Б. Нұржекеұлы. т10

БЕКС¥ЛТАН







БЕКС¥ЛТАН Н 1РЖ ЕКЕ-1Л Ы 1Lluiaf>Mamfm Т&рих isflepi



БЕКСYЛТАН Н ¥РЖ ЕК Е-¥Л Ы Шмш^мшфм Х-том ТЬрих 1здер1 ф г - f — й й В Е ------------- 'Жалын ба 1 '^\"''алдыцорган цаласыньщ 2013 Ьюы№л<тандырылгвн к1тапха«алар жуйесГ Мвмлвквтт1к мекемео

УДК 821.512.122 ББК 84 (5 Кдз) 7-4 Н-86 Казахстан Республикасыньщ М эдениет ж эне акларат министрлт Акдарат ж эне мурагат комитет! “Эдебиеттщ элеуметпк мацызды турлерш басып шыгару\" багдарламасы бойынша шытарылды Нуржеке-улы Бексултан. Н -86 Шытармалар ж инагы./ Бексултан Нуржеке-улы. Алматы: “Жалын баспасы” ЖШС, 2013. ISBN 978-601-7286-41-5 Т.10: Тарих iwepi. - 2013. - 400 бет. ISBN 978-601-7286-67-5 Жазушынын бул томына эр жылдары жазылган тарихкд катысты макалалары мен onepicrepi енпзиш . 0p6ip шыгармадан жазушынын ултгык, отансуйпш мшез1жэне тек акикатка жугшу1айкьш ангарылып турады. К лоп кепш ш к окырман мен оку орындарында бипм алып журген жастарга арналган. УДК 821.512.122 ББК 84 (5 Каз) 7-4 ISBN 978-601-7286-67-5 © Нуржеке-улы Бексултан., 2013 © “Жалын баспасы” ЖШС, 2013

ЖАЗУМЕН 0TKEH КЫРЫК, ЖЫЛ Есщде бар ма жас кунщ, Квюрегщ толы, басыц бос. Кдйрысыз, ойсыз, мае кунщ, KiMAi кореец, 6opiдос. ...Кхдай-ау, кдида сол жылдар? Сейтш, сен де алпыекд толдьщ-ау, Бекс! Алпыс деген а з ба, кеп пе осы? Баягыда, взге агаларымыз алпыекд толып жаткднда, б1здер уцдн бул меже жете алмайгын алыстай, Кдзыгурт пен Баркернеудщ бишндей буалдыр сагым боп керш упп ед!-ау! Етепнде 6i3 ж у р у ш е к енпгш. Енд1, мше, сол ещ егщ e3i буалдыр сагымга ораныпты. Эсте, ешкдшан жете алмасгай бшкке ермелеп келе жаткдн адамньщ арманынан repi, ешкдшан теменге кдйтып орала алмайтьш адамньщ арманы алдекдйда муцлырак,болады-аудеймш. ©йгкеш м ы ц жерден мьщ жасасан, да, отыздагы шагьщ енд! кайтып оралмайды. Жалынасыц, жакдайсыч, Сагынасын, жок,тайсьщ. Махаббат кетп — дос кетп, Ж ете алмайсьщ, токтайсьщ. Бул жолдарды Абай жарык^ык, дэл кдй жасында жазганын кэйдам, eineyip, дал бцдщ iuna мунымызды тап басып айгы п кетагп. CoFaH Караганда, cipe, б1здщ о жак, б у жагымыддапд кезш де жазган жасгык, шак^ы жокуауы болса керек. Сонымен, сен Абайдан 6ip ж ас улкен болып шьпегыц. Абайддн 6ip ж ас улкен болу! Булай деп ойлаудьщ e3i крркы ны нпы . Абай жасаган ж ас, Абай заманы, Абай ортасы, Абай ж еткен бииспк! влендер! соншалыкзы кеп те емес, он ею том тугш, голыккднды 6ip том да болмайд ы, 6ipaK,6apiH айтып кетигп. Ж у з том ньщ жупн ж уз еленге сыйдыра бглитп, BipaK, в р зам анньщ е з дауы, е з дауы сы бар. Q p6ip адам —

Ъексутан НфкеЬ-ты _____________________ шенплмеген жумбак, танылмщ-ан планета. С ол улы тулралардан соц тауекел деп крлымызга калам алсак, олармен таласу ушш емес, озьлпад таныту уипн аламыз. 03iMi3 тапкдн, езишз таньпан, езйкоз керген шындьгкзы е з бояуымызбен беруге талпьшамыз. Алпыс уйден туратьш 6ip ауылдан он жазушы шыкра. сол ауылдьщ он турл1 шындьпъш, он Typai бейнесш кереш з. Керкем эдебиетгщ непзп макраты — адам тану д е г е тм з осыдан шыкра керек. Bi3 6ip-6ipibri3Ai кдйта окдшайды екенбо. Шыкармаларымыздьщ баягыда жарияланран журнаддык, нускдсын, я болмаса алгаш ютап боп ш ы кщ н кезшде окдш шырып, содан кейш OFaHкдйтып оралмай, \"бк ем ш гой\" деп ж уре бередд екенб1з. Басты миплоз де осы екен. ...Барлык,шаруаны ж иьш тасгап, кггаптарынды кдйта альш, бурын окэпандарымды жадымда жащ ы ртуга KipicriM. С енщ кггаптарьщды тац алдына деш н окапан кездерш болды. Turn, кдлай аударылды екен деп орыс ттлшдеп роман, повестерпуу де сузш шыкуым. Шырармаларьщдары окщалар да, адамдар да бурыннан таныс едь Бул жолы олар маган жан-дуниелерш ж айып салкан сеюлдд Талай окщалар мен талай тагдырлардьщ жанынан бурьш тасырлап шауып е те салган екенмгн, ущ ле алмадым ба екен? \"Не ушш?\" деген алгашкд1эщ тмелерщ нен бастап, 1998-жылы шыкддн \"Эйел жолына\" д е й н п аралыкуа кдзак, халкдшьш, басынан е ж е н ipi-ipi дурбелендер мен ж еке тагдырларды таньпуга арналган кесек-кесек бейнелердщ умытылмастай образдарын жасапсьщ. \"Кутумен кеш кен румыр\", (\"©гкен румыр\") деген романьщ жайлыелужылдык, мерейтойьщдагы макдлада токхалганмьш. Содан 6epi он ж ы л enri. Ш ыгарма сол кдлпы, езгерген ж о к, Ал кдйта оку барысында ол мулдем ж а н а кдфынан, ж ац а терецдж тен кериуу. О к ф -a мен заман тьш ы сы жагынан М.Э уезовтщ \"Килы заманын\" еске туаретш бул шБиармада буыркднган о к щ алар м ен булкдшган сезьмдердщ сан турл1 кдйнарларын ш ын суреггкерге тан ш еберлжпен аш а бшпсщ. К елеш шэрын романда кеш пкерлер де ж еткш кп-ак, кдптап жур. BipaK, 6ipAe-6ipeyi бос ж урген жок, бэрш щ аркдлаган ж у п бар. Саткдшдык, пен аярлык, зулымдык, пен ацгалдык, нэзжтгк пен кдтадды к, е ю аяк;гы п ен д еге т ан кунейарлы к, та ш ыгармада токдйласып, адамдар ирш ш пнщ улкен полотносы жасалыпты. Оныц устш е сенщ барлык, шырармаларьщда суретгелетш жер, су а га р ы да маган етене жакдш. Сонау жеггасшпп жылдардан 6epi таныс боп, бара-бара, кере-кер е бауы р басып кеткендистен бе, сен туган Кекталдан бастап Сырлытамга деш н аты аталган жайлау мен шаткдлдардьщ суреттмен кезгге кдлсам, сол араньщ ауасы мен есем KepiHicrepi к ез аддыма елестеп, кеюрепмде сапяныш сез1мш онгазъш 6

б о т ы . Э п ке мен К айны кептц Орбулакгагы жамагайынды паналап барган кезшде олардьщ кай шаткалмен, кай сурлеумен жургендерш кез алдыма анык, елесгетш, солар ж у р т еткен жолмен ж е н тунде менщ д е кдуитп canapFa ш ыккы м келдь 16-жылдьщ окцгасы казак. прозасы м ен поэзиясьш да аз Kepimc тапкдн жок, “М ом ы н Албандардьщ к е т е р ш а \" (М ухацньщ ce3i) жайлы уды Э уезов \"Кцлы заман\", А .С улейменов \"Бесш\" сиякуы шымыр да сом шыгармаларьш тудырса, жетшсипш жылдардыц орта тусьшда сол \"момын суандардьщ\" басьшан еткен аласапыран кезш \"Кутумен кеш кен румыр\" а п ы осы шырармацда жан-жак^ы acepAi суретгепсщ. Егер алдыцры eKi ш ыгарма казак, елш щ саяси- алеумегпк жай-куйш ултгык,трагедия д ец гей н д е керсетудд макрат етсе, сен оган ж еке аддмньщ тагдырьш — ешш-композитор Э пкенщ , багы аш ы лмагдн Кдйныкеш сынды а р у кргздыц махаббатын ш ын суреткерлж пен басты жел! ретш де крса бглшсщ. Сенщ шыгармацныц бул такргрыптагы баска шыгармаларга украмайтын тусы да осы туе. ¥ткдньщ д а осы болар. Кез келген жазушыньщ кез келген шыгармасында автор емрш щ уш крш ы бар. Tiirri, М ухацньщ \"К ексерегш щ ” езш де улы жазушыньщ жан дуниеа мен сезЫ ту й стн щ cepnim жаткдньш ацгарамыз. Ал сенщ ш ыгармаларында е з емйрщнщ y3iicrepi дал табылып жатады. Ocipece \"Юнал1 махаббатта\". О сы ш ыгарманы мен бурын да окрггам, тары д а окргдым. О кцганыц эйелд щ аты нан баяндалуын бурьш да крлдамагам, эл1 де крлдай алмайды екенмш . Е й окудыц арасында дал осы шыгармага езек болтан мунды тарихты былтыргы жылы осы окдпа откен Сырлытамныц тершде огырып, ез аузыцнан айтып берш едщ. Сонда кезщ е ж ас алгансыц. М ен де. Ауызбен айткдн сол хикая кггаптаты хикаядан есер ли еу uibiFbm едь Егер сен е з ш ыгармаларыцныц кейб1реуше кдйта оралу ойыцда болса, дел осы ш ытарманыц формалык, ж агын ойластырарсьщ. Сонд а бул хикая казак,едебиетщдеп субел1туынды болура жулкршьш-ак, тур. Бул — м енщ ж е к е niKipiM. Кел1спеймш десец, е зщ 6iA. Кцнау жок, Кун артынан кун етш, жы л артынан ж ы л жылжып, сен де алпыстыц жуас атына мщдщ. О л атка келеа жылдьщ кузшде, кудай каласа, мен де мшем. Алпысыншы жылдардыц орта тусынд а эдебиет майданына шацдатып ш а у ь т щрген б1здщ толкргн ж а с жатынан алг'анда алуан турл1 екен-ау! Кулын-тайдай Te6icinpэдебиетке жуп жазбаи катар келген сиякцы едгк, алдымыз баягыда алпыека тольш шыга келдг. Соньщ 6api к еш еп сорыстыц салдары-ау. Б1здщ ауылда бгэбен бгрге бес-алты ж ас улкен балалар да окргган. Бесшпп класга

Ъексутпан НфкеЬ-ты____________________ __ flip кузы м ы з куйеуге к у л ь т кеткен. Сотые зардабы б эр Ы эд 6ip класкд кдмаганмеи, эргам эр тур/ii ержетедд екен гой. Сейтш, б1здщ толкунньщ алпыскд келу1 эм жалтасуда. Алпыс деген аз eMip ме, кеп 6Mip ме? Ж узге келген 6ip шалдан: \"Аксакал, кеп жасадьщыз, кеггп керддщз, ку\\ай екен мына eMip?\" — деп сураганда: \"Е-е, н ео н сурайсьщдар! Ж у з деген аты болмаса, edicri ашып-жапкдндай-ак, болды гой\", — деп жауап берген екен. Ж и ы рм а ж ы л жазусы з еткен eMipai emipin тастаганда, кагазга угрлгешм1зге к уры к, ж ы л боп крпты. \"Кумырсканьщ 6ip ж ы л жинаганьш туйе 6ip-aK, кулгады \" дегендей, куры к, ж ы л жазганьщ к уры к, кун окура жегшей калады екен. Осыны ойлаганда, езщ нен е зщ шжуса боп, белп оз 6ip туцгиыкка кулап бара жаткдндай, бойыпды егашш пен шарасыздык, билеп алады. Сен де сейтетш ш ыгарсьщ. Ж азган шытарма, шыккдн гатап, 6api-6api де еткен к у н н щ eHiuici гой. О л ар д ы ц дэм1 кдйткдн, к у зу ы басылган. К узы кцы ратын жалгыз-ак, нэрсе бар, ол — ертетде деген умпг. Басында тук жок, болса да, басгы ш ьтармама енд | юрюемш деген у й рл 1 кцял, ypeiwi туйсж кдна су р ец о з ем1рще ci6ipAerin сэуле шашады. Ж азу устшдеп азап жазбай журген кездщ азабымен салыстырганда пейин боп к ер ш ед . Ондай сез1мдд е зщ де басьщнан талай кеш рген шьпарсьщ. Ж азумен еткен сол курык, жыльщда ондаган прозалык,гататардьщ и е а болыпсьщ. О сы макдланы жазута rapicnec бурын, езщ е телеф он сотый, кдй гатабьщ кдй жыды шыкуы, кднша шыкцы деп сурак,крйганымда, 6ipAe-6ipeyirrin атын, жылын, жалпы санын есщ ету а р е алмай крналган едщ гой. Есще салайын — о н ютаптьщ авторы болыпсьщ. (Bip ж ерщ е тургш крй, жетшске ж еткенщ де будан да бетер кумыжш огырарсьщ). А лгаш ку гатабьщ \"К уй толгак,\" (72), \"Кшал1 махаббат\", \"Bip Fana махаббат\" (77), \"Кутумен кеш кен гумыр\" (74), \"Bip егашш, 6ip умгг\" (Айзаш туралы), \"Ерл1-зайыптылар\", \"Озендер ернектеген елке\", \"Ж ау жагадан алгандэ”, \"Э й елж олы ж щ ш ж е\", \"В ожидании\" (орысша). Дегенмен 6ipa3 ж азы п тасгапсьщ-ей! Бутан экеп кур у ар макдлаларьщ мен зерггеу ецбектерд) крссак, кара нардай ж у к кетершсщ. Bip жазуш ы уш ш осылар да а з ттрлнс емес-ау. Кеп ic тындырыпсьщ, Бекс! М енщ ш е, жерлесгерщ де, бугал елщ де саган риза шыгар. “Халкуц сатан риза\" легенде, жазуды осымен догарып, кудырып кет деп айткдлы отырган жокдын, жазумен еткен курык, жыльщньщ еганшкзз екенш, ендцт умгг — калган куры к, жыльщда екенш еске салмакдьш. С е з eHepi дертп ен тец . О ндай дер тке еганщ 6ipi шалдыга бермейд ь С ен шалдыкцъщ. О л д а тай р д щ сатан берген улкен сыйы.

Бул кунде сен ез шыгармаларьщда ж ш жазатьш жалгыз Суанньщ гана емес, и а крзащ ъщ макцанышына айналдыц. Курйреп акдан Куйтшдей езенш кешш ескен, алты адзмньщ кушан,пи сыймайтьш аулие агаштьщ киесш бойьщ а бала ж асган сшдрш ескен, Белж айлау мен Сырлытамдай бу дуниенщ жумагында ерюн кесш п ер жеткен, уш езеннщ басы крсылган Орбулакзъщ крясында крындык, пен крялга толы балалык, шагын етй зген , Кдозылкртяныц аршалы беткешнен булддрген т е р т , Айдарлыньщ ж азьп ы м ен А кк р йк р тьщ ерш де тайдай кулдырай шауьш, бозбалалык, дэуренге алгаш аяк, баскрн, ж е п м д к пен крыншылык?ъщ бесктнде ерггетербелш, достык, пен бауырмалдыщъщ бар крсиетш ерте ащ вры п ес жиган саган, сен сиш ды зердел1 балага, е с е келе ж азу ш ы болудан баскр ж о л да жок, едь Сен соны тусшдщ. Тусшгенщ сол болар, партия-совет кузм етщ де алдьщнан улкен болашак, мен муцдалап турса да, Орталык, комсомол комитетщдеп уп-улкен кьгзметщмен сыпайы крштасып, с ез алем ш е б ет бурдьщ. Бул к езде сен щ Kp3ipri алпыскр толып жаткрн 6ipa3 курдастарьщ ей-уш йтаптьщ авторы боп улгерген едi. Б алапяц м ен жецщд> турш альш, баягыда крзгальш кеткен кеш тщ соцынан шандэтып куа женелдщ. К еп узамай жеггш, де. Эне-мше дегенше, \"ймсщ? — Бексултан!\" боп ш ыга келдщ. С е т эуелде комсомол мен партияньщ 6ip басшысы болады деп куткен жерлестерщ ол умггп акуамай, жазушылык?ъщ бульщгыр жолына тускенще шггей н а л ь т та крлды. BipaK, сен щ т у п й ойы цда езщ е гана белпл1улкен макрат жатгы. О л — елщнщ, ултьщ ньщ тарихьш жазу, адебиетге олардыц керкем бейнесш крлдыру. М енщ байкруымша, жерлестерщ сенщ сол улкен макратьщды ечдЬенд! шын журепмен тусшген сейлдп Баскр йтаптарьщ 6ip тебе, сен ашкрн Орбулак, тарихы 6ip тебе. Егер сен бел шеппп йршпесец, сен шырылдап журш далелдемесец, Орбулак,б е й ш а туралы, балйм, ал1 кунге деш н бглмес т е едж. Крлыца крлам алуга м эж бур егкен сезиддерщад ж еке-ж еке ацпм е erin, 6ip топ эйелдердщ басын крскрн \"Эйел жолы жщ цнке\" a m i ютапкр кегцрек токуалсам ба деп едЫ. О ган да мумйндж болмай бара жатыр. Кдгскр крйырып айтарым — йтабы нды о к д т ш ыккрн еркектер де, еркек еместер де дэн риза. Еркек атаулыньщ парызы— эйел жанын тусшу, ал жазушыньщ парызы — тусш у ж эне багалау. Балйм, бул пары з емес, мшдет шыгар. Дулат Исабеков, Мемлекеттт сыйлыцтыц лауреаты.

Ъвксутт Нфкеке-шм ОРДЫЦ БУЛАТЫ - ТАРИХИ ОРЫН Ж ак^нда республикалык, тарихи жене мэдени ескерткшггерд1 крррау кргамы Жаркент ©рцрше арнайы экспедиция уйымдастырды. Оныц курамында осы кррамныц терарасы М.Ш акенов, тарих р ы л ы м ы н ы ц кандидаты К,Халидулин, жазушылар К^Салгараулы мен Б.Нуржекеулы болды. Экспедиция сапарын телек©р1м руызметкерлер1 Н.Абутурапова мен А.Бекжанов телелентага Tycipin отырды. \"Егемецдд Кдзакртан\" газетшщ 15.07.91. жэне 29.02.92- ж ы л ры сандарында, \"Кдзак, вдебие-ri\" газетшщ 08.05.92- ж ы л ры нем1р1нде 1643-жылы Салкдм Жэцг1рд1ц 600 жауынгермен кдлмак,тыц 50 мыц крлын ор кдзып согысу аркдолы ток,таткдндыРЫ жайлы макдлалар жариялашан болатын. Жазушы Б.Кд1дырбекулы жариялаган Кдзыбек бек Тауасарульшьщ (1692 — 1776-жж.) \"Туп-тукцаннан аз1ме дейш\" атгы жазбасында бул сорыстыц Жаркентген куншиик жерде К ^зы лкця деген арада болгандыры баяндалады (\"Егемецад Кдзакрган\", 29.02.92). Экспедиция сол cofhc болган Ордыц булары, К^лзылкця деген жерлерде болып, XVH-расырдан сак,талып келе жаткдн ордыц K^3ipri турцын телек©р1мге тартгы, жергишсп адамдармен свйлесп. Кдзыбек бектщ жазба куэлтн е Караганда, ©зшен 83 все кеп жауды токдатып, оныц 10 мыцнан астамын цырып ж1берген бул сорыск,а Салцам Жэцг1р мен OFaH Самаркдннан кемекке келш улгерген Алшын Жалацтес батырдан ©зге Шапырашты Кдрасай Алтынайулы, Аррын Акынтай, Алшын Ж иембет, Кдцлы Сарбукд, Найман 10

Кексерек, Кдяррыз Кетен мен Табай, Дулат Жакрыгул, Арган Токдн баласы Крмпай сияк,ты кдзак,тьщ ецкей ьпай мен сырай, нагыз хас батырлары кдтысады. Экспедиция улы жещске жеткен ата-бабаларымыздыц рухына бас юп, буйнй урпак, атынан кеппкпрмей бул арака ескертюш так,та орнатуды уйгарды. Ж ергш кп ел Кдракерей Кдбанбай батьф ж ерл енй т дейпн Жалаулы тебесшдей жалгыз бейггп, Есенрулдыц сайы аузындагы сак,-уйсш дэу1ршен кдлган балбал тасы бар мурделердд, сондай-ак,Кдйшы деген жердей Ак,кумбез аталаты н XVII ж эн е XIX-расырларды ц мэдени ескертюшше жататын ею кумбезд! де есепке алу кджет деп тапты. Эйгш ралымдар Шокдн мен Радлов еткен, кдзак, ханы Салкдм Ж эцйр жерленген Уйгентастын, бел! шын мэншде тарихи мекен екенше экспедиция мушелер! б1рауыздан ден крйды. Тек буран жергш кп ел-журт, аудан басшылары бурынгысынша енжар кдрап, бЬге кдтыссыз нерсе деп, тарихи-мэдени жэне рухани пршшктен шет кдла бермесе болтаны. Жакдшда президенйм!з крл крйган \"Тарихи- мэдени мураны крррау жэне пайдаланутуралы\" Кдзакртан республикасы Зацыныц 18-бабында: \"Ж ергш кп еюмет органдары ез аумагында тарихи-мэдени мура объекплерш аныкуауды, есепке алуды, крррауды, реставрациялау мен пайдалануды кдмтамасыз етед!\", — деп ап-айк^н жазылган Foft. 1992-жыл. СУАН ТАЙПАСЫ ТУРАЛЫ Суанныц ураны — Бай Суан, тацбасы — (a6aKj, крс муйод! абак, Суандар жайында кдзак, тарихшыларыныц iuiiHAe алраш niKip айтушы —Мухаметжан Тынышбаев. Ол езшщ 1925-жылы Ташкенде басылып шыкдан \"Материалы к истории киргиз-казахского народа\" атты ютабында ертедеп \"дулу\" аталып журген халык,тыц кдзфй дулат, 11

Ъвксутм Htfnkeke-ym_____________________ \"чубань\" аталып жургендердщ суан екенш айтады. Ол юсшщ жазуына хдраранда, сонау жегший гасырда да суан тайпасы жер бетшде болтан. М.Тынышбаевтыц гширшше, хдзакдыц туцрыш тарнхшысы Мухамед Кдйдар Дулатидщ заманында, ягаи XVI-расырдыц 1-жартысында албан, суан, сарыуйсщ, шапырашты тайпалары кдзак, хандыгыньщ курамына эл1 тугел xipe крймапты. Bipax, кдзах,тыц жехелеген руларыныц ата-бабасы Ж эш бех пен Керей хэндыры тусында Кдырымга да, Солтуспх Кдпхдзга да, Кдзан мен Ci6ipre де барып кдйтгы дегендд айтады М.Тынышбаев. Осы nixipAi “БШм жене ецбех\" журналынъщ 1969-жылры 6-нем1ршде жарияланран “Шеж1ре шертхен сыр\" атгы махдласында Кддыркржа Аманхелдиев те крстайды. \" К е й т Майхдя би немесе Субедей баЬадур атанган уйсш Сыбан дэу 6ip хезде Шыцрысты хан етш сайлаура хдтысхдн, оныц хрлын бастап, Орта Азиа мен Кдпхдзды жаулаган. Сыбан дэу урпах,тары хдзах, арасында улхен epic жайган. Timl оныц 6ip белен Кдпхдздары Шатыртаг тауыньщ бауырындары Сванетия елшщ непзш хураган\", — дейдд ол xici. Муны мулде дэлелаз nixip деуге аузыц бармайды. © йтхеш Албан, Суанньщ ертеде К,апхдз барранын дэлелдейтш нахды дерех те бар. Филология рылымыныц дохторы 06iA6ex Нурмаранбетов 1986-жылдыц желтохранында \"BiAiM жэне ецбех\" журналына \"Дерен деп, херен хеп\" атты рецензия-макдла жариалады. Балым сол жылы Нэлш1х хдласында Исмаил Мусаулы Мизиевтщ \"Шаги х истохам этничесхой истории Центрального Кавхаза\" деген xiTa6bi шыхдднын айта хелш, былай дейдд: \"V-расырдары тайпа одаты Дуло, сондай-ах, б!здеп улы жуз курамындагы дулат тайпасымен 6ip деп хдрайды. Оныц бул болжамын T epicxe шырарура мумхшд1х бермейтш осы xiTan бетшен тары 6ip тарихи дереххе тал боламыз. Бул — Дуло нем есе Д у л а т' 6ipAecTiriHe ™хелей байланысы бар \"Зеленчуг жазуы\". Ж азу тацбаланган тастьщ узыны —2 аршын, хдлыцдыры 2,5 вершох (суйем — Б. Н.). Есхертхшггщ табылган жер! — Зеленчуг езешнщ 12

______________________________________ Ш а к а .Ш в к jKOFapFbi агасындагы оньщ салалары Ропчай мен Кизгич аралыгандагы карачайлар Эски джурт (Ecid журт) деп атайтын мекен. Ж азба ескертюш cypeTi ец алдымен В.Ф.Миллердщ крльша туседд де, ол тацбаларды крсып езш ш е окдды. К,алган тага б1реулер баскдша TyciHiK длады. Кейб1реулер муны да \"алан-осетин жазуы\" деуге тырыскднымен, тарихи деректер жэне жазудага тацбалар турюлерге тэндптн аныкуайды. O cipece таста кдшалган тацбалардыц тогазынш ы ж о л ы назарыцды epiKci3 аударады. Дптей келгенде, бул ру, тайпалар тацбасыныц крсындысы екеш анык,талады. Тацбага кдрап ажырата келгенде, тайпа одагандагалар: Дуло, Бетбай, Адван (Алван), Суван болып шыгады. Осы тастага бул рулардыд тадбасы Н.Аристов пен С.Аманжолов едбектершдеп улы жуз ру, тайпалары дулат, ботбай, албан, суандарга менипкп тадбалармен туп-тура, дэлме-дэл сэйкесш жатыр. Тастагы ру, тайпа атгарьшьщ кдзакуардагы аталган ру, тайпалармен сейкеспп ез алдына. Сейтш, бул ескертк1ш те ертеректе эр турл1 — гун, скиф, хазар —аталган турю халыдтары аталарыныд Азиа мен Еуропа курлыгыныд кептеген жер1н шарлап i3 кдлдырып отыргандыгыныд тапжылтпастай тарихи aiffara, Kyaci болгандай\". Тарих деректер1не жугшсек, V —VHI-гасырларда да албан, суан, дулатгыд жер бетшде болгандьпы анык, Ж эне олар Kfi3ipri ©3i атгас тайпалар туркан жердд мекендеген. Булардыд аты да, мекеш де б1рдей. Мунда не сыр бар? Ол сырды ашу одай емес. Тарихкд белгш деректер оны ашуга ал! жеткшкс!з. Ауызша сакуалып келген тарих 6ip дерект1 садтаса, 6ip деректт умытады, сондык,тан оган суйену — сешмаз. Tirni белгЫ деректердщ e3i бекем байлам жасатпайды, 6ipiHe 6ipi кдйшы келедд. Мэселен, сондай дерект1д 6ipi 2010-жылы Санк-Петербургтен шыккдн \"Аттила\" атгы жинадта бер1ледд. Онда былай делшген: \"Римляне и лазы были в сильном раздоре с суанами. Этот народ (суаны?) готовился к бою. Когда персы хотели воевать с ним (Лазским владетелем?) за замки, отнятые у них суанами, то он отправил посольство к царю (Византийскому), и просил, чтоб выслано было к 13

Ъвкмртт ’НфзкеЬ-илы___________________ __ чему войско, охранявшее пределы Римской Армений. По близости мест, утверждали послы, он (т.е. владетель Лазский?) мог получитьоттого войска скорее вспоможение, не подвергаясь опасности в ожидании другой, издалека идущей силы\" (252-бет, Приск Панийскийдщ б1рден-б1р Атгала туралы шынайы маммет беретш \"Баяндаулар\" атгы шыгармасьшан. 468-жыл, V-Facbip). Бутан кэрасац, бул суан Бэйддбектен таратан суанта мулдем ук,самайды. Сонда бул Суан кдй Суан? Бутан жауап беретш кдзак, тарихы мен шеж!ресшщ купиясын эа1 6i3 толык, аша алтамыз жок, Шеж1ре кеп н эрсет кдяскдртып, тетелей айтып кетедд. Мэселен, Суанньщ бален эйелшен Ханбатыс, туген эйелш ен Тотарыстан туыпты дейдк Ал Суан мен Тотарыстанныц арасында отыз шак,ты адам жатыр. Шеж1р е т тарихкд айналдыру ушш, ацыз бен акдгкдтгы ажырата бьлу кджет. Шеж1ре мен тылымды жакргадастырайын десец, XI- тасырда \"Тарих сазддпн\" жасаган Махмут бабамыз албан, суан, дулат тайпалары туралы ештеце айтпайды. Ал Шыцтысхан заманында дулат, TinTi жаныс айтылады да, албан мен суан татарлар деген жалпы аттьщ шпнде кетедд. М уныц 6api шеж!рен! жуйелеп TyciHyre кд!ындык, келтдредд. Батые Суаннан баекд Kp3ipri суан тайпасы ipLu-ycaiqrbi он тотыз рудан куралады, олар: молак, алдиар, шалакдзак, турсын, к,ошк,ар. умбетей, белек, мырзагелд!, акдпа, солтантул, кдраменде, шепрек, кдрабек, шару, жэддгер, encyrip. К,ыргыз ак,ыны Сулайман М аймулов 6ip кездескешм!зде: \"Сарыбатьпп imiHAe суан деген аз уй бар. ©зш Абылай хан тукд,шымыз дейтш Абыла атгы ру да бар\", —деп едд. Эрине, бул сез Батые суанньщ 6ip баласы кдлргыз болып кеткенше куэ болтанмен де, сол баласыньщ дел Сарыбатыс екенддгше куэ бола крймас. Осындай сан сак,ты сезд ер 6ip суанньщ емес, жалпы 1щзак,тыц шеж1рес!нде жи! кездесетш жэйт секллдд. Суан Кекшетау жак,та болыпты дегенд! Ж аркент 14

______________________________________ W a jm x iSdefri егцршде 6ipAe-6ip ак,сакдл айтпайды. BipaK, Тарбагатай теюрепнде болыппыз дегендд Ke6i растайды. Keftdip рудьщ жекелеген урпагына сол ещрдщ атауьша кдтысты атгар да к,ойылган. М эселен, акдна руынын, Х1Х-расырда Тарбагатай тауында болгандыгын орыс жер елшеуипа Румянцев те жазады (\"Джаркентский уезд\", Санкт- Петербург, 1912). Кейб1реу Суан сол жакуа жерлеш гт дегенд1 де айтады. \"Ол — бекер сез, — дейд1 кей ак,сак,ал, — Суандар сол жак,та турганда, елгендер1н жерлейтш бешт \"Суан бешт\" аталып кеткен. Соны журт шатастырып жур. Ал Суан бабамыз: \"Бэйб1шеме барам\", — деп кетш, Дулат imiHe барып OAiirri\". Осы сезд1 кэрттардын, Ke6i крстайды. Ж аркент enipi суандарыныц бул apaFa кеш ннен келгендшн коп жэйт растайды. Б1рде-б1р ру шннде аргы аталары XVH-гасырдан эр1де бул apaFa жерленбеген. Суанныц ез1 кдйда жерленген1н де ешгам дел айта алмайды. Тек Ш ырыс Турк1станда ем1р сурген деген жорамал айтылады. Шеж1ре деректер1 бойынша, улы жузге кдрайтын уйсш тайпалары сакман шыкддн Арыс бабаныц (шын аты — Анарыс, Геродотта, баскд да грек окдямыстыларынын, ты гарм асы нда — Анахарсис) Ак, деген баласынан тарайтын Акдрыс тукдямына жатады. Н.Аристовтьщ Ботбай Дикднбай (Семен батырдыц немерес!) шеж1реш1ден жазып алган шеж1реа бойынша, улы жуз кдзактарыныц атасы — Майкдя би. Ал Майкдя — уйсш мемлекетшде кунби болган тарихи тулга. Уйсшдердщ сак, тукдшы екешн тарих та куптайды. Шокдн Уэлиханов та уйсшдердщ тупи атасы Тебе би (Тебей), одан — Майкды, одан - Абак, деп таратады да Абак, деген Майк,ы балаларыньщ жиынтык, аты дейдь Тарихшы Н.Мыцжан кейб1р зертгеупплердщ Тебейдд уйсшнщ кесем1 Нендд би (Дэу). ягни Елсаудьщ QKeci деп топшылайтынын жазады. Кдлай болганда да улы жуз тайпаларынын, б1разы абак, тацбалы больш келедд, тек 6 ip i \"ею мушздд абак,\" дел1нсе, 6 ip i “6 ip мушздд абак,\" деп ерекшеленедд. Улы жуз кэзак,тарыныц Ke6i езшщ туп шешесш Умай ене деп таниды, шеж1ре дереп бойынша, ол уйсш кунби! 15

Ы с у т ж Щ + А й -у м ___________________________ Е л са у д ьщ б е й б п н е а , а р гы н , я т и к у н кд1з ы б о л с а к ер е к , оньщ аты И олыг тегш ш ыгармасында, этап айткднда, Култегш ескерткпш ндеп ж азуда аталады. Шеяире деректер1 бойынша, Бейддбектщ Жарьнунак, (шын аты Т1леуберд1) деген баласынан Албан, Суан, Дулат тараса, Суаннан Бай мен Дай тарайды, оларды Байсуан жене Дайсуан деп атаган, 6ipaK,Дайсуанды eni6ip шеж1ре таратпайды , ал Байсуан тук^ымы былай тарайды: Шакдй 6epi - Томык, — Сарык, — ©рдш - Омакдн - Орынхан - Кармак, — Шор — Крлуык, — Бармак, - Момбай — Оганбек - Кура — Тацгут — Бауыт - Ертебе — Бержбай — Балтабай — Курым — Шогыл — М акдтай - Нау - Туб1т — Майлы — Ак,тай - Аркдлды — Нак, — Текес — Арк,ас — К,анбагыс, Досбагыс, Бекарыстан, Тогарыстан. Осы терт улдьщ К^анбагысынан тараган урпак,тар Кдзьжурт тещрегш мекендейд1, оларды жалпылай Батые Суан деп атайды. Ал Ж аркент аймагын мекендейтш Суандар Аркдстыц Тогарыстанынан, Бекарыстанньщ Байтугей аталатын баласьшан тарайды. Булардьщ 6epi де езш еулие шешем1з Домалак, енеден туган урпакд-армыз деп санайды. Балым Б.Мусабаевтьщ айтуьшша, Суан тайпасы ертедеп Уйсш мемлекетш щ курамына KipreH. Кей шеж1ре дереп бойынша, Суан тайпасы кдра уйсшге жатады. Кдра уйсш, сэры уйсш, кд1зыл (ал) уйсш деген жштеу барын жене сондай ж ер аттары бар екенш галым Н.Мыцжан да жазады. 1643-жылгы Орбулак, шайкдсына кдтыекдн жене шайкде ететш жердд Салкдм Ж ецпрге тауып берген - Байтугейдщ баласы Елтшдд (Елтьшды) батыр. ¥зын мурт ¥зак, батыр - Елтшдшщ замандасы, ол да Орбулак, шайкдсына к,атыск,ан. Ал XVIII-гасырда к,алмак,тыц Мукдфы батырын жекпе-жекте жецген Багай батыр - осы Елтшдшщ бауыры Жылкелдщен тарайтын Елппбектщ баласы. Ол туралы Букдр жыраудыц: \"Багайым аз суаннан, Ат жалын тартып мшгенде, Барлык, ел1 куанган\", — 16

fflafmz iSdefri деген. Кдзак,-кдлмак, согысында, этап айткднда, \"Ак,табан шубырындыда\" сондай-ак, Аралбай, Сатай, Белек батырлардьщ аты ш ы щ н . Белек, Сатай батырлар жас жагынан Албан Кднгелдд батырдьщ HeMepeci Райымбек батырмен кдрайлас. Кецес Одагынын, батыры, туцгыш казацтан шыкдсдн эскери генерал Сабыр Ракдямов — сол Батые Суаннан тарайтын урпак, ал Кецес одатыньщ тэты 6ip батыры Хамит Кебпсов — Бэйтугей урпаты. Патшалык, Ресейдщ шенеунш, тарихшы П.П.Румянцев Суан тайпасыныц 6ipa3 руы XVII —XIX-f.f. Тарбататай, Барлык, бойын мекендегенш жазады. Ол арада \"Суан б ей т\" аталатын бейптер Kpsipre д е т и сакдалтан. Шеж1ре деректер! бойынша, Албан, Суан, Дулат —ym eyi Кдзьпурт жер!нде еннп белшкен, ушеушщ арасында Акдпабдар деген жуйр!к аткд бола талас туган-мыс. Kp3ipri кезде Суан тай пасы н ы ц тук,ымдары Heri3iHeH Алматы обылысыныц Ж аркент ец!р1нде, шыгысында Крргас езеншщ бойы мен батысьгада Алтынемел асуына дейш, ал coATycTiri Аркдс тауымен оц тустт 1ле езеншщ бойына дешнп аралыцта, сондай-ак, Алматы обылысыныц 1ле, Ескелдд аудандарында, Жамбыл обылысыныц Шарбакды ауылында, Оцтуспк Кдзак,стан обылысыныц Кдзыгурт, Кегабел ауылдарында мекен етедд. 1846-жылы 23-маусымда Ресейге бодан боламыз деп к,ол крйгандардыц ш ш д е Суан тайпасыныц султаны Адамсат Ибакрвтыц да к,олы бар. Алайда ол кезде территориялык, жагынан Ресейге кдрамайтын жерде турран. Суан тайпасыныц адамдары ол уакцггга Кулжар-а дешнп аралык,та емш-еркш ж у р т турган. Бак,тыбай акд>ш Тезек теремен айтысуга барганда, Тезект1ц кдсында болтан Кржбанбет би де Ресей территориясында турмаган, ол - Суанныц iniiHAe Акдиа деген рудан шыкд<дн би. Шеж1ре дереп бойынша, Кдракерей Кдбанбай батырга жиеншар болып келедд. 1864-жылы Кулжадагы тараншы (уйгыр)-дунген кетерШ сш Албан, Суан тайпасыныц адамдары да крстайды. 1846-жылы бодандыкдд к,ол крйган албаннан шыккдн поручик Тазабек Пусырманов мыц уйд1 Кд>пайга Kemipin екетед! де, 2-1214

Ъекоутан ’НфквЬ-ты______________________ султандьнын паналайды. Генерал Колпаковский уйпяр султандыръгнан ТазабектД устап берудд талап етедд, талабы орындалмаган соц, 1871-жылдьщ 12-маусымы куш эскери жорыкдд шышп, Кулжаны басып алады, сейтш уйгыр султандыры кулайды, Тазабек жене онын, кдсындагы Саурык, батыр мен оныц irnci Шалтабай жазаланады. 1881-жылы Кдггаймен Петербургге шарт жасалып, сол бойынша Кулжада кдл ры сы келмейтш халык,тар ез кдлауымен Ресейге етуге кдкдьлы болады. Сол келкзмнщ кузырымен 1881 —1883-жылдар аралырында 1ле елкесшен тек кдзак,тар рана емес, уйгырлар мен дунгендер де кеше бастайды. Зертгеупи Ю.Баранованыц дерег1 бойынша, KppFac пен Алтынемелдщ арасына е й мьщ Суан кешш келедд. Кешш келупплердщ кебейгенше байланысты, 1882- жылы жацадан Жаркент уйез1 ашылады, ортальпы кезшде (1856) Шокдн картара туарген Жаркент кдласы болады. Кулжа мацайында Суан тайпасынын, адамдары эл1 де бар. Н.М .Ядринцевтщ 1882-жылы Петербургте шыкдан \"Отарлык, Ci6ip\" деген кггабшщ дерепне суйенсек, Суан тайпаларыньщ арасына кел1п орыстардыц крныстануы 1771-жылдан басталады. Жаркент уйезше кдрасгы Суан тайпасы Буракржыр, Тепрек, Турдымбет, Токдрыстан, Бэйтугей болып бес болыскд белшген, кей1н оран алтыншы болып Сатай болысы крсылады. 1916-жылры улт азаттык, кетерШ сш е Суандар уйрырлармен б1рлесе кдтысады. ¥зак, пен Ж эмецке уйымдастырран эйгш албан кетершсше ун крсады. Этже Кдзакбайулы мен Нуржеке батыр бастаган бодандыкдф кдрсылыкды баян ететш \"Эпке — Нуржеке\" жыры ел imiHe кец тараран. Этжеш орыс ecK ep i кдпыда атып елтэрсе, Нуржеке Итжеккенге айдалып кетедд. Кдзак, шеж1ресшщ жумбак, сыры ете кеп. ¥зак, уакдгг бойы назардан тыс кдлып крйрандыкдан, ол жайында кесш- гп'нНп рылыми niKip айта крйу да оцай емес. Бэрш былай крйранда, кей жагдайда: \"Баленшеден туген бала болыпты, план мыналар туыпты\", — дейтш кеЬмдд ппарлердщ ез1 шартты емес пе екен деген куддкке кдласьщ. Куддктщнепз1 мезгтлдщ, FacKipмен жылдьщ сэйкес келе бермеушен туады. :;t/• т л и 18

__________________________________ Шфш; Осындай кеп сурак, пен кеп купияныц сырын ашуга бул макдла он эсер ететш болар деп ойлаймын. Эдебиетгер: Ш .Валиханов, \"Собрание сочинений в 5-и томах\", Алматы, 1961. И-том, с т р .- 1 0 9 ; Л евш ин А. \"О писание киргиз- кайсакских или киргиз-казачьих о р д и степей\", часть II\". СП Б. 1832. с —106; А ристов Н А О пы т вы яснения этнического состава.., Ж и в а я старина, СП Б. 1894, в 3-4; Рум янцев П.П. \"Дж аркентский уезд\", СПБ, 1912. с - 2 0 ; М .Т ыныш баев, \"М атериалы к истории ки ргиз-казахского народа\", Т аш кент, 1925; \"К азах ско -р у сские отнош ения в XVIII — XIX в.в.\", Алматы, 1964. с —224, 319, 327; Кдзыбек бек Тауасарулы, \"Туп тукцаннан ез1ме шешн\", Алматы, 1993. 203, 357 - 358-6.; Н.М ыцжгш. \"Кдзакдъщ кы скцш а тарихы \", Алматы, 1994.62 — 64-6.; С.Ешмухамбетов, “С у ан ш еяар е\", Алматы, 1993; З.Сэд1беков, \"К дзак,m exdpeci\", Т аш кент, 1994. 76 - 77-6. /993-2013 ж. К8МПЕСКЕН1Н, ШЫН БЕТ1 Кецес етм етш кезшде халык, крлдады. Оны орнату ушш, орнаганнан к е т н орныгуы ухшн талайлар кднын тект!. Ce6e6i ол еюмет “Тецдпс\", “ЕргандДк\" дейтш ец ц асиетп урандарды ту кдлп кетердь Ал еркш джт! ацсамайтын, тецдпсп крлдамайтын адам баласыньщ жер беттнде бола к,оюы еиталай. Сол тецддк атты асыл сездщ астарымен кецес oKiMeTi журпзген улкен кцянатгыц 6ipi — кэмпеске. Кэмпеске де халык, крлдауымен жузеге аскдн наукдн. Оны крлдамагандар непзшен кэмпескеге ушырагандар гана. \"Тецлжтт жузеге асырамыз, гасырлар бойы кднап келген байлардан есецдд алып берем!з\", —дегенге б ш м аз халык, кцлай алданбасын, орнатамыз деген т ец дтн крлма- крл орнатып жаткдн отметке риза болып, байлар мен аукдттылардыц мал-мулк!н тартып алу арцылы улкен эд1лепж жасап жатырмыз деп сенд1. Сол сешмнщ жойкцш кунпнщ аркдсында бурын елдщ сезш устап, мал мен жанга бас ие боп отырган ауцатты адамдар апай-топай кднаушыга жаткызылып, мал-мулю тартып алынды, e3i 19

Ъвксутпт Нфкекв-ты_____________________ не отбасымен, не жеке жер аударылды. Сейтш, гасырлар бойы кдлыптаскдн ел Aecrypi аяцасты астац-кестен, болды. \"Байдыц малы — сенщ мацдай терщ. Оны ол с е т кднау арцылы жинаган. Ендд сен одан ез улесшдд алу аркдылы ежелден устем боп келе жаткдн эддлетсiзд(KTi жоясьщ, бай мен кедейддц арасына тенддк орнатасыц”, - дегенге ацкду ел адал сендд. Неге эддлетпк орнатпаскд деп, бглегш сыбана байга кдрсы шык,ты. Бай да адам, оньщ да бала- шагасы, муц-муцтажы бар, ол да езщ ш ц бауырыц, кдндасыц деген ойга жетелейтшдей жагдайдьщ 6api ед ет жойылды. Байдыц кезш куртсац, эддлддк ез-езшен орнай крятындай TyciHiK дендедд. Байдыц езш курткдн соц, кезш е де кезек келдй \"Байдыц туцымы\", \"Байдыц куйыршыгы\", \"Байдыц туысцаны\" деп те талайдыц тамырына балта шаптык,. Ец жаманы: ж ер бетшде болмаган эдйдетспзднсп жасай отырып, жер беттнде болмаган эддлддкт1 орнатып жатырмыз деп сенддк крй. Кррцкднымыздан, ушметтщ зорлауымен ютесек екен-ау, уюметгщ айтаднына сенгенддктен, айткдны кецшм1зге крнгандыцтан ктеддк крй. Bepi де зацды, 6epi де еддл боп кершдд. Оган кдрсы титтей куддк айтушыны жау санадык, туган-туыс, алыс-жакдян демей, ондайлардыц дереу кезш куртгык, Ойланбадык, акддлга салмадык, Ендд естш тага 6ipa3 eMip сурсек, ец эддл еюметпц ец жак,сы заманьш орнатамыз деп сендж. Сейтсек, алданган екенб!з, саясатпен уланган екем1з. Сенбеске сенш, гасырлар бойы ата-бабамыз кдлыптастырган эдет-гурыптан, салт-санадан бас тартыппыз; ез жакдянымызды жау санап, жаткд тогш берш тз; ез бауырьпяызды кеудесшен итерш, ешкдшан бауыр болмайтындарды туыс жариялаппыз; ездд-ез1м1з 6ip-6ipiMi3Ai кем стп, езгелердд кемецгер санаппыз; 6ip- 6ipiMi3AeH кемшшк тапкднды еддлддк, турашылдык, деп багалап, жатгы мацтап, ж атга жацтаганды бауырмалдыцкд жаткдязыппыз. Соньщ 6epi зымиан басшылыкден жузеге асып жаткднына цылаудай да куддктенбептз. Алда-жалда 6ip акд.1лды шубелене кдлса, алдымен 63iMi3 бас сап быт- шыт цып отырыппыз. © йткет кептеген цужатгьщ тупю мак,сат-мудес1 б1зден купия сацталыпты. Елддцацкдулыгы, 20

____________________________ fflaftm iSdefri нашыштыЕЫ, надандьпы м ен б ш м а зд щ — 6ap i алдын ала м укдат е с е п т е л н т . Осы гатапты окдгван адам ны ц кез1 алдымен соган жетедь Кеш б1лу, кеш тусшу кдндай екшшгп!? Текке теплген кднды, жазыкрыз кдылран жанды, бекер еткен OMipAi, б!лмест1кпен айрылган эдет-рурыпты ойларанда, у ннкен итше улып кете жаздайсьщ. Оныц бэрш кдлпына келттру мумкш ем ёсттн, енддп ем!рде мэщт жогалткднывды тек eiciHimneH FaHa еске алатыныцды ойласац, одан бетер кэмырасьщ. Б1здщ ец басты крлымыздан келеттш — сол зулматты кдйталатпау. Ол ушш 6i3 зулматтьщ кдлай жузеге аскднын, саяси буркешппн, иландыру эдгсш, жасырын жары мен ашык, айтылган тусьш — бэрш белуге тшсшз. Алдымыздагы кргэптщ 6ipAeH-6ip мак,саты — соныц бэрш окдфманра тусшддру. ©йткеш еткешм1зд1 тусшбей турып, алдары кушм1зде эд1л болу еш мумкш емес. Алдары кунде не кутш турранын 6i3 6apiMi3 де б1лмейм1з, сондыкуан алдымен еткенйупзден уйрену1м1з кджет. ©ткен дуние етп, кетп деп кдрамауымыз керек, одан, крлдан келсе, кун сайын сабак, алура THicni3. Осы макратпен \"Ж алын\" баспасы Орталык, мемлекеттж архив кдгзметкерлершщ кемепмен осындай кггэгт дуниеге экелш отыр. ©3i усынган icTi жузеге асыруды баспа акдга, сарашы Сейсен Мухтарулына жуктеген едi, ол бул жумысты абыроймен аткдрып шык,ты деуге болады. Бул к 1т э п э л 1 талай ры лы м и n ix ip re , эд1лд!кт1 жак,таушыра, елдщ, азаматгьщ мудесш KppFayuibiFa, акдга- жазушы мен зерттеунпге зор кдгзмет керсететш ш е сен1мд1м1з, Ип макрат жолында кеткен кемшшктер1М13 болса, оран да KeuiipiM етшем1з. (\"Квмпеске\" кпаб/не жазылган алгысвз, /997, 1-том) 21

Ъексушпан ’НфкеЬ-тм______________ САК,-УЙС1ННЩ БЕЙ1ТТЕР1 ТАБЫЛДЫ АЛ АСТАНАСЫ КД»13ЫЛК,ОРЕАН НЕМЕСЕ ШЫБУ КДЛАСЫ КДЙДА? Тэуелаздж алгалы 6ep ri рылымымыздат 6ip улкен талпыныс —халкымыздьщ коне тарихьша бетбурыс. 1998- жыл П р е зи д е н т ^ арнайы жарлыгымен \"Халык, 6ipAiri мен улттык, тарих жылы\" деп жарияланды. Сол бастаманы ц Hri жалгасындай енд1 \"М эдени мура\" багдарламасы н ж узеге асырура KipicTix. Бул бардарламаньщ жобасын талк£1лау кез1нде Президент Н.Э.Назарбаев: \"Тарихи ескертк1штерд1 жацрырту жумысы ерекше ыждахаттылык,ты талап етед!. Бул — курылыс емес, рылыми жумыс\", — деген 6yriHri тандагы аса 6ip мацызды сездд айтты. Археологиялык, аса кунды кдзбаларды Отырардьщ орны кусатып ашык,-шашык, тастап кетпеу кджетгшгш Президент сол сезшде кдтгы ескерпз. Мен1н, ойыма, осыны ок,ыранда, Алтын адамдар табылран асыл обалардыц тарихы мен тагдыры rycri. Кдлай дегенмен де кдзак, тарихы — аса кызгылык,ты, 6yriHriciHeH де болашагы кунды жацалык,тарды кутш турран тарих. К^азак, жерш1ч уш еч^ршен уш Алтын Адамнын; табылуы-ак, б1зде ал! ашылмай жаткдн талай \"алтынньщ\" бар екенш байкдткдндай. EciK к,орранынан алрашк,ы Алтын Адамньщ табылганына (1970, кекек) 35 жылга аяк, басты. Мунша уакчгггы тарихшылар 6ip урпакцъщ румыры санайды. Меш ойлантатыны —осы 35 жылда Алтын Адам туралы кдндай тарихи тужырым жасаранымыз. Алтын Адам к,аз1р т ари хы м ы зд ы ч ©те эр1ден б асталаты нды ры ны ч бей н ес! болып к,алыптасты. Муражайлардан, кермеден пошымын, ютэп бетгершен суретш кергенде, airreyip, 6ip крмданып кдламыз. Bipax, оныч нак,ты и м екенш, кдй тарихымыздьщ кдй тусындагы адам екен1н ал! дал айта крйгамыз жок, Шындыгы, айта бастагандарра кулак,аскдн да жокдыз. Оныч ce6e6i, эрине, сан турл1. 1976-жылы EciK кррранын зерттеген ралым Кемал 22

______________________________________Ш ф н х iSdefn Акдплевтщ \"Ертедеп ескертшштер елесГ атты Krre6i жарык, кердд (\"Кдзак,стан\" баспасы). KenmiAiriMi3 Алтын Адамныц егжей-тегжешн алгаш содан окдгдык, BipaK, ежелп тарихымызга ол кезде де ешюм шукдгаа крйган жок, Кене тарихымызга батылдау кез сала бастауымыз еткен гасырдьщ токраныншы жылдарынан басталды. Бул жылдарда мерз1мдд баспасез1м1здщ шпнде \"Шалкдр” гэзетт айрыкдна тдазмет жасады десем, шындыкдд еш кдянат болмас деп ойлаймын, ейткеш бул газет к^ггайдын, кене жазбаларына суйенш кдзак, тарихын жазган Ныгмет Мыцжанидьщ, Су Бихайдьщ, тагы баскдлардыц ецбепн 6ipiHeH кейш 6ipiH жариялай бастады. Бул тарихкд бэр1м1зден бурын к,олын жетюзген Турсын Ж уртбаев бауырымыз еж елп тарихи тулгалардын; ж еке-ж еке портретгерш жаза бастады. Бул ©3i сецнщ крзгалуы icnenri кубылыс болды. Ак^фында ол \"Дулыга\" атты еш томдыгын дуниеге экелдь 1991-жылы наурыз айында ол \"Ленигашл жас\" гэзетшщ уш нем1ршде \"¥лы Кунби\" атты тарихи зертгеу макдласын жариялады. Сонда ол Уйсш мемлекетшщ Кунбш Елжау (дурысы Елсау болса керек — Б.Н.) туралы ж аза келш, \"Осы арада Кемал Акдппев кдзган Ecix кррганындагы \"Алтын кшмдд ханзада\" сол улы Кунбидщ улы емес пе екен деген ой ушыгы кдглт ете кдлады. Оныц жас мелшер1 жиырманыц ар жак, бер ж ата деп айтылып жур. Ол кезде бидщ баласы бесжте жатып-ак, кдлындык, айттыратынын ескерсек, шындык,тьщ шылбырын аттамаймыз. Алтынмен аптап, кумкпен куптеп крйылуына жене жас мелшерше Караганда, пэлендей кдйшылык, байкдлмайды\", — деген тужырым жасады (15-наурыз). Бул, сез жок, кияли емес, гылыми болжау едт ©йткеш Кунбидщ он улы болгандыгын, олардьщ так, Myparepi саналагын улкеш жастай кдза болып, соньщ улын так, Myparepi деп жариялаганга eKiHuii улы кдрсы болып, ел iiuiHe араздык, KipreHiH кдггай тарихыньщ атасы саналагын Сыма Сян \"Тарихнама\" атты шыгармасында да (Т.Жургбаев. \"Дулыга\", 1-штап, 1994.293-бет); \"Батыеещр жене Уйсш мемлекетГ атты ецбепнде еж елп щлтай 23

Ш с у т т Н ф М х -у т ____________________________ тарихшысы Бан Гу де (\"Кдзак, тарихынан\", Алматы, 1977. 33-бет); \"Орта Азияда ертеде мекен еткен халыкуар туралы мэл1меттер жинаты\" атты ецбепнде орыс синологы Н.Я.Бичурин де (М осква-Ленинград, 1950. 2-том, 191- бет); \"Кдзак,тын, кдяскдша тарихы\" деген ютэб1нде кьггай тш н бглетш, сонда ем ф сурген казак,тарихшысы Ныгмет Мыцжани да (Алматы, 1994. 68-бет): \"Кунмудыц так, мурагерлтне тагайындалган баласы ерте кдйтыс болып кета\", — деп, даусыз акдаат ре-пнде жазады. Турсын да осы жазбаларга суйенедг Алайда, еюшшткп, жазушыньщ бул тужырымын тарихшылар кулак,тарына 1дыстыртан жок, Бфак, мен ез басым осы пш рде гылыми непз бар деген ойдан арылган емесшн. © йткет бул тужырымды сол Алтын Адамды ез крлымен кдздырып, ез басшылыгымен зертгеген галым Кемал Акдииев та крстайтындай деректер бередд. Алтын Адамды алгаш зертгеупп Кемал Акдплевтьщ да, сол к,органды бастан-аяк, к,азып шыкдан археолог Бекм уханбет Нурмуханбетовтщ де айтуынша, EciK крртанынан eKi кдбф шыкдрн, ягаи 6ip обаньщ нише ей адам жерленген. Жене, Бекецнщ айтуынша, 6ip обаньщ iiumeH ею бейптщ шыгуы археология тарихында оган дейш де, одан кешн де кездеспеген. \"Bi3re EciK кррганындагы е й бешт 6ip мезплде пайда болтан деген ой келдд, ce6e6i ею бейптщ де устше ушлген топырак, 6ip, оган кемыген адамдар суйеп де топыракуьщ астында жатыр, олай болса, олар не 6ip семьяньщ адамдары, не жакдон кдндастык, кдтынастары бар адамдар. Осы уакдяткд дешн олардьщ eAiMi 6i3re б елпаз куйшде кдлып отыр, 6ipaK, кдфынан жерленген бейгггеп (кдфынан кдзылган бешт деп тусшу керек, ейткеш ханзада квдэынан емес, шалкдсынан жерленген — Б.Н.) адамды орталык, бештгеп адамды жерлеуиплердщ жерлемегендщ даусыз\", — дейдд Кемал Акдышев аталмьпп ютебшде (13-бет). Бул не деген сез? Я т и ею адам 6ip кунде жерленбеген, б1рак,екеушщ OAiMi мен жерлеу1 арасында 6ipa3 тана уакдят еткен. \"Жерлеуд1ц мукдаттылыты, кшмдердщ ертепдей 24

______________ _______________________ 9 J la fm z i$ )efri байлыгы оцтуспк бештгеп жерленген юсшщ жотары кррамдык, орын алрандыгын дэлелдейдд, - дей келш, - Б1здщше, орталык,бешттеп жерленген адамныц квдэынан жерленген адамга кдраганда кррамдык, орны жагынан мацыздырак, екенддп даусыз\", —деген тужырым жасайды Ак^ышев (сол бетге). Ендд \"Орталык, бешт\" пен “оцтуспк бейггке\" тусшж береюк. \"Орталык, бешт\" деп отырраны — Б.Нурмуханбетовтщ 1969-жылы кдза бастап, 1970-жылдыц кекепнде б трген , 6eArici3 уакдггга тоналган, б ш к т т 6 MeTip дэу обанын, дал ортасынан табылтан Kp6ip. Осыны кдзып бтгкен соц, Бекец автобазаны ендд сала беруге болады деп, рукрат кдразра к,ол крйып, ж тттерм ен криггасып, олар рахмет айтып, ендд осы бтгкен icrri 6ip жуып ж1беруге дайьшдала бастайды. \"Не куддрет екенш бглмеймш, обанын шет жарына K03iM кдйта-кдйта тусе бердд. Акдцэында: \"Ей, Савелий, ана 6ip шето 6ip-eKi рет журш aTuii!\" — дед^м, — дейдд Бекец булдезерппге. — Ол журш еткен кезде, 6ip берененщ ушы кдыт ете кдлды. \"Ток,та!\" —дедш. Сейтш Крита кдзура KipicriK\". Сейтш барып Алтын Адам табылтан. “Оцтуспк бешт\", \"кдфынан жерленген\" деп отырраны — сол. Ол Алтын Адамныц жасы жиырманыц ар жак,-бер жагында екенш К.Акдтшев аталмыш кггэб1нде айтпайды. Ол кешн арнайы зерттеу арцылы аныцталран. Ханзада болуы мумкш е к е н д т н де ралымдар кеш ш рек айта бастады. Обаны крзу кез1нде табылтан орнына крраганда, жас адам алдымен жерленген де, \"кррамдык, орны жагынан мацыздырак,\" адам одан кешн, epi ортата, epi бшпрек туск,а жерленген. Hfhh ж ас адам бурын елген де, \"мацыздырак,\" адам содан кейш елген. Муныц e3i Журтбаевтьщ жорамалын шындыккэ тттен жацындата туседт Ce6e6i. Елсау Кунбидщ так, Myparepi болтан улыныц дал кдй жылы кдйтыс болганын em6ip дерек нацты айтпайды. 25

Ъексутан ЧНфоквке-уям_________ ___________ Бан Гу: \"...Мурагер ханзада ерте дуние салды, ол кдйтыс болу алдында ак еа Кунбиден: \"Санзорды Мурагер (ез улын, я т и Кунбидщ немересш —Б.Н.) ханзада еттщз, - деп т1ленген. Кунби кдйгы-кдарет 1шшде оган макул болтан. Дару (Кунбидщ екшнп улы Бичуринде - Далу, Мыцжанда — Дулы — Б.Н.) буран кдтты ашуланып, iHiAepiH epTin, крсынын бастап, Кунбиден бет бурды да, Санзорга сокды беруге эз1рлендГ, — дейд1 (\"Кдзак, тарихьгаан\", 1997. 33-бет). Бауыры елш жаткднда Дулы ейте алмаса керек. Cipa, бул кезде ханзада эл1 -ripi болса керек. Яени эке мен бала арасындага араздык,эл1 ханзада алией турып-ак, epmireH. Бан Гу ханзаданы \"ерте дуние салды\", hfhh жастай адад десе, Бичурин: \"Наследник давно умер\", —деддд (П-гатэп, 191-бет). Ал Мьщжан: \"Кунмудьщ так, мурагерлдпне тагайындалтан баласы ерте кдйтыс болып кетед1\", — деггп (\"Кдзакдъщ кдгскдша тарихы\", Алматы, 1994. 68-бет). Бул артурлшк н е т керсетед1? Менщше, ханзаданьщ дал кдй жылы, кдй кезде кдйтыс болтаны тарихкд накды туспеген1н карсетед1. Bipax, эйтеу1р, ханзада axeci Кунбиден бурын еледь Алайда кднша уакдгг бурын елгенш де еппам дал айта алмайды. Менщше, ханзада улы кдйтыс болтанная кейш кеп узамай Елсау да кдйтыс болтан болу керек. Сол себеmi ханзада мен Елсау Кунби 6ip кррганта б1ршен кей1н 6ipi жерленген деп болжаута болады. вй ткеш алташ жерленген ханзаданьщ кдб1ршен табылган терт мыцра жуык,алтын буйымды, тэты баскд кшмдер мен ыдыстарды зергерлжпен жасап шьну аз уакдгг алмаса керек, ятни соларды жасап бггкен соц тана ханзаданы жерлеген болар. Сол ею арада Елсау да кдйтыс болып кдлтан соц, оны да сол салынып жаткдн KppFaHFa кемген шытар. Оньщ жеке крртанта жерленбеуше балаларыньщ арасындаты такщлас та, сотан байланысты тутан ел шпндеп ебтерлис те эсер еткен болу керек. О сы ларды ц бэр1н жинак,тап к,арар болсак,, Журтбаевтыц жорамалы шындыкдъщдал ез1 сиякщнады. К.Акдгшевтщ жазтанына кдратанда, ол KppFaHFa ханзада 26

рана емес, eiceci Кунби де жерленген. Бул арадагы обаларды археологгар бурыннан \"патша крргандары\" деп атайды екен. Bip гажабы, елген ханзаданьщ атын еш тарихшы атамайды. Оныц аты Нулы екенш Матай атасыныц Ата шеж1ресше суйенген К,азыбек бек Тауасарулы FaHa жазады. Ол: \"Нулы атамыз э к е а Елсаудан бурын жастай жиырма ею жасында к ет й т . Сол жасында артында терт улы —Абыл, Албан, Азык, Санжар (Женше нар) кэлыпты. Жиырма ею жасында дуниеден жас кеткен, e3i рэкделды, патшалык, такдсд кд1зыкдаган, орынын iHiciHe сыйлаган Нулыны кдтгы ардак,тап Уш Кдрашкд крйыпты\", —дейдд. (\"Туп-тукцаннан ез1ме шеюн\", Алматы, 1993. 42-бет). Осы шюр, менщше, бук1л дудэмэлддктщ басына су куяды. Бул ещрде Уш Мерю, Уш Крцыр, Уш Алматы, Уш Кдкцак, деген аттар куш бугшге дей1н бар. М.Эуезов жазган К,араш, Саймасайды Ырыскул атып елт1рген Кдраш, Бэйддбектщ экеанщ атымен аталган дейтш Кдраш кэд1мг1 Турген езешнщ бойында. Бас Кдраш немесе Улкен Кдраш Асы жайлауыньщ батыс беткешнде жатыр. Кдлган ею Кдраш соньщ астьщгы жарында. Ал Алтын Адам табылран оба — дел сол Уш Кдраштьщ астында, кдз1рп EciK кдласыныц солтусттк батысына таман туста. Нырмет Мыцжан: \"...б.ж.с. дейш п 105-жылы уйсш кунмуы мын жылкд1 кдльщмал айдатып, Хан патшасынан ханшасын сурады\", —деп жазады (Аталран ютэп. 72-бет). Ярни Бул жылы Елсау кунму (Кунби) -ripi болтаны. Сонан соц: \"Б.ж.с. деШнп 104-жылы шамасында уйсш кунмуы Елжау би тарына немерес1 Женш1 бил) отыррызады\", — Дейд) (73-бет). Ярни Елсауды сол жылы кдйтыс болды деп шамалаура болады. Ал Кдзыбек бек: \"Елсау би дуние салып, осыдан 1980 жыл бурын кдйткдн соц, оныц кезшщ TipiciHAe-ак, такдд отырран С анжар — Ж ен ш е нар кдггай кыздарына кумарлау болып, б1рнеше эйелдд кдггайдан алкан\", —дейдд (Аталран ютэ&, 43-бет). Кдзыбек бек ютабш 1776-жылы жазган, ярни 1980—1776=104. Ею ютаптагы осы дэлддк Кдзыбек бекке иландырады. Демек, б]зддц дау1р1м1зге 27

Ъексутан Нфкеке-ты_______________________ дешнп 104-жылы Елсау би улы Нулынын, кдсына Уш Кдраштыц астына жерленген болып шьпады. Егер 6i3 осы дэлелге ток,тасак, онда будан екшип 6ip дудамел туады. Ол — б1здщ тарихымызда эл1 дэлелш таппай келе жаткдн тары 6ip улкен мэселе. Уйсш мемлекетш щ астанасы болран б1рде Кдгзылкрртан, Кд1зылацтар, б1рде Чигу, Шыру аталган кдланы Шокдн Ы стыкделдщ мацында десе, F-Мусабаев: \",..б1здщ заманнан 44-36 жылдар бурын кдраган Ханкрра Шыгу (Чигу-Чень) — осы кунде кцратан орны бар, Кеген селосынан (Алматы обылысы, Кеген ауданынан) 10 км. жердеп Кумтекей\", — дейдд (\"Кдзак, тарихынан\". 1997. 81-бет). Мен де осы шырдд куптап кезшде макдла жазгам. Сонда кдлай болтаны? Сонау Кумтекейде кдйтыс болтан Нулы ханзаданы Алматыныц тубшдеп Ес1кке экелш жерлеудщ нендей кдж егплт, кдндай ce6e6i бар? Эрине, олай болуы мумин емес. Ендеше Кумтекей Шыту емес. Ал онда кдйда? Эрине, ханзада жерленген мацайда болута тию. Олай болса, ол кдланыц орны кдйда? Таты Кдзыбек бекке жуг1нсек, ол: \"Ел астанасы Уш Кдраш астындаты Шыту кдласы ед1\", — деп накда-нак, жазады (45-бет). BipaK,бул ютэпкд алакезбен кдраушы атайындар эл1 TiciH кдйрап отыртанда, оны н е п з п дэлел ете алмасымды да ойладым. Мен бутан нанганмен, езгелер нанбайды. ©йткеш ол ещрде мен б1летш кене кдланьщ орны жок, Бан Гу: \"Улы Кунбидщ астанасы Кдаылкрртан кдласы Чан—Аннан 8 мьщ 900 шакдоым шалтай”, — депт1 (32- бет). Бичурин де соны кдйталайды (190-бетге), алайда 2- кггебшщ 152-бетшде берген тустктемесшде: \"Городок Чигу, бывший столицею в Усуни, лежал от Тэмурту-нора на северо-восток, от Кучи на северо-запад по южную сторону реки Или\", - дегенд1 айтады. Ал Темирту-нордыц моцтолша атау, оныц тур1кшес1 Ыстыкдсел екен1н 3- ютэбшщ 51-бетшде тусщадредь Сонда Шыту кдз1рп Ыстыкделден солтуспк шытыста орналаскдн деген с!лтеме EciK кдласына дал келедь Осы арада Райнидин Мусабаевтьщ ппирш толытырак, 28

_______________________ Я Л л/н а , t i t y i керсетуге тура келедд: \"Ханкрра Шыру (Чигу-Чень) Ыстыкдсвлдщ солтустж шытысында дегенд1 К,ытай жылнамасы б1рнеше рет кдйталайды. Б1рипшден, егер ол к,ала Ыстыкдселдщ ацрарында болса, \"Ыстыкдселдщ кдсында, жатасында\" демес пе едд? Еюншдден, \"Ыстыкдел мен 1ле езенш щ арасында\" Aeyi де б1зддц niKipiMi3Ai дэлелдейдд... Ушшипден, 1ле мен Ыстыкдсолдд белит тастаган аскдр таудан асып, Ыстыкдел жагасындары кдлада 1ленщ не жумысы бар? Онда 1ле ауызга алынбауга THic едд, 6ipaK, олай болмауы кдланыц ею жакдф тец екеншен деп тусжу керек\", —дейдд о л ю а (\"Кдзак.тарихынан\", 1997. 81-бет). Оныц Кумтекейге кдтысты осы айтк,андарын Есж мацайына да айтура эбден болады. Бул араныц Кумтекейден repi артыкдиылыгы сол — Кдязылкррран, Кдлзыландсфдеген аткд жер ьщрайыньщ сэйкес келетшддт: Кумтекей жазык,та, EciK мацы езеннщ де, таудыц да ацрарында. Ыстыкдсел мацы курежолдан алые болса, EciK мацы улкен жолдыц дэл жиепнде. Э лж ей Маррулан агамыздыц жазраны TinTi EciK мацайын крлмен нуекдп туррандай: \"Уйандерддц... саяси, медени астанасы Чие (шие — Кдязыл кдла), кдытайша Чигу —1ле езеншщ онтуспк (кунгей) бетшде, Алатаудыц крйнауына юре турган, Шьпыс Турюстанда туратьш Ак,су цаласынан 400 километрдей терш кей батыста, Ыстыкдшлдщ ш ы ры с терккеш нд е турран. Тарихтыц айтуынша, Чиеде уйсш басшылары туратын мунаралы сарайлар, крнакуйлер болтан (\"Ежелп жыр, ацыздар\", Алматы, 1985. 30-бет). YftciH астанасыныц 6ip-6ipiH e ук,сас, 6ipaK, эртурл1 аталуы, cipe, кдланыц сырткдя ерекше KepiHiciHe кдтысты болса керек. Тарих ры л ы м ы н ы ц докторы, кдятай тш н жет(к б1летш ралым iHiMi3 Набижан Мухаметханулы \"YficiH мемлекетГ деген зерттеушде: \"Уйсш елш щ астанасыныц аты ец алгаш кдлтай тш нде Чы гу чыц (орысшада — Чигу) деп жазылран. Шы — кдязыл, гу — сай, анрар, чыц —кдла, кррран деген марьшаны быддредд\", — деп, бул сездщ этимологиясын ашып туанддредд (“Кдзак, тарихьшан\", 2004. 285-бет). 29

Ъексттан НфквЬ-ты_____________________ Алтын Адам табылган патшалар кррранында бурын 600- дей оба болса, кдз1р оныц 6 0 -7 0 -i рана кдлыпты. Осыншама обаныц 6ip жерде орналасуыныц e3i сол мацайда туракты орын тепкен отырыкцы ел-журтгыц, я т и кдланыц болгандырын дэлелдесе керек. Жорамал мен дэлелдеу 6api Шыру кдласыныц орнын Алтын Адам шыкддн мацайдан 1здеу керекппне мецзеп турранмен, нак,ты мынау дейтш орынды нускдй алмай, акдфы Алтын Адамды ез крлымен кдзрэн Бекмуханбет Нурмуханбегов кдриямен акрллдасуды ойладым да, устаз ним Сагатбек Медеубековто ертш Есж кдласына бардым. Бекец екеум1з э дегеннен эз1лдесе кетгис. — Беке, — деддм эз1лдеп, — ci3 кдзып алган Алтын Адам, менщше, Нулы ханзада, ал оньщ устшдеп урланган бешт оныц aKeci Елсаудии, 6ipaK, сонда уйсшнщ астанасы Шыру кдйда? — дедш. — Шыгу осында, — дед1 Бекец ойланбастан. Мен ез кулагыма ез1м сенбеддм. Сагатбек те аузын ашып маран кдрады. Кдсымыздары езгелер де жым бола кдлды. —Осында екенш кдлай дэлелдейаз? —дед!м акырында ес жиып. —Не дэлелдейтпи бар? Kp3ip апарам да керсетем, езщ кересщ, — дедг Мен нанарымды да, нанбасымды да б1лмеддм. — Осы уак^ткр дейш Алтын Адам туралы кдншама журналшыра сухбат бердщ1з, кдншама адаммен сейлестщ1з, неге соларра Шыру жайында тук айтпай келддрцз? — деддм. —Олар менен Шыруды сураран емес, сурамаганра мен айткдн емесшн. Сен сурадыц, мен айттым, - дедь С о ны м ен к,ойшы, м эш и неге отырдык, та, EciK кдласыныц батысында eKi шакдярымнан асар-аспас жердеп Рахат ауылына келддк. Ауылдыц желкесшдег1 жотага кетер!ле бергенде-ак,кецшме кудж юрдг \"Анандаи жазык, ж ер турранда, мынандай жотаныц устше кдла сала ма?\" Жотаныц устше шыга келгенде, елп ойымнан б1рден к,айттым. Ж отаны ц ycTi жап-жазык, тепсец екен. 30

Жазыкдыц аргы шетш кемкере тау караты иш п жатыр. Оныц ар ж а ш — кдтпар-кдтпар таулардьщ Ti36eri. Эдем!. — Мше, кдра! — дед! Бекец жацапл e3iMi3 жота деп кетер!лген ею тебеш нускдп. — Мынау — хан сарайы, анау оньщ ар жарындагы — ханым сарайы. Екеушщ де айналасы, керш турсыц, терец ор. Ал сол ордьщ мына жершде, ана жершде шошайып тургандар — кузет орны. Ал мына 6i3 турган жер — хан capaftFa KipeTiH ауыз. Ал мынау турран жол — ханым сарайы мен хан сарайын жалгап турран жол. Оны тусшу 6i3re бэлендей кцындыкдд тускен жок, ©йткеш топырак,астында томпайып жаткдн ж ер Бекецнщ айткднын ез келбеттмен, пошымымен унс!з крлдап тур едь Бул тебелердщ кэддмп тебелерден айырмашылыгы б!рден кезге шалынды: ycri шошак, емес, жазык; шет- шеттер! кдфлы, топырак, астында элдеб!р пошымдагы курылыс барын ап-анык, ацрартады. Тебен!ц устше шыкдсдн соц, оныц кене кдла немесе кррган орны екенше ■rimi сендпс: 6ip жер! шырыцквд 6ip жер! ойык,тау. Тебенщ теркжей жак, шетшен торт шаршы мелрдей жерд! 6ip жарым мет!рдей терецаДкке дешн археологтар биыл рана байкду ушш кдзып Kepirrri. Бул e3i галымдарга, Республикалык, Археология институтына бурыннан белгш орын болып шыкцы. Оныц кене к,аланыц орны екен!не к ерген адам еш куменданбайды. Bi3, мэселен, оныц IIIbiFy екен!не де сендж. Ал енд! оны б!ржола бултартпай дэлелдей алатын — тек археологиялык, кдзба жумысы, Бан Гудыц айтуына кдраганда, Уйсш Кунбгане Жиянду бегшщ кд1зы Шижунды узаткднда, оныц \"кдсына мал- мул1к баскдрушылар, орда мансапгылары жене крргаушы некерлер болып, жиыны б!рнеше жуз адам крсылды\" (\"Кдзак, тарихынан\", Алматы, 1997. 34-бет). Ал Бичурин: \"Царевна по прибытии к его дворцу построила для себя дворец\", —дейд! (2-ютэп, 102-бет). Эрине, кдггай кдязына ере келген 6ipHeme жуз адамныц 6epi кшз уйде емш- ерюн тура алмады, сондык,тан олар б!рден ханымга сарай, ездерше жайлы мекен туррыза бастады деп шамалау

Шсутан НфЫсв-ты_____________________ орынды. Бекмуханбет акракдл Шыгу деп керсеткен орын к ш ке н е езеннщ сол жак, жагалауында. Егер оны кдлтайлык,тар Кызыл иршштен турнлэса немесе тебесш Кызыл материалмен жапса, сол кезп кдзак,тардьщ оны К^1зылкррган деп атауында сез жок, Ж эне Бекец айткдн Хан сарайы мен ханым сарайыныц салынуэдга сол кездеп кдггай архитектурасына сайкес шыкра, онда бул кдланьщ Шыгу екеш даусыз дэлелденедд. Мен солай болатынына сетмддмш. Кдлай болганда да кене уйсшнщ кене астанасы Алматыдан алые жатпапты. Ендд тек Мэдени Мура багдарламасына сайкес Шыгу кдласын топырак, астынан аршып алу Fana кджет. Сонан соц осы арадан ашык, аспан астындагы Муражай жасау ici, менщше, езшен езД суранып тур. \"Егемен Казахст ан\", 26.01.2005-жыл. (\"Ш ы гу кдйдан ш ы куы \" д еген атпен басылды) АРЫС Ш амамен б1зуцц дэу1р1м1зге д ет н п 612-ж ылы туып, 547-ж ылы влген Кдзактьщ apFbi бабаларынын; ппшде тущыш шетелде 6iAiM алган сак; Тущъпп элемнщ жетз данагешнщ 6ipi аталган сак; К,азак, шеж1рес1 мен ж азба тарихта аты б!рдей сак,талган туцгыш сак; Кдзак,тьщ туцгыш философ бабасы. \"Арыс\" co3i шеж!реде де, жазба эдебиетте де жш айтылады. \"Алты арыс кдзак,\", \"алты алаш кдзак,\" деп те айтылады. Шеж1реде \"алты арыс орта жуз\" деген де бар. Терецге бармаганнын, езшде де кдзак,тарихы уппн \"Арыс\" сезшщ кездейсок, емеетш. ащарылады. Ал егер \"алты арыс кдзак,\" деген сездщ марынасына уц1лсек, онда Арыс 32

_____________________________ Ш фш iSdefri кдзак^ын, apFbi теп, Ty6i немесе бастауы сияк,ты. Сияк,ты ма елде нагыз бабамыз ба? Кдзакзъщ уш жуз1 уш Арыстан тарарандырын барлык, дерлж шеж1ре айтады, букы. кдзак, Акдрыс, ярни Ак, Арысулы (улы жуз), Жанарыс, ярни Ж ан Арысулы (орта жуз), Бекарыс, ярни Бек Арысулы (Kimi жуз) аталатын уш улдан бастау алган боп шыгамыз. Дэлелдену1 кдеын тарихкд, сез жок, сену де к^ын. Алайда: \"Осы Арыс деген сездщ кдзак,атаулыга бекерден- бекер TeAiHyi мумш емес-ау, 6ip ce6e6i бар-ау\", — деген дудэмэлддктщ ©3i де аз табыс емес. Бул — кисынга жырылудьщ басы. Ал ендд улы жуз шеж1ресш баскд шеж1релердщ бэршен де тианак,ты етш байандаган Ата шеж1реге — Шапырашты Матай шеж1ресше — кулак, асайык, Онда: \"Акдрыс, Жанарыс, Бекарыс деп жургешдпз — Арыстыц уш баласыныц аты\", — делшген (Кдзыбек бек Тауасарулы, \"Туп-тукданнан ез1ме шешн\", Алматы, 1993. 37-бет). Бутан сенбей-ак,кряйык, 6ipaK, осы сездетарихи кисын бар ма? Муны айтып отырран адам кдзак,тьщ жауы емес, кдзак,тьщ 6ipi Foft. Ол да Арысты кез1мен керген жок, 6ipaK , бабаларынан кдлган сезд1 ж азы п кдлдырран. Сеней1к, сенбешк, алайда бабадан келе жаткдн сездд жазып кдлдырраны ушш жазык,ты емес шырар. Матай атасыныц шеж1ресш Кдзыбек бек былай ■пзбелейдд: Кддыр, Кдлша. Алаш Жайыл Кдзак, Жуман, Туман Арыс, Сабыр Ак, Пан, Жан, Бол, Бек, Бал. (124-бет). Арыскд дейшп адамдар жайында Кдзыбек бек: \"Бул аныз сияк,ты элде ep T eri сияк,ты ащтменщ растырына, хакдкдтгырына ешгам куел1к бере алмайды. Будан кей!нг1 айтылатындарра бул ш таты окутан адам шубе кел-прмесе де болады. ©иткет eHAiri ецг1ме тек б1здщтуп-тукданымыз 3-1214 33

¥)вксутан H’ yfnlceb-wu_____________________ _ Жуманнан таракан урпак, туралы болмак, —дей келш, — Жуманньщ era улы Арыс, Сабыр аталады. Арыс деген Kici шамадан тыс ipi, ете куши, айбатгы адам болыпты. Мше, барлык, кдзак,тыц: \"Ой, мынау Арысым екен\", \"Арыстай Kici екен\", — дейтпй осыдан кдлыпты. Мше, бугшп 1154-жылында (1776-жыл — Б.Н.) Tipi журген казак, атаулыньщ атасы осы Kici\", — деп тужырады (35-36-бет). Мундай шеж1реге K,a3ipri тарихшылардыц улттык, дэстурге ден крятындары T ep ic кдрамайды. Меселен, Кдятайда туып ескен казак, тарихшысы маркум Ныгмет Мыцжан \"Кдзак,тын, кыскдша тарихы\" атты гатабында Крзыбек бектщ агайынды Кддыр, Кдлша дегенш \"Казак, арасына таракан тарихи ацызда ерте заманда Кдлша Крдыр деген батыр крлбасшы болады\", —деп, екеуш 6ip гана адам ретшде атайды. \"Крлша Кддыр осы ак, Kpi3Fa уйленедд, будан тукан ул \"К,азак,\" атанады. К,азак,тан Акдрыс, Бекарыс жене Жанарыс деген уш ул туады. Акдрыстан улы жуз, Бекарыстан орта жуз, Жанарыстан raini жуз тайпалары тарайды\", —дегендд жазады (Алматы. 1994. 24-бет). Орыс шенеунш И.И.Крафт 1898-жылы Орынборда ж ариялаган \"К,ыррыздардьщ орыс бодандыгын кдбылдауы\" атты ецбепнде \"эскербасылардын, 6ipi Кдлша Крдыр\" делшедг \"Крлша мен кдйырымды nepi кдозынан тараган урпак, К,алшака кдкын сэтте кемекке келш, куткррушы жене урпак,жалгастырушы кдадьщ курметше кдз-ак, немесе кдйсак, деп аталады\", — деген ацызды келт1редд (\"Казак, тарихынан, Алматы, 2004. 346-бет\"). Эрине, муныц 6epiHe крлды 6ip-aK, сытеп, eiu6ipiH мойындамауга да болады, ей ткет муньщ 6epi делел емес, ацыз рана. Алайда бул ацыз 6ip гасшщ аузынан 6ip кезде Fam айгылып туркан жок, уш nirap уш заманда, 6ip-6ipiHeH алые жаткрн уш мекенде айгылып турганын ескерсек, осы ацыздыц тубшде 6ip непз бар-ау, cipe, деген ойга кдлдырады. ©KiHiurrici сол рана: ол непздщ кдндай непз екенш ен/vi ешгам дэлелдеп айта алмайды, ce6e6i сол Крлша мен Кддырдьщ немесе Кдлша Кддырдьщ e3i жазып кеткен шындык, жок, 6i3 тек жорамал жасай аламыз. Bip 34

______________ _______________________ Я Щ и х iSdejn FaHa Кдлыр немесе Кдлша деген адамнан буюл халык, тарады дегенге де 6ipey сенедд, 6ipey сенбейдд. \"Б1здщ журтымыз, уйсшдердд айтамын, Уйсш, Абыл, Азы к, Ш ы ры л , Алуйсш, К^аруйсш, Саруйсш, Тургеш, Дулат атанып келдд. Сонда солардьщ 6ipAe-6ipi: \"Жок, мен кдзак, емесшн\", — деген жок. Ал, менщ б1лу1мше, осы аталган атаулар елдд баскдрган кезде бугшп Жолбарыс eAi, Абылай eAi деген сияк,ты гана немесе бил1к еткен елдщ нэм1мен кете берген болса керек-Ti\", — дейдд Кдзыбек бек (30- бет). К,алай дегенм ен де, осы ж орам ал д ы ц кщсыны шындыккэ жакдлн сеюлдд. Bi3 Кддыр мен Кдлша, Алаш пен Арыс немесе Арыстьщ балалары баскдрган елден тараган халык, болармыз, cipa. \"Шындыкдъщ эдьлегп ce3iMiHci3 б ш м — жалган. ©згелердд алдаймын деу —езщад езщ алдау. Бул —нагыз оцбагандык,!\" — депп Бауыржан Момышулы (\"Жалын\" журналы, f3, 2005). Бутан кдраганда, эрнеш быгеннщ 6api бшм емес, 6ip деректт eKiHnii дерек куптап отырса жэне ол дерек сешмдд кезден шыкра, жаньщ эддлетп ce3iMre боленсе гана, нагыз бшм — сол. Осы тургыдан келеек, Арыс бабамыз жайлы деректер оньщ тарихи тулга екенш, оньщ ацыз адам емес, шын мэншде белгш уакддта, белгш елдд мекенде OMipсурген адам екенддпн, ен, бастысы, б1здщ бабамыз екенш толык, дэлелдейдд. Кдзыбек бектщ ютэбшде мынандай niidp бар: \"Майкд.1 бабамыз Анарыстыц айткдны деп, ел билеудщ жолдарын айтып отырады екен. “Ен, акдллды адам — ел билеуден аулак, болтан адам\", — деггп бабамыз Арыс\", — дегендд аузынан тасгамайды екен... Bip куш Сулеймен пайгамбар жеюнде, оньщ ейелшщ кус суйегшен салынган уйде тургым келедд деген) эцпме болганда, Майкда баба: \"Ол оцпмеден б1здщ бабамыз Арыстьщ айткдны куигпрек\", — деген. \"Кдлай?\" —деген уэз1рлерге сонда Майкд.1 айтыпты: \"Б1здщ бабамыз Арыс eAi кеп пе, Tipi кеп пе?\" — деген суракдщ Kepi сурак, берген: - Кеме успндеплердд кдй жап.ша крссац, сол ж ата кеп болады. ©йткеш кеме уетшдеп адам ел1мнен терт-ак, 35

Ъексутан Н‘ фэквЬ-уяы_______________________ eAi жырак, турады гой, — депп. Я т и кеменщ еденшдеп так,тай терт-ак, ел!\" (57-бет). Арыстыц бул ce3 i — тапкдгрлык, табан астында тауып айткдн шешендж. Эрине, ел! мен T ip im n KeirririH тек сейтш кдна анык,тауга болмайды. BipaK, ойланбай айткдн Арыстыц c©3i acepAi, эдем! шыкддн. Эл! кемеде жузу ете K^yirrri кезде айтылтандык,тан, тапкдф сез боп танылган. Осындай ушкдф ой ушш оны замандастары кдтгы бараларан да болар. \"...Арыстыц дуниеш кезш окдгтан адам болганын Майцы бабамыз унем1 айтып отырады екен. Арыстыц ез аты Анарыс болтан деседь Шешес! еркелетш Арыс этап кетигп Ол иимдд Еуропа елдершде алып, кеп тумырын етгазш, ез ел!не келгенде он ега-ак, жыл турыпты. Ол артына пэлсафа кдлдыртан. Ж азба Майцы заманына дейш келген екен. Сол замандагы 6ip жер алкппсте ол топырак, астында кдлтан. Арыс ацын да, ахун да адам болтан. Еуропада керген енегесшщ жацсы жацтарын ездершщ патшалыгына Kipri3yre умтылтан. Ол езшщ туган агасымен осы женшде KeAice алмай мерт болтан. Эсаресе табитат сырына коп уцыген. “Дуние —ш еказ, оныц алды да, арты да жок, хакцкдтга да молшер жок, откен куннщ 6eArici жок,”, — деген сез кдлтан. Оныц кеп елец! сацталтан екен, ол да жер сшбнгенде курыган. Арыс Еуропаны ез туыскдны Тоцсары диуанамен 6ipre аралатан. Патшаныц кдндай болуы керектйтн айтамын деп, туыскднына жакдаган. Аскдн шешен Арыстыц айткдны кеп екен, ол 6i3re жетпепп. ©з елшдеп он ей жылында артында алты бала кдлдыртан, —дейдд Кдзыбек бек штабында, —...Атамыз, Kp3ipri бар эдет-турпымыз, дэстур!м!здег!дей, алты баласын ушке белш, ею-еюден енш!лес етш крйыпты\" (36-бет). Осындаты сездер езге деректермен кдлай дэлелденер екен, ендд сотан зер салайык, Алты баласынан таратанымыз алты арыс ел аталып, ею-еюден 6ipirin ел баскдртан соц, Акдрыс баскдрраны улы жуз, Ж анарыс баскдрраны орта жуз, Бекарыс баскдрраны кшп жуз атанып кеткен екем!з-ау деудщ, 36

__________________________________ Ш ф ш iSdejn мешцше, рылымрэ ешкдндай керагарльпы жок, Елге кеп тараган шежДренщ кцсыны осыган келедД. \"БДрак, мен бул шгардДц делдДгше кетлдДк ете алман\", — деггп Кдзыбек бек (37-бет). Эйткенмен одан repi сешмдДрек niKip айту ете кцын. ЕндД “тарих атасы\" атаман Геродотгьщ торыз ютаптан туратын \"Тарих\" атты шырармасынан niKip тартайык, Геродот — б1здщ AayipiMi3re дешнп 484-жылы дуниеге келш, 431 —425-жыл аралыгында дуниеден еткен адам. Одан 6epi 26 F a c u p еткенш ескерсек, оныц сезш айрыкдт курметгеу кджеттпт ез-езшен тусшшзт, ейткеш б1зден repi Арыс —Анарыс —Анахарсиске ол жак^ш. Ол былай дейдД: \"Скифтер де баскд халыцтар Tepi3Ai жатжерлж салт- дэстурд4 цабылдамаура тырысады epi олар езге халык,тардан repi эллиндер дестурш ен барынш а кдшкдк,тайды. Бул Анахарсис пен Скил тардырынан анык, байкдлады. Анахарсис кептеген едаДаралап, езшщ керемет акь1лдылырымен кезге тусп. Кдйтар жолда скифтер eAi шепнде ол Геллеспонт аркылы жузш келе жатып, Кизикке тоцтайды. Нак, осы KyHi кизиктжтер Кудай-Ананыц курметше салтанатгы мереке eTKi3in жаткдн болатын. Анахарсис ейел кудайга, егер ол уйше аман-есен жетсе, оныц курметше кизикттктерден керген дДни жоралардыц 6apiH жасап курбандык, беретшд!гш жене салтанапы мереке етюзетшдДгш айтып ант бередД. Скифияга келген соц Анахарсис купия турде Гилеяга барып (бул жер Ахиллес ат ойнату алацында орналаскдн, еркцлы ардш турлерше бай кдлыц орманды мекен), 63i Кизикте керген дши жора салтанатын тугел жасайды. Бул кезде Анахарсис эйел кудай бейнесш мойнына тагып алып, тимпанды уррылап эуен шыгарды. Муны керш крйран 6ip скиф дереу Савлий патшага жепаздД. Осы жерге келДп, Анахарсистщ не icren жургенш кез1мен керген патша оны садацтан атып eATipAi. KyHi бугшге дешн скифтер Анахарсис туралы сурарандарра, оны б1лмейм1з деп жауап бередД, муныц 6api — оныц Элладада болып, жатжерлж салт- дестурдД кдбылдауыныц Kecipi. Ариапифтщ крмкрршысы 37

Ы т ш м Нф1ак>-уш____________ ________ Тимннен есту1мше, Анахарсис скиф патшасы Иданфирстщ немере атасы, Гнурдщ улы, Ликтщ немерест, Спаргапифтщ me6epeci болтан. Егерде Анахарсис шынында осы патша эулетшен шыкрдн болса, оны туган агасыныц елтчргендшн 6api 6iAin к,ойсын. ©йткеш Иданфирс Савлийдщ улы, ал А нахарсисп Савлий елт1рген. Дегенмен пелопоннеспктерден мен тэты 6ip эцпме ecTiAiM. А нахарсисп Элладага б ш м алу ушш скиф патшасы xci6epinTi. Отанына кдйтып оралтан Анахарсис патшага, лакедемондыкргардан езге эллиндердщ 6epi де кеп бш п, акылды болуга тырысатынын, алайда тек лакедемондык,тармен тана парасатты эщтме-дукен курута болатынын айтады. Менщше, бул эцпме эллиндердщ ездер! шыгарып алтан бос сез; Анахарсис жогарыда мен айткдндай кдза тапкдн\" (\"Кдзак, тарихынан\", Алматы, 2004. 108-109-бет). Ендд Кдзыбек бек жазып отыртан Матай шеж1реа мен Геродопъщ айткдндарын салыстырып керсек, Арыстьщ немесе Анарыс, яки Анахарсистщ Еуропада (Элладада) iAiMалганы —анык, кептеген елдд аралатаны —шындык, керемет акдглды болтаны немесе пэлсафа кдлдырганы — нанымды, Скифияга келген соц Кизикте кергенш тугел жасырын жасапты дегеш де к^сынды, ол жон1нде Кдзыбек бек: \"Еуропада керген ен егесш щ жак,сы жакц-арын ездершщ патшалыгына ирпзуге умтылган\", — дейд1; оны туган бауырыньщ OATipreHAiri де шеж1ре мен Геродотта б1рдей айтылады. Кдзак, менщ б1лу1мше, ез шеж1ресше сенбесе де, Геродоттьщ айткднына игубэ келпрмейдг Шеж1ре Анарыстьщ бауырыньщ атын Сабыр десе, Геродот оны Савлий дейдь Анарысш Анахарсис деген эллинджтщ Сабырды Савлий деуше тацдана крюдьщ, мен1ше, кджеп де жок, сияк,ты. Салыстыруды осымен де дотарып, осы дэлелге де ток,тап: \"Е, б1здщ Арыс - Анарыс деп жургешм1з Анахарсис екен, гректердщ Анахарсис деп жургеш б1здщ Арыс —Анарыс бабамыз екен-ау\", —деуге де болар едь эйтседе езге грек окдшыстылары Анарысты кермедд ме 38

_____________________________Шфнх iSdefri екен, бымедд ме екен деген умгг-кудж кекейщде к1лкид1 де турады. Лукиан деген Самосатган шыкдан грек окдшыстысы api жазушысы —б1здщ AayipiMi3re дешнп 2-гасырда eMip сурген адам. Ол \"Скиф немесе жат жердеп дос” атгы шыгармасында былай дейдп \"Скифиадан Афиныга эллин мэдениетш ацсап келген алгашкд1 адам Анахарсис емес, одан бурын келген Токсарид ахдылды api эдемшкп унататын, ец жакры мшез- кулык, пен эдет-рурыпты уйренуге купггар жан болатын. ©з отанында Токсарид кшз кдлпак,ты \"мурак,тылар\" атгы патша руынан емес, кдрапайым халык,тан, оларда \"сепзаяк,тылар\" атанатын, ягни ею eri3i мен ки1з уш гана бар адамдар кдтарынан шьидан. Бул Токрарид аягында Скифиага кдйтып орала алмай Афиныда елдд, ол 6ipa3 уакдгг еткеннен кейгн тйгп дацкда беленш, афиныльпргар \"жатжерлж Aepirep\" курметше ант беретш болды: мше, ол кдндай кдЬарманга айналды\" (\"Кдзак,тарихынан\", 2004. 133-бет). Кдрацыз: Кдзыбек бек Токрары десе, Лукиан Токсарид дейдд; Кдзыбек бек туыскдны десё, Лукиан ол да скиф, \"кшз кдлпак,ты\", \"кшз уш\" бар дейдд, Кдзыбек бек диуана десе, Лукиан \"жатжерлж Aapirep\" дейдь Лукианды тагы тындай тусейж: \"Алайда мен Токсаридп мына себептен еам е ал ьт отырмын. Токсарид Tipi кезшде- ак,жагалауга аяк,баскдн Анахарсис Пиреядан кдлага к ел т юрд1. Ж ат жерге келген api e3i варвар Анахарсис, эрине, алгаппуы кезде ештецеге тусшбегенджтен, кез келген шудан абыржып api ез кшмшщ муцдагылардьщ KyAKiciH тудыратынын ацгарып, не icrepiH бшчед1; скиф аз тш н тусшетш ешюмдд кездеспре алмай, езшщ келген сапарына аюне де бастады, ендд тек Афиньшы 6ip керш шыгып, акдгрындап женш табуга, кемеге кдйта м ш т, Боспорга Kepi ж у зт кетуге, одан api онша алые емес Скифиясына, уй1не оралуга нык, uieuiiM кдбылдаган болатын. Осындай жагдайда ж урген Анахарсис кенет к,аланыц \"кумырашылар\" белтнде, нак, 6ip крлтыгынан демеуге келген кудайдай, осы Токсаридке тап келедь Токсаридп

Ы ш т т Н < ф о Ь к -,/т ____________________________ ен, алдымен езшщ отандык, пшпмшдеп киш елец епоздр содан кейш, эрине, ол Анахарсистщ езш таныды, ейткеш ол тект! аулетген шыцкдн жэне атагы жер жарган скиф болатын. Ал эллинше кюнген, сакдлын квдэран, семсер Ы н ген белдйт жок,, Аттиканыц топырагында туып- ескендей грек ттлшде теплте сейлеп турран жанныц ез тайпаласы екенш Анахарсис кдйдан 6iAciH? Токсаридп уакдгг осынша езгертш жлберген едд. Алайда Токсарид Анахарсиске скифше былай деп ттл кэтты: —Жацылмасам, сен Даукет улы Анахарсис боларсьщ? Акдфында ана тиинде сейлейтш 6ipeyAi кезжпргенше жэне де ол езш щ Скифияда KiM екенш бь\\етщ болып шыкдднына куанран Анахарсис жылап ж1бердг —Ал сен, бейтаныс жан, меш кдйдан Шлесщ? — М ен де сол ещрден шьпркднмын, —деп жауап берд1 ол, — менщ атым Токсарид. Алайда сен танитындай теки тукдямнан емеспш. —Неге бшчеймш, мен Токсарид туралы еспгенмш, — дед1 А нахарсис, — Токсарид деген 6ipey Грекияра кумарланып, Скифиядага эйел1 мен балаларын тастап, Афиныра кеткендптн, кдз1р осында ец курметп де атак,ты адамдардыц 6ipi ек ен д тн еспгенмш. —Иэ, сол менмш, — дедд Токсарид, — ол жацта эл1 де MeHi С03 кдглатыны шьш болса ип? —Ендеше, бш п крй, — дед1 сонда Анахарсис, — мен сеш устаз тутып, сенщ Грекияра деген куштарлыгацнан от алып, оны керуге кумартгым. Осы макрат меш де алые жолга алып шык,ты. Ж ол бойындагы кептеген тайпалар арасында неше TypAi кдуш-кдтерден аман етш, акдяры осында жетпм. Егер ceHi кездеспрмеген болсам, кун баткднша кемеге отырып кдйтып кетейш деп ед1м: бурын кермеген ж ат 6Mip алдында соншалык,ты абыржып крлдым. Ата-бабамыз сыйынатын кудайдыц, семсер мен Замолксис атьшан етшемш, Токсарид, жат жерде жалгыз кдлдырма меш, езщ ертш журш Афиныдагы, содан соц букгл Грекиядагы керуге турарлык, тамашаныц 6apiH керсет, ец дана зацдар жайлы эцпмелеп, ец жакры 40

_____________________________ Шфш iSdefn адамдармен, олардыц салт-дэстур1мен таныстыр, буюлхалыкуык, мерекеге кдтыстыр, мемлекет ешр1мен, курылысымен де таныс ет - осыньщ 6api сенщ соцыцнан MeHi осында жетелеп алып келген куиггарлык, Осылардьщ берш керш-бглмей кдйтып кетузме жол бере карме\" (\"Кдзак, тарихынан\", 2004. 134—135-бет). Анарыс — Анахарсис \"Элладаныц озык, мэдениетш каруге келген\", Токрары — Таксарид аны \"эллинддктщ жиынтык, бейнесГ, “аттикалык, филасафианьщ гауЬары\" Солонмен таныстырады. \"М енщ айымша, — дейд1 Лукиан, —Салон елмегенде, Анахарсис Скифиага кдйтып оралмаган болар едД\" (сонда, 137-бет). Лукианньщ \"Анахарсис немесе дене жаттыгулары туралы\" деген ютабында Анахарсис Солонга: \"Дегенмен мен, Солон, осынша алые жерден, улан-гайыр кррк^шышты Эвксин тегцз1мен жуз1п Скифиадан келгенде, баекд еиггеце емес, эллин зацдарымен танысу, салт-дэстурш туешш, ец жак,сы мемлекетпк курылысын тубегейл1 зерттеу уш1н келд!м гой\", — деш -i (\"Кдзак, тарихынан\", 2004. 139-бет). Ал Кдзыбек бек: \"Еуропада керген енегесшщ жак,сы жак,тарын ездершщ патшалыгына гарпзуге умтылган. Ол езшщ туган агасымен осы жешнде кел1се алмай мерт болтан\", — дейдд. 0 p i ак^глды, epi халык, сез1н уйып тьщ дайтын бак,таласынан кутылу ушш, бауыры Сабыр — Савлий, менщше, эллиндерден уйренген дене шынык,тыру жаттыгуларын оцашада жасап жаткднын керш, \"Жат елдщ жаман едет-гурпын елге экелдД\" деген жалалы желеумен оны атып елтарген болу керек. Анахарсис жайындагы эцпме кдзак,тьщ езшен repi Грекиада мол сак,талган ce6e6i: олар 6 a p iH жазып кдлдырган, 6i3, efrreyip, атын гана аман сак,тап кдлганбыз, ал Кдзыбек бектщ ж еп й зш отырган аз сез1 атасы Матайдьщ жазып кдлдырган шеж!рес1 аркдсында гана. Анарыс — Анахарсис эллиндер арасында кдншалык, сыйлы, дацк,ты болса, кезш де сак,тар — к,азак,тар ортасында да соншалык, сыйлы, данк,ты болтан шыгар 41

Ш сцш т ____________________________ деп ойлаймын. Б1здеп дацкдл мен дакдырты тек кемеск1ленген, умытылтан, ал Эллададагалар жазып крйган, 613 сол жазып крйганды cuppm, ciMipin алсак, та жеткшкть Мен б1лмегендд 6api б1\\мейдд, мен окымаранды езге де окдлмайды, мен мойындамаганды баскд да мойындамайды дейтш бЫмдьлер тарихтыц ежелден жазылып келе жаткдн дерепн эл1 зертгелмеген дерек санал, тарихымызра eHri3rici келмейтппн, ce6e6i e3i рана бастап айтпаранды жак,тырмайтьшын, ез айткднын рана жакуайтынын бэрМ з жак,сы 51лем1з, 6ipaK, кдзак, \"ею ауыз 6ipiKce, 6ip ауыз жок, болады\" демей ме, ез шеж1реш1м1з К д зы б ек б ек те, ет к ен деу1рдщ дуни еге мэл1м окдшыстылары Геродот та, Лукиан да 6ip-6ipiH куптап, тольпргырьш жатса, сол niKipre неге ток,тамаскэ? Орыс рылымы керсе де кермегенсш, бэлюм, салыстыра кдрауга, шынында да, epeci жетпесе, олар айтпады екен деп, кере- бые тура ез тарихымызды 63iMi3 туншьпртыруымыз керек пе? Б1здщ дэу1р1м1здщ 1-расырында eMip сурген грек окдлмыстысы Плутарх \"Дастаркдн басындагы эцпмелер\" атты шырармасыньщ \"Жет1 данагейдщ тойы” деген тарауында сак,-скифтщ данагеш Анахарсист1 жет! данагейдщ кдтарында (терпнил етш) атайды: 1-Солон, 2- Биант, З-Фалес, 4-Анахарсис, 5-Клероул, 6-Питтах, 7-Хилон (“Кдзак, тарихынан\", 2004. 148-бет). Бул арада 6ip рана сэйкесаздпс бар: ол Кдзыбек бек Арыстьщ экесш Ж уман дейдд, Геродот Гнурдщ улы, Ликтщ немереа десе, Лукиан Даукет улы дейдд. Буран сешмдд жауап табу — кдлын. Алайда 6ip елдщ сезш, сез жок, еюнш1 ел ез тш не кдрай езгертш айтады. Сонымен кдтар шьпыс елдершде ел билеунплерге такда отырган кезде крсымша лакдп ат та бер1ледд. Бул эртурлшктщ себеб1н тек содан ба екен деп кдна жорамалдауга болады. Б1здщ дэу1р1м1зд1ц 2-расырында eM ip cypAi деп есептелетш грек окдлмыстысы Диоген Лаэртский \"Атакты философтардьщ eMipi, шмдер1 мен накыл сездер) туралы\" ютабында Анахарсиске арнайы 6ip тарау арнайды. Ол былай дейдд: 42

______________________________________Ш ф ш iid efri \"Анахарсис —скиф, Гнурдыц улы жэне скиф патшасы Кадуидщ бауыры, анасы жагынан эллин, сондык,тан ею ттлдд б1ледд. Ол скифтер мен эллиндерддц кдрапайым турмыстары жэне coFbic кез1ндеп салты туралы 800 жол елец жазран, ал ерюн сезде алдына жан салмагандыгы сондай, \"скиф сияк,ты сейлеу\" деген мэтел содан кдлган. Сократгыц айтуынша, ол Афиныра 48-олимпиадара Евкрат архонтгыгына келген. Гермипптщ айтуынша, ол Солонныц ушне келш, кулдардьщ 6ipiHe кржайынына оны керу ушш жэне мумюн болса, оньщ досы жэне крнагы болу ушш Анахарсис келш турганын жетюзудд буйырады. Муны ест1ген Солон кулы аркдллы, эдетте, досты ез отанынан i3Aey к е р е к т т н айтады. Анахарсис табан астында сез тауьш, Солон ез отанында отыр гой, ендеше дос табудан бас тарткдны ней дейдд. Оньщ тапкдярлырына тэн й болтан Солон оны уйше Kipri3in, eKeyi жакры дос болып кетедд. Bipa3 уакдят еткеннен кешн Анахарсис Скифияра кдйтып оралады; алайда онда и й гректерге деген улкен курмет1 ymiH, ата салтынан бас тарту ниетшде деген куджке ушырап, ац аулап жургенде ез агасыныц жебесшен кдза табады. ©лер алдында ол былай деггп: \"Элладада м е т ардыл-парасат pgopFan едр ез ел1мде рдызраныш курбан етп\". Ендд б1реулер ол гректщ дэстурл1 рурпын орындау успнде кдза тапты деп сенддредд. Ол женшде 6i3 былай деп жырладырд Ж ат жерду кезген Анахарсис С кифияра оралды, Турандары н элли н ш е eMip с у р уте у й р е т п е к боп. C e3i шырын алай да д е г е н ш е ж е т е алм ай, Кдуырсын жебеден ажал тауып, ©3i елее де, ce3i кдлды мацгшк\". (\"К,азак, тарихынан\", 2004, 168-бет). Бул да Гнурдыц улы дейдд, Сабырды Савлий демей, Кадуи дейдд. Cipe, Сабыр деуге TiAi келмеген болар. Скифиара кдйтып оралды\"; \"©з агасыныц жебейнен кдза табады\", - дейдь Осыны ордыганда, оныц М атай 43

Щ етин т_____________________ шеж1ресшдеп Арыс —Анарысты айтып отырранына мен ез басым кумандене алмаймын. Ол Арыс — Анарыстьщ 6i3 бымейтш, 6i3re жетпеген немесе б^зде сак,талмаган 6 ip a 3 сезш кел-предд: \"Жуз1м сабагында уш шок, жуз1м болады: рахат сыйлайтын шок, мае кдллатын шок, жене жиренддретш шок, — деген сездд айткун Анахарсис болатын, - дей келш, тары 6ipa3 тапкдяр сездерш -пзбектеп айтады да, — Кеме табанындагы тацтай кдлы нды ры терт-ак, ем екенш еспгенде ол: \"Кемедеплер мен еммнщ арасы терт-ак, ем\", — деггп. \"TipiAep мен емлердщ куйсысы кеп?\" — деген сурацку ол: \"Тещзде жузш жургендердд куй жарына крсамыз?\" —деп курсы суракден жауап куйтарыпты\", — дейд1 ол. Кдзыбек бек кггэбшде 6ip сезге 6ipiKTipin ж1берген тапкдфлык, мунда ею белек жене ете магыналы айтылран, ол, ерине, жазба эдебиетгщ артыкшылыры, о баста кдлай айтылса, солай, ярн и дурыс сацталган болу керек. Кузыбек Анарыс —Арыс акуш болтан десе, Лаэртский 800 жол елец жазгандырын айтады. \"Кейб1реулердщ айтуына кдрагацда, — дейд! Д.Лаэртский, — ол кеме 3eidpi мен кезе жасау децгелегш ойлап тапкун\" (сол бетге). Ж ене Анахарсистщ Лидиа патшасы Крезге жазган хаты сакуалгандытын да айтады. Муныц 6epi Анарыс — Анахарсистщ ез заманында Еуропада да, Азиада да ете атацты адам болгандырын бглддредд. Ал ендд скифтщ сак, екенш, сакдъщ кузак, екенш дэлелдеу кужет пе? Скифтщ сак, екенш K y3ipri рылым дэлелдедд. Алайда eAi де оран бой бермеуиплер бар. Менщше, скиф деген — кец урым, ол урымныц шине сацтар да юредд, сол аймацта сацтармен 6ipre eMip сурген сак, еместер де юредд, 6ipaK, солардыц бэрше скиф деген жалпы атку ие кдллып отырран - сацтар. Сонда скиф деген кебшесе территориялык, манге ие де, сак,деген таза тайпалык, урымды бглддредд, ярн и ол скифтщ (скифияныц) 6 ip тайпасы рана. Геродотгьщ мына 6ip сезд скиф-сакды се за з кузацку 44

жакдлндата туседд. Белюм, сак, дегенщ кдзак, екенш е сенддредд де. \"Эллиндер амазонкаларга кдрсы сорыс журпзед! (скифтер амазонкаларды эорпата деп атайды, од эллинше \"куйеуш елтаруии\" угымын бередд: \"Эор-куйеу, ал пата — елттру\"), — дейдд ол (\"К дзак, т арихы нан\", 2004. 119-бет). Ендд осы скиф —сакдъщ ею сезш арада 26 Facbip еткен соц K£3ipri кдзакдпара аударып керешк. \"Эор\" дегеш — ер (еор), ярни еркек, куйеу. Ал \"пата\" — сел кдте есттген немесе кдте жазылтан “опат\" ce3i, ол \"eATipy\", \"елу\" дегеннщ синоним!, сонда эор+ пата ce3i ep i+опат деген кдзак, ce3i болып шырады. Махмут Кдшгари езшщ эйши сезддгшде 6ipa3 сездщ арап пен парсьп=а туржтен сщгенш айтушы едд, осындары опат (офат) ce3i де туржтен арап- парсьна еттп, содан ©3iMi3re кдйта оралды ма екен деп те жорамалдаура болар едд, 6ipaK, жорамалдыц аты жорамал Foft. Алайда \"бат”, \"бату\" деген ежели турж ce3i бар. Ол \"ел!м\" деген магына бередд. \"Ай мен Куннщ елгеш — кызарып барып баткдны\", — дейдд жыраулар. \"Кдрац батсын, к,арац euiciH!\" — деп кдррайды кдтындар. \"Кдрацды батыр!\" —деп урсады кдриялар. Геродотайтып отырран пата ce3i кдзакдыц \"бат\", \"батгы\" сез1мен мэндес, матыналас шырады. Шахмат ойы ны н дэры “Мат\", \"Пат\" сезшщ TepKiHiH де осы тещректен табылатын тер!здд. Сонда деймш-ау, 26 Facbip бурын Геродот заманында, кдзакдпа сойлеген сак, кдз1р неге кдзак, емес? Элде бадщ озык, рылым Геродоткд да сенбей ме? Ал 26 Facbip бурын ce3i кдзакдпа болтан Арыс сакды кдзф неге кдзак, едд демейм1з? \"Сакд-ардьщ кдй ттлде сойлеген! 6eArici3\", “сакд-ардыц т ш туралы дерек жок,\" немесе “6i3re жетпеген\" сиякды езге халыкдардын, iurrap тужырымдарын малданып, мыцк, етпей кдшангы журе бермекп!з? Элде жацагы ею сез аз ба? Юм б1ледд, 6i3 сиякды 6ipiHin аиткднын exiHUiici крстай бжмейтш халыкдф аз болса аз да шырар, 6ipaK, кдп туб!нде жаткдн асыл семсердей ею сез кдп туб!н жарып шыкды емес пе? Тары сол Геродот \"Эрато\" атгы 6-к!теб!нде: \"Марафон 45

Шоутан НфкеЬ-ты_______________________ шайкдсы узакдсд созылды. Эскери саптьщ ортацгы тусы, парсылар мен сак,тар (скиф т ер ем ес — Б.Н.) туртан тусында варварлар ойсырата жецдь Бул жерде жещмпаздар афинылык,тар сапын жарып етш, оларды елдщ тукшрше д е т н куалады... Олардьщ арасында сагартилар деп аталган кешпеуи тайпа болды. Шыту теп жене т ш жагынан — бул парсы халыктары, 6ipaK, кшмдер1 жартылай парсыша, жартылай пактиалык, Олар 8000 атты жауынгер шыгара алады, эдетге оларда кднжардан баскд крла немесе тем1р кдру- жарак, болмайды. Оньщ орньша олардьщ кдйыстан ер1лген аркдндары бар. Осы аркднмен олар урыскд кдредь Шайкдста былай ктейдд: жауына жанаса бере олар курыкдш алган аркднды лакуырып кдлады да, шнгенш — ат па, адам ба, — суйрей женеледь Аркднга шнген адам елмей кдлмайды\", — дейдД (С онда, 130-бет). Мунда б1здд 6ipiHuii ойландыратын тайпа аты: сагарти. Кдзак,та крсарлантан тайпа атынан туындатан 6ipa3 сез бар: apraH (ар мен кун тайпасынан туындатан), найман (нау мен ман тайпасы), тортай (торы мен кдй тайпасы). Осы дэстурмен \"сагар\" атауы да сак,+ар тайпаларыныц 6ipAiri болуы MyMKiH. Геродотгьщ у з т д ю орыс тш нен аударылып отыр, ал \"аркдн\" орыс ce3i емес, кдзак, co3i, сондык,тан Геродотгьщ тупнускдсында \"аркдн\" болмаса, оны орыстар \"аркдн\" деп аудара крймас едд-ау деп ойлаймын. Оньщ устше жауына шалма, ятни \"курык,тап алган аркднды\" тастайтын жауынгер кдзак, болматанда юм болуы керек деп тэты ойлаймын. Ендд б1здщ AeyipiMi3re дешнп 7-жылда 70-ке келгенде \"География\" атгы таза тылыми кггап жазтан Страбонта жугшешк. Ол: “Гомер тусында OMip сурген скифтер шынында да болтан халык, ж эне гректер оларды Гомер сипатгатан куйде крбылдап кедад\", —деп жазады аталмыш кггэбшде (\"К дзак, т арихы нан\", 2004. 157-бет). Ол таты былай дейдк Эфор Хериланьщ: \"К,ой бататы н сак,тарды ц туп атасы — с ки ф тер, А зияда турады олар наны мол. КешпелДлер урпагы болса даты, Ж ан ы таза адамдар\", 46