адам кетерт алып KeTri. Сондыдтан А. Затаевичт|д Абай творчествосына берген бевасы ycTipr, жирыманшы жылдардыч басында дазадта эл! ескж1д етек тартласы далмай турган кезжде, Абай айналасында болван кейб!р шолад пiкiрдiн, нэтижеа болды. Жиырманшы жылдардыч 6а- сын былай дойванда отызыншы жылдардыч бас кезжде де 61зд1д республикалыд газететр|м1зд1д бетжде Абай туралы болван айтыс- тардыд Абай творчествосын зерттеп, медгеруге пайдасы болды дел айту диын. Абай кедей болван жод, сондыдтан оныч езже де, твор­ чествосына да сын кез1мен дарау дерен дегеи турпайы социология б|ЗД1ч социалистш мэдениет1м1зд1ц ecyiHe б!раз кеселж келт!рд1. Кысдасы Абай эндерж орыс музьжасыныч келедкеа дел дараушы- лардыч долында оны дэлелдейтж ешб|р айвавы жод, Абай ендер! басынан аягына дейж дазад муэыкасыныд халыдтыд интонациясында дурылван, б1рад басда интонациялыд демдердж араласуы ардылы жача заман Ttлi, «сездт» бар шыварма болып далыптасдан. Абай ендерж|‘д Bcipece б|эд1д тусымызда, советтш жастар арасында ул­ кен дурметпен орындалуы, кез келген жерде айтылуы, совет компо- энторларыныч шывармаларынан хеджей орын алуыныч ез! оныч тн- лйлд байлывын, оныч достыд жыры болып кетуж дэлелдейдд Абай ауылына Ыржанныц келу1, Абайдыд ардагер энцлж жова- ры бавалауы оныч дазадтыд халыдтыд он дорыныч, вн дурылысыныд байлывын сез1ну| туралы, б!зд1ч долымызда ез1р тужырымды дерек жод. Б>рад Абай дазадтыд Ыржаннан басда да халыд комлозиторла- рымен кездесу мумкж нерсе. Оны болашад зерттеулер ашар. ©йт- кен1 бул мэсележд Абайдыц музыкалыд творчествосы уш'ж де, бас­ да халыд компоэиторларыныд шывармалары уш'ж де улкен вылым- 6ip ауыз сез Абайдыд кейбчр эндерж'14 диапазондары (дыбыс келем]) жайында. Абайдыд кейб1р эндерж1д дыбыс колем! адам даусыныд табиви дыбыс келем! шедбержде сыймайды. Кандай диа­ пазоны кед энш! болса да бас-аявындавы дыбыстарын б!рдей сапа- да ала алмайды. Ал Абайдыд esi болса ондай дауысы болван адам

кеэде, асбап жец'т кет'т, жэй дауыспен алуга 6epi 6ip бола беретж болгансын, СОЛ айтцандай дыбыс келемжде шыгарыла берген болу керек. ©йтиен!, осы кеэде кейб1р компоэиторлардыч дауыска арна- ган шыгармаларында диапазон жагыиан тек асбаптар тана ала ала- тын ноталар болады. Ал, ез1жч эннен хабары бар, аз да болса «эн- ШШ1К» дауысы бар компоэиторларда ондай жэй кездесе бермейд!. Абайдын заманында домбыра ма, мандолина ма, скрипка ма, гар­ монь ба — эйтеу!р сондай асбаптар болды. Оуел! соларда ойнап шыгарылган болуы мумкш. Кейде б1зге орындап беруиллер осын- дай халге ж етжзт алган шытар, баста олай емес шыгар деп те ой- лайсын. BipaK эн дурылыстары алдыдгы п!жр жагын куаттайды. Бфеулер Абай он шьтгарганда елецдерж сол эндер| аркылы халыкка тез жаю ушж шыгарган деген niKip айтады. Б|зд1чше Абай­ дын елендерже euj6ip yrirriH, шыбырткыныц, айдаушынын, косым- ша жагдайдыц кажет! жок сиякты. Ал Абай эндер! эн шыгару мац- сатында туган, еленнен сырттай да гылми тургыдан зерттейтж музыкалык каситтер! жогары. TinTi казактыч музыка мэдениет1н!н осу, дамуында улкен, курдел1 орын алады дейм13. Идеяльщ кезкарасында ечбекид шаруанын мучын жодтауга кеш- кен Абай эн, олечдержде осы идеяны сэулеледл Казак аулынын болашагы енбекил-шаруа кольжда екенж сездл Сондыктан, оцбек — ар, ечбек — салтанат болып отырган 61здж советтж когамда Абай ондер!жч кайта туып, енбек жыры, коммунизмге бара жаткан кер- уенжн «кеш жыры» болыл кету| — эндержщ халыктыгы.

КДРАЦГЫ ТУНДЕ Абай А сы к п а й , куц|'р«мте. Да - ла - жырт дел сал - гыи ,__ _ 114

Тун 6а



БАЛУАН ШОЛАК казац арасындары efirini кезен, келе жатты. Сайлау орны болып Ша- бак кала, Жака су белплендк Уй xirinin, мал сойылып, сайланам деу- идлердщ мойындарына мЫгеи шырын аспанга асып жатыр. Бгр кедерп болмаса ел арасы катты шайкалыска кездескел1 тур. Таласушы жактар ешнэрседен тайыиатын емес, жауласура, дауласура да дайын. Ецбепмен кун керген шаруа кунелту жолында жургенде, азгана аткамжерлер осындай шала булжуде. Сайлау десе шекео кы- эатындардык бэр/ де сол арада. Bipeynepi ушж ммнщ сайланраны- ныц Tinri м эт жок, кiм болранда да байдын, бардык сайланатыны элмисактан 6enrini. Сондыктан 6ipfli-eKini аяк-лауы бар кедейлердж 1ш!нде мына 6ip акысыз-пулсыз байлыктан ауыз ти!п калуга келген- дер де бар-ды. Куткен кун жакындап, ею жак акдысып, белен! не- ден бастарын б/ло алмай отырганда, «Шолак тобы» келед! деген ха­ бар жеттл Бай да емес, баклан да емес, еюм де емес болганымен халык Шолакты катты сыйлайды, Tinri кейде жасканатындары да бар. бйткеж Шолак жуан тукымныч 6ipeyi болса ершележп шатакты ез! бастап та кетед!. Ал, Шолак тобынын мына 6ip Kenyi кейб1реулерге жага койган жок- Б1рак, амалы жок, 6epi де шулап карсы алура шыкты. Астында акбоз ат, басында уюл! пушбац берк! бар, топтык ек алдында Шолактык e3i келед/. Тобында домбырашы, OHmi, жыр- шы, ойыншы, балуан бар. Сайлауга дел т!г!лген 6ip уйд1 буларга тугел 6epfli. Демалып, гамак iiuin болгансын кешк/ салкынмен топ сауык бастады. Арканык не 6ip Terri куйлер1 орындалды, ен салык- 116

Балуан Шолак (Кастеевтт сигая сурет!.) ды. Одам кейж >KiriTTepi ат ойынын кврсетт!. «Программаныц» со- нында Шолактыц в31 шыгып GipHeuie эсем эндерд1 орындап берд!. Бiр кеэде устждеп ®дем! кюмдерж шеилп тастап, жэй кжм ки т Шолац жерге жата калтанда жёгМ ж к GipHeuieci жиналып улкен 6ip тасты онын журепнщ басына койды. Оздерг устаньщ улкен путтык балгасымен элп' тасты ура бастады. Шолак б|раздан кейт элп тас­ ты 6ip колыныц басымен ысырып жЕберт турып, иытына улкен бе- ренеиЁ салдырып, ею жатынан он-оннан жиырма кiсiнi асып койды. 117

Оган ез! майыскан да жок. Тагы осы сиякты куш керсететш 6ipa3 кимылдар кврсеткеннен кейж, Шолак тобы конакасыга отырып, свз арасында Шолак сайлауга таласып жатцанды еаткенЫ, ею елдщ арасы шиележсж кетпес ушж, олврдын, кецЫи азга болса да алак- датуга келгешн, ал жагдай нашарласа тагы кайта айналып согатынын айтты. Бул Шолактыц соцгы кездврдв 6ipas HapceHi ce3in, цыр ел!н!н осындай пайдасыэ icKe тым шугылдануынык халык уш!н euj6ip меж жок eKOHAiriH тус!н!п, 6ipa3 ондайдан тыодыц жолын таппай, ез!н- ше араласкандагысы ед1. вйткен1 Шолак так кара кушт!ц нес! гака емвс, акын, энин, аэамат се31мтал адам болды. Жас кезЫде «жал- ганды жалпагынан басып артык-кемд! кимылдар жасаганмвн, осы Жапалак кус болганмен жмге Aapi, Жаманнык к!с!л!кке бар ма сан!. Мисыэга айткан сез1ц еш конбайды, Агады кулагынан калмай 6api,— дел, малы аркылы ауылнай, болыс болтан талапсыз, кырсыз жаман- дарды сынай бастаган уакыты ед!. Ал, Шолактын ам!р жолы болса, ол «кейде кар, кейдв жакбыр буркасынга» толы ед1. Кан тауын мекен вткен Улы жуздщ Дулаттан тараган Сэмбет де­ ген руы болды. Сол Самбет !шжде Баймырза деген люден 1864 жы- лы Шолак туды. Онын азан айтып койган аты Нурмагамбет. Кейж колынык басы куйт (6ipeynep ycin дейд!) саусаксыз калады. Нурма­ гамбет eamiK б!р елегрнде: Баласы Баймырзаньщ Балувн Шолак, О к колым откв куй!п болдым олак,— дейдг. Суйт!п Шолак атаныл кетед!. Ал «Балуан» деген сеэ Шолак- тык куш!не байланысты халыктык вз!нщ косканы. Баймырза Шолактык бала кез!нде Кекшетауга кеш!п барады. Сонда усак кэстшж|'к етедК Агаштан туйж туйет1н шебер болады. Бай балаларына эшекейлеген ер, бебектерше бесж жасап тартады. Bipfle тай, б|рде кой алып журед!. Осылай, колынык усынактылы- гынын аркасында кемшЫк кермей, б1реуден inrepi, б!реуден кейж деген сиякты eMip суред!. Шолак болса, ол жасынан куреске ку- мар, кайда тебелес болса !эдел журед!. Курессе ез! катарлылардын бер!не де шак каптырады, твбелессе кан шыгармай коймайды. Оныц уст!не ез! жасынан ат устшде ойнайтын болады: т!зг!нд! устал ту- рып турегел!п шабады, айыл-тартпаны катты тартып алып, аттын 6ip жагында турып шабады, кейде журж келе жаткан аттык бауырынан

айналады. Осындай онер!мен катар домбыра вн кумар болады, Дауысы жаксы, эн-куйд! 6ip айтканнан, 6ip тартканнан кагып алады. Оныд осындай зирект!п енбепмен кун Kepin отыртан Баймырзаны куантады. Баласынын кабтетше риза болып, оный бвтж какпайды. Тек тебелеа жежнде жежлген балалардыц шешелер! каргар дел коркып, Нурматамбетке акыл айтады. Ecri тентек орынсыз урынуым взайтады. EipaK енж, еледш ерб!тумвн катар денесш шыныктыруын да дамыта бередл Он уш-он тертке келгенде-ак Нурмагамбегпд бе- тже карауга кержгеннщ шамасы кале бермейдл бйткеш к!шкене Нурмагамбет ойнап курбыларын жауырынга цойып ж)бергенде, олардыч Ke6i 6ipa3Fa шейж кикайып, женге ереч наледь Оныц ye­ tiне кактардын кылшылдатан аязында бас KHiMcia жалбегай, жиыр- ма-отыз шакырым жер жургенде тоцбайды. Бфак жогарыда баян- далгандай, Шолак тек 61р беткей кушж тана дамытып коймай, енш‘|л!к жатына да кеп кец:л аударды. Ол Ыржаннын, Ацанныц эн- держ бабына келт!р!п орындайды. Денесже ун1 сай, дауысы аса кушт) болады. Ол ecipece драмалыц, куш керек етет1н шыгармалар- ды суйедь Шолактыч eMipi осылай кемиллжке сокпай кале жатканында екес( Баймырза кайтыс болады. Кел узамай шсшеа де елед!. Шо­ лак Гайныкей деген кызга уйленедь Экеден калган малмен б!раз уакыт кунелтедь Б!рак жэй адамдай келпи 6ipi емес, табитаттыч уй!п берген куш пен керкем сын Шолакты отыртыэбайды. Жасы жиырмага келе ол саперга шагады. Ел ералайды. Эчпможч басында айтылгандай, айнагасына енерл! жастарды жинайды. Сонымен Шо­ лак жаллыз емес, ез алдына бtр «ансамбль» болып журедь Eipey- nepAin айтуынша Шолактыч ансамбл! казак даласында 6ipimui рет кейб|р эндерд! хор болып косылып орындаган (Эрине, жалтыз да- уысты-унисон). Шолак отыэ бес жасында елу 6ip пут тас кетередь Эзж!ч 6ip елеч'нде: Бул кунде отыз бесте межч жасым, Камалдык бузып журмж тау мен тасын. Keuieri сентябрьд!ц базарында, Кетерд!м елу 6ip пут Kipflin тасын,— Бул эн халык арасында «Сентябрь» деген атпен тарайды. Эн кек!лд|, ер, куш иесЫч аузынан шыкканы салган жердей бшжедь 9cipece кайырмасында «ой-ay» деп келетж, ерлеп кайтып, кейде 6ip нотада турып калатын жерлержде баска халык комлозиторларьжык еидерже усамайтын кесектер кездеседь Оныд он аягында вшб!р 119

дайындыксыз шалгай интервалга «жогары каргыгандай» немесе се- Kipin туснендей» барып 6iryi де тек Шолактын туындысында болады. Шолак Омбыга латшаиыч мурагер! келгендеп салтанагга бола­ ды. Онда Севр деген балуанмен куресш, жыгып кетеде Омбыга патша келд| Русия, Э м 1р1н айта келд> халкын жия. Севрден сонда куилм асып Kerin, Мен болдым жан шыклайтын 6hi'k кия,— деп елечдетедк Ал жасы кырыктын тогызына колгенде Кояндыньщ базарында Карон деген балуанмен Kypecin, оньщ кабыргасын сын- дырады. Bip еленрнде: Бул кунде кырык тогызда мен!ц жасым, Ардакты eni илнде менщ басым. Калтамнан ежтпк бес сом залог салып, Сындырдым Карон балуан кабыргасын,— дейдг. Bipeynep Шолак Кажымуканмен де кездес1пт1, екеу! кол алы- сып болганнан кейш куресуден бастартыпты-мыс. Бул сиякты куштщ тасуы, Vнем табыска не бола беру, калай дегенмен де Шолактын кеюрепн кетередк Онык устже дала заем­ ный, айналасында ескен, казауть н эдет1н1н шечбершде калып к°й- ган адам, кейб1р жацалыкты ryciwe алмайды. Ocipece онын кеэкара- сынша казак жерше орыс, украиндыктардыч келт орналасуы, поселкелердщ Tycyi — жамандыкгыч басы болып KepiHefli. Мемле- Keri 6ip, жер1 6ip елдердщ ондай араласуынык жаксылык басы екенд1пне кез| жете алмайды. Куш иесжщ ер кезде де акгалдау болатынын пайдаланып, кейб1р кертартпа еуыл «жаксылары» Шо- лакты айдал салады. Mine, осындай жэйлар 61'ркатар уакыт Шолак- ты дурыс жолдан тайдырады. Мен Шолак жас басымнан болдым ояу, Он колым отка куй1п болды каяу. Тал тусте Кояндынык базарында, Кырык сан виз саткан меж кой-ау. Атандым мен жасымнан Балуан-Шолак, Он колым отка куй1п болдым олац. Бгр еэ1м кырык eri3fli айдап кет1п, Сочымнан куа алмады жалгыз дорак,—

деп, кырык eri3fli куып алып, базарга сатканын айтып, мактанады. Шолактын ойынша поселке тургындары малдарын куып, мазаларын ала барсе кеш!п кетед! деп тус1нед1. Халыцтар достырына унем! ке- сел жасаушы ауылдын «пысыктары» Шолакты, сейт'т кылмыска ай- дал салып, ол б1рнеше per турмеге де туседс Басында аты 6ip жа- ман бопып шыккенсын, баска 6ip урылар куып кеткен поселкешп сексен епзшщ жаласы да Шолакка жабылып, одан арен, деп куты- Мен Шолак жас басымнан болдым ояу, Кацрырыл Караеткелде журд|м жаяу. Жаласы сексен впя маран ауыл, Алдында жалрыз октын турдым таяу,— деп, еэ!н!н ажал аузынан калранын еленже досады. Б1реулерд|’ц кот- коттауымсн Шолак жэрмецко, баэарларда болып туратын тебелес- терге де катысады. Б!рак 6epi келе онын бэр!н де кояды. Орыс пен казак халкынын арасында сына болып туратын ел билеуиллер, ею'м- дер екенж тусжт, кейш эюмдермен устасады. Капай дегенмен де, жанынын 6ip жары енерде жаткан адам, эн мен сэнд1 кумай тура алмайды. ©м1рд1н барлык мэселес1 кушпен шеиллмейтшже КОЗ! Шолактын кушж орынсыз жумсап, ардакты атына к!р Kemipin, б<реулердщ айтактаранымен бейб1т енбек жасап жаткан орыс шаруа- ларын мазалауын токтатуына тары б!р себеп оныц Караеткелде 6ip орыс чиноанигжщ кызымен танысуы болады. Шолактын асем ЭН1, керкем, кушт1 мусЫ!, кайтпас epniri кызды суйсжд|ред|. «Ел макта- ран ж1гггт1 кыз жактаган» дегендей, экесже арыз айта барран Шо- лаклен элг| кыздын кенл»жакындайды. Bip нун! онаша жерде жолы- рып турранда Шолакты кеп адамдар камап, одан арен, кутылады. Шолактын ойында мунын, 6epi кыздын, айласы, устал бермек болып, жэй таныскен деп TyciHin, кызга катер жасай жаздайды. Кейгн онын бэршщ шындытына кез1 жеткен кезде, кыз баска каната ауысыл, кезден райып болады. Бул окига Шолактын ж1г1т кезжде болса да, 6epi келе, ой тусе, басынан еткен тентекпк «тасбиырын» санап отыр- ранда бул сурет те алдына келш келденен тартылып, адам баласы- на сену керек екенд!гж мойындатады, каэактын да, орыстын да ада- мымен катар жаманы да бар екенж асже тус1ртед!. Шолактын OMipiHfle улкен орын алран адамнын 6ipi — Галия, вйткеж Шолактын аты вталран жерде Галия веке туспей коймайды. Тардыр булардын врасын калай шешее де, тарихта Шолак пен Га- лиянын аты коса аталады. Мэселенж олай болуына себеп те мол-ак* Акмолада Т1леу атты дэулегп адам болды. Ол эаманда журт-

тыч кез!не тусетж сег!з белмел! кек тебел! уж бар-ды. Олай Tirey- fli4 куйлент Keryi ол Султанай Камза деген ногай байыныч доверен­ ный адамы ед!. Руы — Аргын !ш!нде Аралбай, туып-ескен жер! Жача Арча. Улкен ейелжен Галия, Мэрия деген ею чыэ туды. Га­ лия— сурлау, ат жачты, уэын бойлы белнде аздаган шешек дагы бар, етк!р, сезге шешен, оч чолынан eHepi теплген шебер болды. Казач вдет! бойынша Галияны жастай Б1ржан дегенге атастырып, бой жеткенсж Галия узатылып барды. Б!рак кечл1 суймеген Бгржан- мен уэач турмай, 6ip-exl жылдан кейж Галия Караеткелге чайта на­ ледь Бiр кездерде o3i эбден сынына кел!п, эдем! денес! талшыбык- тай буралып, кеп адамныч fliKKeciH куртады. Ачмолада Галия чымыз сататын эйелд!ч часында журедь Ойт- кен! халыктыч кеп болатын жер! сол. Баска ол кезде адам топтаса- тын орын болмайды. Б!реулерд!ч айтуынша e3i де чымызшы бол­ тан. Калайда осы чымыз саудасы уст'жде Галия кундердж кунжде Балуан Шолачпен кездеседь Галия Балуан Шолачча унайды. Галия да Балуан Шолачча кызыгады. Eneyi есебж тауып жолыгып, ем!рд! 6ipre етюзуге уэде байласады. EKeyi жолыгысып журедь Оны Галия- ныч жачада тиген куйеу| бтмейдь Галияны табанда алып кете ч°к>- га Балуан Шолач та дайын болмайды. Солай кун артынан кун ете баред!. 1скер Галия суйгенже дел арнап, сепз чалта салып жият нгедь Оган Шолачтыч атын кестемеи жазады. Каншама жасырганымен абайсызда куйеу1 келт чалып, Галия оны тыгыл улгере алмай Kopin чояды. Бурын да аздап сез!г! бар куйеу|, енд! обден кез! жеткенсж Галияны кекала чойдай erin сабап, бар ки!м!н шешт алып, тек !шк! кейлепмен кешеге чуып тастайды. Енд! сеж желкемжч шукыры керсж дейдь Ымырт кез! екен, аброй болганда Галия eKi екпес'ж чолына алып жуг!р!п отырып, экеажч уйже кел!п, 6ip белмесже nipin нетель Шэй iiuin отырган 6эйб!ше Галияныч Kipin кеткенж кер!п калады. Б!р сумдычтыч болганын екес! де сез!п, чызын ша- кыртады. ЭчНменщ мэн-жайын ес!ткенс!н олар Галияны чайтадан ж1бермей еэ!не 6ip белмен! босатып осьжда турасын, ешчайда да бармайсын дейдь Галия еке-шешес!нен чымыз сатуга улычсат ала- ды. Енд| Балуан Шолачпен жи! кездест турады. Жалгыз-ач булар- дыч чосылуына кесел — Б!ржаннан алып чойган Илеубайдыч чалыц- малы болады. Капай дегенмен де мал телеген адам куши, Балуан Шолач батыр болганмен капай болса солай Галияны алып кете бере алмайды. Сондыктан ол Кекшетауга барып, кырык жет!с!н алып ке- луге Kerin калады. Азар болса агайьжнан жиып алармьж деген ойы болады. Ал Б1ржан болса мальж даулай, Галиядан кудер уэгенс!н 6илерд1ч сотына тусед!. Сотта Галияга сез!н сейлейтж би тачдауын салады. Б!рач шешен Галия: «Маган ешб!р адвокаттыч да, бид1ч де

керегЕ жок, езЕмдЕ взЕм корсаймын, ез дауымды озЕм устаймын» дейдЕ. Осы сотта Галияныц свз> басым болып, эйелден 6ipiHuji рет дауга шыккан, epi сулу, api OTKip Галия БЕржанды ешуакыгта суйме- гешн айтып, оныц сабап адамды корласанын бетЕне басыл, Балуан- Шолакты жацсы квретжж эшкврвлвп, жецЕп шыгып, басына бостан- дык алады. БЕржан малдан да, эйелден да журдай болып, кайтады. Балуан Шолак Кекшетауга келе жаткан сапарында 6ip уйге тусЕп отырып, тыныштала алмай, домбырасын алып: Галия айналайын калып едЕ, Кел жылап такса жакын талып едЕ. БЕлмеймЕн не болганын эцгЕменЕц, БЕржанмен бите тусЕп калып едЕ,— дел эндетЕп, елдындасы тамасын ime алмай, одан epi журт кетедЕ. Кекшетау Балуан Шолакты жамандыкпен карсы алады. Жосарыда айтылсан сексен огЕздЕк жаласы жалгасып, Балуан Шолактык «дело- сы» калыкдап, Семейден урланган 6ip топ жылкыны да бутан тЕр- кейд1. Сонымен Шолакты турмеге жабады. Шолак кешЕгед!. Галия не кыларса бЕлмейдЕ, сасады. Онык устЕне БЕржаннык адамдвры жек ушЕнен жалсасып, акшаса сатып алсан юсЕлерЕ вркылы капай да Га- лияны Шолакка костырмау жатым карайды. «Шолак пелен жылса жер аударылыпты, кайтпаска KeTimi», «Балуаннык елде тагы екЕ эйе- ni бар екен, Галияны жей ермек erin жур екен, алайын деген ойы жок екен» деген есектерд! таратады. @э уй1мен кымыз дукенЕнен баска жерге шыкпайтын Галия уш!н бул оцпмелердЕц 6epi де рас болып кврЕнедЕ. Ол epi-6epi толкып, ойланып, eKeciniK M0H3eyi бо- йьжша Есенжолдык Канапиясына шыгады. БЕрак Балуан Шолакты есектеген журт Галияны шатастырады. Канапиянын да эйелЕ болып шыгады. СейтЕп, Галия токалдыкка келген болады. Барып калсансын амалы жок бЕраз журедЕ. БЕрак Канапияса токал болып туру Галия уш!н улкен аэап болады. Галия осы арада сана «Сабырсыз калар уятка» деген накылды eciwe алады. Балуан Шолак Галияны сасынады. Неше сакка жугЕртЕп Галияныц атын энге косады. ЭниднЕц ауэынан халык касып алып кетедЕ. Айдыц кеэЕн желт еткек булт алсын, Буйте берсец дЕцкемд! курытарсыц. Биюадан косылсан Галия жан, Кай кь,ль1сьж калканыц умытарсын. Айым да сен, Галия, кунЕм де сен, Оц кабагым тартады кулЕмдесец. 123

Мешч кецл1м Галия дауалансын, Ауран туйе сеюлд! бежмдесеч. Галияньщ цолында буйда-пышак, Галияны керд|М да жайдым кушак Галия жатыр ма екен, отыр ма вквн, Шомылган айдын келдв акчуга ycani! Караеткелде Галия сен емес пе еч, Бул Арквныч шортаны мен емес пе ем. Сумб(л шаш, цуралай квз Галия жан, Ынтырымды курытцаи сен емес пе еч?! — деп эндетт, аярындагы кайырмасын элденеше кубылтып: Ойпырмай, жан сэулем. Галия, ке31чнен. Косылып ем взаимен. Bip кер!нсеч кез!ме, Айрылмас ем ез1чнен! Ойпырмай, жан саулем, Галия, бвсычнан. Кетк!м нелмес касыцнан. Жупар иа шыгады, Колач кара шашычиан! Ойпырмай, жан сэулем, Галия, кабарын. Аппак екен тамагыч- Керер ме екем, карарым?! — деп, ymi-киыры жок созыл, тары б|рнеше турленд!рш кетедк «Галия» еж — энн1н Tepeci, улкен журектен, шын сез1ммен шыккан эн. Бас- таган жерден-ак аскан ынтыктык бары сеэ!лед1. Энжч шубатылмай, динамикалык жардайда журт отыруы да рашыктык оттыч |ште лау- лап жатканын керсетедл Кайсыб1р сездер салмак беру удин б!р мо- тивте кайталайды. Ол энжч eTKipairiH асыра тусед». Ал кайырмасын тычдаганда Балуан Шолактьщ алдында еркелеп отырран сулу Галия кез апдыча келед1. «Галия» энш б1лмейт!н Kici аз. BipaK бабына кел- Tipin орыидау кершгенжн колынан келе бермейдс Ал, Жусшбек Елебеков орындаганда аШолактыч eai тiрiлiп келсе де риза болар ед!» деп отырасыч. 124

Калей дегенмен де Шолактын ойына xayin гусе бастайды. От­ тай жанган Галиянык шок басып калуынын мумюндМ барын да есеп- тейд1. @TKip ce3iMHiH, кожасы болтан Галия 6ip нэрсеге урынып ка­ ла ма дел, тун уйкысын терт белт, турмежц ауыр жэйш де умытый Нур сипатты Галия жамалыныз, Ешб1р жанта тимес!н залалымыз. Элде кандай болады заманымыз,— дел, xayinri кеб!рек айтатын болады. Оныч устЫе Шолакты енд1 Караоткелд|'ч турмеоне алып келед!. Бiр жагынан Галиянык туртан каласына келгвнде куанса, екжилден Галиянык жаж не болды екен дел тынышсызданды. Галиянык жамдндыгын корпи келмейдi, Bip- неше кунге шей!н Галиядан хабар ала алмай налиды. Таты да UJepi 1шше сыймай, не кыларын б1лмей урынута кара таба алмай, epiKci3- д|'к ем|'рд|'к бутауында кысылады. Салем де Галията журс!н аман, Артынан аякдатан есек жаман. ШетЫе шай орамал межз тужп, Кк1ден катынаскан берЫн матан,— дел, еэжше Галия мунда екен!мд1 б!лсе келер дел дэме втед!. Су- жскен адамнан кудер узбейдВ ©э!жч жакын арада босанып калу ум!тЫ айтып, таты Галияны елекге косып, арманын сыртка шыта- Сэлем де Галията умытпасын, Касына ешб!р жанды жуытпасын. Жулдыздык бес кезшде барып калам, Журекке жара салып суытласын,— дейдк Б1рак Галия келмейд), eiu6ip хабар да болмайды. Сейлп жур- генде TypMCHiк 6ip карауылшысы Галиядан суык хабар алып келедВ Галиянык Канапията кетт калтанын, оны алдап-арбал колта Tycipre- нiи, бартан жершде жылап жургежн айтады. Шолак не айла таба- рын б!лмей, турме эжмдержен кора iujiHAeri б!р аласа уйдщ тебесже шыгып, домбыра тартыл, он салута улыцсаг аладь(. Онда- тысы — Галия осы маннам етсе, дауысымды eciTin келер ме екен дел ойлайды. 125

Нотайлар бал жалайды шыиыменеи, Ешнэрсе 61т1рмед!м мумыменен. Галия, сен туралы ест1генде, Децбекшт жата алмадым тужменен. Уст1цде Дурня квйлек сыртактым-ай. Казактьщ сендей кызы уйжде отыр, Шыдамай 6ip-exi айта жын цацтыма-ай,— деп Гвлияныц кт1ц акырын кутпей кативши кустаналайды. Мунын суйген адамдарга пайык емес екешн айтады. Ацыры баяты пара­ де, Шолак та натты ойланып, ез1нщ бул женде басцан цадамынын агат болтаный сеэед1. Канша суйгенмен Галиядан оны кайтеру ceai- Сен Т1леуд1ц кызы ед!ц, Галиям-ай, loin болды халыкка жариядай. Бул кылытын ноймасан, Галияжан, Арты болып кетпесш дариядай,— дейд!, б!рп'ндеп кудер узе бастайды. Бул кезда Шолак турмаден болгайды. Баяты жала жайына калады. \"Плеудщ уй'же барып, Галия- нын я кайына Канады. Галия деп кейшде налган уйч'цннеи безш, бул жакта кангып журе беруд1 «акул кермейдл Галиянык ажары мен акылы.чыц сай болмаганына, жешлджке сайып кетуже кезг жетедл вэ1нщ Ишагыи, катын-баласын сагынады, оларды тастап кеткенже Атандым Балуан Шолак мен жасымнан, Тартады денем ауыр коргасыннан, БетЦшн алакандай кыэылы уш!н Болса да б'|зд'|ц катын бостыц босы, Жарасар мбгМкка журген косы. Жубымыэ ел1 кунге айрылтан жок, «Коса атар алтаныкмен» деген осы,— деп, Галиямен 61ржолата арасын ysin, еэ1н1ц елже кайтады. Галия Канапиядан кет!п, Кояндыта барып кымыз сатады. Онда Семейден келген 6ip байдын, баласы Галията кызытып, кырык аттын пулын 126

болыс Семей eni болып «еркект! ейел алып чашчанра» арланады. «Сырдыч суы сирагынан келмейтж» Галия Келимен Караеткелде ту­ ра беред!. Арада бес-алты жыл еткенсш Калиды eprin Семейге He­ flin, оныц бурынры ейелшен кеш1р!м сурап, езшде бала болмаран- сын оный 6ip кызын сурап алып, бойжеткенсж еэ нолынан узатады. 1922 жылы Галия туберкулезден 35 жасында кайтыс болады. Балуан- Шолак пен Галияньщ арасындагы драма осы мен аячталады. Очи- ганыч 6iiici налай болранда да, екеу'шщ артында ачырап «Галия» эж калады. Балуан Шолак халыч алдында отмен, куилмен чад!рл1 болады. @нер адамына тэн ол бастан-ач чудайшыл, джшш бола ч°ймайды. Кызычты осы дуниеден сздейд), соган халычты упттейдь Атасы-туы- сы ¥лы жуз болранымен жасынан Кекшсде ескен Шолач ей дэсту- ржде Б)ржанныц, Ачанныч осержен ауыэданады. Ол ЖетЕсуга келт, 6ip шет| чыррыз агайынды аралап, осы жачтарра Арчаныч эниьлж енер)нж жаюшысы болады. Осы мачсатта уйде болуыиан туэде бо- луы кеп болады. Ол esim4 6ip елечжде сол джге шоркач екен1н, туэде кеп журелнж анычтап айтып беред!. Атанран мен жасымнан Шолач ед1м. Намаз бен оразара олак ед1м. Айында чатын-бала 6 ip кермейтж, Мен журген ел шетжде ч°нач ед)М,— дейдь Жас кеэжде чыз-нелжшекп’ч nipi болганын да Шолач еле- Н'нде айтып журед). Баласы Баймырзаныч Балуан Шолач, Бойымда толып жатыр куш пенен бач, Сулу чыэ, кел1ншекке тынышсыэбын, Жалгыз-ач тал бойымда мж1м сол-ач,— дейдь Ел еркес! болран Шолачтыч жачсы чадамы болса мадачтап, жаза басчан icTepme ренжт отыратын халкы оныч енер нес! екен!н сез!п, чатты чурметке беледь Ал жорарыда айтылрандай орыс крестьяндарымен болран жайс!з iciepm, Шолач 6epi келе тусж!п, ондай чадамдардан бас тартты. Ocipece Октябрь тецкер|с1нен кей1н Шолач мулде езгередь Баяры «тентектЕк» мжезд) тастайды. Кекше- таудыч совдепжде чызмет ктейд), жордемдеседь 1918 жылы елге чашып келген большевиктерд) ачтардан жасырады, оларра ат 6epin, айтчан жерлерже шыгарып салады. Сейтш халычтар достыры арчы- лы рана жачсы заманра жетуге болатынын ic жуз)'нде керсеткен боль­ шевиках платформаны тугелдей мачулдап, eHAiri жасын сол жолда 127

Кызмет icreyre арнайды. Bipais ол арманына жете алмай 1919 жылы терт-бес кун гана ауырып, 55 жасында кайтыс болады. Жогарыда айтылган эндерден баске Шолактан: «Талды кел», «Ашылы Айырык», «Кос перне», «Кенже коцыр», «Кулан кюнес» «Джтдек», «Ынгайтэк», «Желд1рме», «Косалка», «Кос барабан», «Кэкшетау» жэне б!рнеше турл! «Сарын» eHflepi калды. Шолакгык жубайы Гайнжейден 8 ул, 6ip кыз болды. Бэти кыз да жасында куш- т! болган. Ол женжде мынандай энпме бар. Бэтид!н KyujiH сынайын деп, куйеужщ курдасы 6ip кун! алып келт азлырады. «Бэти, сен1к кезще шел салып жур, сен оны неге тэлкектет1п коясын, неге сабап, жендеп коймайсын» деп, eripiKTi шындай, шынды жындай кып сойлейдь Бэтидщ куйеу| аккаулау адам болса керек, элп курдасынык айтканына нанып, б!р кезде Бэтид| жаэыксыз сабай беретж болады. Б1рак ешб1р жазыгы жок Бэти «Кояр, кайда барар дейсж» деп, мен бермейд1. 6ip кун! ауылда ешюм жокта Kyfieyi Бэтид1 тагы сабайды. Бети олай-былай кой десе де, ол коймайды. Бэти ашуланыл Kerin, куйеуж бурт алып, ею ко- лын, ек! аягын артыка байлап, белдеуге кыстырулы турган адалба- канга асып кояды. Куйеу! тырл ете алмай, кешке дей!н !лул! местей болып турады. Курдасы ез уй!н!н жабыгынан сыгалап, миыгынан ку- лт отырады. Осы кезде анадайдан ауылга мал кайырып келе жат- кан Бэтидж атасы баласынык адалбаканга асылыл турганын корт карк-карк кулед!. Бэти атасынан уялыл жалма-жан шешейж деп кел- генде, атасы шешт!рмейд!: «Турсын, бэлем! К!м кержгенжч сез!не еретш неме гой! Муньщ аягынык осылай болатынын б!лт ед!м! Рахмет, Бэтижан! Сазайын эбден тарткан екен» дейдк Бэти не де- генмен атасынан уялыл, куйеуж шешед!. Сол кезде курдасы да ке- nin, Бэтид!к адал жар екен'ж айтьт, тек онык кушш Keprici келгежн, курдасынык анкаулыгын пайдаланганын эцпме етш’ , кулкш тар- Шолактык бе й т Кайракты каласына жакын. Мола турган жерде ел жок болса керек. Шолактын эндер!, онык ем1рбаяндык дерек- Tepi зл толык жиналып болган жок- Ел арасында кел болу керек. Сол сиякты Шолактын сурет!н де таба алмай келем!з. Солай да бол­ са, осы 6ip аз гана жарияланган деректерд! одыган адамдар езде- piHin колдарында барларын Шолактын корыиа косар деп сенем1з. Шолактын эндер! осы кезде радиодан, концерт сахналарынан, совет композиторларынык туындылары !ш1нен унем1 ecrinin отыра­ ды. Энил, балуан жайлы 6earmi жазушымыз Сэбит Муканов повесть жазды. Эл! де Шолак туралы керкем туындылар жарыкка шыгады. Эйткеж онын eMipi мен творместволык icTepi енегель

СЕНТЯБРЬ Катал. Б а л уа н Ш олан; лэ -лэ -ла V. Жубаиов

ЖАЯУ МУСА ц Ш а я у Муса — казацтыч 6enrini эн- uiici, елец шьнаратын акын, руы Айдабол, Баянауыл ауданы, Павлодар yeai, Семипалат гу- берниясыныкы. Осы кезде Tipi болу керек, 6ipan цартайяан. «Жаяу» атантан себеб! — ез1Жп внер1н жаюда ауыл арвсында жаяу журген, ал оныч вз! аттан туспвйп'н, ат цвд1рлейт!н казак уш!н улквн кемшЬГис. Солай бола турса да оньщ аты халыкка тез жайылып, бай казактар да оны KVPM®TT* К°налындай карсы алды. Жамболовтыц сез!не каралан- да, Муса— KeKiepi карт, казак акындарынын эдетж кумай, кебже домбырада емес, татар eHiuuiepi сиякты, скрилкада ойналан. Шынын- да да Ken6ip татар ecepi — эркилы лубликала унаймыи деген, лрофес- сионалдык, жалыну нэтижеежен тулан болуы мумюн. (Муса орысша да эн саллан.) Ал, Мусаныч творчествосындалы казактарла тэн емес кулю, жечшдж кезечдер де орын алады. Оныч жеч!Л, ойсыз, баскаша айтканда кеч'Л кетеретж мелодиялары б!рычлай ею ширектж елшеу- ге сыйып отырады (бу да татарла тен), солай аялына дей1ц езгермей, «гитарла лайыкты» суйемел кереккендей жене биге шекырыл тур- ландай болады (ал ол казакта ттт! жок). БЕразды керген Мусала ма- эурканыч ырлалы да белг№ болса керек»,— дейдч А. Затаевич, e3i- н!ч «1009 анге» жазлан сочындалы тусшж сез!нде. А. Затаевич осы аз сезшде кеп нэрсе айпли. Кейб!р успрт соч- кан жерлер1 болмаса, ол Жаяу Мусаныч ем!рл!к, творчестволык бе- Т1н нег!з!нде дурыс ашады. Эрине, eMipi де, творчестволык жолы да баска халык композиторларынан езгеше жайда боллан Жаяу Му­ са туралы о 6ip жылдарда толык баяндау киын да болды. Сондык- тан, шындык жолында тулан шеж!редей, окила мен толы Жаяудыч OMipine токтап, творчестволык 6елестер|н шарлайык* ISO

Муса 1835 жилы (кейб!р деректер бойынша 1838 жылы) осы кездеп Павлодар облысы, Баякауыл аудснындарь: Жасы- бай келж!н жерасында туды. Руы — Суй'ждж, оный, 1Ш!Кде— Айдсбол. @Keci Байжан дегон K>ci жай шаруа, оныц арасында усад KocinneH шугылданган. Озже жетерлж кункэрпилчп- жд арцасында ешк!млен кем болмай, мгнер ат, сауар сауын- го тарыдпэган. @3i лысыц, эк!м болып ел билеп, би болып сез думаганмен, Kicire езш щ сезж де, упайын да алдырмаган. Сол пысыдтырыкыц еркасында Мусаны к.'шкентайынан молда- Fa 6epin, еск'ше болса да хат твнытэды. Муса бес-алты жыл одып, кез) ашылып, б'л1мн1н непз! бул сцуда омес екешн сезед). Шын мэжсшдеп о куга TycKici келедс Б1р айтданды дайта айт- тыра беретж «еЖ1к», «суре» даб|летт|‘ ryfaH Мусаныц басынан орын ала агмайды. Оныц усп'не сол молданыц ©3] одытып отырран араб сездерж|'ц дазадша мэжсш айтып бере алмайды. Зерек Муса басда балалардан бурын ондайды сез>п журедй Б>рад жас таяапкерд|ц он- дай соэган долын долдайтын эке болмайды. Бул кездерде Байжан Мусаныд шешесшщ устже тодал алады. Жас тодалдын дызырымен бэйб|’шесже де, одан туран балага да дарамайды. Муса uieiueci На- дышлен екеуг болып, ©з беттер!мен кун керуге кешедл Bip-eKi жыл солей журш, жасы он беске келгенде одусыз далу хаупы турансын, шешес!мен адылдасып, Кызылжарра бара жатдан 6ip далашымен inecin, сонда барады. Саудагер нсрайдыд б!ржде самауыршы болып жалданып, бос уадытында одиды. СойтiГ! уш жылдай журедл Кала- ныц жардайы Мус ага жадсы эсер етедд Ол практика жузжде орыс- ша жадсы сейг.ейтш болады. Ол сейлеу! хат таныуына, орысша жа- зуды дурыс уйренуге себеп болады. Муса енд! басдагарра дараРанда дазадша (арабша), орысша сауатты Ktci болады. Сауыд кештерже ба- рып, даланын музыгаяык дэстур5мен танысады. Б'реи-сараи орыс жазушыларыныц, адындарьжыд жтаптарын одиды, газеттер, журнал- дармен танысады. Кез ашылран сайын Муса ез)жц бЫ мж щ т!пт1 аз екенж сезед!.

Казак халкыныц су кара надан екен!н енд! анык ryciHe басгайды. Б1- niMcia eui6ip ем!рд1ч меж жок двп шешедь Квп узамай есебж та- уыл, жиган взды-келт! «аржысымен Омбыга барады. Омбы, Кызыл- жармен салыстырганда едэу1р улкен кала, ондвгы оку орындары да баскаша, генерал-губернатор турганга ма, халыктарынык жур!с- турысы да езге болып кержедь Муса онда да б|рнеше жыл окиды. Б1реулерд1ц дерепнше Муса Омбыда туркан Султангазь! Аблайха- новтыч уйжде жатты дейдь Колымызда ол женжде баска дерак болмагансын оны тал басыл айта алмаймыэ. Муса Омбыда бурынгы 6Ф|мже кеп нэрсе к°сады. Онда шытып туратьж гаэеттерд1 « i6ep- мей окып, айналада не болып жатканынан хабардар болады. Орыс- ТЫН, классик жазушы, акындарыньщ, сыншыларынык шыгармаларын окиды. Кештерде концерт, постаноакалар Kepin, профессионалдык музыканын, шет1мен болса да танысады. Кызылжарда басталган гар­ монь мен скрипкада ойнау, мунда келгенсж удей туседг. Эрине, жаг- дай болып, нота сауатынан хабары болса, Муса кеп iciep калдырган болар едк Ол бакыт ол кезде Омбы сиякты Россиянык орталыгынан алые жаткан кс ртан-калаларды аралай койгам жок-ты. Солей бола турса да урлеп ойнайтын асбаптардын оркестры тыкдау (Омбыда турган acxepi бел1мдерд)ц оркестр! болса да), орыстыч халык музы­ ка асбалтарында ойнайтын енерпаз оркестрд! керу— Муса ушж ул­ кен музыкалык школа болады. «Эн», «куй» деген ею туежжтен бас­ ка музыкалык жанрды еелпвген Мусага «марш», «вальс», «мазурка» дегендермен тек атымен емес, орындалуы аркылы тур)мен, олшеу!- мен характерлер)мен таные болады, Scipoce Муса ушж 6jp жацалык би муэыкасы болкан. Эдетте биде bipfaK-елшеу басынан аягына де- йж езгермейд!, эйтпесе билеушгг.ер шатасыл калады. Ал емж-еркж, ешб!р ecenTeyni козгалыспен байланысы болмаган казактыц эн-куй- лер!нде ыркак-елшеу унем1 earepin отырады. А. Затаеаичт'щ жога- рыда айткан эцг1мелер1 осынын айналасьжда. Бул кеэдерде Мусаныч недау1р интеллектуалдык тебеа бижтеп, ак-караны тани бастаган, оку аркылы тек Россияда емес, баска ел- дерде де не болып жатканынан мэл1мет! бар кез сд1. Когамдык тур- мысгык коэгаушы себебж, 1шждеп кайшылыктардык шешуил куилн айыра алмаса да, зорлыктыц, кушпч, чанаудыч кай жактан келетжж, ед!лс1эдж непзжщ кайда екен'ж, еюмдердщ ез басьжык пайдасын 6ipiHuii ойлап эрекет жасайтынын сезе бастаган едй Оныч уетше ею Россияныч барын б|лмесе де, ез! окыган жтаптардан, прогрессией кезкарасты окыган адамдардан ecTirem нэтижесжде бай мен кедей- Д'Ч, еюмдер мен букараныч, патша мен халыктыч т1лек-мудделер1- н1ч 6ip сайга куймайтынын сезет!н. Жас талапкерд1ч басына осындай ойлар келш, ол осы жайларды еуел|-ак ауыл турмысынын еуретжен 132

аныц керетш. Б/рак кушт/лермен, ад/лоз эюмдермен, паракорлар- мен налай куресуд/ч жолын 6!лв доймайтын. Омбыда оцып жур/п Муса жазда еяше келгенде ез/н/ч окып б/л- генш, кергвнш, ест/ген/н айнагадалыгарла баяндап отырады. Канша айтканмен окыланныч аты окылан, «кеп жасаган б/гмейд/, квп керген б|лед|» дегендей, Муса калаэдан кал нэрсе керд(, 6Ым/ кеч!Д'. *еэ/ ашылды, айиагала да надipi куннвн кунге арта бастады. Басканы койланда квзактын хвлык эндер/н, куйлерш орындай отырыл, Муса­ ныч орыс музыкасыныч улг1лер1н тыкдаушыларла ecripryi улкен опила болады. Мусаныч уст/ндеп ыкшамдаллан ки!м!, тек домбыра емес, сырнайда, скрипкада ойнауы, тек казак акындарыныч влеч1 емес, орыс жазушылары мен акындарыныч шылармаларынвн озiнiч аударуы аркылы уз/нд/лер де вйтып беру!, кейб/р кертартпа ауыл адамдарына унамайды. «Мына жаман Байжаннын баласы тар шалбар кигенге luipemn, артыксыныл барады. 0 э! орыстыц дэстур1н упттей- д|, жасындалы окылан «иман-исламнан» ешнэрсе калмалан, кедей канша ки:нгенмен байла жете ме» деген сиякты эцпмелер тарай бас- тайды. Бул энпмелер баста жэй быксылан шала богланымен кейш тутасып, от болыл, Мусаныч соцынан ерет/н бэлвн1ц басы болады. Эчпмешч басы — Мусаныч аты болады. Кандай киыншылык керсе де, ауыгла келгенде «аяк-яву» болсын дел, анасы Накыш Мусаныч жаялыз атын сактап, балыл, ешюмге типзбей отырады. Муса сол атлен ауыл аралап, Омбыныц ечпмесш айтып, не 6ip кул- к!л1 жайларды газет, журнал, ютаптардан окып 6epin, ара-врасында домбырасын, сыркайын, скрилкасын кезек тартып, айкаласына уи­ кенд/ де, кIш1иi де жинайды. Мусаныч жезлы ауылдв боллан айы — енерд!ч, энНмежн, жакалыктын, жврмечкесше айнагады. ААуныц 6epi де жаксылыкты ез бастарынан асырлысы келмейтЕн Шорман тукь|мдарына унамайды. Олар турланда Усак кестш! Байжаннын Мусасынын елге кад/pi артуы «зачсыз» болыл кержедч Жоктан-бар- ды сылтау кылып, Шорманнын Мустафасы 6ip кун'/ Мусаныч жаллыз атын тартыл алып, ерш аркалатып, жугенш колына 6epin ж/бередн Шормандарла кврсы ислели куш/ жок Муса, амалы жок, бурынлы аралалан ауылдарын жаяу козед/. Осыдан кел1п халык арасында ол «Жаяу Муса» атанады. Мустафаныч окынша ол Мусаны квтты кем/т- iiM, «Жаяу» атандырдым дейд!. EipaK, ежелден кажуды б!лмейт!н Муса, олан саса коймайды, эчг/меон, еленш, эжн айта, жаяу-ак жу- pin, жумысын 6iripeAi. Бул окила Жаяу Мусаныч жан кылын козлайды. Кара кушпен течдесе алмаса да енерге келгенде Мустафадан бойы бж'к екен/'н б/лед/ де, ечсес!м томен тус|рмейд|. Кайта творчестаолык шуйдес! бурынлыдан KeTepinin, шабыт канаты комдалып, толкын аткан журек- 133

ген 6ip кесек туьшды жарыкка шыгарамын деп талпынады. Буран де- жн улкен ага энШ1лврд!ц репертуарынан, орыс, казак, татар эндер» нен домбырасына, сырнайына, снрипкасына косып орындап, e3i он шыгарура ал! де ерте деп ойлап келген Муса, тап осы асада жаца 6ip Ж'герге м:недь вэ'жч халык ауэында курест1ч гимны болып квт- кен зтакты «Ак ситса» эиiн шыгарады. Ак ситса, Кызыл ситса, ситса, ситса, Калмайды к!мдер жалу зорлык кылса. Шорманныц Мустафасы атьгмды альт, Атандым сол себепт1 «Жалу Муса». Жаныма баткакдыктан ашынамын, Мен неге жаяумын деп басыламын. Малым жок Шорман айдап алатулын, Кылырын Мустафанын паш кыламын,— деп, жорарыда айть!ЛРандай, Шорманныц кара купине енерд1ч же- ц1лмес, тотыкпас кушш карсы кояды. Жаяудыч бул елекг мен ani тек Шорман сиякты феодалды емес, бук!л казак даласындары фео- далдыктыц катты сыны болады. вйткен! Шорман тукымы ез тусын- да рана нашаргз керсеткен зорлырымен шыккан аты ездергмен Sip- re вшт!. Ал Жаяу Мусаныц бул елец| Шормандарды, феодалдыкты мэцплж бетже куйе жарыл, маскаралал Kerri жэне орындаган сайын зорлыкшыларРа бгр ук'м курылып турады. «Ак ситсаныч» елец! осындай болланда вш оран сай. On бурын- сокды казактыц халыктык музыкасындв болмсран улг|. Басталраннан Муствфаны «жагадан аграндай» куши', cepninfli, дауыстыц жорарры регистржен алып кеткен дыбыс, сол сатыдан туспвй, ершелент, eni- лежп, автордыц рухани кушшгн анау-мынау «белдеу куштен» басым екенднж cejflipefli. Сол екпЫмен, сол ж1гермен эн аярына дейж барады. Кайырмасыныц ез! де, «гэгэги, гэук-ки» деп, сезсгз иелсе де, ашу, кете дыбысындай, кышырланып, удей туст, тек аярында, «айтарымды айттым!» деп, кецл| тыцрандай жайдары кейтке кеш!п, куйкылжып берып б|тедь Жаяу Мусаныц бул эн1 радио толкынындай халык арасына лезде тарайды. Оны улкен де, Kiuii де, эйел де, мал шы да айтып кетед!. Нота жок, «осындай эн шыкты, жаксы шырарма, айтыцдар!» — деп жария кылатын газет жок кезде «Ак ситса» ауыздан ауызга карып алу аркылы халыктык ец жаксы керген шырармасынык 6ipi болып кетедь Bip жагыкан Мустафанын арам кылырын эшкерелеп, зоргык- шылдыч атын елге паш етсе, екенцл жарынан Жаяу Мусанык атын да кеч жаяды. Шорман тукымыныч ачын тартып алып, «жаяу» атан- дырраныныц уетже, тагдырра мойнын усынып, карап отырмайтын

Мусага тагы да неше алуан «аттар» цосылады. Онын барже де Му­ са кынжылмайды, цайта thicti жауабын 6epin, кем‘|тем деп цойыл- ган атты езж халык кезЫде жогары кетеретж цасиегт! атца айнал- дырып, табалаймын дегендердж сасын сындырады. Жаяу Муса ез! ел аралап, кептеген адамдар мен таныснаны ар- касында онын уйже де унем! курбы-курдзстары, эжн уйренемж деп iaflen келгендер болады екен. Жаяу Муса оларра барын бер!п, ар- тында налган-калмауанын есептемейд'| екен. Осыдан келт оны ай- наладагы байдыц балалары «Мырза-кедей» деп, ездержше катть! ке- MiTriK деп атаса керек. Оран кысыла цоймайтын Муса, сол енерс!э, тек малынын санымен кеудесш жотары кетерген мырзаларра, руха- ни артыншылыктын малдылыктан артып туспесе кем болмайтынын елецмен: Байжанныц мен баласы «Мырза-кедей», Мойнымда тумарым бар дедегедей. Жаяу журт аттыдай ш|ренем'|н, Мыц койым, бес жуз жылкым бар немедей,— деп, эцпменщ артын мазакка, мыснылга айналдырып кетед! екен. 6ipan баста жэй сезбен б|р!н 6ipi келмтуден басталран енпме улга- йып, Муса мен Шорманнын Мустафасы улкен айтыска кетед!. Жора- рыда айтылрандай, ауылдары тал жiгiнiн ашылып, келкпес дэрежеге жетужж iujKi себебж анык тусже койматан Муса efli де «аталастык»» «ауылдастык», «туб! бгрге тутпейд!» деген урымдардан арылып бол- майды. Онын, Мустафа мен тортысы, кейб!реулердщ оп-онай шеше койганындай, кедей мен байдын тартысы болып басталмайды. Шор- мандар болса, олар феодалдыктыц кун! кететжж, хан тукымдарынын «жорарры дорежелор1н1ц>! темендейтжж сезбейд!. Муса болса, ол окыран, кез! ашыц, б!л!мжн малдан артын екенж б1лед|, жен б!ле- тж, кез! ашын азамат ауылда жугеназдж, артта налушылын, феодал- дардын зорлыры жеш'мде улынтарра тус!нд!р1п айтса, олар шындык- ты айырады деп ойлайды. МЫе, осындай туйжмен Муса баста оязга, бара-бара Омбынын, генерал-губернаторына арыэ жазады. Патша- шылдынтык вк|лдер1жн ауылдары «ансуйектерд!н» калдьщтары, фео- далдармен ауызы 6ip екенше онын кез! жетпейд!. Муса ез1нше «ел! арыэым жетпей жатнан шыгар» деген оймен 6!р!н!к устше 6ipiH жа­ та беред!. Ол нагаздар Мусанын карсы жарыныц нолына Kenin Tyein отырады. Законный тармантарын онып, ед!лд|к !здеген Муса тьжым таппай, Омбы мен e«i ортаны жол нылады. Карагым, айналайьж асыл туган, Сорлы екен жаяу ж урт зекун кутан. 135

Муса мен чароздасып жургежмде, Садыцжан айналайын сонда тугаи, luiyre Омбы барып тай талпадым, Кайтейж кочл! чуррыр ЖаЙ таппадыч- Жулдызра аспандары косым сермел, Жыландай чарешубар чайчачтедым,— деп келетж елец), сол б:р айтысып журген кезжде жарычча шычнан боду иерек. Бул элецд1 «ГэуЬар чыз» энтмен айтады. «ГоуЬар чыз» Мусаньщ эндер!жч iuiinfleri ipiciHin 6 ipi. Бул энде сезс!з, EipwaH, Ацанныч ecepi бар. Осы ецг1мен!ч басында Муса турагы жазран А. Затаевичт£ц сездерж келпрдж. Онда А. Затаевич Мусаныч эидер! орыс, татар музыкасына кеп усайды дейдк Шынында Муса езшщ творчестзосында оз тусындары халыч комлозиторгарынан ерекше, жан-жачтырач болды. Ол чалагарда очып, чейж тары жачын-алыс ел аралап, музыкалыч свздтше баска елдердщ интонациясын чосчаны рас. Scipec, оныч гармонда, скрипкада тартуы бул жагынан эсер ет- пей чойран жоц. Ек!нш!ден Мусакыц ecin-енген жер! Баян — эншц ордасы болды. Ол арадары энн?ч улкен дэстурГ Мусаны чобелжыт- ты, жаны нбз:к суреткер Б1ржаннык. Ачанныч жэке оныч айналасын- дагы Жарыдрапберл!, Култуманыч эндерж eciTin, eai орындау арчы- лы олардыч часнеттерж зерттедк Сонын нэтижесжде кедт Муса дуниеге вГэуЬар чыз» сиячты эн шедеврж бердк «ГэуЬр чыз» — аза- маттыч лирикамен толы, аса жумсач, басталуыныч ез! тычдаран адамды уйытып алып кете,'i. 0 ленн!н ок:ишi жолыкан бастап эн шырчап жорары кетер1лгенде, Абай айтчандай «бечырран чур айкай» болмай, ете жумсач, сызыла кетер!лед‘| (ocipece Жусшбек Едебеков- т!ч орындауында бул эн композитордыч мачсатыка жачындайтын сиячты. А. Ж.), ©печищ уштил жолында да эн сол «тебеден» туспей 6ipa3 точтап, сочры жолда рана жайгап кей;н чайтады. внн£ч цайыр- масындары создерд1ц шырарманыч неИзп арчауына керкемдж-идея- лыч мазмунына чатысы жоч сиячты. Мумк:н 6epi кеде 6ipeynep со­ лей айтып KeTTi ме, елечжч кеудесжде композитор басынан еткен айтыс кундерж есже Tycipin, жагрыз улыка деген мей'|рбандырын ecepni эн'же чосып отырранда, оныч ес'же тускен баска 6ip жеке бастыч етк[нш'| очираларыныч келечкес|, содан туран сез шумачтары Тары 6ip жагдай, осы 6ip елеч сол уачытта шычканмен, кГэуЬар чыз» эжн сол кезде шырарды доу чиын. ©йткен!, «ГэуЬар чыз» Tini- не, зергер чолыкан эткендсй формасына чараранда, творчестволык тэж'|рибес1 жамалып, шычдалып келгенде жарыч керген туынды сиячты, Осы жарынан чараранда елецжч де осы кезде шыкчанына кумэкданасыч. Себеб|— Муса сацайып келж уйлечген болу керек.

Оныц каз!рг1 кезде Tip!, улкен кызы Анна 1880 жылдар шамасында туган. Садык— нвнжес!. Ал ол кезде кай 6ip туганды т!ркеу бар, сондычтан 6ip он жыгта угкен кызы шатаскан болар дегенн1к ез:нде де 1870 жылдар шамасы болады. Архиз деректер!не Караганда бул кезен Мусанын, Шормановтар емес, rinTi баска адамдармен устасып, кагаздасып журген кез!. Ел аузындагы ан.ыэ бойынша Муса жасы отызга жетпей, жога- рыда айтылган айтыс-тартыстар нетижес1нде 12 жылга Тобылга (То­ больск) жер аударылады. Соцгы жылдарда Тобольскшщ архивтерше жазган хаттардык жауабыида, онда жер аударылтандардыц т!з!м!нде Муса Байжанов жок болып шычты. Ал, Казаннан табылган Мусанын ез:н|'к чолжазбасында Тобыгга айдаляакы ейтылады, Сондычтан Му- санык еэ!Н1Ц жазып кеткенсне сенбеуге б>эд(ц хачымыз жоч сиякты. Тек Н. Ораз6ековТ1н, к!табындагы Мусаны устгганда уй Heci Султан- газы Абылайгановты к°са устал кет!ПТ1 деген п:к1рге косылгымыз келмейд]. ©йткеж хан тукымын устау ушш уй neciniK кылмыс заны- на жата коймайды жэке коржген солдат Абылайхановтарды «Сен де Мусаньщ «ол «дэптершде» жазылган энпме бойынша ол Петер- борда, Литеада, Украинамыц б|рчатар калаларында болады. Шынын- да да Муса осы саларда кел чага, ел, жер черед!. Онын ем!рден алган MeaiMerrepi толыга тусед!. Орысшасы бурыкгыдан да байиды, жазуы да шеберленед!. 0з!н!н жаэуы бойынша Черняев отрядында болуы рас. Б'рач онда Шочан, Султангазы жайлы ешнэрсе айтыл- майды. Ал Муса Черняев отряды казак даласына келгенде ез!н!н ел!не чашыл четед!. Бул уакытта кел дуние езгор:п, Мусанын арты- нан ерген дау иелер! 6ipi е!л!п, б!р! кажып дегендей, бурынгыдай Кудалау болмайды. Онын уст!не кел елд!, жерд|‘ керш келген Муса да бграз тыныккысы келедК Мусанын ауылын 6iрнеше уйден бел!л, ер жерге коныс аударып ж!беред1. Муса оларды жиып алады. Чер­ няев отрядында бслды детеншн ез1 ауылдаяы шала очыгандарга, надан эюмдерге улкен куш болып кер!нед|'. Ояздык басшылар да Мусанын кетер|'л!с басчан, Орта Азияга келген отрядта болды де- генс!н Мусадан сескенед!. Оны латшашылдыктын белсенд! сойыл- согары болды дел есептейд!. Муса осы 6ip кезекд! пайдаланып, од1Лд!к жасау эюмшц колында, эд)л баскару аркылы халчыма пай- дамды типзем дел айнаг.асынын каумалауы бойынша ауылнайлыкка сайлакады. Мусаны бул сапар тек ауыл емес, жогаргы басшылар да суйейд!, Сейт!п, б:р кезде жер ауыл, айдалып журген Муса енд1 ел басчаруды ез колына алады. Аз уакыттын 1ш!нде шаруасын жен- дейд!. Жалгыэ басты болып журудщ всебж таппай, Муса уйлену ка- мына к!р!сед!. Муса сол ередег! Кыпшак Кулбайдын кызы Саларга уйленед!. 137

(б1реулерд!ц айтуынша Кулбай детеншн аулында Суйюм хажынын кызы, екжинлер Кулбайдыц баласы Суй1мбайдыч цызы дейд(. А. Ж.) Сапар Мусадан б!раэ жас ximi болады. ©йткеж, жогарыда ес- керт1лгвндвй Муса сакайып кел'ш уйленед!. Шаруасы шагын адамдар ушш ондай жасдай ол 6ip заманда бола беретш. Мже, осы 6ip ке- зечде Муса аз да болса тымыштык ем!р cypefli. Эюмиллж, шаруа- шылык, уй-iiij жумыстарымен катар Муса енерж де ©р61то бередт Bip жагынан жасынан жаксы керетж iсiнщ 6ipi — кус салады. Ойын- тойда эн сагады. Баскалардай мунын да ошагы, уясы болып, Муса кец1лденед1. Бурыкгы Шорман тукымдары ал! де кушжде болганы- мен, ел билеуД1Н турi езгерж, казак ауыяындагы патшашылдыктык Tiperi Шорманов сияцтыгар гана болмай, ел баскаратын Жака меке- мелер жарыкка шыгады. Ояармен араласу уш!н 6iniM, оку керек бо­ лады. Мусанын катерiny себебжЦ 6;pi осы екенж жотарыда айттык- EipaK Мусанын бул 6ip fleyipi келке созылмай, оныц басына таты пэле тенед!. Ол аткен гасырдыч жетЛ1пнш| жылдарыныц орта шен! болады. 1874 жылы Муса Павлодар унезшщ Айдабол болысында ауыл- дык старшина болып турады. Уезд начальник Ферафонтов деген к!- ci Жаяу Мусаны жумыстан кашкам ек! Kicibi 1эдеуге жумсайды. Муса оларды кояр да коймай iaflen, астындагы аты журмей, жолдан ат жалдал мжш куып, капай да екеуш де тауып келедк -Лаута телеген жуз сом екшаны уезден кайтаруьж сурап, Муса Ферефонтовка арыз жолдайды. Mine, осы 6ip арыз Жаяу Мусанын басына тенген кара булттын басы болады. ©йткеж, арыз Ферефонтовка унамайды. Жемсауы кен ояз, ауыл казагьжыч шагын акшасын сураганын езгжн ек!мш1л!гж кем1ткендей кередт. Оныч устже Айдаболдын болысы Кебеев Муса мен ояздын арасындагы осы 6ip енпмен! пайдаяанып, ею ортага сына болып юред1. Болыс болганымен Мусадан 6iniMi то­ мен, керген-б!лген1 аз жене Муса ел арасында Кебеевтен кор! кад>р- nipeK болуы оган уйкы бермей журген. «Сет1 тус!п, оязбен Мусанын арасынын ашылуы Кебеевке «куганнын касынуьжа, мергенжч ба- суындай» болады. Ояздь>н енд|' Мусаны бурьжгыдай жактамайтынын бглген Кебеев Мусанын сочына эбдеи туст алады. 1875 жылдын 21 автустта Муса Батыс-С1б1рд'|н согыс генерал-гу- бернаторына арыз жазады. Онда кашкандарды куамын дел ушыра- ган шыгынымды сурап берген арызымды ояз баска жакка бурды, билер сотыныч шеш1м! бойынша межи ата-бабамнан 6epi карай ке- ле жаткан конысымды даулады дейд!. Ояздан шыгынымды сураймын дел катынасымды бузып алганымды лайдаланып, болыс «Кебеев еш- 61р соттын шеш1м!С13 магаи*Ги1ст! жердщ жартысын белin глды же­ не одан 6ip ай еткеннен кейж б!зд|ц болыстын жэне ауылдын казак- тарымен Kenin, мен туыстарымды араяап жургежмде, ешб1р зансыэ 138

эй, 'тлнде eKi жуз он сом ацш сандык, ер каисы- сом туратын eKi бухар юлем, з сом туратын бе- , кандай занга су- йенгенш маган жариялаган жок» дейд!. Генерал-губернатор Семейд!н ссгыс губернаторына бул ic же- HinAe THiCTi мэл1мет бер дел жазады. bipaK Муса ешб!р жауап ала алмайды. 1875 жылдын 5 октябрЕнде Муса жацадан арыз жазып, он- да бурынгы айткандарык кайтелай келе; «Кай кун екеж еамде жок, сентябрь айында, касында 0бсем Малдыбаее деген би, Бегалы де­ ген Kici жене мен танымайтын Арыстанбаев деген xiciaep, {ш|'нде ек! казак-орысы бар, не бары отыз Kici болып менщ аулыма келд!. Кел- гендерд!к Kenuiiniri бурык мен устер!нен арыз берген кас адамдар болетын. Колгендер маган: «С1зд1ц мархаматш!лтн!зге берген ары- зым уш!н, уездный начальник, байлап, уетап альт кел, гауптвахтга жабамыз дел жЕберд! дел тус!нд!рд!. 0 з1мнщ жазыксыздыгымды сез'т, жазыцсыз жаза шекюм келмей жене кун! бурын, тергеус»з, сотсыз еркгмнен айрыггым келмей, мен олардан кешып, жасыры- иып, керш! уездеп Акмола каласына Kerin, осы арызды содан жа­ зып отырмын» дейдь Келгеидерд:н менщ жылкымнан 15 ат, союга дел 8 кой айдап Kerri дел косып жазады. Генерал-губернатор бул екщил арызды алып, тагы да Семейpiк согыс губернаторына icri тексер!п, нэгижесш б!лд!р дел жолдама жазады. Бул !стщ артыи ездер:н1к урлыгы шыгатынын сезген Кебеев пен Ферафснтов, Мусаны карагэп, жсгары орындар алдында онын беделЫ Tycipy уш!н «ат урлады» деп ic козгап, Мусаны сыртынан билер соты бойынша 6ip айга турмеде отыруга ук!м курдырады. 1876 жылдын 29 январыкда № 716 кагазында Семейд:*н согыс губер­ наторы Генерал-губернаторга Мусаны каралай тусед). Кебеев болыс Мусаны устай алмай, Ояздан жэрдем сураганын, ояздыц Поспелов деген казак орысты жЕбергенш, 61'рак Поспелоетын |'здеген Мусаны таба алмай жене Мусанык агасы Уэлиден таяк жел кайтканын, аг сонын !з!нше ояздан ж1бертген eKi казак-орыс, 6ip урядниктщ таяк жемесе де, не Мусаны, не Уэлид! таба алмай бос кайтканын жаза­ ды. Муса мен Уэли хабарлар бойынша Семей уез] жагында белее керек дейди Одан epi согыс губернаторынын жолдамасында: «Муса усталып, б:рак Баянауыг.га келе жаткан жолда онын ауылдастары тартып areaн, казак-орысгардын 6ipiHin жагыка таяк тиген, 8 казак- орыспен тагы !здегенде, Муса Акмола облысыка котin таба алмай келгем. Байжановтар мен онын ауылдастары туралы тексер1лу ток- тады, жазыкты Байжанов болган себепп' окы !здеу жайында бопы- лык шашьглды. Ол кеп керген адам, полицей кызметкеряерже карсы келу — TeKcepicKO, сотка келт1ретжж 6inefli, буган казак-орыстарман epin келген казактар куэ бола алады» деп жазады.

Бастыктардын тур'н кергенс]н Жерпл|кт'| эк!мдер Мусаныц ауы- лын, езж бурыкгыдаи да кушт! таган-таражга сага бастайды. 1876 жылдын 12 мартында Муса Еатыс-С|61р Бас Басцармасы Советжж председателже тегы грыз жазады. Онда Кебеевтщ зансыз кылыцтарын айта келе «тергеу жэне ол сиякты зорлыктан к°ргауыи куткенш, сол жылдын октябржде, кай куш екенг еамде жок, 6iafliц ауылса би Обу Молдабаев, ауыл старшинасы Ыбырай Каралианов, Баянауыл станциясынын 11 казац-орысы, барлыгы 30 адам болып, менщ жэне 8 ауылдасым: Шегей Шымыровтын. Саттыбай Шекеев- Т1Ц. Буке Дояалековтын. Кет Шымыровтын, Елеус!з Бекеевтщ, Тай- жан Тебетовтщ- Байман Тебетовтщ жэне Кали Байжановтын 246 ко- йын, 25 атын, 9 сиырын, 6 кшемж, 4 ки!зж тартып алып, 8 уй ауылды Каржас болысыньщ Кулеке деген жер1не цыстаудан куып свлды. Керек болса куэлер1м де бар. Бул ктегендер! меж' де, ауылдаста- рымды да катты куйзелкке ушыратты, бурынгы жэзгандарыма жа- уап ала алмай, не ктер:мд! б:ямей, тары эд|гд;н 1здеуге мэжбур ет- тiI. деп жазады. Неге екеж белгюз, бул арыздыц аягында Байжанов хат бкмеген ушж деп Жуман Жабыков деген Kici к°л кояды. Осы- кы пайдаганып, екжилден, бул ктен мулде бас тарту уш!н, Семей- д!ч согыс губернаторы, генерал-губериаторга кайтарган жауабында: «Муса сауатты адам, бул арыз оныю емес, подлог, сондыктан мен арызды иесже кайтарып ж!берд:м» дейдн Жауал ала алмаган Муса карал отырмайды. 1876 жылдын сен- дабол болысы билер сотыныц межк кыстауымды тартып алып, ез:м- д 30 кунге туткынга алуы жайлы ужмж тез тексеруд[, icri кыскар- туды жэне терттш! осы арызымнын жауабын Павлодар ояздык судьясы аркылы ез;не хабарлауын сурайды. Бул арыз да аяксыэ калады. 1876 жылдын 25 сентябршде тагы арыз жазады. Онда: «Осы жылдын Ю августында межн аулыма Алтыбасар Жылкыбаев би, старшындар Тэп'бай Шокаев, Ыбырай Караманов, сол болыстын 30 Kicici кастарында, болыстын ем!р: бойынша мен!н кыстауымды тар­ тып алуга келдё Олар буйрык С.'зден келд1 деде Мен колиясын су- рал д|м, бермед:. Межц 300 сом туратын жуйpiк атымды, 425 сом туратын 1700 шемеле шеб1мд! алып кеттн Ол женжде Павлодардын ояздык баскармасына бкд|рд1м. Оздщ эм:р1цк бойынша дал, Ке- беев болыстын маган ктеген зиянын санаганда 3 667 сом болды. Би!к мортебел! С1эдщ рахымычыздан ет!нет1жм— Ciaflin елкеж’зде- ri бастыктардын эдкс1зд1пне кецш белщ!з, формально да болса тексеру журпзт, ед<лджт'| Озден коретжж керсетщ'з. Сентябрьдж 25, 1876 жыл, Омск»— деген. Бес арыэдыч 6epi де аяксыз калады. Тек 1877 жылдын 6 дека- 740

бржде № 2 670 кагазда, генерал-губернатор Семей губернеторына: «Писарь Тыгинскийдщ тексеру! бойынша Балшыков деген казактын Мусанын 1 700 шемеле шебж алганы жене Кобеевтщ зансыэ icTepi дегендер ыспатталмады, ал Муса 1877 жылдын 30 январындагы о а;- н1ц Тыгинскийге берген жауабында в31н1ц бурынгы шагымын кайтып алдь1, оныц ауылдастарынын арызы Кебеевт1н устЫен берген eiipin жала вд| деп мойындады» дейд!. Одан кей!н Мусанын жене Уелидщ карсылык 6iлД|рд1 деген ictepi табылмаганы ушж ол icTiн кыскар- тылганы жайлы Мусага б!лд!р дейди Шынында icte Тыгинскийдщ тексеру! жен!нде etu6ip дерек жок. Ол Тыгинскийдщ еюмдер ал- дында ьщласпен аткарган келтеген «адал» рольдержщ 6ipi болу ке- рек. Унем: дашып журуi нетижес!нде ол Мусамен кеэдескен де «Формально болса да» дел Мусанын аз! айткандай, 1877 жылдьщ 15 декабржде Семей Облыстык Баскарманын Жалпы Присутствие- с!нде Мусанын ici каралады. Бул !с бойынша: уш ат урлаганы уш!н Муса сырттан кескен уюм бойынша турмеде 6ip ай отырган. Одан ер! Мусанын кылмыстары саналады: Уели Поспелов деген казак- орыстыд бет!не урган, туыскандары, ауылдастары Мусакы куткар- ганда Дроздов деген казак-орыстьщ жагьжа таякпен урган, Арыс- танбаев деген казакты урган. Осьжын 6epi ек!мдерге карсылык кер- сетудщ статьяларына юрпэшген. Межшкте Мусанын арыздары жайлы ешб!р сеэ болмайды. Сонымен бул !ст! кыскартылды деп Павлодардын ояздык судьясына ж!беруге уйгарады. 1с ебден 6 ir- пей, ук!м орындалмай турыл облыстык прокурордын карал шыгуы- на беру керек деп косады. Эрине, бул ic прокуратурага туспеген болу керек. Павлодардын ояздык сотынын архивыкда да бул ic ке- р!нбейд!. аягы сиыркуймышактап, дурыстап тексержмей, 6enrini занды кортынды шыгарылмай блкен болу керек. Муныц бер! де Мусанын армай-талмай, ем1рбойы ед!лд!к уш!н алысканын керсетед!. Бурынгы ауызша деректердег! Мусанын когамдык бейнес! архив деректер! аркылы б!рден б!р расца шы- Уш жузге маглум болган атым Муса. Сыртымнан меж казак нашкын дейд!, Керер ем кашкьждыкты кужм туса,— деген блендерн б!р жагынан онын шынында да унем! кашкындык жайда журу!н, ек!нш!ден, сол журген!н!н ез:нде де, жасымай, мойы- май, жаксылык кунд! алдынан Kyrin, сол куинщ езжен e3i «аспан- нан тусе калмайтыньж» 6inin, куресж узбеген!н керсетед!. Б!реулер 141

«Сыртымнан мен! казак цашцын дейд!» деген жолды «екдел», «Бай- лары орыс, казак, кашцын дейд!» деп, бул жогга ез!н!ц тап тартысы- нан хабары барын 6iлfliprici келедк Б!рак Мусанык «казак» двген1 жалпыяай тусЫ!к. «Осы казак не дейд:», «бу казак карал журе ме» деген сездерде муньщ 6opi «осы журт» деген магынада болып ке- тед!. Бул женде кешн:рек тагы токтаймыз. Мусанык Казанга барып кайтуы да осы 6ip шамада, жетпюнил жылдардыц аягында болу керек. «Казан дэлтерждег!» 1880 жыл деу:, басын ауылда бастаса да, сонда барып аяктаган сиякты. Муса­ нык «Казан кыздары» атты эн!, ерине, Казанга барган саларынык нэтижес! болу керек. Ол онд сонда шыгарды ма, жок ауылга кел!п шыгарды ма, Мусанык тоорчестволык тарихы уш!н окык улкен мэн:' жок> Найкоаскийд!к Италияга бару нэтижес!нде шыккан «Итальякдык калриччиосы», Глинканык Испанияга баргандагы «Арагонская хота- сы» сиякты, Казанга барганда композиторга Жака б!р такырып пай- Касы кара, ак макдайлы, Зейнетт! ол, орта бойль.-. Кыска да емес, узын да емес, Бой ортасы унар жайлы,— деген елекд! халык арасында жогарыда айтылган «Казан кыздары» OHiMeH айтады. Энде Муса тагардык эн курылысына елжтемеген. Олардык пентатоникалык курылысымен шыгармаган (лентатоникада жарты тондар болмайды, тек бутж, б!ржарым тон кезектесед!}. Эри­ не, такырып — казандык болганымен, музыка кэзакша. Чайковский- д!к. Глинканык аттары аталган шь:гармалары да орыс музыкасы бо­ лып есептелед!. «Жаяу Мусанык ендер жинагында» бул эннщ елен'п «Кыздары Казан сипатын, кызыктым Kepin сымбатын» деген сездер- Мусанык Казан сапары 6i3 уш!н улкен гылми мэн! бар салар болып отыр. Эйгкен! Муса ол саларда «Казан кыздары» эн!мен емес, ондаган бетпк еэ колымен жазылган ем!рбаянын жогалмас жерге тапсырыл кеткен. Ол, сеэс!э Мусанык кез! ашыктыгынык нэтижес!. Ол колжазба Мусанык eMipimn кеп жактарын ашып отыр. 9cipece, кейб!реулерд!к «Муса Тобылга айдалмаган, Петерборда жэне баска калагарда болганы кумэн» деген болжалдарыкык т!рекс!з екен!н дэг.елдеп кетт!. Олай дейт!н!м!з — Муса колжазбасында езшЦ Пе- терборга Кострома, Ярослазль аркылы барганын, одан Польшада, Литвада, т!пт! Владимир каласында болганын, Черняев отрядында Эулие-Атага (Жамбылга) келе жаткан саларда кет!л калганын жа- 142

Муса Казаннан келгенон де жайбаракат ем!р cypfli деуге бол- майды. Сонда да, бурынгыга Караганда едэу!р бейб!т eMipre енген- дей болады. вткен гасырдыц сексенжше жылдарындагы ауыр кезендерден кейш 61эД1Н гасыр басындагы революция руны казак даласына да езжщ демж таратады. Муса ауылда болып, ауызша деректерде айтылгандай енермен, акшылыкпен журедс. Мусанык турымтай, жагалтай, ителп, каршыга, яашын, цырги, буржт сияк- ты кустарды тобымен устал отыратынын керген адамдар ani tipi. Сотан Караганда шыиында да Муса кус салуды аса жаксы керген болу керек, Оныц буржт жене баска к¥старга арнаган всем елен- дврш былай койганда «Турымтай», «Каршыга» сиякты эндершЦ в31 комлозитордын творместволык т1з!м нде кустын белпл! орын алга- нын дэлелдейД!. Эрине, ол шыгармаларда реалист композитор тек кус туралы емес, сол аркылы адам жанынын жагдайларын Айтушылар Муса сол кус салып, елец шыгарыл, эн айтып жур- генн)н еэшде, уйже барсан айналасы толган газет, журнал, ютап болатын ед!, жер жузжде не болып жагканын 6 inin отыратын ед!, онымен к°ймай сол окыгандарын ауылдастарыка еркек-эйел демей, балмей, бэр'ж айналасына жиып алып айтып отыратын ед! десед!. Бул сезд!н да жаны бары сол, Муса сонау дэптержде де, белек жазбаларында да белпл i жагдайларга, тарихи адамдарга, эдебиет, енер кайраткерлерже арнап поэмалар, елендер жазып кеткен адам. Сондыктан, осы энпмежк басында айтылгандай, Мусанык жалпы кезшенбер! баске халык композиторларьжан анагурлым кек жатыр. Мусанык баска ез! сиякты халык композиторяары шыгармаларын- дай, эндерш>к кайсысыныц кай кезде, кай жылда жарык кергенж теп басыл айту киын. Бул женде Н. Оразбековтык «бул эн пэлен жы- лы шыккен» деген сездер! аса дэлелд! болып турмаган сиякты. Сон­ дыктан ендержщ сездерже, шырайларына карап тек жобалап айт- паса, кагазга жазылган хронологиялык тертж жок жерде ондай та­ рихи «багырлыктыи» кажет! аз. Халык арасьжда кеп тараган эжшн 6ipi — «Кулбай». Оны ез!шн атасьжа арнеган болса керек. Кулбайдыц кел!ж, ipi, сем>з Тэкке де­ ген Kiel Мусадан «колустатар», «шаш сипатар», «керпе кимылдатар» деген сиякты неше Typni кэден!, аттарын этап ала беретж болса ке- рек. Ку кедей болмаганымен, дэулет'| асып бара жатпаган Муса Тэк- кешн кылыгын; Кулбай байдык егЫ, Ит Тэккен!н сем1з!. Берген сайын жоймайды, Тоймаган екен неп’з!,— 143