Ғабит Мүсрепов-Тандамалы шығармалыры

ундемей калатын кашангы эдет!. Егер 6yriH осы алпыс жыл ауызра алынкалы турмаса, буган >Коиэд1л де сок- пайтын ед'ь жабык машинеш келдснен тосып> Ва- Какпа алдында ров кутт тур скен, ушеуг Обкомга к.арай жур’т кетп... *•* Кабинеттщ eciri ашыла бергенде-ак. Обкомнын 6ipiHUii секрстары кызыл шырайлы, ашык. жуздк жас ж\\г*1Т орны- нам атып турып, Бекеке карай карсы журш келш. — Сэлэмалэйкум,— дедк Kopi акын Досксй мен осы Бекец уилн жаттап алкан сэлемж бер'ш. — блжеалам, балам...— дед1 Бекец, араб сэлемж к.а- закша бузы гг айтып. Ei<eyi кол алысканда, Обком 'секретарь! «мынау тас алакан неше миллион кайла урып, неше миллион Курен кем!р салды екеи» дел ойлады. Секретарь да бала жас- тан кемip казанында кайнап ескен ж'1пт едк^жумыскер халкынык кай тобыида кандай мшез басым болатыны'Н жаксы б1лет'ш. Ocipece, карт жумыскерлердж арыны кай жер:иде екешн жаксы бЬтед!. Сондыктан, -ъуел\\ уй-ШишН жайларын сурап, узак оракытып отырды, Бекецшк 6ip колк етер жер1 кемшрппц жай-куш болатын. Оиык да егжей-тегжейш сурастырып, Бекеши 6ipa3 балкытып альт: — О зге демалыс бермейдц курортка ж1бермейдц дел кемшрниз екпелейтш кер:нед1* foh,— дед1 к у л т . — Онес, сайтан катын! Оны шмге айтып жур, был- тыр рана барып келгежм кайда,— деп, Бекец ыршып тус- Ti, epuiH жиектей баскан бурыл мурты да ере турегелдь — Ж оку Беке, кемтрпизд! айыптамацыз. Б\\к1л жер жузшде кем ip жумысына отыз жылдан артык шыдагав. жумыскер ете сирек кездеседк Ci3 жер астындакьГжумы- сынызды косканда, осы шахта мацында алпыс жыл енбек icT cn ci3, кай курортка жатып демалам десешз де хакы- ныз бар. Варов пен Жэнэдьп вздер1 жас болган соц, кей- де умытып кететш болса керек... — Алпыс болса кайтейж. Алынбаган акын, К1мде кет* пейд!. Алпыстык дэл кыркын Ушаков пен агылшындардан сурар ед1м, адрестерш бипмеймш,— деп. Бекец туксие жазлап барып калды да,— олар да телед1 рой, Караран ды­ ра цалдык,емес кайтажымый-б,з дожа болЫП пе?-деп, 184

ды. Содан кейш,— жыйырма жыл ierereH жумыскер то- лып жатыр рой,— дедк \" ч 9нпменщ Жарым-жартысы ашылып калган сон, енд1 аяктау керек болып, секретарь орнынан турып келш Бе- кене карсы отырды да: — Бул аздш шахтанын кептен кетерш журген энп- Meci едк Ci3re узак демалыс 6epin, жер астындары жу- мыстан б!ржола босаткымыз келедк Шахтанын баскару жумысына ептеп кана араласып журсешз болады рой,— дед!. Бекен ундемей калды. Алпыс жылры эдет, алпыс жыл М нде боны уйренш, суйегше cinin болтан енбек дарды- сынан аршып шыгарралы отыр. Кай жерде сыр берди Кай сынга жарамай калды. Жетшс екше келгенде жана : 6ip icKe кал ай жакындаспак. Уйшде отъфранда,кэр! жол- дасы эйелше—«пулан, штрек, марык-шодыр» деп коятын- дары болушы едЦ енд1 соны к-енседе отырып айтпак. па? Есше кенсе тусе калганда Бекеншц катты ашыпатын бip нэрсес’1 тагь^ коз алдына келдк Ол стол устшде Ti3i- ^ л in туратын калам, карындаш, сыя сауыттар едк Бекен Обком' секретарынын столына парады. Жайнап тур. Tan осьшдай столдын артына Бекен ъз\\н отыррызып керш, енд1 алдындары калам, карындашка. карай басар емес. Ж азу былай турсын, калам устап отырран Бекенд1 «Ме- кепар» керсе, не демек. Осыны ойлаганда Бекен б'фжола картая калып едк 8p6ip эж)М1 наразылык айтып турган- дай, бет-аузы солрын тартып Kerri. Отыррандар да кысы-' лып, 6ipine-6ipi карадь1, энпме де токталып калды. Обкомнын секретары енд! Бекеншн екшш! жарыйа шырып: v — Шешей бупн конакка. шакырыпты дегесш, С13Д*1Н алпыс жылра толган енбегпшзге хурмет керсет1п, тарта-. мыз-ба деген азын-аулак сыйлырымыз ец\\ бул. Ретш та* ба алмадык,— дед1. • • Кемшршщ ек1-уш куннен 6epi алаботен 6ip эз1рлжке тусш жургенш Бекен бшген де, керген де болатын. — Ей,- сен не бул шin тайтандап журсщ осы,— деп су- раганда, уй 6iuiiriH элдскашан алып болтан ОКаныл ше­ шей: “ • Б1лмей-ак кой, жумысына журе берсейш1,— деЙ салран едк Ол сыр енд1 мына жерде ашылып отыр. Б]рак сырттары журттын М н дегТ жумыска Бекеннен ropi Жа- цыл шешей жетж. Ол Kici кей£нр icri колына ала берген-*

де Бекец керше наразылык айтса да, аяктап шыкканда ^ «эй, б!ЗД1н. кемгпр бшед1 рой, байрусыц» ■— деп, ылрыи мактау 6epin тынады. Бул жолы да экпменш басталу жа- гы 6ipa3 ойга калдырса да, KCMnipi конак шакырып отыр- ганда езшш. кабарына шлегей тура калранынан уялып. — Секлетар карагым, ол еЫмнен шыгып кеткен екен, кемшр айтып едь.. Б1здщ уйдеп кожайьш сол рой. дер, жур1ндер,— дедк абыржыдкырап,— Жарайды, дема- лыс болса болсыи. Енрак, элп мынадай столдын касына жолата кермендер меж. Онда мен арам ел ем,— дед1 аз- дан соц. Муныц аты шалдыц шахтадан кете алмаймыи депен ce3i екенш отыррандардын. 6opi де ангарды. Демалыска баратын, одан эрire кенетш емес, енд1 т1зеге салсан сын- галы отыр. Сондьрсган, Бскецнщ сонгы сез1нен тецортак байлау тауып, одан аржагы кезшде керср.\\пзге калып едк Сол кун! кешкс карай Бекецн'щ ек1 болмса лык толы жыйналран журт едк Стол басында кос тарлан, Бекек~> мен «Мекепар» отыр. Оларга таяу облыс пен кала, шахта басшылары, картан, жумыскерлер. Ресми сез CipaK рет сейлендк А л тыимен эшекейленген улкен кызыл ютапты Бекене тапсырранда рана Обком секретари Бекеннщ ел алдындары алпыс жылдык енбепн • шолып ©Tin, ракмет айтып, колын кысты. Будан былай ресми арнага карай бурыла бастагандарды еппен рана • кайырып алып, сауыкты кештщ шснбершен шыраIрр—,ан ЖОК. ' Никифор Куцирих кызыл К1'тапты ашып карап, екал- дымен «эЬе!» деп 6ip койды да: — Шалым, сен кутырады екесш,—•дедк— Аса апдак- ’ - бу' ? аа дупысеПС ^ н Й Л f рЫС- ¥ш аЙРа КуР°Ртад барасын, оныЛ ОЙ1 ЯЙММ?,?, ? С К КвК с<жка\" катынын кайтер, ryprinЙ ?~ ДеД’ акырын гаиа Бекевд! бушрге — Сен бар еместсщ? Кяпт япгпьтгтогч г жД ’ ^\\Дгаи ,б1л; е?д 1 кАыл™ыш<т*а>н ж©эTлKгipы..з. калжыадарДш1аД к и Г а л л Ны1лябер1 б° Й у«Рен1скен казаки еан жок. ЛДЫ да’ жуРт тараеанша езу жый- Д! Й е г Г ка райЧо 5 ш Га^а ып.СеКретаРы Жэнэдш- 106 ч.

.. — Мен Мекапардан уялып елш отырмын... О да меш екшелеп к е л т калды. Екеумкздд 6 ipre ж1бер1ндер, уш ай. курорт деген екеум!зге де жетед-i, ортасынан как. белш алайык,— дедь - — Жак,ын арада ол шалдын кезеп де келедк асыкпа- ныз уэде осы болсын,— дед*1 Жонэдиг — Болды,—-дед1 де Бекеншн кус алаканы кол алысу- га с^кретарьга карай срзылъ бердк Куцирих езге журттан кеш кайтты, эрин^. Манадан, мейман кутуде журюкен ею кемгпрд1 ею жагьут отырры- зып альт: *, * . *^ — М*не, ендд даыддер. Сендердщ 51зге наразылык аитпайтын кундерщ бар ма ед1? Ендц мываны кершдер- Ш1,— деп;'ткызыл кванты тары >ашты.— Мше,- мына би- лётпен Kopi Бокан Длматыра ушады. Аспанда ак иыктай- калыктап £ауылдатып барып конады. Содан сад курорт- • ка бара жаткан-БоКан, давай без^очередь билет! Был- кылдаран айналы вагон... Кавказ... уш ай! Мынау ак шаш пен бурыл тлурт к^1РК.ар$ болыц кайта тулейдп Ей, Бо­ кан, сол кезде.сен? Сайтан эурелеп журмес пе, теп?.. Eni ксмшр ^КУайрандарыжтн -кездерпге . жас‘ - алды. Узак омiрлершде щалдарына‘ айткант- да, айтпаган да паразылыктарьшан баз кешТп foy6apa келгендей, куйреп отыр. / - >'■ — Ал енд1’,- мешц кезепме баратын уакытым жакьш- - лап келдп Кезектен кайтканша, сен журш кетес!н,— деп,: * Куцирих Бекенмен коштасып Kerri. ^ -• 6 здьез1 енд!' рана онаша калган сок Бекен мен Жа- ныл шешей карт адамдардын кашанрыэдеттер! бойый- \" ша 6ip4He-6ipi-eK керекп кабырра ;кецесш~бере бастап ед1, , коштасып кеткен'Никифор Куцирих кезегше кетш бара1: жатып тары келду, ; 1?* *. .v r‘ ..i .А — \"Булай болран сок, Бокан,'мёц:саран б1рдеме 6 epin >Ki6epyiM керек екен. Оны алп,'тэй1р жарылкарыр, катын сске салды. Мынаны апар да калтасына тык дедГ,—деп, Бекеншн койнына 61'рдемеш тьькты Да repic айналып, тез ] шырып кеттк Кыйыспас дЬсыныцбул iciHe Бекеншн жуз1 де бузылыккырап барып эрец токтады. . . . Мекепармен сейлесетпГ кеп-хоздер бар сыяктанады, оиыц 6 ip де 6 ipi сейлеалмеген ёкен,,.. Ананы тапсыру ке- рек,',мынаны тапсыру керек. Бекен жуп'ре басып. дадара шыкты. Куцирих узап кетсе керек, кершбедп Жана рана атып келе жаткан так бетшде канды кы- 107

зыл сектл бар сыяктанады. Кунд^з кыркасында сапам ойнаган бшк атжалдардыц Tyci суынып, кабагы туйшп кетшти Алакеленкедеп суррылт дуниеде тук ажар кал* марандай. Сол бушрден салкын жел турып ылгый тута- нып жататьш атжалдардыц бар тутжш каланыц кешеа- ие, уйлердш ьшына тырыпты. Нелштен екеш белп аз, Бе- кецнш кекш жудеп калды. — Мен тустен кейш журем, Мекепар кезектен кайтка* сын... Сейлесетш с.ез1м .бар,— дед1 Бекен KCMnipine. KyHHiii жарымы анау-мынау, кеш лаз туйтпектсн erri. Самолетке апаратьш машинаныц cciK алдына келш «кыцк.» егкеш есплди ’ ^ — Ka3 ip келем. Самолетке вз1м мжгЫп ж1берем. Ва­ ров сол жарынан бармак. Шешей де барсьш,— деп Жанэ- юл телефон сокты. Кемшршал acbiFbic-yciric кара чемоданды сыгарлап жатыр едц мезплс(з радио тыкылдай бастады, уйкыда жат- сад 6i3 шаншып ояткаидай, ояу болсац куларынды ср»к- ci.3 турпзгендей кундепешен ерекше, ei-mre тыкылдатады.' Бекен манаты Кызыл ш т а т ы чемоданный бетше рана салуга экеле жатканда радио свйлеп те ж1бердБ Бекен чемоданта жакындай берс, Ж аныл шешей 6ip колымен чемоданный какпагын Keiepin, 6ip кольт Бекеце карай соза берген куйжде eKeyi де катып калды. Кемгнр, таста мынаны сандыктыц тубше,— дед*1 де Бекен шырып кетп. Жаныл шешей шалынын не айтка- нын уккан да жок. Узамай Жэнэд1л жуг’фш келгенде К ы ­ з ыл К 1тап эл 1 де кемтрдщ т1зесшде жатыр ед*1. ексн eciк алдында турпан шоферта «кете бер»—деп колын бф сермедi де шахтара тартты. Жердщ асты-устш- яйтяКп3я !СКеН' бар ада” ныч 6ipine-6ipiHiH берер сэлем1, ллыыпптткы,. ДЫРЫ «еепдщ бе?», « Е с т ^ к кой» бола ка- — C ofwc! C ofhc, coFbic! Капы соктыргысы келге; канды жол! Журт аузында осы-ак. . Бурын эр жумыскердт ез жургсше карай ор тур/ тенселетш шахтер шамдары бупн аятын каздац баска бар жумыскердщ ашу-кегш бойына жыйнап ап, бар туг сыртына тепкен совет жумыскерЫн жыйнакты жур1сш карай, 6ip тана ырракпен тез козралып барады. Бар жан нын аяк басуы да, т*шт1 тын алуы да осы 6ip утымдь жана ырракка кеше калган. 4 Узд1'кс13 ыргап туратын тем\\р науалар бул кунге де IOB

йш «кырк-кырк» дегендей ecrtace, енд! устгустше ^ал\" пыс-алпыс», «алпыс-алпыс» — деп тургандай. Бэкец кундеп орнына келш тура-калып, жакынырак TVPFaH ж1г1тке: — Шырарым, кш’ жене былайырак,— деп еди сол «Kim- кене» бес жылра созылып Kerri. Сандыктыц тубше тускен Кызыл штапка бес жылдын. шшде Бекецшц кез! де тус- кен жок. Самолет те, курорт та Бекеши бес жыл кутть *** Бекен шахтадан шыкпай турып-ак сырттагы халдын салкын лебш сезш едь Бекен тобынын орнына кезекке кейет'ш жумыскерлерд'щ жас жагыныц б'фсыпырасы кел- мепт\\. Бэр1 де эскер бшпмже шакырылран, 6ipcyi 03 ер- К1мен майданра кеткел1 жур, б1разы шакырылыпты, ке- 6iHiH эскерл'ж кагаздары тортшке салынбаран. Бекен бригадасы да сырткд, mbiFa 6epin «6ip кулан» каразга ущыраса кетть •• Директордыц кабинетшде Варов пен Жэнэд’ы де ен- Д1П жайды акылдасып отырран сыякты. Бекен Kipin кел- генде онын неге журмей калнанына олар тапданган жок. Bipan, бурыпры эдеттершен repi тез1рек турып, бурыи- рыдан repi Бекецшц колын каттырак кыскандай бодды. — Беке, азде кешшлш жастар рой. . . — Тугелге жакын. — Гм... м... Варо-в пен Жонод!*лд1н т1'зе rnicripe огырысгарынан б!р ойдын устшдс 6ip адамдай косылып кеткендер1 байка- лады. Бекене карастарында «ci3 не ойлайсыз?» деген су- рау тургандай. Ол сурау жок та болса—Бексце сол ай сезадь Кашанры карт жумыскер б1рдене ойлап табуы Бекене 6ip парыз сыяктанады. «Карарандыиыц кожасы мен емей kim ед1?» деген такаббар ой келедк Ендеше ой- лану керек те... Бекен шахта басшыларымен^аз сезбен рана урынысып, emu 0з ойларынын !31не Tycin уйше карай жакындай бе- pin ел'1 , Куцирих куып жеттГ Бурынры калжындары тап бугш орынсыз болатындай, ол жакка eKeyi де беттеген жок. — Бокан, сешц халын ауырл^йды-ау дейм!н,— дед! Никифор Кунирих, 03 халы жешлденетшдей. — Ауырлау болып тур, Мекепар. — Ал/ецш не ойлайсьщ?

— Бммеймш. Teri кемш рлер мен кслйиер лалаи бо* лар деп келе жатьгр ед1М. > — Мше, бул акыл! Жарадын, шалым! Б1здщ кемшр- лер боска oeMipin уйде отыр... Колдан келер жумыстарын icTeciH,—деп, Куцирих тез-ак aieypen Kerri. Манадан 6cpi «муным кдлай болар екен» деп келе жатая Бекец дс ез ойына табан Tipen, байлам жасады. Карагандыныц тек капа ке\\пр казаны болудан алде- кашан асканына даусыз дэлел — жумыскер санынан бас­ ка халкыныц саны торыз рет асып жататындыры едк — Олай болса, барлык жас оркек кшджтер майданга алынса да орын басатын в31м1зден-ак табылады емес пе? Kefii эрине, эйел болар,—деп Бекен езшше 6ip топшылап койды. Эйел деген эцпмеш Куцирпхтыц калай жакта- раны Бекец ушш улкен арка суйеу болды. Bipa-K, Бекен ойлаганды журттыц 6api де ойлапты. Жорарыдан темен, теменнен жорары карай тугел, бррлык журт тунек тусындагы ез орнын 1здеген. Тайкакгамай- жасканбай (здеген. Бекец eni кемтрд1 epiin, директордьж кабинетше кайта оралганда, еЫк алды толган эйел екеи. Lpi мандат а баратындар да, бармайтындар да енд! оты- ра беруге уйше сыя алмай, лек-лепмен шахтара келштк ~~ Линалайыи, журт жарыктык-ай!— дед1 imineH Бе­ кец, кезше жас алып. Еркекшелеу KHiHin, шалбарланып «Г.-7ЫГТ, аяктарын тыпындай баскан ею кемшрГн сод эйел- дердщ нише косты. ч’ . . Бекен кабинетке Kipe бергенде Варов: ^ — Кемтрлер1шзд1 ала KipiHi3 ,— дедй Мана журт кеекппнде куандык бар едЕ Енд1 ол кетШ, журек орнына, жуздер калпына келш калыпты. Танертен юмде болса да KeMip казаны олкы Tycin кала ма деген кауып бар' едй ендЕ Mine, кун айналмай, кезек ауыспаР келт калган журт куд5рет кайда екешн e3i айтып отыр Варовтыц ойында да, отырран журттыц жузшде де осы- ныц леб1 бар едЕ Бекецшк келуше журт эдеш жыйналрандай, кабинет лык толы екен. Бекец мен Никифордыц манагы eKi ауы< энг1мес1н эр кулак езшше ecrin, эр ауыз езшше айтып кеп кулак ацызра айкалдырып экетштЕ byfaHl oip жагы* нан Куцирих кшалы едЕ Ол уй1не келе жатып эйелше: — CeHi Б01ЦН мобилизовать erri. Согыс бггкенше же юл жумыс icreftcin. Кур cewipin уйде отырганда не таба сык, бар,— деп, кшщцре бастаган. по

. Эйел1 ктшгиЪлып кетш бара жатканда Куцирих ecix алдыйа uibiFbin, агылган журтка ecTipre: — Бокан дурыс icTen отыр. Жасгар согыска кететш болгасын, кемтрлерд1 жумыска салайык, дегенi эбден дурыс. Коне, енд1 жас эйелдер уй*нде отырып KepciHiiii,— дёп 6ipHeme рет кайталап барый, ушне KipreH. Будаи ар- жагын Бекец де, Куцирих та бьпген жок едь Бекец ендг Ъйналып келтелше, эцпме журт кецшнде тамырланыл, журт аузында жапырак жарып, гулдешп алган екен. * Бекец ойелдерд1 бастап шахта га тусшт! дегесш, бул шахтара карайтын жердей барлык эйелдер шахтага туе* кел1 кеЛипъ*.-^ Бул хабар .керии шахталарга да есплш, каз1р бушл Карагандыда оен козгалыс. Ацыздыц mendepi ез бойынан анагурлым асып жат^ каньгнан К.ЫСЫЛЫП, Бекец дэлш айткысы к-елген едц ендд оган журт .кулак ~асар емес. вйткенц ic Бекецнен бас- талганы да рас, ка.з1р букш Караганды козгалысына ан­ налып болганы да рас.--Ещц муны •ацыз етпеи 'журт ке- нш кенш1мейтш сыякты.. ^ Бекец тэжрибеашц алгашцы куншщ кортындысын 6epim'3. Орьш калдырып отырмыз,— деп Газет* телефон- дар кылцылдап отыр. ^ >yV\\‘ . — Бул 63i аздщ шахтада басталган козгалыс кой.; Бекец б1зге келш, 6ip-eKi ауыз сез сойлемес пе екен, — деп барлык шахта телефой coFa бастагалы саГатка айна- лып барады. _ . * — Е, мыналар кутырган шыгар ездерь Газетке, сез жазып, шаршы топта сейлейтш шешендер1 мен бе? — деп Бекец-кысылып Никифорды туртюлейдй ч— .Жазасыц да,.сейле0с1ц де, — деп Никифор туксиш кояды. v -* . — Ушкынсыз от жок, Беке, сол ушкынды ci3 таста- дыцьгз. Халыцтыц козгаяысы катан да осылай бастала- ды. Мыцдардыц ойын 6ipey айтпак, миллиондар -коста- мак, аржагы букьл елдшчэдетше-айналмак. Ацыз боЛса Heci бар? Журт ез iciH одемшеп. айтканды суйедк Оныц аты ацыз... Согыстыц 6ipiHiin KyHi Караганды топырагы- на тускен.ец .улкен eHAipic усынысы осы, — . деп, Варов оцпмеш шыц бшпне шыгарып экетгь Ч — Ч Шахта мацындагы сапырылган журт 61рден емес он- нан.топталып, жер„ао?ына -кетш жатыр, кун ыстык па, .

суык па, ашык па, жабык па, оны ешк!м абайлаган жок, Ыстык. пен суык журттын ©з журепнде, ашык пен жабык ез кабагында сыякты. . .к П. 1К. Бекец бригадасынын эйелдер* де темф кебежсге лык тола MiHin, темен тускел! жатыр. Буран еркек жумыскер- лердш он шактысы рана сыятын едц*Эиелдердт жыныр- мадан артыры отырран сыякты. Сырткы ускыныныц езшен-ак куш! кержт туратын,- суйект! келетш еркек денелершщ орнына 6ipine-6ipi ^жум- сак кана жабыса калган ойел денелержщ куш*1 кай же- ршде екешн Бекец б1ле алар емес: келшдерге се11iм арт- кан Бекен енд1 айнура да жакын сыякты. Булармен каи т’ыдс сейлесу керек. Келш демек пе, жолдас демск пе, элле Т1пт1 жолдас кел!н демск пе, москал жумыскерлерге «алка бел», «салпы ауыз» деп жастар жагына «тас бете- ге», «кек кыррый» деп уйренш кеткен Бекец эйелдсрдж атына Т1‘л1 келмейтждей, коркып тур. Болекеттер 6ipece шу ете тусед! де, 6ipece когадай жапырылып, уяла ка* лады. Бекен ойелдерд] жер астына Tycipin ж1берд1 де, ез! Куцирихты кут1п сыртта кала турды. Куцирих Бекенд1 жешнен тартып: — Кдлай, шалым? Эйелдер бел1мш баскара алатын- бысыц? — дедк кулш. — Мекепар, кулмешц ез1м де сасып турмын. 9 л i 6i- peyine 6ip ауыз тш ката алганым жок, — дсп Бекец шы- нына тартты. Булар жер астына тускенде Бекен кезспшц ойелдер тугел жыйналып, шоктай И1*р1л in кутш тур екен. Ек| шал эйелдер;и бастап кемiр алынатын тукшрг* тартты. Жер астында он шакты еркек. 6ipre келе жатс* аяк басулары «гурс-гурс» ссплетж едк Кеп эйелдщ кег аяктары бытыр-бытыр, бытырай басып, Бекеншц кзр Кулагина кона алмай келедц.. Ундемеуже Караганда Ни кифор да осы ойда сыякты. — Сорыс б1ткенше жумыскерден кысылмайтын cei боласын, — деид1 Куиирих Kopi жолдасын ж убаты п . - 9иел деген саркылмайтьш куш. Eni жумада уйренш шы гады, ммаам£а,ныы аедл!1, ол ез жЛуЭмВыасЛыанаK9KMeirpri.шБаебкаетць'нэйемлалшепилн!анбоьне тал кемф алатын yuripine келд!. Дерл' бас Куцнрихтыц - «мен орныма келд!м» деГен хабары! П2

6eprici келгендей, тели'р науалар ыррауын кушейтш, «ал- пыс-алпыс», «алпыс-алпыс» деп, екшндетш барады. — Бурын — «кырык-кырык» едщ, 6yriH «алпыс-ал- пыска» басып турмысыц? Муны айтып турран сен емес, Мекепар. Айткыза тусерлпз элц — дейд1 Бекец езш^-езк Енбекке де сын кундер1 туканда салмакка салмак ко- сылатынын Бексн. ешшмнсн сурамай-ай жобалап ке- ледк — Бурынгымызды кырык десск, енд|пм1'з осы алпыс- тын маны болар, — деп, Карарандыныц алдарьг кундеп жупн де долбарлайды. Осыны ойлайды да ке\\йрд1 шап- шуп сала бастаган эйслдерге карайды. Бекецнщ куш бойы айтканы ею-уш-ак ауыз сез бол- ды. Kyperin колыиа.ала 6epin: «ал, шырактарым» деп 6ip айтып калды да, кепке дейш ундеген жок. Шахтага бупн рана Tycin турран эйелдер оусл1 шапыр-шупыр кыймыл- дап, лезде буралацдай бастамаса, Бекец осыдан баска сез айтпайтын да едь Амал жок, анда-санда эйелдердщ ара- сына Ktpin: — KypeKTi былай уста, былай Keci, былай сал дсуге тура келди Жумыс аярыиа таман Бекец бул бурыштан кем!р * экеткен вагондардыц жалпы санын 6ip жобалап Kepin ед1. Алрашкы сараттар бурынрыдан артырырак, соцры сараттар кеш кулаш кем ек'ен. •. — Бул ез кшэм, — деп ойлады Бекец, — айту керек, тш керек, ты... Бекецнщ осы ойына жауап айтып, осы 6ip кедерпсБ нщ алдын ашып ж1берпа‘ келгенден, K93i мен TiciHeH баскасын тугел кем ip шацы баскан домалак келшшек: —- Ата, 6yriH с1зд1 уятка калдырган жокпыз ба? — дед!* кайтып келе жатканда. Манарыдай емес, катарла- сып кел1п сейл естi. Осымен ты де шыгып кетп. Ол «барлык куш майдан уш!н» деген букы'елдщ тгл! едк Бекецнщ жас жолдас, жаца адамдары да осы тыде гаиа сейлесет1‘ц~болды. Кун артынан кун еткен сайын сарат салмагы да тецелш кет- Ti. Eiri шал курортка бес жылдан кейш келдк.. г *** Ол кундер бупн алыста калгандай. Аяншак емес жандар ез жупн ауырларан да емес, мшдетешген де емес. Кыяра тары 6ip шырып, б и н т тары 6ip Kepin, ку- 8 Г. Мусреио», III том. ПЗ

песке тары 6ip тускешне кешл! ©cm, кайта *acapF8H. Еы ай рана демалган ei<i шал, сорыс салмарыи котермегендеЙ кулпырады. Кун жана рана ш ы ры п Кавказ кыркасына теккеи сэулесш енд'т етекке карай сыррытып нелед!. ье- кен иен Куцирих 6ip-6ip квздерш кысьш ап, Кавказдын oFam б1ткен ©ркештерше карап отыр. Тунге карай туи»* л!п, тунжырап кетст1н Кавказ кабагы каз1р жумсап, жа* дырай бастады. — Белек 6ip б т м бар, э? „. — Kdueri адам, Кавказ кабагы тунде туй 1лмеид1, тун­ ге тунЬтедк Кунд13 жадырамайды, кунге жадырайды, де- д\\ гой, онысы рас болар.— BipaK, Карагандыдай жер кайда? . л Ek’i шал отырып-отырып Караганды жайына калаи кешin кеткендерш ездер1 де б!лмей калады. Согыс 6iT- кеннен кейш екеу! де кем ip жумысынан б1ржола боса- тылган. Орындарында калган адамдар да сешмдк — Мен мундай адамды казак баласында^ керген емесгпн, — деп мактайды Бекен орнына калган казак эйел'ш — машина, машина емсс, отарба. — Самолет деп-ак. койсацшы б\\ржола... Ei<i шал Кавказды тамашалаган болып, Карагандыга орала бередь BipincH-6ipi урлап Kypcinin койып, Кара- рандысын сагынып отыр. — Дэлш айтканда сен екеум!зд1 жумактын терше отыргызып койса да KeMip манайындай бола коймайды. Б1р ку)й кайтып келем1з, — дейд1 Бекен. — Машинан гурс1лдеп журш турмагасын, KeMipiH буркырап шыгып жатпагасын, немалые бола ма Kicire?.. Курортка келш уш ай жатып алуымыздыц ез*1 унт, — деп Куцирих Бекецшн ыцгайына кешедь — Демалып кайтуларын мшдет демед1 ме, етеп кай- тамыз да мшдет1М1зди.. Бул жерге келгенде eneyi де кумклжш калды. Ен ду- рыс свзд1 антып отырмагандарын GKOyi де жаксы бьпедк BipaK эцпмеш кургыр езшен-ез1 жалт 6epin кем!рге ауып кетед! де, шалдар е\\прл!к дагдыны сагынады. бзгеге t v - гел кол сермеп калады. •1 — Карагандыда fob иагыз шуак кез - Нссш айтасыч!.. Ондай кундер осы'жакта болмай- дь, екен езь... Каравандыиыц кисы кандай, жазы кат.дай узын кунрык, аидама борат. e «i каланы., арасында даоия- да!| толкы'п б1Р жатады-ау кысты куш... Бет-аузын Раяз 114

сорван бала-шага алмадай кызарып, домаландап келе жатканы/ — Кы'скасы, журт жумыста жургенде, 61здаг буйтш шуактапотырранымыз келшпсйдк солай емес пе? Осындай энпмелермен cki шал 6Lpin-6ipi куиде ушар- манга келт\\рш койды. «К,айтсак кайтедЬш айтуга екеу’1 де бата' алмайды. ©йткеш бул екеуш демалыска аттан- дырранда улкен хурмет KopceTin, барлык, Караганды журтшылырынын атынан дурыстап демалып кайтулары Miидет етшген. Млндет дегснге ею мон 6epin уйрснбеген адал жандар. бул шндетп бузуды да куна санайтын ед1. — Мекепар! — Ие, Бокан?' — Естциц «бе? — 0зщ ше? — Эрине., еспд!м. — Мен де ecrin, жупрш келе жатыр ем. — YiiiiHmi орын, э? — Енд1’ калай болушы едь т- Кайгамыз гой,-ендеше1- — Кайтпаранда калай? * ' — — О-ой, Бокан, Бокан! — Э-эй, Мекепар, Мекепар! . ©HAipic женiндс 6ipine-6ipi кеуделвй сейлеуд1 екеу1де унатпайтын/ Tan Ka3ip ei<eyi де оны умытыл- KeTinTi. Ж а­ ка бесж.ылдыкта Кдзакстан yiumuii орынга шыкканы тарлаидардын табанын кыздыррандай, жер тарпыйды. — YmiHmiMi3, э? — деп.тары 6ip кайгаласты. • — Ие уШ1НШ1М*1зГ.. - — Тслеграм да бермейкпз, тук те бермёймш,* тартып отырып уйден шыгамыз:' — Мшдетт1 ~сфьтдамапсьшдар, алайда, бул ай, дел калса, жетпш, беске келгенше — сен, жетшске келгей­ ше — мен, dip мшдетп* дурыс орындамасак, кудай ке- ширмес дейм1*С1‘н. .' — Мысалы, кемп]'р1М13ден айырыл деуге юмшк акы- сы бар? Бу да сол алпыс бес жыл 6ipre жасаскан кемip. Ек( шалды еид1* бунтап турран демалыстан тез кайт- кандарына кулакка конымды дэлел табу сыякты. EKi шал сртенше Карарандыга кайтып та кетт)... ( 945. 1

АВТОБИОГРАФИЯ-™К ОЦГ1МЕ Меи ecKimc ж ил ёасы деп есептелетш «Наурыз кун1» кшз уйдс туыппын. Казак даласыныц ен суык жарын жайл айтып ' Гнзд’щ елдерд'щ * б'фсыпырасы 20-гасырдын бас кезшде де. кыс айларын кшз уйде втюзед» екен. Ол кун! жср де сижшбеген, кун т у п л ай да тутылма- ган есте каларлык боран да болмаган, ен аягы калжа суйепие иттср де таласа алмаган. Менслз де уб’фЛ'.-шу- 6ipjri 6ip кара уйде тагы 6ip бала туа салганда баска ба- лаларыиыц атьша уйкастыра ат бершген. Эрине, ол куинеи мешц еслмде калган еш норсе жок. Болысым к'т, патшам kim, пайгамбарым KiM, табым k'im, онда мешц жумысым болмауы керек. Кешн ондайды ушат- пасам да ол кезде тштегси мен шакканра да енжар б о л­ тан сыяктымы'н: жылауык болмаппын. — Кайсар болушы .ен., жыламайтын . ед‘т , — деп, т е ­ шем осы кунге дейш ар кезде айтып отырады. Teri ол кезде 6i3Aui ауылдарга квП окыйралар сок- пай ете берген сыяктанады. «А сау той, тентек жыйын», Кызыл жон кыргын, батырлык, ерлж жайларын шалдар рана ертеп ретжде айтып отырушы едк Апталап, айлап кошет'ш кездер де атам замангыга айналган. Как касы- мызда, терт-ак. шакырым жерде, Торсан ауылы бар. Оныц cKi баласы болыс, 6ip баласы твре. Безектеген кос коцырау ол ауылра купле бip сокпай етпейди Ол коцы- раулар осы елдщ тыныштыры ушш, куанышы ушш шыл- дырамайтынын к^й ауыл болса да 6ijrin отырады. — Тагы да кандай алым-салыц келер екен?— д е с т кунк1лдест те кояды. Bipaic, бай ауылын айнала корша- 11в

еан кедей ауылдар эр кезде сыртта, эр кезде кагыс: за- ман оларга салмарцн салады да эцпмесще араластыр- майды. •; ' ■с:’ — Апырай, осы жылда алатын алым-салык кайда кете- беред1 екен? Б!ЗД1*н 6 ip ауылнай елд1н 6iр жылры телей- тш алым-салыры 6 ip ,уйд|* он жыл асыраура жетпей vie? - Патша дегеншн eneuii кец бола беред1 екен-ау!— дейд!*, Ракмет деген момын ддам. —- ПалП Алым-салык телейтш cenin 6 ip ауылнайын, рана ма екен, мыц-мын ауылнай, мыц-мыц белые бар емес пе!— дейд!, онын. inici Кожак. — Мыи-мьщ ауылнай жок mbiFap... Ол тым коп койгГ Сонша журттан жылда алым-салык алып отырса, канша патша болганымен жарылып елер! — дейд1* уй-кymiктеу, он сомнап арры ecerrri бйе бермейтш Доели деген адам. — Жарылып елер? Экекнщ экесшен 6 epi телеп келе жаткаиды баланнык бяласына лейпт телейсЛн. Патша ^ сонда да жарылып елмейдП— дейд1 Кожак.* Ол Корган каласыпда жукнп болып кеткен адам. ЕлГе анда-санда гана 6 ip согады. Сондыктан онын ce3 i нанымды сыякта- нады. - '' .. / • .. . Осы сыякты терсн тамыры бар сездер элденеге байла- ньтсты козралып кетед1 де аякталмай ysijieri. Тары 6 ip ретте кайта жанрырырады. RipaK, мунык тамырлы сёз екенше^кепшшк мои бере алмайды. Улкен оцп мелер бул , манайда смес, болыс-би манайында деп айлайды. Оран бул -макай катнаса да алмайды. Gcipece, «улкен». энпмелерден — «терт уй туржпен» аталатын — б1здщ ауыл сырт отырады. Соидыктран, мешн балалык шагымда есте каларлык 6 ip окыйра 'болмаган сыякты. Бул не деген жадау емip деп муцайган да ещюм ойымда жок. Болмаган болу керек, Сондай болымсыз ем1рдсн мешц еа’мде калганд^ры. да болымсыз. 0 кем1зд1н шаруасы тайга арткан тсоржын- дай бултылдап кедей мен орташага кезек ауысудян кез ашкан емес. Анда-санда орташага жакындап шырт тую-, ре бастаганда эцем\\з оп-онай кедей болып калушы едь Бай болуды канша упатканымен, ол 6 ip 11шнде кеткен арманы болу керек. Эр кыста 6 ip тосы.п алатын жутпен, эр жылда епздей берет!н алым-салыктар кейде тукыртьш * '• кетсе, кейде б'фжола туралатып кетунп ель Тертте шырармын деймш, Хамит, Сэбит дейтш ею агам мен ушеу-м1зд1, мусылмандык белпеш салу ушш, - п?

«сундетке» отыргызатын большты... Бас™ Р Д ^ ы . f J e t мен берюне тустсс буырыл сакалынан бст-аузынын пер нес! айкын андалмайтын тэйппс б:р молда кiзiп бэк-.си» кайрап отыр. ©ткеп туш ось. бокД ,ме\" б\" с тык кулагын Kecin отыргпп. Анда-санпа бтычи тебеде соргалагян тамшыра тосып алады. Кайрактьш тл гып там- шы жуып ж!бергенде 6 oKi бгзге карай сумацдап-суирек* деп, жутынып коятын сыяктапады. 0ivC-iuciiic.iepiMi3 эр баласынын жаксы мшдездерт кетере млчактлп, жок mi- иездерд! дс тлуы.п мактап, «сундсткс» бсГГимдеп келедь 13iр-бiр «сундет атымыз» болады скоп, «су идет тоны» болганда сол сундет атымызга Minin шыгачы ском13/ен- д1г! жылы оку окыйды екем1з, акылды болады скем1з... К,и13 уйд'щ 6 ip кабыргасына карпе тосс-iin, жастыктар тасталып жатыр. Туржыц молда намазга да отырды. 9 з1рл1‘к аякталып болгашиа уш бала коз куйрыгымен угымысып, сыртка шырып кетпк. Ауыл агаш арасында болатын, тез жупрш, ауылдан узацкырап ллдык. Ушм1з- де жадгыз nopi бурыл ат болатын. Уш еум Ьчт онымызга да сол жануар TycinTi: «сундет» аркьпы 6 ip-6 ip ат ала- мыз да, ат жетпегешмЬ «сундеттен» аман калатын сыяк- тандык: б'фак, муныц 6 ipi де бол май шыкты. Естиярымыз Хамит шшершен repi TepeiupCK 6 ip сыр- ды устап калган ексн: — Сундеттслметен балага катыи да эпермейдН— дед*!. Б1здш:— эпермесе, эпермесш! Катын не керек? Ойт нап журе берсмЫ — дегешм1‘зге тагы да 61‘рталай салмак- ты‘ тойтарыс берш, агалыгын icren сабарман мжез кор­ сете бастады. Собит екеумГз 6 epicneyre бет алып, агаш арасыда зыта жонелгел! тургаиымызда сыртымыздан ку- шактам алган бауырмал колдар уйге карай алып Kerri. En;u Mine, уш бала каз-катар жатырмыз. Енд; бурыл атка eioHuii жагынан жабыскымыз келедГ «Сундет атын, кандай?»^деп молда сурап калранда — «бурыл ат!» десек болды foA! Ат сенini болат та... ' Тер жак шетте Хамит, ортада Собит, мен еа'к жак шеттемш. Молда менен бастаса, бурыл ат маран тиетш сыяктаиады. Ортада жаткан Собит Хамитка бата ал- магг, менш-ен орын ауыстыррысы келш едк мен конбея1м “ ™ \" “ * П У т Кальш' Молда улкепдете бастады да: ! 18

— Сундет тойына Minin ш ы т ы п «сундет атыи кан- дай?» — деп, ецалдымен-Хамиттан сурады. О да хауштент жатыр екен — бурыл ат! — деп тез жауап бердк Тег1нде молданын андыйтыны да баланыц кекш алан болатын осы 6 ip кез екен, Хамит «ойбай-ай!» деп, бакырып та Ж1*бердк етюр бок! ащы Сез1лд1 бипем... Бурыл атты- Хамит этап калганда Сэбнт кемсендеп жылай бастады. Б]'ржола кара жаяу калгаидан, еплш жылап Kerri. __ Кезеп келш «сундет атын» сураганда .Сэбнт: — «А- т-ы-м ж-о-о-к» деп TinTi катты ексш ж(бердк кез1мен рана емес, буюл денеамен, жанымен-тэшмен жылады. Элдекандай ауыр корлык алкымына тырылып, буынып жаткандай сезшедк Собит «Атым жок» дегспде мешш журепмде ,атым жоктик жарасы терендей тускешмен кожага бсретш жауапты Сабит тауып бергендей, азырак ж еш лт те KerriM. Bipaic, ©з'ше ксзек келгенде, едэу1р токталып барып— «менщ де атым жок.»' дед'м. Безерш, кайсарлана айт- тым да касарып калдым. Эрюмге жаутацдай карап, шешем еплш жылап отыр.- Ботбай деген жакын агамыз бар ед1‘, ол да намыстанып жылап отыр екен: ; — Йемене кайта-кайта аты жоктыгып айткыза бе- pin!.. Bip-6 ip ат 6epymi ме едщ? — деп, молдага акырып калды. — 031*м ат эперсм.,. Жыламандар, мына mipiK экеле- pin ат эперугш ме едП — деп б!'зд1 де уатты. Куанып кал- дык... Кейш «сундет тойы ».болмаранына одан да артык куандык. ©йткеш 6i3re ешю'м ат эперген жок ед!... Эке'-шешеден кунде еститш кеп жаксЫ т1лектерд1н ез- reci келмесе де «оку окыйсьщдар» дегендерi ею жылдан кей|н келш едн Жаз 6 ip колдщ басында, кыс айларын эр араштыц койунауында втюзетш бес-алты ауыл «балалар- дын типи сьшдыру ушш» молда жалдапты. Молданыц жылдык енбег1не кунажын бузаулаган 6 ip сыйыр, алты ауылдын бтр-садакасы берьлмекил. «Аузынын салымы- на карай», ел ta in жаназасы да сонш. Бейсемб‘1 куш балалар молдасына «жумалык» 6 epin туруга THicTi: ею тыйыннан кем болмасын, бес тыйыннан артык та болма- сын... Улкендер кеш-курым осы «жалакыны» бел1ст , кыр басында узак отырысып калды. Молда эр уйде 6 ip жет1леп окытады. Окута бала бер- 119

ген уйлер кезектест, 6 ip жет1 молдаиын тамагын да кв* терем, балалар окыйтын мектеп те болады. Бф жеп ет- кеннен кейж модда келеа уйге ауысады. Алгаш «окуга» барран кун! арабтыц жьтмырма тогыз харпы тугел Ti3unren 6 ip жапырак кагазды молда барлик баланыц колына тугел устатты. Саргыш мурты жана те- бендсп келе жатка н шакар жас молдаиын алдында ерш- цей кок шыбык жатыр. Шыбыктыц уш жагы жыланиык куйрыгындай суй!рленш, балаларна карай козгллактап кояды. Оны корт отырган балалардын окымауына дя болмайды. 6 ipaK, уйреиу!нс де болмайды. Крркыту еш нэрсе уйретпейдк Балалар терлен еа'кке карай улкендетс отыргызылды. Жыйырма шакты баланыц ен. Kiuiici алты жаглр мен ед1м, маган орын босагадан тидк Кей упде козы-лакпеи етек- тесе отырамын* Кейб'ф уй;иц ит! касымда жатады. Молда ен жасы улкен баланы алдына шакырып алды да элп айтылрап 6 ip жапырак кагазды тырпагын эдемт- леп алган сук саусагымен нукып кврсет1п: — Э л т , би, ти... — дедК Сода и кеГт!н бала га ез ант* канын уш рет кайталатып,— бар орныца бар, окы,— дед{ де келес1 баланы алдына шакырлы... Осы тэртшпен молда окушы балалардын как жарты- сын алдыиан отюзгенше, взгсм!з « э л т , би, ти» деген уш ауыз евзд! жаттап та алдык. Тек 6 ip де 6 ipifiiu магына- сын андай алмай отьтрмыз. EKi жыл окытып, ею бузау- лы сыйыр алып, огт шакты адамка жаиаза шыгарып. ал­ ты ауылдан eKi жылгы бтр-садакасын алып, молда елБ не кайтар кезде де б!з ол магынадан еш нэрсе аирармап едж. Eckf окудыц эд1С1 бойыншa 6ip харып баланыц алды- нан ceri?>-TOFbi3 турл1 взгерт ©тедк Мысалы « а » харпын алайык. Бул ен эуел! «а » емес «э », « э л т » деген атьт да бар, таяк сыякты танбасы да бар. Алдымен бала оныц сол атын 6 ip жаттайды: элт... Колса жолы оныц асты успнде нукте жоктырын жат­ тайды: ^ Элште жок, би астында 6 ip нукте, ти уетшде ei<i BipaK, буныи кандай дыбыс 6eperiKin бала эл! б!лген жок* Yujiiinii ксзлескенде жацагы « э » катарынан vm рет!нде окытылады: ^ рынан \\ш дыбыс 120 \\

— Олшсш — э, элбэст .— и, элттур — е, э-и-е... Осы э-и-е деген уш дыбыс^гы араб харпында жазыла- тыи туркмен казырп жаца алфавитка кеилрсек былай танбаланар едг.— а, аи, ао..., — ¥лы, енд!р1С, он, ер дегей сездер — аоглы, аенди- рис, аон, аир,— деп танбаланар ед]. Тертншл оралганывда сол 6ip «э л in» тары да уш тур* ©3repic табады: — Эл1пки-кусш — эн, элшки-кэсш — ен, элшки-ку- пр-вн—он-ен-ен... Енд! бip кезде жанары жумсак элш (о) «а » болып не­ тель Ол кай жерде ер жетш, жуандап кеткежн балалар да андамай калады, молданын ез! дедгьгндыр.а алмайды. Сонымен 6ip харыптык сепз-торыз рет езгертшп окы- тылатынын еске алсак, араб .элшпесшш жыйырма торыз. дыбысы 232 — 261 харып болып шыгады. Сонша шытыр- манра Kipiгг кеткен бала кейде сомы жыл боны окып та хат танымай кала береди Дыбыс нс, харып не, танба не, оны ein6ip бала Дйыра алмайды. Ец жаксы окыйды дегеи бала — жаттауга гана машык бодраны. Сол машыктар- дын 6ipi мен болсам керек. Кобызшы, домбырашы, энил, жуйри< ат — кыран кус­ ка кумар Ботпай деген жакын арамыз улап-шулап отыр- FaH балалардын. арасына жн\\ келш отырады. Улкендер- ден 6ipey келгенде балалар Timi ондет1п кетед1 (ecKi оку- дын эд|сжде ундемей оку атымен жок кой!): ь — Элшкикусж — эн, элшкикэсш — ен, элшю-кулр- ен — эн-ён-вн!.. Жарыкшаксыз жас дауыстарра елт1гендей, Ботпай б1раз мулги тындап отырады да молдара наразылык айта бастайды. — Осы сенщ «ол'тки-кус1н-эн» дегенin немене ©3i? Осы да кУдай c©3i м е?— дсп, кадала сур^иды. MiHesi окыс. Tyci суыктау Kici болушы еди молда да оран ыгы- са жауап береди — Оку рой, Ботеке... Не екенш 6ip алданыц вз1 61л- месе, 6i3 кайдан б!лешк... — дейд1. Молдакыц к©«miл к©з*1 айранданып, сирек мурт'ы д1р1лдей баетаганы анда- лады. Б*1зге ылгый ызгарлы Kepinrici келетш бейшара молданын ыгысар 6ip жаны болранына 6i3 куа иь?п кала- мыз. — Сенщ уйретейш дегенщ «эн, ен, ©н» болса, соныц езш рана уйрет1п коймаймысын, ку мундар! «Олшки-кэ- 121

ciH» деген йшвд урайынын неме керек? Енд| 6ip же-г'ден KcfiiH балам тагы да осыны оттап отыратып болса, ркуыц нан шыгарып алам! - деп, Ботпай молдага ¥рт мшездер К0рсст1п кояды. и. . .тйипо Эрине, келео жепден кеиш дс балалар оаягы манда журеди б'фак, Ботскен. де баласын окудаи иштрып эке- те алмайды. Анда-санда Ботпайдык баска елге узатылган жалгыз кызы Бэтима уйше келеди Сулу емсс суйюмдк слжф’ еген балажан, ерке журекп адам еди EcKi ауылда сирек кез- деоетш, ерекше туратын, не ойлай калганы жузше шыга келетш нэзп< ce3iMHiu адамы еди Сол 6ip жылы бейне балялык шактыц умытылмас сагынышы сыякты мент ойымда от бар- от сыны жогалган жок. Бэтима кобыз бон ломбырага б!рдсй жуйрж. Елге ка­ танная 6epi таныс куйлер мен жупыны гана эндер оиык саусагына шеккенде кулпыра женел in, жаца б:рдемелер- д1 байымдап кетеди Баскалар тартканда сакау калатын домбыра пернслср1 ен. жаныка тиетш дыбыстар береди Бэтиманыц дауысы да сазды болушы сди Ocipece калын топ коршап альт кысталаганда жаркырап шьтатын ка­ зак кызын 6ipiHiui коргежм сол. Ол он салгапда, домбы­ ра тартканда окесшен баска эшш, куйиллердт 6opi де куба тебелдешп, жасып калатын еди Oiceci Fana тасып отыратыи. Кешкурым айдын келдердш жагасында okcci* кобыз- ды алып, кызы домбыраны алып косыла тартып кеткенде ор ауылдан шубырган журт андай бастайды. Ол екеушен баска eui6ip адам кобыз бен домбыранын, ynin коса да алмайды. Бэтима уйше келгенде Ботпай уй! узок думанга айна- лады. Жакьнг слдердщ энш!, домбырашылары жыйна- ' лып, алыстан тальгксып-талмаурап жеткен Акап, Б|ржан эндер;н салады, Арка куйлерш экеледи Карацгы елге Абай эл|’ естiлген жок, Курмангазы куйлер1 Октябрь ре- волюциясына лейin жете алмай койды. Калай да Ботггай айналасы домбыра, кобыз уйреиуге жастарды'н ерюндж сезшуше сеп болды. Б1зд1н сол жас бала кезШ зце Казан, Ташкент BvxaD аркылы тараган «киссалар» таскыпы басталды Карацгы ауыл ушш «Салсал» да «кисса»,. «Кыз-Жлбсх» то гиггя Б.рак, Ботпай «Кыз->Юбек», «Козы Керпсш» «К е Л т ы -' лыны» жаттап алыпты, езгелерш ж а ^ м а г а н Т Козы 122

Kepneurri» айтып отырып Кодарды боктап алады да «Кыз'-Ж1бект1» айтып отырып: , —- Kepitiai урайын 6ip кожа мен 6ip молда мына же- р;н бузып койыпты; бурый был ай айтылушы едЁ, — деп, ара-тура тузеп айтады. Сол кезде кулакка сщгениен кал­ ган 6ip-eKi жол ©ленд1 мен ерте кезде жарияладым. Ол Ж^бектщ эмедгерлжке карсылыгын керсететш создер ед{: — Керлет аган аш кая сен згакандай, Не болды жас басыйнан сорлы бала?! Ботпай бул сездерд1 шыйратынкырай да кадагалай айтады. Женгесш алган, келшш алган адамдар отырса, ©лещин энш кглт узш: ' — Сендерге айтады! — дейдк Олагр уялып, жауапсыз ыржыйысады. _ Bi3 уш жаз, eni кыс-молдадан окып»киссаларды сдоу1р кеуделей бергенде, Доныз жылыныц атакты жутьша уры- нып, бэр’шен бфжола ажырастьис Молда босанып кегп. Содан кейш мен, не ecKiuie, не жанаша, казакша окыган емеепш. Экемнж орташага карай ойыса 6epin сылк етер кезещ келш калган екен, сол жутта туралады да калды. EcKi ауыл шаруа багуга кандай кырсыз, кандай бей- гам скещщпн мен кешшрек туешшм. Ол кезде бар жал- каулыкты, барлык олактыкты, тек кана «Доцыздьщ» ылапына жауьгп, актаушылармсн ойлас ед^м. Б}здщ куба-тобел ауыддар оп-онай жутап калдыг Жайлауда отырып-як швбш шаптьгра берген бай агайын- дарыиан жырылып кете алмай, стек басты болып отыра берген орташа-кедей куздiкке/келгенде, жаз боны ескен ацызгак жердщ тугin ушырьтп экеткен екен. Жут сол Кызыл inip, кузден-ак басталып кегп. Б1здщ уйде сол жылы дэл он алты жан бар ед1. Му- нын шшде т©рт-ак адам жумыска жарайдьг, ©3reci ©нкей енез коз. ас иеЫ, кызыл аяк балалар мен картандар бо- латын. Жумыска жарайтындардын yineyi есжте, жаЛ- шылыкта едь^ Аз гана ж’ылкыны «жынды^бораи» алды, аз т н а кой аштан, аз гана сыйыр т'ктен таусылды. Суйеп сяудыра- ган, жапя суалган, к©з1 ущрейген, тэ.тпрек аштык жер уйдщ терт бурышында тугел ориай калды. Суйск, Tepi, сакармен кактап алган суйектщ майы, ©л!мтж жылбыс- кысы, 6api де тесж тамактан ©Tin жатты. Уйдщ как жартысын альтп жаткан 'жалпак пештщ ау- 123

зында кара швгея кайнап турады. Шегеня<ц 1ш1нде сы* кыр-сьткыр еткен вцкей суйек болады. Сыйрак, Kapi на- л1к, шске сек‘|лд*1 суйектер асылган куш сорпанын бетше май кеб1рек шыгады да, шегеншц 6 ip жак бурышына жыйналады. Б\\з уш бала уш касык урлап алып, квзтаса бола бергсндс элп майды калкып ксп экете\\из... Жер уй бу баскан каранры... Тагы кайталаймыз... Колга Tycin калсак, 6 ip касык сорпа майы \\uiiH 6ip кун таяк жеуге 6i3 03ip... Шай келед], шаймен 6 iprc куырылглл бплай келедк Бидайды кемшр шешем5з болт бсредк улкендерге 2 ка­ сык, балаларга сыла касык тиед*1. Бидайды белгснде барлык коз кемтрдщ касыгында болады да, эрюм ез пайдасына карай тур.»п «замечаниялар» жасап отырады: — Касыгынды сшкпссеишП — Батыра туе! — М атн легенде касыгыц ылилн калкыи оастаиды- ау! — деа’п калалы. Кемлiрд!н букip колдарыныц калан козгалуы мэселе^- Hi шешедк жарты оймак, бол маса он шакты туйip бидаи косса, не алып калса, 32 коз соган капай турл1 белплер б!л/пред1. Кемшр калыпты 6 ip «коперстт» сеюлдк Балалар шамамыз келгенше кемтрдщ касына жакын отыруга, кеш болса аркасын касуга, жалпы айтканда, кемnipre жаксы корiнуге жан таласамыз. Кемшрге жана* са алмаганымыз, шалга, экеге, болмаса баска 6 ip белел*» бар 6 ipeyine жакын огырмыз. 0 йткеш олардыи квз1не жаутандай берсен, шыныаягын anepin ж!берссн дер ке- зшдс «бидайык шашылып барады» деп кала алсан, шы- райына карай эр турл1 жагымпаздык штей алсан, бес-он бидай ауысып та салады. Dipaic, баска уакытта карым- катьгнасы тузу адамдар да, шай уетшде ыекырынып, кв- 61лесе ырай бермей кояды. Кейде шыныаярын зпере берщ улкен 6ipeyiHin ал- дыидагы бидайын ез!*м|‘зге карай шашыикырап та ж*1бе- рсм:з... «Кайда апарасыц?»— деп сол секундьшда-ак жалгыз Tyflipine дейш жыйнап алады, бурынгысьшан ке- pi де взше жакындатып* ыкшамдап кояды. Кезтер1 . жайнап, б'|зге каракустай тужледк Б|з огаи уялмаймыз, 03iMi3re тиген 6 ip касык бидайды 61‘рдей кылып 7 —8 -ге белin, 7-8 1иэшке кайнаган ак су «шай» iuiCMi3 ! Суды кан- ша сораптасак дэ ешшм карсы болмайды. Коп жан — «жак жуты», Доцыздьщ кысы да, жазы f24

да аштык'болып едк BipiH 6ipi огымен атып отыррдн 32 кез 6ip жерге сыя алмай, экем ешшсш алды: 6i3re 6ip ала кой, бф ’кысыр Кызыл сыйыр, 6ip кер тай тидк Менен улкен ею баласын акем Kicire жалдады да, менщ жалда- ’ нар кезепм 6ipep жылдан кейш келдк.. Белилi 16-жылы кара жумыска ипеккеи нагашым ме- Hi шаруасына бас-квз етт калдырура сурап экегп. Д©н- гелек кана шаруалы, ею жас бал асы бар адам едк Ол ел Обаган езеншщ ^кагасыпда отырды да кысы-жазы балык аулап, аздап егш салады ексн. Кыстау турл-epi эл[ де баярыдай уйме-жуйме болранымен, отырыкшылыкка бей1мделш калган ел. Жазды KyHi кыстау манынан 4— 5 шакырым жерге Fana жылжып конады. Обагдн ©зеншен Костанайра жакындагаи сайын отырыкшылык - сарыны Tirrri айкындай бередь Мен бул, мойны алыстыктан бурын келш кермеген елге егш жыйнау устшде келш ед‘ш. Епннен кейш балык ауласып кегпм; . • Кекше муз ею ел ire шексе-ак балыкшы ел балыкка аттаныс жасайды екен. Обаган ©зенш мын. жерден кес\\п тастараи каза, ау, сузекш. Казаны карап улгермсйсщ! Балыкты сакпен сузт алуга мурсак келмейдг Тау-тау болып балык Кавказдыц канжарыидай жаркылдап, муз- ды шапалактайды да жатады... Шортан, шорагай, ала- буга, табан; сазан, карабалык, кумктсй жылтылдаган ак шабак... — Жиен бала, балыкты жыйнай бер,— дейд1 па­ ратым. Балык натканы кыс ортасында саябырлады. K©pmi ауылда ею класты орысша мектеп бар скен. 6 сом пара алып, «учитель» мен! январь айында бгр'шш! класка к\\р- ri3Ai. Атын эл1 кунге бшмеймш «Акт©бе ж ш т » дейтш едг 6ipai<. алты сом пара алганын эл1 кунге умытканым жок: ©йткеж бул дал терт пут балык едь.. Узамай ол орнынан алынып, мектеп белил]’ окытушы Бекет ©тетьпеуовке кештг Ондай жаксы окытушыны мен кей'шде сирек кездестф’ д*1М. Ол улкен магынада агарту- шы болатын тiлeгi бар адам едь Кейде' сабак б1ткеннен кейш окуга, бЫмге шакыратын эцпмелерд1 айтады. К©# бшесе, ©31 аударган Крылов мысалдарын окып бередь Абай, Ыбырай шыгармаларын окыйды. Не тусЫгешм1зд1 сурайды. EipaK, балалар ойы угындырранды да умыта

береди Бекегтщ ез айткандарынан есте калган. 6ip ауыз сез: . . '• — Кандай icne Kipiccen де таза колмен Kipic! — Де* генд1 Ke6ipeK айтушы сдк Тактика барып есеп шыкаркан- na^i кей'ш, болмаса, жазука отырардг 6i3 ылгый колы- мызды жуып эдеттендж. Оныц айтатыны бул кана емеснгш мен кешшрек ацкардым. Колын. таза болуы шы* нында да коп нэрсеш азартна й ма? Бекет менin киссака кумарлыкымды бьзгеннен кейж, MeHi одебистке тарта бастады. Эуел1 «Жыйкан-терген> дегеп ©3i шыкарган елекш бердь «Жыйкан-терген» макан ©те унады. B i p a i i , коне, ucci унады? — деп сураканда, мен окан жауап айта алмадым. Содан соц ол макан 6ip жепге «Шайымаран» киссасьпг 6epin, кейш ертеп ретш- де тугел айткызып шыкты. Ж елш эцп'ме есте калкан екен, мен сур1*нбей айтып бсрд1м. Бip кеште, Бекегпц оз уйжде ом такты адамка такы 6ip тындатты. Тындаушы* лар меш мактасып тарасты. ©нераз-бигмаз елке ертеп- mi де, бфдемеш окый алгап да езге журттан бшпрек ту- ратын ед!*. Бурый 6ipcp жыл молда алдын керген балака 6ipinmi кластыц сабагы ете жещл болып едь Онын. успне азда- кап мактаншак, та болуым керек, меш озше жакынырак устайтын окы-тушыма еркшдж жасап, айналасы 6ip ай- дан кейш былай дегешм сш самде: Мен 6ipiHmi класты бтрд1м... Екшшипн, кггапта- рын окып журмш, — дед1м. Калай бтрдщ? — деп, аккенлл окытушым танда- нып та, абыржып та калды. 7“ О^ытып корйцз... Букварь да Cirri, есеп те Cirri,— дед1м. Окытушымньш. оз почеркше елжтей-елжтей, к е р ^ жазуды да тузеп алкамын. Букварьды киссадай заула тып, элденеше рет сыдырып шыккамын..; Осы жайла рымды потере айттым... Окытушым аз Faна жымыйды да: — Калан окыйтьшынды сен смес, мен 6Uyi\\i Kepei емес пе?.. — де*и мен кызарканша едэу1р Kuipic жасад1 да — жаксы окыйтьшык рас, макташиактыгыц да бар.. Юсы екеушщ 6ipeyiH мыктап уста да Cipeyin таста, - дедн Мен уидей алмай, жудеишреп калдым... Олде hi шым-шым CTin онбойымды куйд1рш бара жатыр. Coj 125

шым-шым жер.тв- •••жетке•н•шiёr-‘о'кУы‘т'у•шьш‘ • •унс*3г- е.ле_уаз, аржагына карай кь1рыпдай бер^.; ...Т Г - •- — Айтпакшы, apFLi куШ инспектор, келед!,^— дедГ окытушым, аздан кешн маран ,карай ен&ерше бурылып: — Жаксы балаларынды керсст, дсйдн Есептен Q3ip- лен. Тактара ceHi де шыгарамын, — дед(:-Меи селк етщ, тез ceprin Kerriм. • ' Инспектор., келгенде 613 де эз1р ед1к... ©те жарасым- ды формада кишген, халык агарту жумысында екенд1п барлык бейнесшен адкып турган, сулу муртты, шокдха;: сакалды инспектор бал.алармен жумсак амапдасты: Класта алтындатып салран патшанын. оз cyperi мен эйель нщ cypeTi 1'лул1 туратын. Калыптаскан дэстур бойынша, инспектор б1зден едалдымен сол екеушщ KiM екещигш сурады. Барлык бала кол кетердж. Инспектор балалар- ды тугел шольгп 6ip карап шыкты да: — Коне, сен айтшы, — дсп, алдыцры партада мен1- мен катар отыратын Мусакай деген баладан сурады. М у­ сакай -колын шошаддата кетерш, бьпетшдшш тым-ак айкын сезд1руге жан таласып едн BipaK, жаттап алган узын суре тез умытылмак кой. Мусакай орнынан 1рК1*лмей-ак турып едн б\\раз жаутац- дап, жутынып-жутынып калды да: — Нызнаю... — дед!*, кара басып. Инспектор коз куйрыгымен окытушымызды 6ip жа- нап отксндс, ол кызарып кстт-i. — Коне, сен айтшы... — деп, инспектор ен арткы ‘пар­ тада отыратын, жасы жыйырмага келш калган узын-ту- ралау келген, Жакып деген бала-жшптен сурады. Ол партаны сыкырлата-тарсылдата, ебетейаз тура келш: — Яго... — деп бастады. — Яго емес, его... — деп тузегп инспектор. Сол-ак мук екен, Жакып та сандалактап калды. . Еши окытушымыздьщ коз! сешмд1 окушыларына кай- та-кайта кадалып, камшылай бастады. Солардын, 6ipi болып, мен де колымды соза квтерд1'м. — Жэ, сен айтшы... — деп, инспектор маган патша- ныц ойелш нускады. BipiHUii класта болганыммен, мен де он тврттеп ерё- сек бала, тЫм оралымга келс бермейтш. Gcipecc, цатша эйелнпн узын суре лауазымы басталатын «Е я » деген соз- гс 61’ржола тшм келмей койгап: Кейде *И я» кейде «Иа> 127

дейтшмш. Сол 6ip кеселд! шаларак еспрте, тез аттап ал- дым да эржарыи муд'фмей шубатып KerriM. Инспектор ырзалыгыи ацдатканы болу керек, меш такта Fa шакыр- ды. Кебсйту срежесшен 6ipep сурак берд1 де, катарынан eni турл5 есеп шырартты. Онысыкын 6opi де бурый талай кездескен ссептер едк мен муд(‘рген[м жок. Журексшш калмаса, ол есептсрге баска балалар да муд!ретш емес-Ti. Осыдан кейш окытушымыз да eciH жыйып, инспектор- Fa менен орыс тшнен де сурауды усьшды. Умытпасам, мелей суралран «Чиж и голубь», не болмаса, «Маймыл мен кезтдф^к» мысалы: * Чижа захлопнула злодейка — западня, Бедняжка в ней рвался и метался. А Голубь молодой над ним ж е издевался. Осы ©ленд1‘ осы куиге д ети жатка бшетпиме Кара­ ганда, менен суралган да осы болу керек. Квз алдына келерi бар, аярын бар, урыпарыц бар ©леи окай жат- талран. Окушы балалардын 6eceyi кыз едк ymeyi ииспектор- дан коркып уйлерше кеткен. Калган екеуппн 6ipi тагы да осы мысалды айтып шыкты. Инспектор маран М.'Лер­ монтов томын, кызра А. Пушкин томын сыйлады. «Кзн- жар», «Терек», «Д уга» деген .елендерд! м щ сол кыста жаттап алдым. BipaK, магынасын булдыр угынушы ед1м. Окытушым угыидырганнан кейш де коз жазып кала бер- геи)м даусыз. Ек кызьп-ы, инспектор кеткеннен кейш уш-терт куннен сон патша куларан хабары тарады. Ор ауыл дур.мге ха- барласып, ел рухы катты кетерш п Kerri. — Постаидык, бостаидык! — деп, cyninmi сураушы- лар ерсш-карсылы шапкыласты. Такертец мектепке келеек окытушымыз патша мен эйслжщ суретш жулып алып, столынын кабыргасына суйеп койган екен. Епд*1 аныктап кореек, сурет сыр бояу- мсн канылтырга салыныпты. Алтындаткан жактаулары да кацгырлагаи кацылтыр екен. — « « кулан боссыада р. Мыиа еKevin ауыл-ауыл- ra суиретш, кешке дейш мыжрылацдар... Патша кулады деге11 дауыстарын бэсевдемесш!— дед1 окытушымыз. гмз патша мен эйел!нш суретш кыл^нылбырга байлап алып кешке д ей т суйрегпк. Эр ауыл уй твбесше шыгып

карап, балаларды epiKci3 уйгё Kipri3tn, сыйлап шыгарды. Патша дегенд'1 кез1мен. кермеген казак. эйелдер1 -мыж- мыж болган cyperri керш: — Албастынын кейт кал ай жаман едН Б'ф к©з*1 со- кыр екен гой! — деседк ол кезд] б1з шукып тастаганы- мызды бшмей. Сонымен будан уш-терт кун бурын инспектор алдьш- да калтырап турып мадактаган патшаны кешке дейт суйрет°пк те, Обаганнын ойыгына тастап ж*1берд*1К. К.а- кылтыр суреттер муз астын тыкыр-тыкыр 6ip-eKi тыона- лады да ундер! eurri... Келер жазда Бекет ©тет'1леуов ез атынан етЫиь жа- зып, меш Пресногорьковская станциясындагы жогаргы бастауыш мектебше туардк Орысшадан eKi алып, есеп- тен бес алып, туспм... Сол куз 6ip той болып жаткан ауылдын шетшде Сэ- бит Мука нов екеу%пз кездестш. Бурын сырт кана бшс болатынбыз. Менш успмде, солдат шйнелшен казак эйе- лше TiKTipreH сур «пальтом» болатыи. Басымда токыма кара буйра бор'ж, аягымда саптамальгетж бар-ды. Сэбит маган ыгыса свйлестк Мен туйыктау, ол ашыктау боЛ- ганымен, жаскаиьш турды. Кайда баратынымызды ай- тыстык. Ол Омбыга, мугал‘шдер курсына кетш барады екен. Аягьшда ол малга «дестеб1рен:» жазудыц улпсш су- рап алды. 0ткен жазгытургы 6ip базарда мен елу-алпыс .атка «досте61реп» жазып 6epin, уш сомдай акша тапканым бар-ды; онын успне, кара казактын алдында мактаныш етт сыпылдатып жазам деп, «necip» атангамын. Сэбитке сол жеткен екеи. Мен оган 6ip «дестебф’ енж'н» улпсш жазып берд!м де, 6ipaK, жыдд£р1 бггкен 6ipTycTi бол май-, тынын ескертт — кара; торы, жирен, кула, курен деген сыякты тустердщ орысша, казакшасын т1зд1м. Создштш 6ip баганасындай eTin малдын op Typai ен:тацбасын да жаздым. Сэбитпн ол улпш калай пайдаланганы кузд1 кунп Пресногорьков базарында ек! рет кездестк ©те ынгайсыз турде кездестк Bip аттын тусш жазганда Сабит кара, то­ ры, кара'кок, жирен деген.уш-торт тусп б!р-ак косактап- ты... Екшип бip аттык ен-танбасып жазганда он кулагын- да ойыгы бар, тш п бар, шорт кескёш бар деген сек1алд1 белплердщ бэрш Ti3in, сап-сау кулакты жок кылып шы- гарыпты. Кылжакбас стражниктер ат иесш узак эурелеп, 9 Г Мусрепоа, том III 19о

аягында пара альт босатгы. ©зге шатактарын Сабит «М ек т мсктопте рiм» де e3i де жазган. . Орыс уnine пэтергс koiofs экем:здн1 шаоуасы ьотер- мей/ мен! атты казактардыц сауын ^сыйырыи багатын бакташы Сагындык. дегод адамньщ ушне орналастырды. Аккваи! жаксы адамдар едп Сагындыктыц iaici Сыздык жасында орысша окыган. Одан калган жалгыз белп «1<,ыз-Ж'*бскт1» орыс эртмсн Komipin алыпты. Булар ер- теден осы калага орналасып, жаяу кесшпен кун керш отыргал адамдар: эйелдер! тон тшсдк еркектер1 етж Tire- Ai, ойык тазалайды, эрк'шищ отын-швбш тасып бередк Балаларыпа дейш орысша таза сойлейдк Мен олармен орысша сойлесуге кеп уакыт жасканып журд1м. Ocipece, Солима, Шайзат дегец 13— 14 жастагы кыздарымен орысша сойлесе алмадым. Bip KyHi сабактан кайтып келе жатсам, базарда 6ip эйел «Яблочди, яблочки» деп, зар кагып тур екен. Ал- маны солай атайтынын «орысша-казакша ткгсмаштан» корген сыякты е;им. BipaK, алманыц ез1 кандай болаты- нын кврген емесшн де. Потер ушмнщ eni кызына 6ip кормегён сыйлык жа- сагым келш, базарга бурылдым да олп эйелдсн алманык багасын сурадым. Жалкын кызыл же\\псгп ойел колына алды да: — Ei<i тыйыниан,—дед!. Мен жыйырма тыйынга онын алдым да калтама сал- дым. Жарылып кеткел! турFan !рюлдеген кызыл жемк> ii барлык калтама бвлш салуга тура келдй Ушеу-тер- теу'ш шалбар калтасыиа да салдым. Каланыц батыс жа* рында, агаш арасьшда кшз уйде отыратыи потер ущме жеткенше ор калтамиан-ак едэу1р сыз бш не бастады. Ен ауыр халге кжз уйге KipreH сон. туст1м. Уй толы адам жерде шай iuiin отыр екен. EKi кыз самауырдын, eni жагьшда шаи^куйыц отыр. Элдекайдан келген жат к.о- нактар бар. Уй иеа' ер1'кс!з зорлап меш де шайга отыр- гызды. Меи де малдас курып отыра берд1’м, шалбар кал- тасындагы кызыл жемктер де бырт-бырт жарыла баста­ ды С ы р ы лыса отырран журт сырт калталарымды да C3in Ж1берд1. Киш сыртына кара-кошкыл ылгал шьша баста- ды... Енд! мен орнымнан козгала алмай, мелшит отыра берд1м. К,ыр казагы кала нанына кандай кумар шай да узакка созылды. Метц астыма тугел су ете бастади Олден улкытта шай аякталып, eni кыз отын Tepin эке- 130

жуть шык.ты. Патер уйгмн!# оны-мунысына женлд колтл* быс етет!н шартымыз бойынша, отынга мен де Kerriм. Уйдеи узап шыккан сон, мен кысвда-кызарандай турып кыздарга алган сыйлырымды керсепчм: .* — Алма... Сеидерге -альт ед№,’— деп, жарылып-жа- рылып, езшп кеткен кызыл жемктердд кыздарга усын- дым. •*- - • Улкен кыз кызыл жемкгп колына ала берт-ак сыкы- лыктап куле бастады. Kimi кыз ашык мшезд1, \" еркелеу болушы ед\\, мен усынып турран кызыл ж-eMiCTi эуел1 ка- рып ж1берш жсрге Tycipai де 1ле 03i едкейш жерден алып, уйге карай жупрдк — Апа, Рабигпд б1зге экелген базарлыгьш кара! Па- мидор, памидор!— дсп, айгайлап, садкылдап кулш бара- дыч Улкен кыз куле-куле шек-сшеа катып, жсрге кулай кетть ' '* Сейтш, кызга кырындаймын деген 6 ipinnii талабым осы кунге дейш умытылмаран уятка ушыратты. KefiiHi- рек 6 1ЛД1М, KopFau .жарында памидорды яблочки деп атайтыидар да бар екен. Мен Пресногорьхов жорарры бастауыш мектеб1*н жы-' йьтрма бiрiнщi жылы бтрд1м. Енд1 ескс. туседк еол мек- тептщ айналасында рана 6 ф‘ талай кызык нэрселер бар екен. Едалдымен, Совет вюмеп орнар-анга дешн, б£з кун- де тадертед сабак алдында «дугага» турушы едж. Бар- лык бала мектепп'д екншл кабатындагц -улкен залга сапка турады. Кдрсы алдьшызда дш сабарын беретш поп Малиновский, мектеп директоры Михайлов, дьякон, му- ралл1мдер...-Ед эуелд-. • «Отче наш, еже еси, на небеси... ъда будет воля твоя...» — деген дураны хормен айтамыз. Агаш мектеп кущ’решп метель Одан кейш, патша алдаклшаьг кулан,- атылып кетсе де б1з_<<Боже, царя храни» деген дураны он торызыншы жылга дейiи окыдык., Поптыд жуан даусы залдыд бурыш-бурышын анда-сан^а 6ip дудлрлстт коя- ды. Терезелер ун косады. BipaK, хордыд нарыз жаны •— дьякон. Ол opi жас, api сулу ж!г{т. Даусы нагыз баркыт- тай бари!чон болу керекг Кыздар хорра косылып турып, кейде оныд дауысын тына калып тындасады. Музыка са- барында еркек балаларра оныд коз! 6ip туекед! ес'шде жокУкыздарды рана окытатын сыякты. Сонымен, айналасы алты жылгз -соз.ылган мектеп дэ- yipiHAe мен патшара уш рет кездеслм:. эуел1 инспектор 13!

алдыида патшаныц эйелш мадактадым, уш кУннен кей'и cypexiH суйретк!ге салыстым. енд*1 мш’ е, «жасаран, патша- мызды сакгзй кери деген дуганы да терт жыл боны хор- га косылын айтып келем1 Бул ?pi шеткейлжтщ, api атты- казак станицасыныц ерекшел1п едк Мен 6ipaK, Пресногорьков жогаргы бастауыш мекте- б!н эл! кунге дейiiг улкеи алгыспсп еске алам. Орыс тшн, орыс эдсбиетн! угьшдыруда аса 6ip укыптылыгы бар едь Суффикс, флексияларга ек\\ жыл боны т iл iм келмей койганда, сол двюр т!лд'1 -epiKci3 икемге келлрген, турше тшм келмесе дс магынасын терец урындыруга жанын салган окытушыларымды алкысиен еске алам. Уйренеал- маган ез:м кша:и, ол мектеп етп< Tiry, eciK-терезе жасау, шртшт-ен уй салу енерлерш де уйрезтп сдк Bip жагынан ол1 шайкалмаган ecKuniri болса,екжии жагынан жакалык- ка да жатсырай карамаитып. Жынырма 6ipittiiii жылы ак бандылар кэтерш а болкапда сол мсктептш жынырма такты баласы Акмола облысыиыц оцтуст[к партизанда- рыиык группасы деген огрядка косылып кегпк. Атты— казак ецбеккллер! таптык, тартыста казак даласынан оп- оцай озып журе бердк Баидыларды курытканпан кешн, казак елш‘щ кайманы шайкалмаган ecni калыптардыц зацсыздыгын угыиа бастадык. Болыстык, ауыллык советтер тугел1мен байлардыц, атк.ам1нерлсрд1ц колында болатын. Аз гапа топ сол жайды езгертуге аттандык. BipaK, 03iMi3 де зац- сыз кыймылдадык. Айналасы бес ж нтг— EciM Досполов дейтin мугалл1м екеум1з, касымызда уш ж!г1т белсенд^ Mi3 бар, болыстык орталыгына келш: — Бай балаЛары, сендер болыс болура хакыларын . жок. Болыстык жыйиалыс и]акыр, журтка соиы тусшд!- рем!з...—де;ик. Жыйналыстыц аягы пасырга шауып кете ме деп ка- уштенген болыс айналасы жарты сараттыц 1'шжде маца- йындагыларымеп акылдасты да: — Ллгыларыц келетпп болыстык шыгар, шыракта- рым, осыпы ездерщ алыцдар. Колымыздан беретк — дедк r* Сол жарты сагаттыц 1шшде бурымры болыс, военком оку бел 1mi, жер бел).Mi сыякты мекемелерд! баскарып отыргандарды тугел орындарынан xycipin бэЫн Г лы.мызга алдык. Орталыюы xeiuipin, баска елге апаоып орналастырдык... ^ слге апаРып

Мешн кылыш, мылтык сыякты. нэрселерге ертеден ку* марлырым болушы ед1, мен военкомдыклы калап алдым.*. Bip кызыры, б13д*1Н зансыздырымызды облыс орталыры секкен жок, 6eKiTin бердк Эттец, военкомдык торыз ай- дан Kefiin жойылды да, мен ол жумыстан ажырасып кет- т!м, эйтпегенде осы кунге дей1н солдат атанып журмей, мумкш, офицер катарына косылар ма ем, элде кай­ тер ем?... > # Калык букараныц сол кездеп урымын ацдататын 6ip жайды Омар деген Kicinin амандасуынан TyciHyre бола- тын едь Ол Kici неше кездессен де 6ip-aK турл1 аманда- сады: — Е, шырарым, кай баласыц? — дейд1 ол, он керген- ней кешн де танымай калып. Сен аты-жешцд1 айтасын. — Е, сен екесщ рой... Орынша ма едщ? — Ие, орыншамын. — Милицияларыц кт ? — Сол бурынры жичт.' — Коператиптерщ kim? /j — О да, бурынры ж1пт... — Е, 6opi де орынша екен рой, эль.. * Осы eni сураудан аспай Омекец ылрый токтайды. Со­ вет еюметжщ хал-жайын бжгеш де, кунделжт! TipuitaiK* Tin бетш aiiFapFbicbr келгеш де осы eni сураудыц aHFa- рында шешшп отыратын сыякты. Ел 1шждеп осы ынгайра сэйкес мен терт жарым ай аудандык милиция бастырына орынбасар да болдым. BipaK, ол кызметке кызыкпай коштастым. Жыйырма ymiwmi жылы кузге карай Сэбит меш Орынборга экелдк Бул кезде шаруасы орташага карай ойысып калган экем!з менщ окура кет>нме едэу1р-ак кар- сылык етш едЦ-Сэбит коп куш салды. Он жет1шш жыл- дан 6epi Сэбит улкен калаларда, мен ауыл тешperiнде болдым да ол менен «озып» кеткен екен. Ол Совет erd- метшщ болашагы жайында сейлей алатын болыпты. Кд- закстан мэселелер1*.тугел алаканьтнда сыякты. Нарком- дармен тек отырып сейлесед). 03i бас наркомныц ушнде турады екен, меш де сонда алып келд!. _ . Екеум1з жалрыз терезеа* жабык верандага шыратын аса карацры белмеде терт-бес ай турдык. Карацры бол- ме тазалыкты бакыламаура ете колайлы болды. БйдЫ белмеш ешю’м сыпырмайды да,- жумайды да. Мен де са- ляцпыи, Сэбит менен де салак Кара махоркеш косыла

тартамыз да калган тукылын кез келген бурышка лакты- ра берелпз. Т е м е т и з таусылып калган кездерде каита жыйнап алып, кайта тартамыз. Cefrrin, салактыктан да унем туып.журдк Сэбит екеум!з 6 ip юсш к кана ж!п-жпшпке темф те- секкс 6 iprc жататын ед1к. Тосекке салган шаи жэплпжн жука тактайлары екеум1зд! кетере ал май, идеи жарыл* гандай гурс етш эр тунде сыпады. Kcn6 ip тундерде бел* yapдам шойырыдып еш-уш рет нденге тусем'13. К©з1мши ашпастан тактайларды кайта курастыра салып, кайта уйыктап кетем1з. Сэбит менен бурынырак уйктап кетедт Кейде шала курастырылган тактайлардык сыкыр-еыкыр сына бастатанына да карамайды. 9л*\\ ес^мде сол кырык- курау тактайларды кыс боны жанарткан да жокпыз, ку- растырумен кутылып кетик. Мунымыз да салактык уне- Mi болып шыкты. Сэбит кебшесе елек жазады, мен сабак эз^рлеймш. Ол елецнщ уйкасы табылганьша кеб1рек куанады, мен шалалау угынран 6 ip сабактыц жуйса табылганына Ke5ipeK куанамын. Оныц газст-журналдарга жш басы- лып туратын елендер*! екеум1зд1 еркж асыруга жетедь Б'фак, тук бсрексм*1з де жок, квбшесе ток-жарау жу- рем*13. Осы салактык нэтижесЬ кыс ортасы аул беогенде-ак мацдайымызга тидк Сэбит Рабфакка былтыр келш тус- кен, быйыл екшняде окыйтыи. BipaKv- 6ipinuiinin 61‘раз экзамены мойнында журед1 екен. влецге эул!гт. сабакка салкын караган Сэбит кыс ортасында 6ipiHuiire кайта келд'1. Мен кузЯ! куш эз|'рл1*к курсыма Tycin ем, кыс орта­ сында 6ipiHuiire коптим. Сейнп, енд1 сабакты 6 ipre эз‘ф- лейпн болдык. Сэбит бул жайта коп ренж1ген жок. «Большевиктер налымайды» дед1‘ де ©лек жатына кайта ауысты. Жазры- турым 6 ipiirmiwin; экзамены басталар алдында елге кетш калды. Сэбит олецд1 1*рк!лмей де кыйналмай жазушы едк жагдай да талгамайтыи. Bip столдыд уенняе, ол еден жазып. мен есеппен басым катып, б ;рге отьтрамыз Кей- де онын ©ленге ер;п бул болмеден шет дуниеде, алыста- ры бф окыйгалар арасында, шытьюман суреттердщ Оота- сында отыргаиын сезшемш де кызырып коямыч Каз!р жжоокг,1 £б, скНаЛ\\тпу°рллК.УкдуаидЖел01Кк' куТа0нКы-Жщ£-ФкаамУгытсуырмдыасыжмоыкз, тяек5 134

кана еяенге ауысатын. cyperretv’osi Faна йкын керш, унЫз тшдесГп отыратын. адамдары бар,, \\. _ — «Адамнык Keft6ip кездер1„'. КенЬде алан басылса, * -Тэшршш берген ©Hepi • .. . I К вк булыттан ашылса, Скллырап енкей кел(с1м, . Тас булактыц суындай Kip-леген журен ез iiniH Тура алмас эсте жуынбай...— \" дегендей,, бул акыянын бгр кымбат шары рой. ©лен ус- п’нде Сабита мен осы халде талай кердгм. Сонысына кы- зырушы едм. . .. М ети кггапка кумарлыгымды, азды-квгт сынай ала- тынымды ангарып, Сэбит маран — «жазуга Kipic» деп, мазалап журдк Газет баскармаларынан каулы-карарлар экелш аудартып журда. Ол 6ip окай табыс болатын. Qwi-v. кезде ылрый кате аударылган, кате аударылмаса ешюм тус'шуге болмайтын каулы-карарлардын казакшасында MeHin де ецбег1м бар. Бграк, менщ ойымда «сылдыраган кел1с1м де», epixra суйреп экететш суреттер де. оянган жок ел.1 ол кезде. ^ ‘ •* . Мен сол кездег! Орынбор рагбфагын кейб{р жа^ынан жорары дэрежел! мектептермен тенесе алады-ау деп ой> •* лаймын. Ocipece, эдебиет, тарих жагынан коп нэрсеЛерд*1 .' туб|рлеп окытушы ед!*. Калайда он торызыншы ’гасырда- ры орыс классиктарын мен сол рабфакта урынып шык- кандаймын. Ocipece, Гоголь; Чехов, Горький багыты ойы- ма кона калушы едь Шет елдердщ классиктер! кейшп кездщ 1зденуше байланысты болса, эр кезде eMipre бай- ланысты, шьгндыкка байланысты, сол шындыкты езгерту- ге барытталран орыс класснктарын Рабфак б!рталай-ак угындыртан сы'якТы. Рабфакты 6hripep кезде жазу та- лабы меаде де ояна бастадь^ Кабырга газелне бГршпл рет узак энгше жаздым (кёшн ол «Тулаган толкында» деген повестька айналып; менщ 6ipiHiui басылып шыккан енбепм болды). Ол 6ip болран окыйганын теюрепнен туран энпме ед!. Меш болран окыйганын ©з? баетап кетт!. Окыйрэ жел|с! узшер жерге деГн’н еркш барран сьгякты ед!м, аяктау сал- мары ез1ме тускенде, малтырып эрен шыктым. 0зге кем- шшг1н былай койганда, аякталуьг олак eAi. Оны кезшде euiKiw авдаган да жок.

BipaK, Рабфакты 6iTipin шыкканнан кейш де эдебиет- ке ауысура •табаным турактай алмай, Омбыдагы ауыл- шаруашылык институтына барып тустш. Ол кезде Академия деп атайтын. Эдебиетке алабурту сонда оас- талды. Есеп устшде отырып та, тэжрибе станииясында аудармалы епн салысып журш те ой аланынаи кутыла алмай койдым. Озгелер ауыл-шаруашылык уифмелерже кеткенде мен эдебиет ушрмесже жазылдым. Жст1 студент ортадан жалдап, ез'ш Белинскийдщ шэюрпмш деп са- найтын картан 6ip педагоктан кыс боны окыдык. _ Ол сабакты эр жазушыиын ез кез*1 болу керек деген- нен бастап едь Барлык'жазушы 6ip-aK кезбеи квруге ты- рысса, салатын cypenepi де уксас шыруы мумюн. Жазу- шы кез! турактамаган жас балага уксамауы керек, он кез1 турактылыкты тшейдк Тураксыз кез ем'фдщ сыртын рана, бояуын рана кередц сырына терецдей алмайды. Идеялык кезкарастын тутас та туракты болуы жазушы- ра кандай кере-KTi болса, дуниеш керетш ез кез1 болуы да сонша кажет. Осыран кел*1сем\\з бе?— дедк Ъ\\з, сезс\\з кел1*ст1к' . Содан кейш ол мазмун мен т у р д т тутастыгыи Белин­ ский ойларымен дэлелдеп,-ек*1 лекция окыды. Кезкарас мазмундык тек, жазушы кез\\ деген сол теки езтш е кере 6\\лу болады екен. Кыс боны эдебиет арымдарымен танысуымыздык ая* Fbi Маркстщ «философтар дуниеш туеншрумен келедь wiидет сол дуниеш езгертуде foh» дейтш атакты карида- сымен аякталды. Бул совет эдебиетшщ neri3 ri зацы, не- ri3ri талабы екен деп таныдык. Вудаи уш-терт жыл бурын В. И. Ленин иin. Саратов, Орынбор, Омбы калаларынын оцтуспк бет1не кез сал* сан., каимагы бузылмаран кандай патриархальдык, тагы- лык жагканын айтканы кулакка 6ip шалынран Мактан-- шак топтар, бурынрымызра кол типзбей, кад1рлеп уста- 1“ с“ йкслет1н б1Рталай адамдар, Орынборда буран мэн бермеи «айтылды калды»га айналдырып тез умыт- rл к- тфSШ1ЛS1пн тез езгертеу4даглдтыалмаепн сеотлт «ен ^кенщ ем!р- тупрянляй пйрэ д6еipп сксбоснпа оксаылдбыо.луМкуемрюекн., каламРа re a ip S жжаароммаассууыыммаа 1956.

ПЬЕСАЛАР

ч АМАНГЕЛЬ ТАРИХН ДРАМА (4 nepdr.ii, 9 cypemml.)

Амангел Д1 . Ж а й н а к, — ер Ж1ПТ, кейш атты оскер эскадроныныц комяндярь М у н а й т б а с — койшы, кешн взвод командир). Т а у к е — карт адам. К е т е — сск1 батыр. Б а н у — KeTeniH немере карындасы. М и х а и л П л а с т у н о в — Карсакпайда айдауда журген адаи. кейш ревком бастыгы. П е т р Л о г и н о в —майдакнан кайткан офицер. А л е к с е й Л о г и н о в — Ояз бастыгы, Петрдык агасы. Ж а п а р — ру басы, бай адам. Т ы м з к б а й — аткамшер. Э р е л д 1 к — Карсакпай кожасы болтан агылшындардын под* рядчип. 3 i л f а р а — «Алаш» адамы. К е н ж е т а р а — «Алаш» жасы. Б а к к а р а — Тшмаш. Ф о н-Э в с р с м а н—Торгам облысыныд генерал-губернаторы. Б а й т а с — болыс. Д р о б и л н н — пристав. Болыстар, урядниктер, сарбаздар, аскерлер, халык...

Б1PI НШ1 11ЕРДЕ ’/ Б»РШ/III СУ PET Кала, базар алацынык 6ip uieri. Б10 топ журт, !шшде Тауке, Жай- нак бар. Kynipenin шеркеу кагылады. Катерл1 ун журтты epiKci3 ссскенд!ргсндей. Ж а й н а к. Конырау 6iTi<eni косыла эндетш, неменсге улып кегп бул! Т оуке . Уакытсыз шеркеу куфреисе, жай болмайтын. Боле бар-ды келе жаткан. Ж а й н а к. Ия, мэз-маирамнын уш емес, мьшау. Жу р т . Кала л ip ете калгандай~. — Эне жуп'pic басталды! (Урядниктер m pinedi.) У р я д ии ктс р. Аксакалдар, билер, ауылнайлар, бо- лыстар! Ояздьщ уйше, ояздьщ уйше) ¥шыддар, ушын- дар!... (K credi.) Т э у к е . Е, келшл айтканым, жай болмады, бул. Жу р т . Кой, кез беи кадакка апарып калранымызды кагып беретик те, кайталТдк, елге карай. Dip бэлссше урынып калармыз. . Т а у к е . Кагатьшын калса, бар. Б1з кагылып болдык. 9 р е л д i к пелсди Э р е л д ! К . Ссндерге осы керек. Малдарьщды агыл- шын дукеш'не втк|‘з|'ндер, eni есе кы.мбат айналады деп айтып па ем, айтпап па ем, айткамын! Шок, шок. шок! Т э у ке . Туймесше туйенщ кунын алатын агылшы- нынды айтамысыц, сен? Карасакпай манынын аксуйек болып каусап калганы ол\\ аз болып жур ме, саган? ^pe.jiA iK . Кудайдьщ жутын агылшындардан кере- М1С1Н?

•Y Т э у к е . Кудайдын жуты анда-санда « р келсе^ «РЫЛ: шындарык кунде тонап жаткан жок па? «А к кыдшык тын кулкыны!» дегон атак жаи тарап кетп дсп пе н imine. EH/xiri арманымыз сешн, обыр ак-кылшыгык болып па? Оттаганы neci екеи! , 9 р е л д i к. Жаткаиыкнан турма ендеше! (Ырнеше жШттер otcyeipin ered i.) - ■ Ж i r i t тер. Кара муртты, шокша сакалдыларын аи- налмацдар, кашындар каладаи! Кашындар! Ж у р т . Не дейд‘1, не дейд*1? -7 Т э у к е . Сакал-муртка келген кай бэлес! ед1! П е т р кершедй Ж i г i тт е р. Оне келе жатыр, 6 ipi! Кашындар! (Журт тарап кетед1 Ж ал гы з Т эук е к,алады.) П е т р . Ау, ау!.. Ж«'п'ттер, жптгтср!.. Тура турындар! Бул немене? Неден шошынды булар?) (Т эук е ге .) Акса­ кал, мына журт неден кашып барады? Т э у к е . Биче алмадым, терем... Жан емес uibiFap, 6ip ce6 e6 i болады да? .. Пе т р . Ол не себеп? Т э у к е . Оны айтуга менщ тш м жетпейдк шырарым. Ол—экем бастап, мен костап, балам эрен аяктап’ uibiFa- тын узак суре р о й ... П е т р . Мумкш... Мен де талай ecTireMiH, кергемш ез кез!ммен... Ci3 Амангелдшщ кайла жургешн бьлмейаз бе? 0те 6ip jceperi бар ед! маран. Ол 0 31 к е л т пе ед1 ба- зарга? Уш кун !здеп таба алмай журмш... Т э у к е. Амангельд1?... Мен оны танымайтын ед!м, терем... Пе т р. Жок, ci3 таиуыцыз керек. Оны б!лмегешндз уят болады. Онда ci3 бул дал ада- Амангслдпп бышеген жалрыз адам болып шыгасыз. Слздей кедей адамра ол уят емес пе? Т э у к е . Мен тусшбей калдым бшем, шырарым. Пе т р . Корыкпаныз аксакал. Жасырмай-ак кбйыцыз. Амапгелд1 менщ досым^болады! Т э у к е . Досым? П е т р . Ие, досым. «Батпак-Каранын» жарасындары камыс куркеде Амангелд! екеу!м!з айлап 5ipre жататын едж. Кус атушы едж..: в за д ей шалдармен талай кунд! бфге батырып, талай танды 6ipre атыртушы едж Т э у к е . 5opi6ip, таный алмадым, балам... Павла ма 142

Петра ма, 6ip жаксы ж&1тт1 бшуш! ед\\м елге кеде бере- TiH. Q да ез’1идей тере, осы мыйа ояздыд mici болатын. Эйбат Ж1Г1Т едП Ауылга келщ ауылнай-болыстар дыгыр орната ма, пристоп, урядниктер келш шадызымды кага ма, 6apiue ара туст, айырып алыгькалушы едг. Tiirri ту* ран арасы ояздын, ауызынан да талай бейбакты тартып алып калды. Ж1гтм-ак едП Ол кептен -кершгеК емес. Согыска кеткен. Сеш керген бМесшн. Петр. Мумюй, сол керген Петран. мен; болармын? Уксамаймын ба, TinTi? 7 Т э у к е . Жок, уксамайсын. Самайыда ак юрген, 03ih жудсуа'н... Ол аксак та емес те. . П е т р (курсШ п). Дурыс айтасыц, аксакал... Ол Пет­ ра аксак емес те. Самайында ары да жок едь ДенГсау, уайым-кайрымен жумысы жок, курсшуд!’ бишейтш, па- рыксыз болатын. Енд1 шне, ек! жыл герман согысыида болды да... езгерш тсайтты... ©зщдей шалдар меш ыляый ce3!Mi3A!K Петра» деуш! ед1, ендт танымай калатьш бол­ таны да? ^ ■-~ •. ‘ • Т эуке. Апыр-ау, сен сол вз*1м1здщ Петрамысык? П е т р . Сол шыгармын деп ойлаймын. Т э у ке . Тура содан бастап, жуг}р десен, еттщ Аман- гелдте! ' * . '' Пе т р. Солмын, сол Петрамыц, карт. . .. ; Тэ у ке . Ендеше, каз!’р кеЛед! Амангелд\\\\ (Жугьрг жонелт, тоцтап.) Би-тореиin арасында айырма жок, ак тобет пе, кара тобет пе, 6opi6ip тобет дейпу вздерщ, Амангелд1* екеущ болатынсыкдар. Сеш де солардыц 6i- peyi ме деп калып ем, балам, ©кпелемессщ 6ip шалра! (Кете 6epin, тагы то^тап.) Амангелд1 эршмнщ ©з жалгы- зындай, оны жаман козден бэр*ш1з де коргай журемйз, балам. Шалдын, онысын да кешерсщ! (K e r e d i.) 1 ■ Пе т р . Жок, Петр каталаспапсын! Даланык билерт мен каланын, торелершщ арасын осындай шалдар да айырмайтын халге жетсе, ол аз олжа емес. Ак тобет, ка­ ра тобет, 6api6ip тобет деген жацагы шалга окай соз бе едП Карапайым казак, осыны айтса, керген корльТк, тарт- кан азабын боска кетпеген екен, сорлы дала! ' . . А м а н г е л д i келед!. ' „. А м а н г е д д к Ау, .Петрамысын? Аманбысыц, досым! Кашан келш калып едщ? 1 143

П е т р (К ол алысып жатып). Аманмын, мерген. Ой кун болды келгел!, сонан 6epi сеж !*здеудемш. А м а н г е л д к Жаксы, жаксы, Петра... Демалыс шы- РЯ Г) Пе т р . Б1ржоланын e3i болар деймш... аякты берд1м. А м а н г е л д ь Аякты? П е т р Ия, аякты. -ТертЫш! жылы жапондар 6ip жа* ралап сю * енд! MiHe он ею жылдан кешн нем1*стер б1ржо- лата куртты бьлем. А м а н г е л д ь Сен мактау алып, жаксы сорысып жур деп cciTymi ед1к... Пе т р . С орысып жургенде жаксы ед1м, согыска ж а -* рамай калган сон б1лдвш юм екешмдк А м а н ге л д i. Иэ? Пе т р. Ешюмге керек емес екемМ А м а н г е л д к Мунын 6ip 6i3 уга алмайтын сырын болар... Пе т р . 0з1м де укпаймын. Алтын иыктар маган уна- майды, мен оларра унамадым. Эйтеуф 51р б т м с '13 K i p - бен юрд! арамызга... Ею жыд сокыста болтаным ecni у\\пттерд1 61'ржола Kecin, тунилтш кайтарды. Кандай мол кушп кунсыз етш, кор ет!п, куртып жатырмыз! Сешн камысын кслсе, елтж к агаил мен данкы ушш намыста- найын десен, сен 6ip кубыжык, кыныр адам саналасын. Юмдер, юмдер десенил соны icTCHTin?.. Жалынсыз, жан- сыз, азгындар Foft! Майданда елщнщ атагы меи данкы аякка басылып жатканын коруден ауыр не бар дсйс1'ц!.. А м а н г е л д-i. Петра, б!з ак патсанын с у т к и кулы- мыз рой, мундайыиды бскср айгасыц б’юге... . Пе т р. Мен Амангелдке айтып турмын. Солай емес пе? Элде баягы Амангелд1 жок па. енд1? А м а н ге л д i. Баягы Амангелд1 — Амангелд'к Пет­ ра... Далапын кулары да ашылкан осы куш. Айта бер. Ал, меж 1здссен, елге жур, кымызга шык. Баярыдай ка­ тар турып, кус атайык. П ет р. >{<ок, Амангелд1... Ол кумардан айырылыппын ооржола. Торрайдын жарасына 6ip шыгыр орнатып ала- мын да кауын-карбыз, тары егемш... Mine, мылтыктын 6ip оулиссш тусфш алып ем, енд1 саткалы турмын Шы- рыр орнатуга акша керек. Керш! езщ! (Эделй цабы нан ялып, Ам ангелдие мылтырын беред'ь.) ©нерлегениГ-ай* 1ез^ аи' паи‘ ай|- Канды ауыздын. e3i екен!

Петр. Айтпа деймш. Мулт кету дегенд1 бшмейдк А м а н г е л д ь Жаксы екен, Петра, жаксы екен! Б'ф мергеншн, арманы осындай-ак болар. Пе тр. Саган арнап жасал раздай. ©3i де ceiii KyTin тур, сен ал. Алеша да жабысып 6aFbin ед^ екпелесе де бермед1м. С орыс кургырдыц салты сол рой, елде калган терелер жиЬаз жыйнайды. Алеша эшейш iлiп койрысы келедк Сен ал. Маган шыгыр орнатура акта керек. А м а н г е л д i. Сеш бшмейтш кт бар бул манайда. Шыгырды б1з-ак салдырып беретк.' Сатпай-ак кой мыл- тырынды, езщ уста. Пе тр. Жок, ол 6ip мен кабылдай алмайтын дэстур foh, Амангелд1. Сатамын. А м а н г е л д ц Бурын мылтыгьщды керш беруге кол типзбейтш едщ, мынаны калай кыйып сатасыц? Жур, елге шык. Б1раз каз атып кызырын кор. Петр. Мен 6ip кызырары калмаган адаммын, Аман- гелд!. К,ыныр адам осылай кулайды емес пе! Осы кую тукке кызыга алмаймын... А м а н г е л д ь Ылрый 6ip астармен сейлейтш болып- сыц, Петра... Мен сеш орец-эрен танып туррандаимын. Пе т р . Уй куш1к боларын сезшген казымыр жаннын дэрменс!з кыжЬфтуы да ошешн... баска не бар дейсщ... Кзне, тос алаканывды. • А м а н г е л д ь Е, баярым еске Tycin, алакан сорыска* ,лы турмын, де! Пе тр. Ещц калай! Базары болран сон, саудасы д* болат та? Тос алаканынды. А м а н г е\"л д I. Ал, тостым. П е т р ( с о р ы с ы п к , а я ы п ) . Еш жуз!.. А м а н г е л д к О, алаканын баярысындай - екен1 Bi- рак, мешн. калтама 6ip жузден артык акша Tycin керген емес хой, 6ip жуз!.. (Бул да сорады.) П е т р. Мше, мше, баягы муй1з алакан!.. Жуз де так* сан торыз! (Согады.) А м а н г ел д i. Жуз де 6ip... Петр. Жуз де токсан сепз. А м а н г е л д i. Жуз де екь Петр. Жуз де токсан жетк # А м а нг е л дь Жуз де уш... Ж a ft н а к Ж\\т!р!п келен!. Ж а й н а к. Кара муртты, шокша сакалдын каш кала 10 Р. Мусрепог. ш том 14

[* •*:л ' дан, каш! Усталасык Ka3ip, каш!.. CeHi 13деп жур айв жакта! (K e rin цалады.) П е т р . Бул немене? л А м а н г е л д i. Б1ле алмадым... Саквл мен мурткв 6ip кезек келген сыякты. П е т р . Немене? А м а н г е л д i. Мешк укканым — кашу керек... П е т р . Мына жак кашкан мен куганра толып кетт- т1. Ойын ба, немене бул? • __ - ) А м а н г е л д ь Не, ойын болар... (Дробилин келеди) Д р о б и л и » . Киргиз, атынды бер! А м а н г е л д i. Неге, танып турмысын? Д р о б и л и н . Атакты Амангелд! кашып кетп. А м а н г е л д i. Амангелд! кашты?. П е т р . Юм, KiM? . .. Д р о б и л и н . Атакты жолбасар Амангелд! деитш. А м а н г е л д ! . Е, ол неге кашады? Д р о б и л и н . Ояз начальнипшк Y®H жаТч да устап алганбыз... А м а н г е л д ! . Кызык екен... П е т р . Кашан, кай куш? Д р о б и л и н . ©ткен тунП П е т р . Будан repi сорадырак ешнэрсе келмед\\ ме бастарыца? Д р о б и л и н . Немене? П е т р . Ж ала! Кет бул манайдан! Д р о б и л и н . Немене? Сен не уш*н Kipicin турсын осы apaFa? Пе т р . ¥ят ymiH, Россияныц ел\\ ушш! Д р о б и л и н . Сен 03i« шмсщ осы? П е т р . Капитан Петр Логинов! ^ Д р о б и л и н . AL. Капитан Петр Логинов!.. Сен eft* Tin кошме ендеше1 Меи ептеп бшемш жайыцды: армия- дан аксактырыкнан рана босаран жоксыд!..- Пе т р . Ол сенщ жумысын, емес. Д р о б и л и н. Сешмс!з болган сон, мешд карауыма куылып келдщ. А м а н г е л д ! . ©й, саран Keperi ат емес пе ед1? Меш- мен сбйлессеннп! П е т р . Кет манайымнан! Д р о б и л и н . Сен маран буйыра алмайсын. Тэртш сактау менщ колымда. Киргиз, атты зкел! А м а н г е л д * ! . Жок, бере алмаймын. ^ 140

•• . •...у, ^ . . Д робил и н. A, бермеймкдц! Ендеше атынныи. ка* рззьгн керсет! Урл^нран ат екенше бэс т е м . Керсет ка- газынды!...- А ма н г е л д г . Казак, малында караз болмайтынын ©31Нде жаксы бшесщ, жок каразы. Др о б и л и н. Жок. па к^азы? Жок! Бер! окел аггы. (Жармасады.) * А м а н г е л д ь Жармаспа! Мен окай бере алмаймын атымды. Баскал.армен ойна! Дро б ил ин._Жок, берест! (Eiceyi таласады.) А м а н г е л д к Коймадыц ба! (Дробилинд1 котерш алып, жерге din еткЫп отыреызады.) Кой ендИ Д р о б и л ин. Карауыл, карауыл! (Алексей Логинов келе жйтады.) Петр/Сол керек саран! Енд1*гэр1 кершгенге соктык- пайтын бол! Ka3ip мен ceni ояздыд алдында маскара- лаймын!.. ■ Дро б ил ин. Keuiipiiii3, капитан!., ©тшемш... Петр. Ендеше, жешнд! 61л, шырарма* yHiiwil (Аман- гелд1ге.) Сен бара тур, мерген, 6ip айланып согарсык. (Амангелд: кетед1, уряднцктер dip топ адамды айдап оке- лед[. Алексей Логинов келедс.) Д р о б и л и н (честь oep in ). Амангелд1 деп- шубэлан- ган адамнын. торызы усталды да екеуч-ак, кутылып кет- Ti, господин ояз началышп. А. Л о г и н о в (^абагын шытып) . Жетн... Петр.- Бул.уят Алеша... Босат бэрш де! А. Л о г и н о в . Сен ещнэрсеге тусшбепси^Петя!.. Петр.-Кез1м керш турган жалага да тусшбеймш бе? А. Лонгинов. Эндчме онда емес...Л5аск.ада... Петр^.Солай, де! ^ , .. , А. Л о г и нов.^Байтас болыс кымыз экелштк сен уи- ге барцщ, Петя.............. Петр. Жок, мен аярыиа дейш керпм келедн Айд алр а нд а р. \"Мырза-ау, кара муртты, шокша сакалдыны шетшен устаган деген не сумдык бул? Кудайдыц берген сакалына да айыпты болра- нымыз-^а? ; : . > - , _п-ак>алындаршы кургырды! • А / Л о ги н о в . Жэ, токтатындар сездь Маран 6ip-aK аДам керек; ' . Айда л ранд ар. Е, алыцыз кай уиаганымызды, алыныз;.,; .• ' \\ 147

А. Л о г и н о в . Амангелд! кайсыц? А й д а л р а н д а р . Амангелд! ме керепн? Амангелд! екен рой!.. ._ .. А. Л о г и н о в . Кайсыд деймш Амангелд1? А й д а л р а н д а р (б1ршен сон, 6 ip i). Е, менмш Аман *елдь — — Менм*ш Амангелд!. — Менмш Амангелд!... А. Л о г и н о в . Енд! тусшдщ бе? П е т р . ©зщ тушнсед, мен туспинм... Ж а й н а к (алга tuuFbin). Кеилрниз мырза... булар достыкпен Meni арашалап тур. Менмш Амангелд!^ А. Л о г и н о в . Жок, сен болмауыц керек... Сенбеимш саган. Ж а й н а к . Сеннцз, менмш Амангелд!. . П е т р . Осы, осьй-Мен таныймын рой оны. Осы! (Б * 1 Логинов к,арасады да Tycim cedi.) А. Л о г и н о в . Жэ, сен болсад, сен шыгарсыд... Vc- таддар, экет1ддер аиаиы! Босансын озгелерП (Жойнак,ты айдап экетеди Бащ алары тарайды.) П е т р . Не деген уят, не деген маскара Алеша! А. Л о г и н о в. Петя, менщ жумысыма осы содры рет араласуыд болсын. Либералдык пен уезд начальнипшд мшдет! деген eni баска нэрсе: туыскандыгыдды салмак етпе маран! Пе т р . Колдан кылмыс жасаттырма ендеше! Бул егей ел емес, туыскаи ел! Россия! Ж ала жаптыруга ка- лай бардыд, сен? Уйщ кашан ертенш ед1, Амангелд'1 ка­ шаи усталып ед!? Ес1цде А. Л о г и н о в . Ол одан улкенд'1 штейд!, элН Пе т р . Соны icreTeTiH сендер боласындар! болсын осы айтканым... А. Л о г и н о в . Кандай кундер келе жатканын ук пайсыд сен! ЭдеЙ1* укпай журме, 6ipaic! П е т р . Уксад ол кундердщ аты — сорыс. Боска кы рылып жаткан орыс солдаты. Кулш отырган жау. ¥мы- тылган, аякка басылган Суворов пен Кутузов дэстур1! Елд1'к басын 6ipiKTipe тусер уакытта, сына кагып отыр- * ан сендер! Ж ала да жаза, осыдан баска бшерщ бар ма сешн? Зансыздыкты зан. колымен ютейавдер! Мен с ет и есще орыс офицершш, ар-уяты дегенд1 салрым келедП \\ А. Л о г и н о в . Оньщ орны бул дала емес... Дегенш болды, осымен тын енд1. Мен б!лмей тур дейм1ан. алып 148

*алдын Амангелд1нК Мея оны осы жолы к!сенгеотырры зуым керек ед1. Сене салраныма ракмет айтсып (Аман- гелд1 келед1). А ма нг е л д ! . Жок, мен ракмет айта алмаймын da­ re. Юсенделуге тшсп болсам, аяманыз. А. Ло г ино в. А, сен бе едщ АмангелдИ Аманг е л д1. Менмш. Bip рана сурауым бар, со- ныма жауап 6epini3 де, юсендей берм з: он жыл соныма тусш келес!з, сонда жаладан баска 6ip кылмысын бар деп айта аласыз ба? Ар-уятты айтып турсыздар, айты- нызшы бар деп! А. Ло г ино в . Кылмыс!.. Кылмыс деген арзан гой ол... Сен одан кымбатка тусш журан, б1*зге. Болыс, билер ылрый арыз етед! устщнен. Жай ма сонык 6opi? А ма н г е л д ! . Болыс, билердщ устшен к;мге арыз етем1*з? А. Л о г и н о в . Мен сен*1 неше рет шакырттым, неге келмедщ? Достасуга шакыртпап па ед’ш!.. Достаса кал- сан мен сеш он болыска айырбастар ма ед!м!.. Аманг е л д! . Эуел! достык белплерш керпм келд!*. А. Ло г ино в . 03IH неге керсетпедт оны? А ма н г е л д ь 1здед1м, таппадым. А. Л о г и н о в . Достык дсп танырлык ешнэрсе !стел- меп пе? Ама нг е л д ! . Ел ymiH ютелмепт!. А. Л о г и но в. Ел ymiH дейсш, э? А ма н г е л д ! . Ие, ел ymiH, калык букара уиин. А. Л о г и н о в (Пстрге) . Ehai rycinreH шырареыц, бул келмейд! келюмге!.. Петр. Менщше, бул дурысьш айтып.тур. А. Л о г и н о в . Мен сеш каз'ф де достыкка такыра- мыд Не калайсын, айт, орындаура серт етем. А м д и г е л д и М ент С1зден тук калауым жок. Не калауыд бар деп кара уйл5 калын. елден сураныз! А. Л о г и н о в . Жок, Петя, келклм бола алмайды мунымен! 03in де сактан, Петя! Зац орталыкта шыгады Да шетке шыга катая бередП (Ызгарлы кетеди) Ама нг е л д ! . Петра, коз!имен керш турсын, айы- бымыз не б1зд!Н? Юмге айтамыз, шмге-шарамыз?.. Ь1л« рый 6ip корлау, ылрый 6ip зорлык. Адамбыз рой 61з де! Осы- бетен елм‘13 бе? 0з1м1зд! 031М1з неге тютелей бере- Mi3? Менiмен достас та ел!де кастык 1*стсс, эйтпесе жа- Уымсын дейдГ Мунын атын не деуге болады?

Пе т р . Назаланба мерген! Россия жалгыз Алексей Логинов емес. ¥лы ойы, улюен журен бар, сен соган суйен! Сенш суйен. Колынды соран соз! Алдында pip асу тур. Алешаньщ жан таласып жургеш де сол. Менщ сен1 он кун бойы 1злеп жургешм де сол. Ол мынау патша жарлырында! (Ж арлыкры Oepedi.) Окы да тусш, тусш де ойлаи! _г, А м а н г е л д i . Патша жарлыры? . (Ж арлы кры ашып ок,ый бастайды.) Bip мын торыз жуз он алтыншы жы- лы, жыйырма бесшгш июньде... улур мэртэбалы патша арзамымыз... Пе т р . Алеша каз\\р тебеттерш Ж1беред1 саран. ¥ста- тады ceni. Ал да жонел. Окырсыц онашада... (Ыс^ырык, есплед'и) Женел тез! Аргы куш меш «Батпак-Карада» кут! А м а н г е л д к Экел колынды! Кош! (К ол алы сады . Тез K e re d i. Д робилин, урядниктер келедЬ.) Д р о б и л и н. Кайда жацары казак? Сол екен рой Амангелд*1? Пе т р . Меи саган ол емес дегешм бар ма ед1? Д р о б и л и и. Кайда K e r r i деймш, мен? П е т р . Bepi юелип, 6epi... Желд1 даладан {зде дейтш макалды б'шетш бе ед!н? 1здей бер сол даладан!.. Ш ы м ы л д ы к. 4 ЕК1ЯПТ1 С У Р Е Тун. Кел жагасы. От басында жалгыз АмангелдК А м а н г е л д ь Bip мын торыз жуз он алтыншы . жыл, жыйырма бесшгш июнь... Bi3 екшип Николай... Вы- с сочайше-жогарыдан, повелеваем — эмгр етемгз... Элде- кайдан аспаннан эмир еткендей, о? Сонша жогарыдан берген oMipAi жердеп к ульт угына койса жаксы-ау!.. Жэ, аржарын окып кврелж... Инородцев— буратаиа, бу- ралкы халыктарды... 0з елшде, оз жер1нде отырьтп бу- ратана, бетен атанамыз, э? Бетен!.. 0з1шзлш Р рсрй у/ .^ nett шаг Жаксы, жаксы, буратаналар майданра 150

лыппыэ.^Селебеге айдалатын малдай, топтап.айдап, на-' ратпен женертьтгсш дет!..; BipaK улкеннеи ум!т етпен- дер, эскерге емес, кара жумыска деп айырып жазыпты. . Баягы сенбёу, 6 ip сенбеу, калыпты сол куйшде. Кару-ку- ралга жакындатпапты. Тым болмаса оеьшдайдыц устшде \"сен де осы Отанныц’б1р улысын десе рой, бул жолы кор- ламаран екен: деп каламыз! А, корламайтындары да бар екен.. Би-болыс, молда-кожаларды умытпапты; оларра кад1р*курмет, айырыкша сешм керсетнпсш дептП.. Суйе- нерщсолар, сорлатарын калыц кЗра букара екенш 6i3 де жаксыб5лем1з. Ек\\ жуз жыл бойында 61'зге бер!лген жал- т з сабак сол рой: Урыппыз ол сабакты! Укпасан, оз!н eKiKepcin! (Ойланып.) Неткен жарыры жок, жылуы жок заман бул! Кандай ауыр, кандай карангы тун. Сенщ так- бад туспеген 6 ip нзрсем1з болсайшы. Желкек жауыр ойыд ууткын, неткен болымсыз enmi едщ!.. Bip басында неше буралык, неше нокта! Жок, ушкынды взщ тастап- сыд, орт боп кетсе, екпелеме далага!.. Мына 6 ip соз! не- мене болды екен? Imi толган боледен икемге келмеуш кордщбе... Реквизиция..’. Реквизиция дейсщ, 9? -г- Рэсри копка сэкш — рек,.би асын би — рекби, и асын.зи — рекбизн, тиге conin — рекбизит, сын асын сый ясня~-рекбизитция!.. УЫ Bip-ак ауыз сез, жыланнын омырткасын санарандай мушелеп, орен окып шыкканым. Жалрыз свзц\\ жарты кун ежелетт койган KiM десешш. KiM инемен кудык каздырьш койган? Ileci оку,- кай жер1 оку муныц? Осы рой б!здп< 6ip тас камау! Сешц до карац батар элЦ-.. Реквизиция дейац о?.. Айналайын дегеш бол- са ашып-ак жазар едц ол жобага жанаспас... Уай, сен бе ОДЩбул даланыц жалгыз кеомегеш!.. (Пластунов кел'ш Амангелдме г^арап турады.) ©рт боп жанралы далам тур, УШВДГбоп туссец болраныГ (Жарлы^ты ощ а тастап Ж1- бередЩ<~*. П л а с т у н о в. Токта, салма отка! А м а н г е л д 1 (атып турып). Kemirin калыпсыз, мыр- за...\"(Сёнбей царайды.) <1Тластунон. Мен кеилккен жокпын, сен боска асы- гьшсын^\\ . I . - А м а н г е л д!. С1зге Keperi мешц асыкпауым ба ед1? .-;.Влд сту н о в. Тап осы жолы соныц ед1. ' т А ^ н г е Л д к Онда хаталасыпсыз... - •П'Л &ету н о в. Жок, мен хаталаскан жокпын, жол- Дас АмангелД1.

А м а н г е л д ь Жолдас?!.. П л а с т у н о в . Ия, жолдас. Жолы 6ip адамдар жол дас аталады емес пе? А м а н г е л д к Жолдас! Жаксы свз! Жат^сез емес, жакын свз! Втрак, 6ipiHuii per ест!п тургандаймын. к.а- зак даласынык есттмеген свз! сыякты... П л а с т у н о в . Керпстен ©Tin, балга мен т©с ара- сында туган свз! А м а н г е л д к СЛз м ет KiM деп турсыз? П л а с т у н о в . Гздеп келген жолдасым деп турмын. А м а н г е л д ь Мен cem KiM деутм керек? П л а с т у н о в . 1здеп журген жолдасым, Миша Плас­ тунов дейсщ. А м а и г е л д i. Ондай жолдас бул куиге дешн неге кездеспей журген? шыгар... Кезеш П л а с т у н о в . 1с кезекш куткен келд!, кездесп Miне! А м а н г е л д т . Жумбактамаганда? П л а с т у н о в . Тундеп от алыстаи кершедк Аман* гелдь С ен т камыс арасындагы элшз отык жер астында* гы жумыскерлерге де коршш тур. Меш саган екбек журты, Карсакпай жумыскерлер1 жтбердь Даланын досы жалгыз Петр Логинов емес... Ол аздау болар едт\\ А м а н г е л д к Петр Логиновты б1лед1 екенстз? П л а с т у н о в . Ол тупл езщд1 де жаксы бьлемш. Петр калада керек болып калды да мен ©3iM келд!м. Эдейт 1’здоп сейлескел! келд!*м. А м а и г е л д к Аз сактыкка, квп кешттм сураймын, жолдас Миша. Жогары шык, отыр... Bip Логинов досым бап ла. 6ip Логинов жауым бар. Маган осыны тусжу де онай болып жаткан жок. П л а с т у н о в . Логиновтарды жаксы атадык, Аман- гелд!. Bipi мэнп досыц да жолдасын. Bipi монп жауын: Орыстын ел1 мен патсасы — 6ipi дос, 6ipi жау, ею дуние екенлтг! осыдан да кершш турган жок па? Патсасына кол кетерсен, елще колынды арт, осы гой сен?ц угынарьп»» А м а н г е л д ь Сонын жолын табу да окай болмай жатыр-ау, жолдас Миша. Ол болашак жолы гой. П л а с т у н о в . Ол жолдьт б!зге 6ipey салып бере ме? 03iMi3 саламыз, 6ipre саламыз. Оныц кезеш де енд! келд!. Казактын байлары мен билерше экелетш жолды патша- лао алдекашан салып алды; Бтз ©з жолымызды езтмтз са-, 152

ламыз. Сети отыц Петербурга да Kepimmi... Сол жолды салысуга Петербург саган колын созады. А ма нге л д i. ч Петербург колын созады? Сен.элде сол Петербургтан келдщ бе? Пластунов. Ия, ия Петербургтан... Дэл1рек айт- сам, атадты Путилов заводынан. Он жыл болды келге- HiMe. Содан 6epi Карсакпайдамын. Агылшындарды байытып жатырмын... Аманг е л д! . Ия, ия?.. Пл а с т у н о в . Патсага кол кетергел! отырган 6i- pimni адам мен екем!н деп ойлама сен! Б13 тогыз жуз бесшоп жылы ту котерш шыккамыз. Жетер канымызды соруык, тарт колынды дегем1з патсага! Эггек, не керек, алтын так шайкалды да куламай калды. Аманг е л д! . Ия, ия? Пл а с т у но в. Сол унлн коп жумыскерд!’ патсамыз Щ аударып Ж1'берд1 емес пе, Миша соныц 6ipi. Ама нг е л д i. Сол ай ед!, де!.. Пл а с т у но в. Солай, Амангелд!. Жолымыз 6ip жолдаспыз деп жай айтканым жок мен сами олпде. Сен бвдн туымызды кетергел! отырсьщ. А ма н г е л д к Б!зде жазыгым не, куном не деп су- рауга болмайды/о? Пл а с т у но в . Кеше сен ояз начальнигшщ колына тУс*п калсак куном не деп озш сурай алар ма едщ, жа* зьгшк мынау деп ол айта алар ма едП Маган усап, зидалар да кетер едщ. BipaK, отыц сенбес ед!\\ Солай емес пе? А ма н г е л д ! . Мумкш... Пл а с т у но в . Ал далацнык демалысы калай? А м а н г е л д ! . Дала ©рттей лапылдап, езендей та- ' сыгалы тур ед], ушкынды патсанык 03i тастапты. Б!рак, ®Рт ыкка карай жанады, ©зен ойга карай агады гой. 9PTTi желге карсы, езенд! ©рге карсы айдайтын куш ке­ рек. П л а с т у н о в . Ол куш сеж'ц колында емес пе? А м а н г е л д ! . Дала жалгыз ©з колында ма? Пл а с т у но в . Жалгызбысын сен? Б!з не уешн кел- д,к саган? Кур кол келшт! деп те ойлама! Россия тежз- Дей шалкып, пирене толкыг.алы келедк Тек оеи ушкд! Кос! . * . . - А ма н г е л д ! . Онда дурысы—61'здш колда деген бо­ лят та? «53 s

П л а с т у н о в , Эрине, солай! Ал, ертен Торрайра ге­ нерал-губернатор Эверсман келедк Петрдын калада кал- раны да coFaH байланысты. Губернаторды далан, калаи карсы алар екен? .. А м а н г е л д к Генерал-губернатордын ез1 келе ме. П л а с т у н о в . Ия, ©3 i келедь О л уш болыс казак ел'ш жыйнап кой деп, оязга ам'ф бершт’ь Осы жыйыв калай ©ту керек деп ойлайсын? А м а н г е л д к Ойды окыйраиыц ез!-ак тугызып жа- тыр, жолдас Миша. Керерм1з. OFaH дейш сен маран рек­ визиция деген С03Д1* тусшд’ф, мен оны губернатордын ®31* не тусицорш керейш!.. П л а с т у н о в . Э! Жарлыкты • айтамысыц!.. Жур, оны ел imiHC барып тусшд1‘рейЫ Eneyi кете бередь ¥ Шымылдык. ТИИНПП СУРЕТ Д ал а... КУрылРан стол, мш бер... Абыржып журген журт. Ж у р т . Апыр-ай, алдыныц тарын-ай!.. Кыл Konip де- генщ осындай-ак болар..: — Жанарал келсе жан алар деп жай айтты дей- Micinl — Жалац кылышын мойныца салып койып, уш сагатта жауабывды бересщ дедьау! — Апшыеды куырып турып, К0 НД1К д е п з п а ке- лет те! . —Жанарал деген жарты патша деп дурыс ай- тылган рой, б1зд1*ц батпандай-батпандай болыс-билер1м1з етпинщ конышына Kipin кете жаздап жур. — Ия, 6ipeyi 6ip кынк-ете алран жок. — Сен немене, жанаралга солар карсы болады деп келш пе ец? Ауызыц бар, айт езщ! — Мен айтатын кезец де келер едк Урядниктер меи Дробили» шытады. Д р О б и л и H. api карай..! Opt карай!.. Дабырламан- дар) бул макайда! Кетвдер! ( Ж у р т кетед1. К асы нда Ты - 154