Төлен Әбдікұлы - Парасат майданы

¼àííû¡ ¥éiíäå áîë£àí ò†ðò áàëà. Áiðåói – †çi. ‡çiíi¡ îðãàí- ìåí ¼àòûñû æî£û †çiíå àÿí. Ñîíäà ¼àë£àí ¥øåóiíi¡ ¼àé- ñûñû áîëóû ì¥ìêií? ¦øåói äå áiç åìåñïiç äåï àíò-ñó iøåäi. Òiði æàí£à ñåíó ì¥ìêií åìåñ. ½àðàøàäà ¼ûñ ò¥ñòi. Ìåêòåï – ¼ûð æà¼òà£û å¡ øåòêi ¥é, †çåíìåí àðàñû áiðàç æåð. Áàëàëàð †ãiç àðáàìåí êåçåêòåñiï, èíòåðíàò¼à †çåííåí ñó æ„íå ì´ç òàñèäû. Êåøêiëiê †çåííåí ñó òàñèòûíäàð ê†ï, „ñiðåñå, ¼ûç áàëà- ëàð. Áàòûð îéû¼ áàñûíäà Ñ´ëóøàøïåí òàëàé êåçäåñòi. Àÿçäàí ¼ûçàðà á†ðòiï, ê¥ëiì ¼à£ûï æ¥ðãåíi. Áið ê¥íi ½àðࣴë á´£àí †òiíiø æàñàäû: – Ñ´ëóøàø¼à ñ†ç àéòó£à ðåòií òàáà àëìàé æ¥ðìií. Õàò æàçûï ¼îéûï åäiì, áið༠†çiì áåðóãå æ¥ðåãiì äàóàëàìàé- äû. Åãåð ñåíi¡ õàòû¡ áîëñà, îéëàíáàé áåðåð åäiì. ‡çiìå û¡£àéñûç. Ñåí îñûíû ñó „êåëóãå áàð£àíäà ðåòií òàóûï áåðñå¡ ¼àéòåäi? Áàòûð æî¼ äåï àéòà àëìàäû. ‡çi äå iøòåé Ñ´ëóøàøòû ´íàò¼àíìåí, ä„ë á´ë àðàäà ¼àðñû áîëó àäàìãåðøiëiêêå æàòïàéòûí ¼ûëû¼ áîëûï ê†ðiíäi. – Æàðàéäû, – äåäi õàòòû àëûï æàòûï. Êåëåñi ê¥íi êåøêiëiê Áàòûð †ãiç àðáàìåí ñó „êåëóãå áàðäû. Áåòi ¼àò¼àí îéû¼òû àðøûï, êå¡åéòêåííåí êåéií, á„êòåðäi ñó£à òîëòûðûï, øàíà£à ì´ç îéûï ñàëûï, øàðóà- ñûí áiòiðãåí ñî¡, Ñ´ëóøàøòû ê¥òiï, ê¥éáå¡äåï æ¥ðiï àëäû. Áiðåó «êiìäi ê¥òiï æ¥ðñi¡» äåï àéòà ìà äåï, ¼ûïû- ëû¼òàï ¼îÿäû. À¼ûðû êåëäi-àó. Ñ´ëóøàø á´£àí ì„í áåð- ìåé, á„êêå ñóäû òîëòûð£àííàí êåéií, øàíàñûí ñ¥éðåòiï ì´íû¡ æàíûíàí †òå áåðäi. Áàòûð îñû êåçäå îíû¡ àòûí àòàäû ìà, àòàìàäû ìà, åñiíäå æî¼, „éòåóið Ñ´ëóøàøòû¡ á´£àí æàëò ¼àðà£àíûí ê†ðäi äå, «àëìàñà ¼àéòåìií» äåãåí îéäàí æ¥ðåãi ë¥ïiëäåï, õàòòû ´ñûíà áåðäi. Áið༠¼îð¼ûíûøû áåêåð áîëûï øû¼òû, Ñ´ëóøàø æ¥çi ê¥ëiìäåï, òiïòi îñû£àí ðèçà áîë£àíäàé, æûï åòêiçiï õàòòû àëûï àëäû. Áàòûð îíû¡ ì´íûñûíà ꆡiëi òîëû¡¼ûðàìàé, á´ë äà ê†ï ¼ûçäû¡ áiði áîë£àíû ìà äåãåí ñåêiëäi áið îéäû¡ æåòåãiíäå ¼î¡ûëòà¼ñûï ¼àëà áåðäi. Åãåð àëìàéìûí äåñå, ½àðࣴëäû ´íàòïàéòûíûíû¡ áåëãiñiíäåé áîëûï, ꆡiëií „ëäåáið ¥ìiòêå òîëòûðàòûíäàé ê†ðiíãåí æ„íå †çiíi¡ õàòòû àëìàñà åêåí äåï iøòåé ä„ìå ¼ûë£àíûí äà ñåçiï ò´ð. – 101 –

½àðࣴë ì´íû åñiêòi¡ àëäûíäà ê¥òiï æ¥ð åêåí: – Àëäû ìà? – äåäi á´£àí ¥ðåéëåíå ¼àðàï. «Àëìàñà, ¼àéòòiì?» äåãåí îé îíû¡ äà ìàçàñûí àë£àíû ê†ðiíiï ò´ð. Áàòûð «àëäû» äåãåíäi áiëäiðiï, áàñûí èçåäi. Îíûñû ½àðࣴë£à ì¥ëäå êåëiñiìií áåðäi äåãåííåí êåì „ñåð åòêåí æî¼. Áàòûðäû ¼´øà¼òàï ì„ç áîëäû. Áàòûð åíäi îë ¼ûç£à ¥ìiò àðòó ì¥ìêiíäiãiíåí àéûðûë- £àíäàé „ñåðäå ¼àëäû. Áiðíåøå ê¥í áîéû „ëäåáið ê¥äåð ¥çãåí ñåçiììåí ìåêòåïòå Ñ´ëóøàøïåí êåçäåñiï ¼àëìàó£à òûðûñûï, ¼àø¼à¼òàï æ¥ðäi. Áið༠áið àóûëäà ò´ðàòûí, áið ìåêòåïòå î¼èòûí àäàì ¼àéäàí êåçäåñïåé æ¥ðå àëñûí, ¼àñ ¼ûë£àíäàé, òà£û äà ñîë îéû¼òû¡ áàñûíäà êåçäåñóãå òóðà êåëäi. Áåòïå-áåò êåëiï ¼àë£àííàí êåéií, Áàòûð ´ìñûíûï, àìàíäàñà áåðiï åäi, Ñ´ëóøàø àøóëû ò¥ðìåí á´£àí æàëò ¼àðàï: – Æ´ðòòû¡ õàòûí òàñû£àíøà, †çi¡ æàçáàéñû¡ áà? – äåäi äå, á´ðûëûï æ¥ðå áåðäi. Áàòûð †çiíi¡ ¥ëêåí ¼àòå æiáåðãåíií ñåçiï, ¼àòòû †êiíäi. Áið༠„ëãi ñ†çäi¡ àñòàðûíäà õàòòû ì´íû¡ †çiíåí ê¥òêåíi æàòûð ìà, „ëäå „øåéií êåêåòêåíäåãiñi ìå, îë àðàñûí àéû- ðà àëìàäû. Òåê àøóëàí£àíûíà ¼àðà£àíäà, ½àðࣴëäû ´íàò- ïàéòûí áîë£àíû £îé äåãåí îé å¡ñåñií ñ„ë-ï„ë æå¡iëäåò- êåíäåé áîëäû. Ê†ï ´çàìàé, Áàòûð μàï áàñ¼àðàòûí ê†ðêåì†íåð ¥éiðìåñiíå ¼àòûñòû. Äîìáûðà£à „óåñòiãi á´ðûííàí áîë- £àíäû¼òàí, á´ë „ðåêåòií †çiíi¡ †íåðãå äåãåí ¼´øòàðëû- £ûíàí äåï †çií ñåíäiðãiñi êåëãåíìåí, ꆡiëiíi¡ ò¥êïiðiíåí åêiíøi áið àäàì ì´íû¡, øûí ì„íiíäå, Ñ´ëóøàø¼à áið òàáàí æà¼ûíäà£ûñû êåëãåííåí òó£àí æîñïàð åêåíií áåòiíå áàñûï ò´ð£àíäàé æ„íå ñîíû †çi äå æî¼¼à øû£àðà àëìàé ò´ð£àíäàé ñåçiíåòií. μàï ò„ï-ò„óið äîìáûðàøû åêåí, òàëàï ¼ûë£àí áåñ áàëà£à áið àéäû¡ iøiíäå «Êå¡åñ», «½àðàáàñ» ê¥éëåðií ¥éðåòòi. Áàòûðäû¡ äîìáûðàøûëû£û ¼àë£àíäàðûíàí ê†ø iëãåði áîëûï øû¼òû. «Ñåí äîìáûðàíû ñ†éëåòå áiëåäi åêåíñi¡, á´ë ¥ëêåí ¼àáiëåò. Ä´ðûñòàï ø´£ûëäàíñà¡, ò„ï- ò„óið äîìáûðàøû áîëûï êåòói¡ ì¥ìêií», – äåéäi μàï ðèçà áîëûï. Æåòiíøi êëàñòà î¼èòûí Ñà£è àòòû åêiíøi áàëà – 102 –

äà ê†øòåí ¼àëìàéòûíäàé ä„ðåæåäå. Àë ¼àë£àíäàðûíiêi – „øåéií ¥éðåíñåê äåãåí íèåò ¼àíà. Æà¡à æûë êåøi æà¼ûíäà£àí êåçäå êîíöåðòêå äàéûí- äû¼ áàñòàëäû. Áàòûð åíäi Ñ´ëóøàøïåí û¡£àé ñîë äà- éûíäû¼òà êåçäåñåòií áîëäû. Áið༠îíû¡ á´£àí ðàé áåðåòií ò¥ði æî¼. ‡çi ¥íåìi „ëäåíåãå àøóëû æ¥ðåòií ñåêiëäi. Áiðäå ¥éiðìåíi¡ æåòåêøiñi äàéûíäû¼¼à êåøiêêåí ñî¡, ¼ûçäàð åðiãiï áið-áiðiíi¡ ñ†ìêåëåðií òû£ûï, îéíàï îòûð£àí. Áiðåói Ñ´ëóøàøòû¡ ò¥ñiï ¼àë£àí ¼îë£àáûí æûï åòêiçiï ê†òåðiï àëûï, ¼àòàð ò´ð£àí ¼ûçäû¡ àðò æà£ûíàí ¼îëûíà ´ñòàòà ñàëäû, îë åêiíøi ¼ûç£à, †ñòiï êåçåê-êåçåê ¼àøûðòûï æ¥ðiï, à¼ûðûíäà ¼îë£àï Áàòûðäû¡ ¼îëûíà òèäi. Áàòûð Ñ´ëóøàøòû¡ ò¥áiòòåí òî¼ûë£àí æ´ï-æ´ìñ༠¼îë£àáûí ´ñòàé ò´ð£ûñû êåëiï ¥íäåìåé ò´ðà áåðãåí, êåíåò Ñ´ëó- øàø ò†áåëåñåòií àäàìäàé ì´íû¡ æàíûíà æåòiï êåëiï: – …êåë ¼îë£àïòû! – äåäi ¼ûï-¼ûçûë áîëûï ò¥òiãiï. – Ñåíiìåí îéíà£ûì êåëiï ò´ð£àí æî¼. Îéûíû¡ †çi¡å. …êåë ¼îë£àïòû! Áàòûð àÿ¼ àñòûíàí íå iñòåðií áiëìåé àáäûðàï, ¼îë£àï- òû ´ñòàòà ñàëäû. Çiðêiëäåï ò´ð£àí ¼ûçäû¡ ò¥ðiíå òóðà ¼àðàé àëìàé, æ¥çií ò†ìåí ñàëûï ¥íäåìåé ò´ð. Áàñ¼à áà- ëàëàð äà û¡£àéñûçäàíûï, áið-áiðiíå ¼àðàñòû. Iøòåé æà¼ñû ê†ðiï æ¥ðãåí àäàìûíàí ꆡiëi ¼àë£àíäàé áîëûï, Áàòûð æàòà¼õàíà£à êåëãåí ñî¡, áîë£àí î¼è£àíû ½àðࣴë£à àéòòû. Àëäûíäà àéòïàé-༠¼îéñàì äåï áið îé- ëà£àí, áið༠iøòåãi ¼àïàíû áiðåóìåí á†ëiñó ¼àæåò áîëäû. ½àðࣴëäû¡ ê†ðãåí ç„áiði ì´íûêiíåí êåì áîëìà£àí ñåêiëäi: – Îéáàé, îë ¼ûçäàí ìåí ê¥äåðiìäi áàÿ£ûäà ¥çãåì, – äåäi îë «á„ëåñiíåí àóë༻ äåãåíäåé ¼îëûí ñiëòåï. – Íåãå õàò æàçàñû¡ äåï èòiìäi øû£àð£àí æî¼ ïà. Îë åðòå¡ åøêiìãå „éåë áîï òà æàðûòïàñ. Àíà ìiíåçáåí êiìãå ñûÿäû? ½àðࣴë ñûðòûíàí ¼àíøà æàìàíäà£àíìåí, ê¥ëiìñiðåãåí æ¥çiíåí, çiëñiç æàéäàðû äàóñûíàí, ðåòi êåëiï Ñ´ëóøàø æûëû øûðàé òàíûòûï æàòñà, †çiíi¡ á´ðûí£û ûíòûçàð- ëû£ûí îäàí „ði æàë£àñòûðó£à êåò „ði åìåñ åêåíi áàé¼à- ëûï ò´ð. Øûíûíäà äà, Ñ´ëóøàøòû¡ ¼àé ¼ûëû£ûí áîëñà äà, êåøiðìåó ì¥ìêií åìåñ åäi. Êåëåñi äàéûíäû¼òà-༠Áàòûð- äû¡ ðåíiøiíåí ò¥ê ¼àëìà£àí ñåêiëäi áîëäû. – 103 –

Àëäû¡£û æîñïàð áîéûíøà êîíöåðòòå Áàòûð æàë£ûç †çi äîìáûðà òàðòàòûí áîëûï êåëiñiëãåí. Áið༠àðòûíàí μàï áàñ¼à áið í†ìið îéëàï òàïòû. Åíäi ¥ø àäàì åêi äîìáûðà- ìåí ñàõíà£à øû£ûï, á´ðûí áîëìà£àí áið î¼è£à æàñàìà¼. Ñîë æà¼òà îòûð£àí μàï áiðiíøi äîìáûðàíû¡ ïåðíåñií áàñûï îòûðàäû, îíû îðòàäà£û Áàòûð î¡ ¼îëûìåí ¼à£ûï, àë ñîë ¼îëûìåí åêiíøi äîìáûðàíû¡ ïåðíåñií áàñàäû, ì´íû ¼à£óøû – î¡ æ༠øåòòåãi Ñà£è. ¦øåói îñûëàé îòû- ðûï, äàéûíäû¼ ¥ñòiíäå «½àðàáàñ» ê¥éií òàðòûï øû¼¼àí- äà, áiðiíøi áîëûï ¼îë ñî¼¼àí Ñ´ëóøàø áîëäû. ʆçiíi¡ àñòûìåí ê¥ëiìäåï Áàòûð£à ¼àðà£àí êåçäå, æàíàðûíàí òà- ðà£àí ñ„óëå ì´íû¡ ꆡiëiíäåãi †êïå-ðåíiø, óàéûì-¼àé- £ûíû¡ á„ðií æóûï-øàéûï êåòêåíäåé áîëäû. Ñ´ëóøàø ì´íûìåí òî¼òàï ¼àë£àí æî¼, †ç í†ìiði êåë- ãåíäå «Ñ„óëåì-àé» „íií àéòûï ò´ðûï, ¼àéûðìàñûíäà£û: «Ñ„óëåì, ñ„óëåì, ñ„óëåìñi¡, Áàñûìäà£û ä„óðåíñi¡, Æà¼ñû áîëñà¡, ñ„óëåìñi¡, Æàìàí áîëñà¡, „óðåìñi¡», – äåãåí ò´ñòà Áàòûðäàí ê†çií àëìàé ò´ðûï àë£àíäà, îíû á„ði áàé¼àï, ¼ûçäàð äà Áàòûð£à ¼àðàï, á´ë ¼àëàé ¼ûçàðûï êåòêåíií †çi äå áàé¼àìàé ¼àë£àí. Ñ´ëóøàøòû¡ æàíàðûíàí ò´òàí£àí áið îò Áàòûðäû¡ æàí ä¥íèåñií øàðïûï, ìàçäàï àëà æ†íåëäi. Êîëõîç êëóáûíäà †òêåí æà¡à æûë êåøiíäå á´ë àóûë- äà á´ðûí-ñî¡äû áîëìà£àí òàìàøà êîíöåðò ¼îéûëäû. Á´ë, øûí ì„íiíäå, μàïòû¡ å¡áåãi åäi. Äèðåêòîðäàí áàñòàï á¥êië ì´£àëiìäåð μàïòû äà, êîíöåðòêå ¼àòûíàñ¼àí áà- ëàëàðäû äà ¼´òòû¼òàï, øàë£àé àóûë£à ì„äåíèåòòi¡ æà¡à áið ëåái êåëãåíäåé ì„ç áîëûï æàòòû. Áið༠¥ø ê¥ííåí êåéií áàëàëàð ´íæûð£àñû ò¥ñiï, ꆡiëñiç æ¥ðãåí μàïòû ê†ðäi. Êåøå áîë£àí ì´£àëiìäåðäi¡ æèíàëûñûíàí êåéií, êîíöåðòêå áåðiëãåí áà£à áàñ¼àøà áîëûï øû£ûïòû. Á´ðûí ðàéêîìäà iñòåãåí Åð£àçû êîí- öåðòòåí ñàÿñè ¼àòå òàóûïòû. Á¥ãiíãi ñîâåòòiê „íäåð – ïàðòèÿ, êîìñîìîë òóðàëû „íäåð íåãå æî¼? ½àéäà£û æî¼ «Ñ„óëåì-àé» ñåêiëäi õàëû¼ „íäåði êiìãå ¼àæåò? «½àðà- – 104 –

áàñ» äåãåí ¼àðàëû ê¥éäi ¼àéäàí òàóûï àë£àí? Êiìãå æî¼- òàó àéòûï îòûð îíûìåí? Èäåîëîãè÷åñêàÿ äèâåðñèÿ! Á´ë ¥øií å¡ àëäûìåí áiðiíøi áàñøû æàóàï áåðó êåðåê äåï, äèðåêòîð£à ø¥éiëñå êåðåê. Ì´£àëiìäåð àðàñûíäà£û á´ë êèêiëæi¡ ì´íûìåí òî¼òà- ìàäû. Äàó-äàìàé óøû£ûï, àóäàí£à àðûç ò¥ñiïòi. Àðûçäà ì´£àëiìäåðäi¡ ñàÿñè ñàóàòû àç, ìåêòåïòåãi ìîðàëüäû¼ êëè- ìàò íàøàð, êåéáið ì´£àëiìäåð ìåí ìåêòåï î¼óøûëàðû- íû¡ àðà¼àòûíàñû ïåäàãîãèêàëû¼ íîðìà£à æàòïàéäû äå- ãåí àéûïòàð òà£ûë£àí ê†ðiíåäi. À¼ûðû àóäàííàí, iøòåðiíäå áið ä„ðiãåð áàð, àðíàéû êîìèññèÿ êåëäi. Îëàð ì´£àëiìäåðäåí æàóàï àëûï, áiðàç òåðãåï, à¼ûðû æåòiíøi, ñåãiçiíøi êëàñòû¡ ¼ûçäàðûí ä„ðiãåðëiê òåêñåðóäåí †òêiçåòií áîëûïòû. цéòiï êiìíi¡ ¼ûç, êiìíi¡ ¼ûç åìåñ åêåíií àíû¼òàìà¼. Ñîäàí êåéií íåãiçãi êií„ëiíi içäåìåê. Îñûäàí êåéií ìåêòåïòå ¼´ë༠åñòiï, ê†ç ê†ðìåãåí î¼è£à áîëäû. Åêi êëàñòû¡ ¼ûçäàðûíû¡ á„ðií ì´£àëiìäåð á†ëìåñiíå æèíàï, áið-áiðëåï ä„ðiãåð ìåí áiðíåøå „éåë ì´£àëiì îòûð£àí äèðåêòîðäû¡ êàáèíåòiíå åíãiçiï, å¡iðåï æûëàï, ¼àðñûëàñ¼àíäàðûíà ¼àðàìàñòàí, çîðëàï äèâàí£à æàò¼ûçûï, æûíûñ ì¥øåëåðií òåêñåðãåí. ½àòòû ¼àðñû- ëàñ¼àíäàðûíà ¼îë æ´ìñàó£à òóðà êåëãåí. Åêi ñà£àòòàí àñòàì óà¼ûò¼à ñîçûë£àí ïðîöåäóðàäàí êåéií, 4 ¼ûçäû¡ ¼ûç åìåñ åêåíi àíû¼òàëäû. Àêò æàñà- ëûï, êîìèññèÿ ì¥øåëåði ¼îë ¼îéäû. Àëäûíäà òåêñåðiñòi¡ í„òèæåñií ¼´ïèÿ ñà¼òàó£à êåëiñiì áîë£àí, áið༠õàáàð êåëåñi ê¥íi-༠òàðàï êåòòi. Ò†ðòåóäi¡ iøiíäå Ñ´ëóøàø òà áàð åäi. Å¡ àóûð ñî¼¼û Áàòûð£à îñû áîëäû. Åñiíåí àéûðûë£àíäàé à¡ûðûï, î¼è£à- íû¡ ì„íiíå ò¥ñiíóãå øàìàñû æåòïåé áiðàç ò´ðäû. Îäàí êåéií ì¥ëäå ¼à¡£ûï êåòêiñi êåëãåí àäàìøà æàë£ûç †çi †çåí æà£àñûìåí åëñiçãå ¼àðàé ´ç༠æ¥ðäi. Áið ò´ñòà †çiíi¡ ê¥éçåëiñií òåæåï, ñ„ë-ï„ë ñàáûð£à æ¥ãiíäi. Áiðàçäàí ñî¡ òiïòi ñóûíûï, †çií Ñ´ëóøàø¼à ¼àòûñû æî¼ àäàìäàé ñåçiíäi. Ñîäàí êåéií, áåéòàðàï àäàìøà æà£äàéäû à¼ûë£à ñàëûï òàëäà£ûñû êåëäi. ½ûç áàëàíû¡ ï„êòiãi „ð¼àøàíäà áiðiíøi îðûíäà. Áiðà¼... Áiðiíøiäåí, êiìíi¡ ¼àíäàé æà£äàéäà ì´íäàé àáû- ðîéñûçäû¼¼à òàï áîë£àíûí áiëìåé ò´ðûï, î£àí áà£à áå- – 105 –

ðóãå áîëìàéäû. Åãåð îíû¡ åðêiíåí òûñ æà£äàéäà áîëñà, îë îíû¡ àäàìãåðøiëiê ¼´íûí ò¥ñiðóãå òèiñòi åìåñ. Åêiíøiäåí, ìûíàíäàé ìàñ¼àðàëàó áîëìàñà, îíû åøêiì áiëìåñ åäi, ¼ûçäàð åë ¼àòàðëû †ç áà¼ûòòàðûí òàáóû ì¥ìêií åäi. Îëàðäû ¼îëäàí áà¼ûòñûç ¼ûëûï îòûð. ¦øiíøiäåí, „ðêiìíi¡ †çiíå £àíà ¼àòûñòû ¼´ïèÿ £´ìûðû áîëóû ì¥ìêií, îíû íåãå áàñ¼à áiðåó òåêñåðóãå òèiñòi. Îñûëàé áîë£àí iñòi ñàðàëàé êåëiï, Áàòûð áiðæîëà áà¼ûòñûç ¼ûçäàðäû¡ æà- £ûíà øû¼òû. ‡çiíi¡ Ñ´ëóøàøòàí áåçå àëìàéòûíûí ñåçäi. Îíû¡ áîéûíäà£û £àæàéûï ¼àñèåòòåð ìåí ¼ûëû¼òàðäû, æàíàðûíäà£û ò´òàñ áið „ëåìäi æî¼ ¼ûï æiáåðóãå „ëãi áið ¼àðà äà¼òû¡ øàìàñû æåòïåéòií ñåêiëäi. ‡çiíi¡ îñûíäàé áið òî¼òàì£à òiðåëãåíi „ëäåáið iñòi¡ ò¥éiíií øåøiï áåðãåíäåé áîëûï, Áàòûð ò¥í îðòàñûíà æà- ¼ûíäà£àíäà æàòà¼õàíà£à îðàëäû. Ðåòií òàóûï Ñ´ëóøàø- ïåí êåçäåñóiì êåðåê, î£àí îñûíäàé êåçäå äåìåó áîëûï, ¼àé£ûñûí áiðäåé á†ëiñóiì êåðåê äåï øåøòi. Æ„íå îñû øåøiìi †çiíå ´íàéòûí ñåêiëäi. ‡éòêåíi á´ë øåøiì †çiíi¡ ïåíäåëiê †çiìøiëäiãiíåí, òîáûðëû¼ ñàíàñûíàí „ëäå¼àéäà áèiê ò´ð£àíäàé ê†ðiíäi. Áið༠îíûìåí êåçäåñóäi òà£äûð ì´íû¡ ìà¡äàéûíà æàç- áà£àí åêåí, òà¡åðòå¡ á´ëàð àñõàíàäà îòûð£àíäà Ñ´ëóøàø àñûëûï †ëiïòi äåãåí ¼àé£ûëû õàáàð æåòòi. Áàòûð, å¡ ñî¡£û øûð༠ñ†íiï, ñà¡ûëàóñûç ò¥íåê îð- íà£àíäàé, ¥ìiòñiç, äàóàñûç äà£äàðûñòû¡ øûðìàóûíäà ¼àëäû. Àäàì áàëàñûí áà¼ûòòû ¼ûëìàó ¥øií ê†ç æàçáàé ¼àäà- £àëàï îòûðàòûí áið ¼àòûãåç ê¥ø áàð ñåêiëäi. Îíûìåí òiðåñó äå, ê¥ðåñó äå ì¥ìêií åìåñ. Àëàéäà å¡ ñî¡£û òèûíûíà äåéií òîíàë£àí àäàìíû¡ áið £àíà àðòû¼øûëû£û áàð, îë – òîíàó- øûíû¡ á´äàí „ði î£àí åøòå¡å iñòåé àëìàéòûíû, †éòêåíi îíû¡ åíäi òîíàéòûí äà åøòå¡åñi æî¼. Áàòûð †ç áîéûíàí îñûíäàé áiðäå¡åíi ñåçåòií ñåêiëäi. Åíäi ìà£àí íå iñòåéñi¡ äåï, ê†çãå ê†ðiíáåéòií áiðåóãå êiæiíãiñi êåëåäi. Áið༠îíûñû ¼àðñûëû¼ áiëäiðãåí ¼àéðàòòàí ã†ði, øàðàñûçäû¼òàí òó- £àí „øåéií àøûíó åäi. Òà£û äà àóäàííàí àäàìäàð êåëäi. ½àçà£à áàéëàíûñòû òåêñåðó æ¥ðãiçäi. Ñ´ëóøàøòû¡ †ëiìiíå †çiíåí áàñ¼à åøêiì êií„ëi áîëìàé øû¼òû. Á´éðà øàøòû, ê†çiëäiðiêòi ëåêòîð êëóáòà «Îòáàñû æ„íå æûíûñòû¼ ò„ðáèå» àòòû áàÿíäàìà – 106 –

æàñàäû. Ìåìëåêåòòi¡ íåãiçi îòáàñû åêåíi, î¼ó îðûíäàðûíäà ò„ðáèå æ´ìûñûí áàðûíøà ê¥øåéòó ¼àæåòòiãi, æûíûñòû¼ ¼àðûì-¼àòûíàñòû òûì åðòå áàñòàó£à áîëìàéòûíû, ìàõàá- áàò áið „éåëãå, íå áið åðêåêêå £àíà áà£ûòòàëóû êåðåêòiãi òóðàëû, òîëûï æàò¼àí öèòàòàëàðäàí ò´ðàòûí áàÿíäàìà- ñûí: «Æûíûñòû¼ òà¡äàó òàïòû¼ ò´ð£ûäàí, ðåâîëþöèÿ- ëû¼ ïðîëåòàðëû¼ ¼àæåòòiëiê ò´ð£ûñûíàí æàñàëóû êåðåê. Æûíûñòû¼ ¼àðûì-¼àòûíàñ òåê òàïòû¼ ì¥ääåãå £àíà áà- £ûíóû êåðåê», – äåï àÿ¼òàäû äà: «Ìåí ì´íû îéäàí øû£à- ðûï îòûð£àí æî¼ïûí, «Ðåâîëþöèÿøûë ïðîëåòàðèàòòû¡ îí åêi æûíûñòû¼ ïàðûçû» àòòû å¡áåêòåí àëäûì», – äåï „ëäåáið æ´¼à êiòàïøàíû æî£àðû ê†òåðiï æ´ðò¼à ê†ðñåòòi. Åíäi î£àí åøêiìíi¡ äå ¼àðñû øû£à àëìàéòûíû áåëãiëi åäi. Á¥êië À¼øî¼ûíû ä¥ðëiêòiðãåí î¼è£à à¼ûðû ìåêòåï äèðåêòîðû ½àáûøòû¡ ïàðòèÿäàí øû£àðûëûï, æ´ìûñòàí ¼óûëóûìåí, «ñåãiçiíøi êëàñòà î¼èòûí Ê¥ëïàøòû àçäûð- £àí» äåãåí àéûïïåí Ò¥ãåëáàéäû¡ àëòû æûë£à ñîòòàëóû- ìåí àÿ¼òàëäû. Ê¥ëïàø êåø î¼û£àí åðåñåê ¼ûç áîëàòûí, Ò¥ãåëáàé î£àí î¼ó àÿ¼òàëûñûìåí ¥éëåíóãå ñ†ç ñàëûï æ¥ðãåí. Õèìèÿ ï„íiíi¡ ì´£àëiìi Ñ„ëiìãåðåé äèðåêòîð áîëûï ñàéëàíäû. ‡çåííi¡ áið ñ„òòå á´ð¼ûðàï òàñûï, àðòûíàí †çiíi¡ ¥éðåíøiêòi ¼àëïûíà ê†øåòiíi ñåêiëäi ìåêòåïòåãi òiðøiëiê òå ê¥íäåëiêòi ûð£à£ûíà ò¥ñêåí ñû¡àéëû. Ûñòû£û äà, ñóû£û äà, ê¥éiãi äå, ¼óàíûøû äà æî¼ ìèìûðò †ìið æàë£à- ñûï æàòûð. Áàòûð òå¡iç áåòiíäå äàóûë£à ¼àðñû ¼îëûíàí êåëãåíøå ê¥ðåñiï, åíäi åñêåãi ñûíûï, îíû åñåòií ê¥ø-¼óàòûíàí äà àéûðûëûï, æåë ¼àéäà àéäàï àïàðñà äà, á„ðiáið äåãåí åí- æàðëû¼ïåí ¼àéû¼òû¡ ¥ñòiíäå åøòå¡å îéëàìàó£à òûðû- ñûï æàò¼àí àäàì ñåêiëäi åäi. …ëäå¼àëàé ïîøòà£à áàð£àí, ¤àëûì à£àñûíàí õàò êåëiï ò´ð åêåí. «Àéíàëàéûí Áàòûð, – äåïòi, – äåíi-¼àðû¡ ñàó æ¥ðiï æàòûðñû¡ áà? Æà¼ûíäà àïà¡à áàðûï ¼àéòòûì. Ñîë À¼ìîëà ¼àëàñûíàí îòûç øà¼ûðûì æåðäåãi „éåëäåð ëàãåðiíäå æ¥ðiï æàòûð. Áûëòûð áàðûï ¼àéò¼àíûìäà æà£- äàéû àóûð åäi. Ø„éêåí ìåí Ðàóøàííû¡ ¼àçàñû ¼àòòû áàòòû £îé. Æ¥ðåê àóðóûìåí àóðóõàíà£à æàòûï øû¼¼àí. – 107 –

½àçið, ¼´äàé£à ø¥êið, æàìàí åìåñ ñåêiëäi. …éòåóið á´ðûí- £ûäàí ò„óið. ‡çi¡äi ê†ï îéëàéäû. Ê¥éåói «õàëû¼ æàóû» äåãåí æàëàìåí àòûë£àí, †çi ê¥éåóiíåí áàñ òàðòïà£àíû ¥øií ñîòòàë£àí (àïà¡íû¡ äà ñòàòüÿñû ñîë) æàíûíäà£û áið „éåëäi¡ áàëàñûí îí ñåãiçãå êåëiï, ê„ìåëåòêå òîë£àí ê¥íi ´ñòàï „êåòiïòi. Ñåí áèûë îí æåòiãå êåëåñi¡. Åðòå¡ îí ñåãiçãå òîë£àíäà, ñà£àí äà æàëà æàóûï, ¼èÿíàò ¼ûëà ìà äåï ç„ðåñi ´øàäû. ½àéòåéiê, áið ¼´äàé£à òàïñûð£àííàí áàñ¼à àìàë æî¼. Òåê ñ༠æ¥ð. À£à¡ ¤àëûì». Óà¼ûò ꆡiëñiç ê¥íäåðäi¡ òiçáåãiíå àéíàëäû. ʆêòåì ìåí ¼ûñ òàëàñûï, áiðií-áiði àëà àëìàé æàò¼àí ñåêiëäi. Ê¥í áîëìàøû æûëûíûï ê†êòåìíi¡ ëåái ñåçiëå áàñòàñà, àðòûíàí iëå-øàëà ¼àð æàóûï ¼àéòà ¼ûñ ò¥ñêåí- äåé áîëàäû. Ëåíèííi¡ òó£àí ê¥íi ¼àðñà¡ûíäà Áàòûð ¥ø áàëàíû¡ áiði áîëûï êîìñîìîë£à ¼àáûëäàíäû. Ê†ï ´çàìàé á´ëàðäû àò-àðáàìåí àóäàí îðòàëû£ûíà àïàðûï, áèëåòòåðií òàïñûð- äû. Êîìñîìîë ´éûìûíû¡ õàòøûñû ðåòiíäå á´ëàðäû àóäàí- £à àïàð£àí μàï Áàòûðäû «îçàò î¼óøû, êîëõîçäû ¼´ðó£à àë£àø ¼àòûñ¼àíäàðäû¡ áiði – ñèûðøû ½àñåííi¡ áàëàñû» äåï òàíûñòûðäû. Àðàäà åêi àé †òêåííåí êåéií, ñî£ûñ áàñòàëäû. À¼øî- ¼ûäà ¥ëêåí ìèòèíã áîëûï, àóäàííàí êåëãåí †êië ôàøèñòiê Ãåðìàíèÿíû¡ 22 ìàóñûìäà åëiìiçãå îïàñûçäû¼ïåí øàá- óûë æàñà£àíûí õàáàðëàäû. Åëiìiçäi¡ áàðëû¼ ê¥ø-¼óàòû Îòàí ¼îð£àó£à æ´ìñàëàòûíûí, Ñîâåò àðìèÿñûíà ¼îëäàí êåëãåí ê†ìåêòi àÿìàó „ð àäàìíû¡ ¼àñèåòòi áîðûøû åêåíií àéòòû. Áàñ¼ûíøûëàð£à ¼àðñû áà£ûòòàë£àí ¥ãiò-íàñèõàò, æèíàëûñ, æ´ðòòû¡ æ¥çiíäåãi ¥ðåé – îñûíû¡ á„ði Áàòûð- äû¡ óàéûìûí áið ñ„òêå ´ìûòòûð£àíäàé áîëäû. Ê¥çäå „ñêåðãå àäàì àëûíà áàñòàäû. Îëàðäû øû£àðûï ñàëó àë¼àëû æèûíìåí ðåñìè ò¥ðäå †òêåííåí êåéií, ¼îø- òàñó, æûëàó-ñû¼òàó àñà áið ¼àé£ûëû ê†ðiíiñêå àéíàëìà- äû. Ïàòðèîòòû¼ ðóõòà àéòûë£àí æiãåðëi ñ†çäåð ê†áiðåê áîëäû. ʆïïåí ê†ðãåí ´ëû òîé åêåíi ê†ðiíiï ò´ð. Ò¥ðëåðiíåí ¼îáàëæóäû¡ íûøàíû áàé¼àëñà äà, †ëiìãå êåòiï áàðà æàòûð åêåíìií äåï åøêiì îéëàï ò´ðìà£àí ñåêiëäi. Áiðëi-æàðûìäû äåíñàóëû£ûíà áàéëàíûñòû ¼àéòûï êåë- ãåíäåð äå áîëäû. – 108 –

‡ìið áàñ¼à áið àðíà£à ò¥ñòi. Ñî£ûñòàí áàñ¼à ñ†ç äå, ¼àì-¼àðàêåò òå æî¼. Áàñ¼à ò¥ñêåí ´ëû í„óáåò, îðò༠òiëåê, îðò༠óàéûì àäàìäàðäû áið-áiðiíå æà¼ûíäàòûï, òàáûñòû- ðà ò¥ñêåí ò„ðiçäi. ½ûðê¥éåêòi¡ áàñûíäà àóäàííàí êåëãåí ó„êiëäi¡ àéòóû- ìåí æàñû 18-ãå òîë£àí êîìñîìîëäàð, øà¼ûðóäû ê¥òïåé, †ç åðiêòåðiìåí ñî£ûñ¼à áàðó£à àðûç áåðäi. Á´ëàðäû¡ iøiíäå æàñû òîëìà£àí, áið༠ñûðû¼òàé áîëûï †ñiï ¼àë£àí Áàòûð äà áàð åäi. Áàòûð á´ë øåøiìãå †ç åðêiìåí êåëäi. ¤àëûì à£àñûíû¡ õàòûíäà£û „ëäåáið «õàëû¼ æàóûíû¡» áàëàñûí ê„ìåëåòêå òîë£àí ê¥íi ò´ò¼ûíäàïòû äåãåí õàáàð åñiíåí êåòïåé ¼îé£àí. Êåëåñi æûëû 18-ãå òîëàäû åêåí. Åíäåøå òåêêå ò´ò¼ûíäàëûï, æàçû¼ñûç àòûëûï íåìåñå ò¥ðìåäå øiðiãåíøå, ñî£ûñòà †ëãåí àðòû¼ åìåñ ïå äåéòií ñåêiëäi iøiíåí áiðåó. Áàòûðäû¡ æàñû òîëìà£àíûí áiëãåíäå àóäàííàí êåëãåí ó„êië îéëàíûï ¼àë£àí. Áið༠Áàòûðäû¡: – Áið æàñòà ò´ð£àí íå áàð? 18-ãå òîë£àíäàðìåí ìåíi ê¥ðåñòiðiï ê†ði¡iç, åø¼àéñûñûíàí äà æå¡iëìåéìií. Ñî- £ûñ¼à æàñòàí á´ðûí ¼àéðàò êåðåê ¼îé, – äåãåí ñ†çií åñòiï, ì„ç áîï ê¥ëãåí åäi. Ñîäàí êåéií ò¥ñií †çãåðòiï: – Ä´ðûñ àéòàñû¡, øûðà£ûì, †òå ä´ðûñ àéòàñû¡. Îòàí ¥øií îò¼à ò¥ñ, ê¥éìåéñi¡ äåãåí. Ñåíäåð ñåêiëäi æàñòàð îñûíäàé òiëåê áiëäiðiï æàòñà, á¥êië åëäi¡ ðóõû ê†òåðiëåäi. Ì´íäàé òiëåêòåðäi ãàçåòêå áåðó êåðåê. Á´ë ¥ëêåí áàñòà- ìà. Ðà¼ìåò, àéíàëàéûí, – äåäi. Áið༠Áàòûðäû „ñêåðãå àëó î¡àé øàðóà áîëìàé øû¼- òû. À¼ûðû æàñûí †ñiðiï, ¼´æàòòàðûí ¼àéòà òîëòûðûï áàðûï, çà¡äàñòûð£àí åäi. Ê†ï ´çàìàé á´ëàðäû àòòàíäûðó ð„ñiìi áîëäû. Êîëõîç áàñ¼àðìàñû êå¡ñåñiíi¡ àëäûíäà ìèòèíã †òêiçiëäi. Àóûë ñîâåò ò†ðà£àñû æàëûíäû ñ†ç ñ†éëåäi. Øàëäàð ê†çiíå æàñ àëäû. …ëäåáið êåìïið äàóûñ ¼ûëûï, î£àí êîëõîç áàñòû£û Êåíæ„ëi: «Æàìàí ûðûì áàñ- òàìà», – äåï ´ðñûï òàñòàäû. ½àñåí øàë Áàòûðäû ¼´øà¼òàï: – Ê„ìñ†ì†ëiì, ê„ìñ†ì†ëiì, – äåé áåðäi êåìñå¡äåï. Îíûñû «êîìñîìîë£à †òåì äåï à¼ûðû îñûëàé áîëäû¡ áà» äåãåí ñåêiëäi åñòiëäi. Áiðåóëåð øàëäû êåëåêå ¼ûëûï ê¥ëiï æàòûð. – 109 –

‡ç îòàíûí æàóäàí ¼îð£àó êåç êåëãåí àäàìíû¡ àçàìàò- òû¼ ìiíäåòi åêåíi ¥ëêåí çåðäåíi ¼àæåò åòïåéòií ò¥ñiíiêòi í„ðñå äåï îéëàéòûí Áàòûð. Áið༠¼àëû¡ òîï áîëûï àóäàí- íàí àòòàíûï, ¼àëà£à êåëiï, îäàí „ñêåð æàñà¼òàëûï æàò- ¼àí æåðäå àðíàéû äàéûíäû¼òàí †òiï æ¥ðãåí êåçäåðäå, æàóûíãåðëiê ðóõòû ê†òåðåòií àñ¼à¼ ñ†çäåð ê¥í ñàéûí ¼´ëà£ûíà ¼´éûëûï æàòñà äà, àç£àíòàé £´ìûðûíäà ê†ðãåí îñûíøà ¼àñiðåòòåí êåéií, ìûíà åëäi îòàíûì äåï àéòó£à àóçûì áàðà ìà äåãåí áið êåñàïàò îé ñàíàñûíàí ê†ëáå¡äåï êåòïåé ¼îéäû. Á´ë îéìåí †çi äå êåëiñêiñi êåëìåéòií ñåêiëäi, áið༠ñî£àí ¼èñûíäû ä„ëåëìåí òîéòàðûñ áåðóãå øàìàñû- íû¡ æåòïåé ò´ð£àíûí äà ñåçåäi. Ïîëêòi¡ ïîëèòðóãi, „ëäåáið êîìáèíàòòà êîìñîìîë êîìèòåòiíi¡ õàòøûñû áîëûï iñòåãåí ñ†çóàð îðûñ æiãiòi, ì´íû¡ îñû îéûí áiëiï ò´ð£àíäàé, ñîëäàòòàðìåí „¡ãiìå ò´ñûíäà ê†áiíå Áàòûð£à ¼àðàï ñ†éëåéäi. Îòàí ¼îð£àóäû¡ àáûðîéëû ïàðûç åêåíií ä„ëåëäåï, ´ëû àäàìäàðäû¡ ñ†çäåðiíåí òîëûï æàò¼àí öèòàòàëàð êåëòiðåäi. цçi ´£ûíû¼òû, „ði ¼èñûíäû. Á´ëàð „ëäå¼àëàé ¼´ðàìà áàòàëüîí£à òàï áîë£àí ñåêiëäi. ʆáiñi „ð æà¼òàí êåëãåí „ñêåðè ò„ðòiïòåí õàáàðëàðû øà- ìàëû, ¼àðàïàéûì, ìîæàíòîïàé øàðóà àäàìäàðû. Àë£àø- ¼ûäà ìàéäàí øåáiíåí àóëà¼òàó æåðäå äàéûíäû¼ æ¥ðãiçóìåí áîëäû. Ê¥íiíå á„ëåíáàé øà¼ûðûì æåðãå ìàð- øèðîâêà, ìûëòû¼ àòó, ¼îð£àíûñ øåáií æàñàï, òðàíøåÿ- ëàð ¼àçó, ¼àëà áåðäi, îòûí äàéûíäàï, òàì༠iñòåó, òà£û ñîë ñèÿ¼òû áiòïåéòií øàðóàëàð. Ñî£ûñ ¼èÿìåòiíå „ëi åíå ¼îéìà£àí Áàòûð£à, ¼àíøà ¼èíàë£àíìåí, á´ðûí£û †ìiðiíåí ¼àçiðãi æà£äàéû æå¡iëiðåê ñåêiëäi. Á´ðûí£û †ìiði æ¥éêåñiíå ê†áiðåê òèåòií ò„ðiçäi åäi. ‡éòêåíi †çiíi¡ åøêiìãå äå êåðåãi æî¼ åêåíií ñåçåòií. Á´ë †ìiðãå àðòû¼ àäàìäàé áîï æ¥ðåòií. Àë ì´íäà †çiíi¡ êåðåêòiãií æ„íå †çiíå òiðåëiï ò´ð£àí çàòòû¡ †òå ìà¡ûçäû í„ðñå åêåíií à¡£àðàäû. Àë£àø¼û ´ðûñ¼à øû£àð àëäûíäà áàòàëüîí êîìàí- äèðiíi¡: – Ñîëäàòòàð! Îòàí òà£äûðû ñiçäåðäi¡ ¼îëäàðû¡ûçäà. Ìåí ñiçäåðãå ñåíåìií, áàóûðëàðûì! – äåãåí ñ†çií åñòiï, „ðêiì †çäåðií åëäi¡ òå¡ ä„ðåæåëi àçàìàòû åêåíií – 110 –

ñåçiíãåíäåé iøòåé áið òåáiðåíiñòå áîëûï, „ði †ç ìîéûíäà- ðûíà æ¥êòåëãåí æàóàïêåðøiëiêòi¡ ñîíøàëû¼òû çîð åêåíií äå ò¥ñiíãåí åäi. Àë£àø¼û ´ðûñ æàóäû¡ øàáóûëûí ê¥òó £àíà áîëäû. Àë æàó á´ëàðäû àðòèëëåðèÿìåí àëûñòàí àò¼ûëà£àíû áîë- ìàñà, òiêå øàáóûë£à øû¼¼àí æî¼. Øû£ûí ê†ï åìåñ äåï æàòòû. ‡éòêåíi íåìiñòåð á´ëàðäû¡ „äåéi æàñàë£àí æàë- £àí áåêiíiñòåðií àò¼ûëàóìåí áîë£àí. Áið༠êåëåñi ê¥íãi øàáóûë ¼àòòû òèäi. Íåìiñòåð á´ëàðäû¡ îðíûí ä„ë àíû¼- òà£àí áîëóû êåðåê, ñíàðÿäòàð ê†áiíå áåêiíiñêå òóðà ò¥ñiï æàòòû. Æà¼ûí ò´ñòàí „ëäåêiìíi¡ ê†ìåê ñ´ðàï æàí äàóñû øû¼¼àíûí åñòiï, Áàòûð å¡áåêòåï æàíûíà êåëãåí – Áåé- ñåíáàé äåãåí åðåñåê æàóûíãåð åêåí. Àñïàíäà æàðûëàòûí ñíàðÿäòû¡ æàðû¼øà£û ìîéíûíà òèiïòi. Åêi ¼îëûìåí àë- ¼ûìûí ¼ûñà, àóçûíàí ø´áûð£àí ¼àí£à øàøàëûï: «Áà- òûð, Áàòûð...» – äåé áåðåäi ¼ûðûëäàï. ‡çiíåí êåòiï áàðà æàò¼àí †ìiðäi àëäûíäà ò´ð£àí àäàìíû¡ àòûìåí òî¼òàò- ¼ûñû êåëãåíäåé, Áàòûðäû¡ àòûí ¼àéòàëàóìåí áîëäû. À¼ûðû ñàíèòàðäû¡ êåëóiíå æåòïåé, òûïûðëàï æàòûï æàí òàïñûðäû. Àæàëäû¡ ¼àíäàé áîëàòûíûí ñåçiï, Áàòûðäû¡ àë£àø ðåò ¥ðåéi ´ø¼àíû îñû åäi. Áið༠¥ðåéäi¡ ñûðòûíäà †çiíi¡ àìàíäû£ûíà, „ëãi î¼òû¡ †çiíå òèìåãåíiíå iøòåé ¼óàíáàéòûí ñîëäàò æî¼. Ñîë ¼óàíûø †ëiì ¼îð¼ûíûøûíà òåðå¡ áîéëàòïàé, ê¥ø- ¼óàòû¡äû, æiãåði¡äi ñà¼òàï ¼àëàòûí ñåêiëäi. Áàòûðäû¡ †çií-†çi áèëåï, ¥ðåéãå áåðiëìåé, ´ñòàìäû- ëû¼ òàíûòóûíà ¥ëãi áîëûï æ¥ðãåí áið àäàì – âçâîä êîìàíäèði ½àéðàò. …ëäå ìiíåçi ´íàäû ìà, „ëäå åëiìiç, æåðiìiç áið äåãåí ´£ûìíàí áà – „éòåóið, ì´íû ¼àñûíàí òàñòàìàéäû. ‡çi ñïîðòøû áîë£àí, „áæië, ¼àðóëû, ìà¼òà- £àíäû æåê ê†ðìåéäi, ¼àóiï-¼àòåðãå æà¼ûí æ¥ðåäi. Êåëåñi ê¥íi ½àéðàò Áàòûðäû åðòiï áàðëàó£à øû¼òû. ½àéðàòòû¡ †ëåðìåíäiãií ê†ðiï, á´ë äà îäàí ¼àë£ûñû êåë- ìåé, iøòåé îíûìåí á„ñåêåãå ò¥ñêåíäåé áîëàäû. Á´ëàð íåìiñòåð îðíàëàñ¼àí äåðåâíÿ£à ò¥íäåëåòiï êåëäi. ¦ñòåðiíå øàðóà êèiìií êèiï, æåðãiëiêòi ò´ð£ûíäàðäàí õà- áàð àëûï, íåìiñòåð îðíàëàñ¼àí ¥éëåðãå æà¼ûíäàé ò¥ñ- êåí. ½àéðàò Áàòûðäû ¥é ñûðòûíäà£û ¼îðàíû¡ òàñàñûíà ¼àëäûðûï, †çi á´¼ïàëàï „ði êåòòi. ½îðà£à ¥íñiç æàáûñûï – 111 –

ò´ð£àí Áàòûð êåíåò ä„ë ¼àñûíäà òåðiñ ¼àðàï, øèíåëüñiç æå¡ië êèiììåí ò´ð£àí íåìiñòi ê†ðiï, íå iñòåðií áiëìåé ñiëåéiï ò´ðûï ¼àëäû. Áið༠åíäi ñ„ë êåøiêñå, †çiíi¡ ¼´ðè- òûíûí ñåçiï, ò´ðà ´ìòûë£àíû åñiíäå. Åíäi áiðäå àÿ£ûíû¡ àñòûíäà ¼´ëàï æàò¼àí íåìiñòi ê†ðäi. ½îëûíäà£û àâòîìàò- òû¡ ä¥ìiìåí ´ð£àí ñåêiëäi. Íå iñòåï ò´ð£àíûí †çi äå áiëìåé, íåìiñòi¡ ¥ñòiíäåãi êèòåëií ñûïûðûï, áåëiíäåãi ïèñòîëåòií àëäû äà, àâòîìàòòû¡ ä¥ìiìåí òà£û äà áàñòàí áið ´ðäû. Îñû êåçäå ½àéðàò òà îðàë£àí. – Îéáàé, íå áîï ¼àëäû? – äåäi îë øîøûíà ñûáûðëàï. – Ìûíà áið íåìiñòi †ëòiðiï, êèiìií àëäûì. – Îíû íå iñòåéñi¡? – Ì´íñûç êiì ñåíåäi ìåíi¡ íåìiñòi †ëòiðãåíiìå? ½àéðàò ê¥ëiï æiáåðäi. – Æ¥ð, êåòòiê, – äåäi àë£à ò¥ñiï. Á´ëàð ¼àéòûï îðàë£àíäà øòàá¼à ãåíåðàë êåëiï, êàðòà- íû æàéûï òàñòàï, „ëäåíåíi òàë¼ûëàï æàòûð åêåí. Áàòûð- äû¡ åðëiãií åñòiï, á„ði ì„ç áîëäû. …êåëãåí êèòåëi íåìiñ „ñêåðiíi¡ êîìàíäèðëåðiíi¡ áiðiíiêi ñåêiëäi. – Æàðàéñû¡, æiãiòiì! – äåäi ãåíåðàë ì´íû àð¼àñûíàí ¼à£ûï. – ʆçñiç åðëiê òå êåðåê, áið༠àáàé áîëóäû ´ìûò- ïà. Òiði ñîëäàò ¼àíà îòàíäû ¼îð£àé àëàäû. Êåëåñi ê¥íi á´ëàð ò´ò¼èûëäàí øàáóûë æàñàï, äåðåâ- íÿíû àëäû. ½àéðàò ïåí Áàòûð áiðiíåí-áiði ¼àë£ûñû êåë- ìåãåíäåé øàáóûëäû¡ àëäû¡£û æà£ûíäà æ¥ðäi. Ñî£ûñòà æå¡iñòi¡ æåëiãi äåãåí áîëàäû åêåí. Áàòûë ¼èìûëäàï, æàó- äû¡ ç„ðåñií àëà àëñà¡ £àíà, àìàí ¼àëó£à ì¥ìêiíäiê ìîë- äàó ê†ðiíåäi. Áið༠¼óàíûø ´ç༼à áàðìàäû. Íåìiñòåð áàñ¼à æà¼òàí øåïòi á´çûï, á´ëàð ¼îðøàóäà ¼àëäû. ½îðøàóäàí øû£ó êåçiíäå øû£ûí ê†ï áîëäû. Áàòàëüîííû¡ æàðòûñû £àíà ¼àëäû äåï æàòòû. Áîðà£àí î¼òû¡ àñòûíäà áàñòàðûí ê†òå- ðå àëìàé æàò¼àí æàóûíãåðëåðäi øàáóûë£à áàñòàì༠áîë- £àí ðîòà êîìàíäèði ìåí áàòàëüîí êîìèññàðû î¼¼à ´øòû. Áàòûð „ëäåíåãå íåìiñòåðãå æåðáàóûðëàï æà¼ûíäàé ò¥ñ- êåí ½àéðàòòû¡ ñî¡ûíà iëåñòi. ½àéðàò áið ò´ñòà òî¼òàï, àðòûíàí æåòêåí Áàòûð£à: «½îðøàóäû á´çà àëìàñà¼, á„ðiáið †ëåìiç, øàáóûëäû áiðãå áàñòàéû¼», – äåäi åíòiãiï. ½àéðàò àéòñà, áiðäå¡å áiëåòiíäåé áîëûï ê†ðiíãåíäiêòåí, Áàòûð áàñûí èçåäi. – 112 –

Íåìiñòåðìåí àðà òûì æà¼ûíäàï, äåãáið ¼àøà áàñòàäû. Æàó£àí î¼ òà ñàÿáûðñûï, æàó æà£û „ëäåíåíi ê¥òêåíäåé òûíûøòàëà ¼àë£àí. Îäàí „ði Áàòûðäû¡ æ¥éêåñi øûäàìà- äû, îðíûíàí àòûï ò´ðûï: «Óðà!» – äåï áàð äàóñûìåí áàð- ¼ûðàé àë£à ´ìòûëäû. Iëå-øàëà ½àéðàò òà àòûï ò´ðäû. Îíû¡ äà óðàëà£àí äàóñû æàóûíãåðëåðãå äåì áåðãåíäåé áîëäû. Æ¥çäåãåí ñîëäàòòàðäû¡ àð¼ûðà£àí äàóñû íåìiñòåðäi ñàñòûð£àí ñåêiëäi. ½àø¼àí æàóäû ê†ðiï, Áàòûð ìåí ½àé- ðàò åëiðiï, á¥êië áàòàëüîííû¡ àëäûíäà êåëåäi. Æóñà£àí †ëiê, ¼àðó-æàðà¼, òåõíèêà, çå¡áiðåêòåð... – îëæà øàø åòåê- òåí. Æå¡iñ ¼óàíûøûíàí àðòû¼ åøòå¡å æî¼ ñåêiëäi. Æàé- øûëû¼òà øûðàé áåðìåéòií ñ´ñòû, ¼àòàë áàòàëüîí êîìàíäèði äå ûðæàëà¼òàï ê¥ëå áåðåäi. Á´ë ´ðûñ Áàòûðäû¡ äࡼûí øû£àð£àí ´ðûñ áîëäû. Ãåíåðàë †çi òóðàëû ìà¼àëà æàçá༠áîë£àí îðòàëû¼ áàñû- ëûìäàðäû¡ áiðiíi¡ òiëøiñií: «Ìåíi åìåñ, ñîëäàòòàðäû æàçû¡äàð. Ñîíäà àðìèÿíû¡ ðóõû ê†òåðiëåäi. Åðæ¥ðåê ñîëäàòòàð áiçäå áàðøûëû¼», – äåï îñû áàòàëüîí- íû¡ êîìàíäèðiíå æiáåðiïòi. Áàòàëüîí êîìàíäèði îéëàí- áàñòàí Áàòûðäû àéò¼àí ê†ðiíåäi. Îðòà áîéëû, á´éðà øàø- òû, ¼àðàòîðû æóðíàëèñò ì´íûìåí æàðòû ê¥í îòûðûï, ñ´õáàò æ¥ðãiçäi. Áiðíåøå ðåò ôîòî£à ò¥ñiðäi. Áàòûð á¥êië ¼àóiï-¼àòåðäi¡ iøiíäå †çiìåí áiðãå áîë£àí, „ði †çiíå áàñ- øû áîëûï æ¥ðãåí ½àéðàòòû¡ æàáûð¼àóëàó æ¥ðãåíií ê†ðiï, iøòåé ¼àòòû ¼ûíæûëäû. Òiëøi æiãiòêå ½àéðàòòû¡ †çiíåí êåì åðëiê ê†ðñåòïåãåíií àéòûï ê†ðiï åäi, îë: «Á´ë – ãåíåðàëäû¡ òàïñûðìàñû, ìà£àí ¼àòàðäà£û ñîëäàò êåðåê», – äåï ò´ðûï àëäû. …ñiðåñå, Áàòûðäû¡ àòû îðûñ òiëiíå àóäàðûë£àíäà äà «áàòûð» äåãåí ìà£ûíàíû áåðåòiíií åñòiãåíäå òiëøi ìà¼àëàñûíà òàïòûðìàéòûí äåòàëü òàáûë- £àíäàé òiïòi ì„ç áîëäû. Ê†ï ´çàìàé îðòàëû¼ ãàçåòêå «Ìàéäàííàí ðåïîðòàæ» äåãåí àòïåí Áàòûðäû¡ àâòîìàò ´ñòàï ò¥ñêåí ñóðåòi áàð ê†ëåìäi ìà¼àëà æàðèÿëàíäû. Ì´íû íàãðàäà£à ´ñûíàäû åêåí äåãåí ñûáûñ òàðàï æ¥ðäi. Áàòûðäû¡ ñî£ûñ¼à êåëãåíäå àòà£ûìäû øû£àðñàì äåãåí îéûíû¡ áîëìà£àíû †çiíå àÿí. Áið༠á༠îðíàéûí äåñå, àÿ¼ àñòûíàí åêåí. Áàòûð£à ¼àòàðäà£û ñîëäàòòàð ò¥ãiëi, êîìàíäèðëåðäi¡ †çäåði ¼´ðìåòïåí ¼àðàéòûí ñåêiëäi. – 113 –

Àëàéäà á´ë ¼óàíûø òà ´ç༼à ñîçûëìàäû. Æàé †ìiðäi¡ †çiíäå æà¼ñûëû¼ ïåí æàìàíäû¼ äàìûëñûç àëìàñûï æàòñà, ñî£ûñòà òiïòi áiðäå¡åãå ê†ç òî¼òàòûï ¥ëãåðó ì¥ìêií åìåñ. Íåìiñòåð æîé¼ûí øàáóûë£à øû¼òû. Áàòàëüîí áið æà- ðûì ñ†òêå æà¡áûðøà æàó£àí î¼ ïåí ñíàðÿäòàðäàí ¼ûðû- ëûï, òîç-òîç áîëäû. ½àë£àí á†ëiãi ¼àðà¡£û ò¥íäå îðìàí iøií ïàíàëàï, †çäåðiíäåé ¼à¡£ûï æ¥ðãåí áàñ¼à áàòàëüîí- íû¡ àäàìäàðûíà ¼îñûëäû. Á´ëàð òà£û äà ¼îðøàóäà ¼àëûï- òû. ½îðøàóäû á´çûï øû¼ï༠áîë£àí „ðåêåòòåði ñ„òñiç áîëäû. À¼ûðû ¼èðà£àí „ñêåðäi¡ ¼àëäû¼òàðû íåìiñòåðãå ò´ò¼ûí£à ò¥ñòi. Ò´ò¼ûíäàðäû îðìàí îðòàñûíäà£û àëࡼàé£à ñàëûí£àí – „ëäå àóðóõàíà, „ëäå ñàíàòîðèé – æàðòûëàé ¼èðà£àí £èìà- ðàòòû¡ àëäûíà „êåëäi. ½àðóëàðûí, àð¼àëà£àí çàò- ¼àïøû¼, æîðû¼ ñ†ìêåñi, ïðîòèâîãàç, ¼´òû£à äåéií ñûïû- ðûï àëûï, ¥ëêåí ñàðàéäû¡ iøiíå ¼àìàäû. Êåëåñi ê¥íi ò´ò¼ûíäàðäû¡ ñàíû òiïòi ê†áåéäi. Êåøêå äåéií ¼àð༴ðûì í†ïið òîï¼à àéíàëäû. Ó äà øó. …ðêiì †çäåðiíi¡ ìàéäàíäàñ òàíûñòàðûí içäåóäå. Àÿ¼ àñòûíàí òàï áîë£àí îñûíàó áåéì„ëiì, ¼îð¼ûíûøòû æà£äàéäà áið-áiðiíå ¼àðàñûí áîëàòûí ñåðiêòi¡ ¼àæåò åêåíií á„ði äå iøòåé ñåçåòií ñåêiëäi. ½àé£û æ´òûï, ñà£û ñûí£àí Áàòûð †çiíi¡ äîñû, âçâîä êîìàíäèði ½àéðàò ïåí ïîëêòi¡ ä„ðiãåði Íèêîëàé Ìèõàé- ëîâòû æ„íå áàñ¼à äà áàòàëüîíäàñ òàíûñòàðäû ê†ðãåíäå, áîéûíà „æåïò„óið ¼óàò ¼îñûëûï, å¡ñåñií òiêòåï àëäû. Ñîäàí êåéií òiði æàíäû òiðøiëiêòåí ò¥¡iëäiðãåí àçàïòû ñàïàð áàñòàëäû. Ò´ò¼ûíäàðäû áiðíåøå ¼àòàð£à ò´ð£ûçûï, êîëîííàìåí áàòûñ¼à ¼àðàé àéäàäû. μáàï-ø´áà£àí òîï- òû¡ ´çûíäû£û ñîíøà, àëäû äà, àðòû äà ê†çãå ê†ðiíáåéäi. Àë£àø¼û ê¥íi æàðàëûëàðäû çåìáiëãå ñàëûï, îíû ò´ò¼ûí- äàð ê†òåðiï, àäàìè ¼àóûì£à ò„í èìàíãåðøiëiê ð„ñiìi æà- ñàë£àí áîëàòûí. Áið༠åêi ê¥ííåí êåéií ò´ò¼ûíäàð çåìáië òàñûì༠ò¥ãiëi ¼àðà áàñòàðûí àëûï æ¥ðóãå çàð áîëäû. …ñiðåñå, ìàéäàí£à êåëå æàò¼àí íåìiñ „ñêåðiíå æîë áåðó ¥øií òàñ æîëäàí øû£ûï, îïïà ¼àðìàí 15–20 øà¼ûðûì- äàé æîë æ¥ðãåí êåçäå å¡ ¼àéðàòòû äåãåí ò´ò¼ûíäàðäû¡ †çäåði ìàíäûðàï, ò„ëòiðåêòåï ¼àë£àí. Êîëîííà£à åðå àëìà£àí æàðàëûëàð ìåí ¼àøï༠áîëûï „ðåêåò æàñà£àíäàðäû¡ á„ði àòûëäû. – 114 –

¦øiíøi ê¥íi ¼àðñû àëäûäàí ¼àðëû áîðàí ñî£ûï, êîí- âîéøûëàðäû¡ †çäåði òèòû¼òàï, à¼ûðû æîë áîéûíäà£û äå- ðåâíÿíû¡ ¼àñûíäà£û îéïà¡£à êåëiï òî¼òàäû. …ð àäàì£à áið êåëiãå æóû¼ ïiñêåí êàðòîï áåðiëäi. …áäåí àøû¼¼àí ò´ò¼ûíäàð êàðòîïòû àïûë-£´ïûë ¼àóæàï, æàðòûñûí ¼àë- òàëàðûíà ñàëûï, ¼àðìåí ø†ëäåðií áàñòû. Ñîäàí êåéií ´é¼û ¼ûñûï, ûë£àëäû ¼àðäû¡ ¥ñòiíå ¼èñàÿ êåòòi. Ò¥í îðòàñû àóà ¼àðäû¡ îðíûíà æà¡áûð ñiðêiðåï, îéïà¡ øàëøû¼¼à àéíàëûï, îäàí „ði ñóäû¡ ¥ñòiíäå æàòó ì¥ìêií áîëìà£àí ñî¡, ò´ò¼ûíäàð ê†ðåð òà¡äû ò¥ðåãåï ò´ðûï àòûðäû. Òà¡ àòà òà£û äà æîë àçàáû áàñòàëäû. Áàòûðäû¡ ìåêòåïòå æ¥ðãåíäå òàðèõ êiòàáûíàí Ðåñåéãå øàáóûë æàñà£àí Íàïîëåîí „ñêåðiíi¡ àçûï-òîçûï êåði ¼àéòûï êåëå æàò¼àíû ñàëûí£àí ñóðåòòi ê†ðãåíi áàð åäi. ½àéûðøûäàé àëáà-æ´ëáà áîëûï, ¼àðëû áîðàíäà „ðå¡ iëáiï êåëå æàò¼àí ñîëäàòòàð£à á„ëåíäåé ì„í áåðå ¼îéìà£àí ñåêiëäi åäi. Á†òåí åëãå øàáóûë æàñàéòûí íå¡ áàð åäi äå- ãåí ñåêiëäi ê†ìåñêiëåó îéìåí øåêòåëåòií. ½àçið †çi äå, áåéáiò åëãå æàçû¼ñûç øàáóûë æàñàìàé-à¼, ñîíäàé ê¥éäå êåëå æàò¼àíûí ñåçiï ò´ð. Áåñiíøi ê¥íi „áäåí àçûï-òîç£àí, ¼àëæûðà£àí êîëîííà „ëäåáið ¼àëà øåòiíäåãi, åêi ¼àáàò òiêåíåê ñûììåí ¼îðøà- ëûï, ê¥çåò ì´íàðàñûíà áiðíåøå ïóëåìåò ïåí ïðîæåêòîð îðíàò¼àí ëàãåðüãå êåëiï îðíàëàñòû. Ò´¡£ûø ðåò ûñòû¼ òàì༠iøòi. Áið༠òàì༠ñi¡áåäi. Ò´ò¼ûíäàðäû¡ iøiíåí òà£û äà ò´ò¼ûíäàó „ðåêåòi áàñòàëäû. Åêiíøi ðåò ò´ò¼ûíäàëóøû- ëàð åâðåéëåð åäi. Íåìiñòåðãå ¼ûçìåò åòóãå êåëiñiì áåðãåí ¼àéñûáið ò´ò¼ûíäàð †çäåðiíi¡ ñàò¼ûíäû¼ ìiíäåòòåðií åâðåéëåðäi ´ñòàï áåðóäåí áàñòà£àí ñåêiëäi. «Ñåí æ†éiòñi¡! Á´ëòàðà àëìàéñû¡. Ñåí æ†éiòñi¡!» – äåãåí àé¼àéëàð á¥êië ëàãåðüäi àñòàí-êåñòåí ¼ûëäû. Îäàí êåéií òåðãåó áàñòàëäû. Åðêåêòåðäi¡ æûíûñ ì¥øåëåðiíå äåéií òåêñåðäi. Åâðåé äåï òàíûë£àíäàðäû òîï- òîáûìåí àéäàï „êåòiï æàòòû. Ä„ðiãåð Íèêîëàé Ìèõàéëîâòû¡ äà áàñûíà ¼àòåð ò†íiï, „éòåóið „óïiðiììåí àìàí ¼àëäû. Íèêîëàé îðûñ áîëàòûí. Êå¡ ìà¡äàéëû, ê†êøië ê†çäi, àæàðëû æiãiòòi¡ 䆡åñòåó êåëãåí ¼ûð ì´ðûíû, çèÿëû ò´ðïàòû, íåìiñøå áiëåòiíi – í„ñië àíû¼òà£ûøòàð òàðàïûíàí ê¥äiê òóäûðäû. Áið༠– 115 –

Ìèõàéëîâ †òå ñàáûðëû àäàì. ‡çiíi¡ åâðåé åìåñ åêåíií á´ëòàðòïàé ä„ëåëäåï áåðäi. Áåñ ê¥ííåí êåéií ò´ò¼ûíäàðäû òàóàð ïîéûçûíà îòûð- £ûçûï, òà£û äà áàñ¼à ëàãåðüãå ê†øiðäi. Á´ë ëàãåðü †òå æàéñûç áîëäû. Àäàìäàð ì´çäàé åäåíäå ´éû¼òàéòûí. Òà- ¡åðòå¡ áiðíåøå àäàì îðûíäàðûíàí ò´ðìàé ¼àëàäû. ½àñû¡- äà æàò¼àí àäàìíû¡ ¼àé êåçäå †ëiï ¼àë£àíûí áiëìåéñi¡. Åêi àäàìíû¡ áiði òóáåðêóëåç íåìåñå äèçåíòåðèÿ, „ëäå ñó- û¼òàí †êïåñi ¼àáûí£àí. Òà¡åðòå¡ ¼à¼ïàíû¡ àëäûíà ¥éiëiï æàò¼àí †ëiêòåðäi îð£à àïàðûï ò†ãiï, áåòií æàáó ¥øií ò´ò¼ûíäàðäû¡ iøiíåí àäàìäàð á†ëiíåäi. Áàòûð àë£àø¼û- äà ò´ò¼ûíäàðäû¡ †ëiêòåðäi ê†ìóãå íåãå êåçåêêå ò´ðàòû- íûíà ò¥ñiíáåãåí. цéòñå, îëàð †ëiêòåðäi¡ êèiìäåðií øåøiï àëûï, æåðãiëiêòi æåðäi¡ àäàìäàðûíà íàí£à, êàðòîï¼à, òiïòi ðåòi êåëñå, àð༼à àéûðáàñòàéäû åêåí. Êií„ëàó ¼èûí, òiði àäàì òiðëiãií æàñàó êåðåê. Ëàãåðüäå ñ¥çåê àóðóû áàñòàëäû. Á´ðûí£û †ëiêòåð „øåéií îéûíøû¼ áîëûï ¼àëäû. Åíäi ¼à¼ïàíû¡ àëäûíäà †ëiêòåð òàó áîï ¥éiëiï æàòàòûí áîëäû. Áiëiêòi ä„ðiãåðëåð æåòiñïåé, Íèêîëàé Ìèõàéëîâòû ëàçàðåòêå àóûñòûðäû. Áàòûðäû¡ äåíåñiíåí „ëäåáið á†ðòïåëåð ïàéäà áîë£àí ê¥íi Íèêîëàé áàñøûëàðûíà ¼îë¼à ñàëûï, îíû ëàçàðåòêå àóûñ- òûð£àí. Ëàçàðåòêå æ´ðòòû¡ á„ðií àëà áåðìåéäi. Àóðóëàð- äû êàìôàðàìåí åêêåííåí áàñ¼à åì äå æî¼. Áàòûð áiðíåøå ê¥í åñ-ò¥ññiç ñàíäûðà¼òàï æàòûï, „éòåóið ¥øiíøi àïòàäà áåòi áåði ¼àðàäû. Áið༠á„ëå áàñ¼à æà¼òàí êåëäi. Áàòûðäû áàëàäàé ì„ïåëåï, ê¥òiï æ¥ðãåí ½àéðàòòû¡ †çi àóûðûï, Íèêîëàéäû¡ æàí ñàëûï åìäåãåíiíå ¼àðàìàñòàí, áàñ-àÿ£û åêi àïòàäà ¼àéòûñ áîëäû. Áàòûð£à å¡ àóûð ¼àé£û îñû áîë- äû. Æàíàøûð æà¼ûí àäàì£à äåãåí û¼ûëàñ¼à †ìið áîéû ø†ëäåï êåëãåí æåòiì ꆡiëãå ½àéðàò áið ¥ëêåí òiðåê ñåêiëäi ê†ðiíóøi åäi. ‡ëåðiíäå àäàì òàíûìàäû. À¼ûð£û ñ†çií äå àéòïàäû. …øåéií îñûëàé áîëàðûí †çi äå ê¥òiï æ¥ðãåíäåé ¥í-ò¥íñiç êåòå áàðäû. Å¡iðåï æûëà£àí Áàòûð- £à Íèêîëàé, «ñåíi¡ ê†ç æàñû¡ „ëi òàóñûëìàï ïà åäi» äå- ãåíäåé, òà¡ûð¼àé ¼àðà£àí. Øûíûíäà äà, àæàëìåí ¼îÿí- ¼îëòû¼ æ¥ðãåí ìûíàíäàé òàì´¼òà ò´ò¼ûíäàð æûëàóäû¡ †çií ´ìûòûï êåòêåí ñåêiëäi åäi. Á´äàí êåéií äå Áàòûð áiðíåøå ëàãåðü àóûñòûðäû. Ñî¡- £ûñûíäà æà£äàéëàðû ñ„ë-ï„ë äå áîëñà æ†íäåëãåíäåé áîë- – 116 –

äû. …ëäåáið ê„ñiïêåðëåð ëàãåðüäåí æ´ìûñøûëàð òà¡äàï, î£àí iëiêêåíäåð àç-ìàç òàáûñ òàáàòûí äà ä„ðåæåãå æåòòi. Áàòûð ¼´ðûëûñ¼à àëûíäû. Á´ë – ñîâåò „ñêåði Áåðëèíãå æà¼ûíäàï ¼àëûïòû äåãåí ¼àóåñåòòi¡ òàðàé áàñòà£àí êåçi åäi. 1945 æûëäû¡ ê†êòåìiíäå ëàãåðüäåãi ò´ò¼ûíäàðäû À½Ø „ñêåði êåëiï áîñàòòû. ½óàíûøòà øåê æî¼. ‡éòêåíi ìûíà òîçà¼òàí †çäåðiíi¡ àìàí øû£àòûíûíà åøêiì ñåíå ¼îéìà£àí. Òiïòi íåìiñòåð æå¡iëãåí ê¥ííi¡ †çiíäå äå îë áà¼ûòòû áiç ê†ðìåñïiç äåï îéëàï åäi. ½îðëû¼ ïåí çîðëû¼ òà ì„¡ãiëiê åìåñ åêåí, ê†ðãåí ò¥ñòåé æî¼ áîëäû. Îñûíøàëû¼ ¼èÿíàòòàí êåéií àÿ¼ àñòûíàí êåëãåí àéðû¼øà iëòèïàò ïåí ¼´ðìåòêå ¥éðå- íå àëìàé, æ´ðòòû¡ á„ði åñå¡ãiðåï, àáäûðàï ¼àë£àí. Áàð áà¼ûòòû áàñòàðûíà ¥éiï-ò†ãiï áåðå ñàë£àíäàé áîëäû. Òà- ìà£û¡ iøñå¡ – àëäû¡äà, iøïåñå¡ – àðòû¡äà. Æàëïû£à îðò༠áið ïàêåòòi¡ iøiíäå á„ði áàð – ñàïàñû æî£àðû åò æ„íå áàëû¼ êîíñåðâiëåði, ñàðû ìàé, ñûð, øîêîëàä, âàðå- íüå, òiïòi ñà£ûç£à äåéií. Á„ðií æåï òàóûñó ì¥ìêií åìåñ. Ëàãåðüäi¡ ¼àñûíäà£û åêi ¼àáàò ¥éäåí æà¡àäàí æàáäû¼- òàë£àí àóðóõàíà àøûëäû. Åñêi ëàçàðåò iøiíäåãi åñêi-¼´ñ¼û- ñûìåí äàëàäà ¼àëäû. Áàñûì àóûðäû äåñå¡, íå ñàóñà£û¡- äû áiðäå¡å æûðûï êåòñå, àóðóõàíà£à ñ¥éðåé æ†íåëåäi. Æiãiòòåðäi¡ áiðàçû àìåðèêàíäû¼ ñîëäàòòàðìåí äîñòàñà áàñòàäû. Áiðãå ¼ûäûðûï, ¼ûç-¼ûð¼ûí£à áiðãå áàðûï æ¥ðãåíäåði äå áàð. …ëåìäå íå áîëûï æàò¼àíûí „ðò¥ðëi ãàçåòòåðäåí, àóûçåêi †ñåê-àÿ¡äàðäàí æ´ðòòû¡ á„ði áiëiï îòûðàòûí áîë- äû. Áåðëèíäå øû£àòûí îðûñ òiëäi ãàçåòòåðäi¡ áiðiíäå æà- ðèÿëàí£àí «Ò´ò¼ûíäàð£à ¥íäåó» àòòû ìà¼àëàíû òàë¼û- ëàó ê¥í ñàéûí£û „äåòêå àéíàëäû. Îíäà: «½àäiðëi îòàíäàñòàð, åëãå ¼àéòïà¡ûçäàð. ‡êiíåñiçäåð! ½àòòû †êiíåñiçäåð!» – äåãåí ñ†çäåð áîëàòûí. ½àéòñà, íå áîëàäû, íåñi †êiíiøòi? Àë ¼àéòïà£àí æà£äàéäà íå áîëìà¼? ‡ìið áîéû ¼à¡£ûï æ¥ðìåê ïå? Ì´íäàé ñ´ð༠á„ðiíi¡ äå ê¥íäiç-ò¥íi ê†êåéëåðiíåí êåòïåé, ìàçàëàðûí àëûï-༠æ¥ð. Á´ë êåçäå ñîâåòòiê ò´ò¼ûíäàðäû, „ñiðåñå, £ûëûìè àòà- £û, ìàìàíäû£û áàð àäàìäàðäû, ê†áiíå ä„ðiãåðëåðäi Àìå- ðèêà àçàìàòòû£ûí àëó£à ¥ãiòòåó íàó¼àíû æ¥ðiï æàò¼àí. – 117 –

Îë ¥øií Àìåðèêà ½´ðàìà Øòàòòàðûíû¡ àðìèÿñûíà êiðiï, ä¥íèåæ¥çiëiê ñî£ûñ òîëû¼ àÿ¼òàë£àíøà ¼ûçìåò åòó êåðåê åêåí. «Àìåðèêà àçàìàòòû£ûí àëó£à ¼´ëøûíóøûëàð ê†ï. Áið༠áiç íåìiñ ëàãåðiíäå ê†ï àçàï øåêêåí ñîâåò àäàìäà- ðûíà, ÿ£íè îäà¼òàñòàð£à, àéðû¼øà æå¡iëäiê æàñàï îòûð- ìûç», – äåï ò¥ñiíäiðäi àìåðèêàëû¼ îôèöåð ò´ò¼ûíäàð- ìåí áîë£àí àðíàéû êåçäåñóäå. «Ìàìàíäû£û æî¼ àäàìäàð íå iñòåéìiç?» – äåãåí ñ´ð༼à: – Àìåðèêàäà åøêiì äàëàäà ¼àëìàéäû. Áiçäi¡ åë å¡áåê- êå æàðàìñûç êåìáà£àëäàðäû äà †ëòiðìåéäi. Æ¥ê òàñûï, à£àø êåñiï, ê¥çåòøi áîëûï iñòåï-à¼, áûëàé ò´ðó£à áîëàäû («áûëàé ò´ðó£à áîëàäû» äåãåí ò´ñòà ¼îëûí êåñå-ê†ëäå- íå¡ òàìà£ûíà ¼îéûï, òî¼øûëû¼òû¡ áåëãiñií áiëäiðãåíäåé áîëäû). Ñîíäû¼òàí ä´ðûñòàï, àñû¼ïàé îéëàíû¡ûçäàð, – äåï æàóàï áåðäi. ½àíøà îéëàí£àíìåí, áið øåøiìãå êåëó î¡àé øàðóà áîëìàäû. …ëäåáið ¥ðåé ¼àðà á´ëòòàé ò†áåäåí ò†íiï ò´ðñà äà, åëäi, æåðäi ñà£ûí£àí ïåíäå ꆡië àëàá´ðòûï, åøòå¡åãå ¼àðàéëà£ûñû êåëìåéäi. …éòñå äå Àìåðèêà àçàìàòòû£ûí àëó£à êåëiñiì áåðãåí- äåð äå áîëäû. Îëàð íåãiçiíåí ýìèãðàíòòàð, àòà-òåêòåði ñî- âåò ¥êiìåòiíå æà¼ïàéòûí „óëåòòi¡ ´ðïà¼òàðû. Ò´ò¼ûíäàð æàò æåðäåãi àç ê¥ííi¡ ¼ûçû£ûí ê†ðiï ¼àëàéû¼ äåãåíäåé, ¼àëà£à, ê†ðøi äåðåâíÿëàð£à áàðûï, îðìàí-òî£àéäû êåçiï, ¼ûäûðûï êåòåòií áîëäû. Àéòóëà- ðûíà ¼àðà£àíäà íåìiñòi¡ „éåëäåði ìåí ¼ûçäàðû øåòæåðëiêòåðäi¡ †çiíå êåò „ði åìåñ ñåêiëäi. Ä„ðiãåð Íèêîëàé áàñòà£àí ¥ø æiãiò – Áàòûð, øòðàô- íèê Ñàøà, ýìèãðàíò Ñåìåíîâ – ¼àëà øåòiíäåãi îðìàí£à øû¼òû. Åóðîïà îðìàíäàðû †òå ñ„íäi, á„ði äå ¼îëäàí îòûð£ûç- £àíäàé áiðêåëêi êåëåäi åêåí. …ð à£àøû, „ð †ñiìäiãi åñåïòå ò´ð£àíäàé áið „ñåð ¼àëäûðàäû. ½àëû¡ ¼àðà£àéäû¡ iøiíåí æàï-æàñûë àëࡼàé£à øû¼¼àíäà äà ¼àçîò ò„ðiçäi òûðáû¼ ø†ïòåðãå äåéií ñåëêåóñiç, øàøòàðàç£à áàñòûð£àí øàø ñåêiëäi áiðêåëêi æûï-æèíà¼û áîëûï ê†ðiíåäi. Àëäàí øà£ûí äåðåâíÿ ê†ðiíäi. Äåðåâíÿíû¡ iðãåñiíåí †òåòií æîë æèåãiíäå áàëà-øà£à, „éåëäåð „ðò¥ðëi æåìiñ- æèäåê, ìàé, ñ¥ò òà£û áàñ¼à àçû¼-ò¥ëiêïåí ñàóäà æàñàï – 118 –

îòûð. Ò†ðò æiãiò æà¼ûíäàï øåò æà¼òà£û æàñ ¼ûçäû¡ ¼àñû- íà êåëäi. Íèêîëàé íåìiñøå æà¼ñû áiëåäi. – Áiçãå ñàòàòûí íå¡iç áàð? – äåäi îë ¼ûçäû¡ àëäûíäà- £û ¥þëi êàðòîï, ìàëäû¡ iø ìàéû, ê†íåëåó êèiì-êåøåê ñåêiëäi çàòòàðäû ê†ðiï ò´ðñà äà. ½ûç ¥íñiç àëäûíäà£û çàòòàð£à ¼àðàäû, îíûñû áàðûì îñû äåãåíäi áiëäiðãåíäåé áîëäû. Íèêîëàé ¼ûçäû¡ àòûí ñ´ðàäû. – Àííà, – äåäi ¼ûç àñà áið èáàëû ¥íìåí. Æiáåêòåé æ´ìñ༠øàøû îìûðàóûíà ò¥ñêåí, àøû¼ ¼î¡ûð ¼îé ê†çäåði øûíûäàé æûëòûðà£àí, åðiíi ¼àéìûæû¼òàé ¥ëáiðåãåí à¼ñàðû ¼ûç ë¥ï åòêåí æåëãå åëå¡ åòiï ò´ð£àí- äàé ¼à£iëåç, ñåçiìòàë. – Ñëàâÿíêà åìåññiç áå? – Íèêîëàé ¼ûçäû¡ áåò-æ¥çiíå áàðëàé ¼àðàäû. ½ûç „ëäåáið êií„ñií ìîéûíäà£àíäàé ¥íìåí: – Ìåíi¡ „êåì – íåìiñ, øåøåì – ïîëüêà, – äåäi. – À-à-à... – Íèêîëàé îíäà ò¥ñiíiêòi äåãåíäåé áàñûí èçåäi. – Ïîëÿêøà áiëåñiç áå? – Áiëåì, – äåäi ¼ûç á´ðûí£ûäàí ã†ði ¼àáà£û àøûë£àí- äàé áîëûï. Íèêîëàé äà æàäûðàï ñàëà áåðäi: – Ìåíi¡ äå àíàì Ïîëüøàäàí. Øåøå æà£ûíàí ïîëÿê ¼àíû áàð. Òóûñ áîëäû¼ ¼îé. ½ûç ê†çi ê¥ëiìäåï, „ëäåíåãå ¼ûçàðûï êåòòi. Íèêîëàé îéíà¼û ¥íìåí: – Ìåíi¡ áàñûì áîñ åìåñ. Ìûíà áiçäi¡ æiãiòòåðãå ê†ç ¼ûðû¡äû ñàëìàéñû¡ áà? – äåï ñ„ë îéëàíûï ò´ðûï, Áà- òûðäû ¼îëûìåí ê†ðñåòòi. – Å¡ òàìàøà æiãiò ìiíåêè... ½ûç Áàòûð£à ´ðëàíà ¼àðàï, òà£û äà ¼ûçàðûï êåòòi. ‡ëiì ìåí †ìiðäi¡ øåêàðàñûíäà ´ç༠æ¥ðiï ¼àíäàðû ¼àðàéûï, òàçàëû¼ ïåí ñ´ëóëû¼ äåãåí ´£ûìíàí „ëäå¼àøàí ê¥äåð ¥çãåí æiãiòòåðãå ìûíà áið ¼ûçäû¡ áîéûíäà£û í„çiêòiê ¼àòòû „ñåð åòiï, à¡ûðûï ¼àë£àí. Íèêîëàé ¼àëòàñûíàí øîêîëàä àëûï, ¼ûç£à ´ñûíäû. ½ûç áàñûí øàé¼àäû. – Êåøiði¡iç, àëà àëìàéìûí. Ìåíi¡ ñiçãå áåðåòií åøòå- ¡åì æî¼. – Åøòå¡åíi¡ äå êåðåãi æî¼. – ¤àôó åòi¡iç, àëà àëìàéìûí. Ðåíæiìå¡iç. – 119 –

Íèêîëàé åíäi íå iñòåäiì äåãåíäåé à¡ûðûï ò´ðäû äà, ê¥ëiï æiáåðäi. – Ìåí ñåí áîëñàì, îñû ¼ûç ¥øií æàíûìäû ¼´ðáàí ¼ûëàð åäiì, – äåäi Áàòûð£à ¼àðàï. Ò†ðò æiãiò äåðåâíÿíû¡ ñûðòûíäà£û ê†ëãå êåëiï, ñó£à ò¥ñiï, ê¥íãå ¼ûçäûðûíûï, æàí ìåí ò„ííi¡ ðà¼àòûí ñåç- ãåíäåé áîëûï, êåøêå äåéií äåìàëäû. Ì´íäàéäà „¡ãiìåíi ê†ï àéòàòûí – Íèêîëàé. ʆáiíå æàò¼à †ëå¡ î¼èäû. Æ´ðò îíû áàñ¼à à¼ûíäàðäû¡ †ëå¡i øû£àð äåï æ¥ðãåí. À¼ûðû †çiíi¡ †ëå¡äåði áîëûï øû¼òû. Ýìèãðàíò Ñåìåíîâ, „ëäå Ôðàíöèÿäàí, „ëäå Áåëüãèÿ- äàí êåëãåí áið „ñêåðè àäàìíàí åñòiãåí „¡ãiìåñií àéòòû. Îë æà¼òà ò´ò¼ûííàí áîñà£àí îòàíäàñòàð£à åðåêøå ¼´ðìåò ê†ðñåòiëiï æàò¼àí ñåêiëäi. Âîêçàë áàñûíäà õàëû¼ïåí áiðãå ìåìëåêåò áàñøûëàðû, ¼àëàíû¡ ìýði, áåëãiëi ¼àéðàòêåð- ëåð áàñ áîëûï æèíàëûï, ã¥ëìåí, îðêåñòðìåí ¼àðñû àëûï æàò¼àí ê†ðiíåäi. Áàòûðäû¡ ꆡië ò¥êïiðiíåí «øiðêií-àé, áiçãå äå ñîí- äàé ê¥í òóàð ìà åêåí» äåãåíäåé áið æåòiì ä„ìå áîëàð- áîëìàñ á¥ëê åòå ¼àë£àíäàé áîëäû. Ñåìåíîâ åêiíøi „¡ãiìåíi¡ ´øòû£ûí øû£àðäû. Àíãëèÿ- äà îðàë£àí ò´ò¼ûíäàðäû ¼´ø༠æàÿ ¼àðñû àë£àííû¡ ñûð- òûíäà, îòàíûíû¡, îòáàñûíû¡ èãiëiãiíå †çií àìàí ñà¼òàï ¼àëà àë£àíû ¥øií àðíàéû îðäåíìåí íàãðàäòàéäû åêåí. Íèêîëàéäû¡: – …òòåãåí-àé, à£ûëøûí áîëûï òóìà£àíûìäû-àé! – äå- ãåí ñ†çiíå ¼àë£àíäàðû äó ê¥ëäi. Áið༠ꆡiëäåðiíäå ñî£àí ´¼ñàñ áið ñåçiìíi¡ ò´ð£àíû äà ðàñ åäi. Ò†ðò æiãiò êåëãåí içäåðiìåí êåði ¼àéòòû. Ìàíà£û æîë æèåãiíäå îòûð£àíäàðäàí „ði 50 ¼àäàìäàé ´çà£àí êåçäå: – Ñåí àíà ¼ûçäû¡ ¼àñûíà áàðûï, êiøêåíå „¡ãiìåëåñøi, – äåäi Íèêîëàé Áàòûðäû æå¡iíåí ´ñòàï òî¼òàòûï. – Ñà£àí åêi-¥ø ðåò ¼àðà£àíûí áàé¼àï ¼àëäûì. Øiðêií-àé! – äåäi ñîñûí „ëäåíåãå àìàëû ¼´ðû£àíäàé. Áàòûð äà „ëäå¼àëàé æåëiãiï, ¼àéòà îðàëûï ¼ûçäû¡ ¼àñûíà êåëäi. – Áàòûð, – äåäi ¼ûç£à ¼îëûí ´ñûíûï ê¥ëiìñiðåï. – Àííà, – äåäi ¼ûç äà îéíà¼ûëàó ¥íìåí ñ„áèäi¡ ¼îëûí- äàé æ´ï-æ´ìñ༠¼îëûí ´ñòàòà ñàëûï. – 120 –

– Ìåí £àôó †òiíåì, – äåäi Áàòûð áàëäûð-áàòïà¼òàó íåìiñ òiëiíäå. – Íåìiñøå íàøàð áiëåìií... – Ìà£àí îðûñøà àéòà áåðói¡içãå áîëàäû, – äåäi Àííà åìií-åðêií îðûñ òiëiíäå. – Òàìàøà! – Áàòûð øûí ¼óàíäû. – Áiçäåð ñîâåò ò´ò¼ûí- äàðûìûç £îé. Ñî£ûñòû, ëàãåðüäi, àøòû¼òû – á„ðií äå áàñ- òàí êåøòiê. (Àííà àÿóøûëû¼ áiëäiðãåíäåé á´£àí òà¡ûð- ¼àé ¼àðàï, áàñûí øàé¼àäû.) Ñiçäåðäåé àðóëàðäû¡ æ¥çiíå ¼àðàï, „øåéií „çiëìåí „¡ãiìå àéòóäû ´ìûò¼àëû ¼àøàí... Ä¥íèåäå áåéáiò †ìiðäåí ¼ûìáàò åøòå¡å æî¼ åêåí. Ìåéëi, ñîë áåéáiò †ìiðäå áà¼ûòòû áîëìàé-༠¼îé, áið༠á„ðiáið î£àí åøòå¡å æåòïåéäi. Àííà „¡ãiìåãå åëiãiï æà¼ûíäàé ò¥ñêåíäåé áîëäû. Áà- òûð, †çií îñûíøà áåðiëiï òû¡äàéòûí àäàìíû¡ òàáûë£à- íûíà „ði òà¡ûð¼àé, „ði ñ¥éñiíå, åìií-åðêií øåøiëå ñ†éëåäi. Àííàíû ê†ïòåí áiëåòií ñåêiëäi. цéëåãåí ñàéûí iøi áî- ñàï, ê†êiðåãiíäåãi øåð áiðòå-áiðòå òàð¼àé áàñòà£àíäàé áîë- äû. ½àáûð£àñûíà ¼àòòû áàò¼àí ½àéðàòòû¡ †ëiìi òóðàëû àéò¼àíäà äàóñû äiðiëäåï, ê†çiíå æàñòû¡ ¼àëàé êåëiï ¼àë- £àíûí †çi äå áàé¼àìàé ¼àë£àí. Êåíåò Àííàíû¡ äà æûëàï îòûð£àíûí ê†ðiï, òà¡-òàìàøà áîëäû. «Àïûðìàó, ìûíàó íå äåãåí í„çiê ¼ûç! Ìûíàíäàé ¼àòàë †ìiðäå îñûíøà ¼îð£àíñûç í„çiêòiê ¼àëàé ñà¼òàëûï æ¥ð?» Áàòûð£à †çiíi¡ äå æ¥ðåãi áiðòå-áiðòå æ´ìñàðà áàñòà£àíäàé ê†ðiíäi. Àííà äà †çi òóðàëû „¡ãiìå àéòòû. Øûí „êåñi ïîëÿê åêåí. Øåøåñi áàëàëàðûíû¡ êiøêåíòàé êåçiíäå-༠îäàí àæûðàñûï êåòiï, êåéií íåìiñêå øû£ûïòû. Áið༠†ãåé „êåëåði æà¼ñû àäàì áîëûïòû. Áàëàëàðäû ðåíæiòïåé ò„ðáèåëåïòi. ‡çiíåí ò†ðò æàñòàé ¥ëêåí à£àñû „êåñiíåí êåéií ñî£ûñ¼à àëûíûï, åêåói äå ¼àçà áîë£àí. Îòáàñûíäà ìàìàñû åêåói £àíà. Àç£àíòàé æåðëåði, ìàëäàðû áàð ê†ðiíåäi. Áàòûð êåòåðiíäå îéëàíûï ò´ðûï, åêi´øòûëàó ê¥éäå ¼àëòàñûíàí øîêîëàä àëûï, Àííà£à ´ñûíäû. Àííà äà îé- ëàíû¡¼ûðàï, ¼îëûí ñîçûï øîêîëàäòû àëäû äà: – Ðà¼ìåò! – äåäi à¼ûðûí £àíà. Áàòûðäû¡ æ¥ðåãi ë¥ïiëäåï ¼îÿ áåðäi. – Êåçäåñêåíøå, – äåï ¼îëûí ´ñûíäû. Àííà áàëàíû¡ ¼îëûíäàé æ´ï-æ´ìñ༠àëà¼àíûí òà£û äà ´ñòàòà ñàëäû. «Íå äåãåí í„çiê ¼îë!» – 121 –

Áàòûð áûëàé øû£à áîë£àí î¼è£àíû †çiíøå ñàðàïòà£àí áîëäû. ½àé æ༼à àÿ¼ áàñàðûí áiëìåé, äà£äàðûñòà ò´ð£àí ò´ðëàóñûç ñ„òòå ìûíà êåçäåñó „ëäåáið ò„òòi ¥ìiòòi îÿòûï, ì¥ëäå áåéòàíûñ æà¡à †ìiðãå ¼îë á´ë£àï øà¼ûðûï, æåëiêòiðiï ò´ð£àíäàé ê†ðiíåäi. Áið༠ꆡiëiíäå ¼îð¼ûíûø áàð. À½Ø àðìèÿñûíà æàçûëûï, àìåðèêàí àçàìàòòû£ûíà ¼îë æåòêiçóäi¡ àÿ£û íåìåí òûíàðû ¼àíäàé áåéì„ëiì áîë- ñà, ìûíàó äà ñîíäàé áåéì„ëiì åëåñ. Ñîíäû¼òàí ¼àíøà ¼àòåðëi áîëñà äà, åëãå ¼àéòó òóðàëû îé áiðòå-áiðòå ñàíà- ñûíäà áåêè ò¥ñêåí ñåêiëäi. Îñû ò´ñòà †ìiðiíå òà£û äà ê¥ì„íäiëåó áà£ûò áåðãåí æà¡à áið î¼è£à áîëäû. Àÿ¼ àñòûíàí òàòàð æiãiòi ¤´ìàð †çiíå åìõàíàäà ¼ûçìåò ê†ðñåòêåí ìåäáèêåãå ¥éëåíåòií áîëûï øåøiì ¼àáûëäàäû. ߣíè Ãåðìàíèÿäà ¼àëìà¼. ¤´ìàð Áà- òûð£à iø òàðòûï, à¼ûë-êå¡åñ áåðiï æ¥ðåòií. ‡çi çèÿëû îòáàñûíàí øû¼¼àí, £àëûì æiãiò. …êåñi «õàëû¼ æàóû» äå- ãåí àòïåí àòûëûï êåòêåí. «Åãåð åëãå ¼àéòñà¼, áiçäi îòà- íûí ñàò¼àí îïàñûç äåãåí ñòàòüÿ ê¥òiï ò´ð. Îíû¡ àÿ£û ¼àíäàé æàçàìåí òûíàðûí áið ¼´äàé áiëñií. …éòåóið õàëû¼ æàóûíû¡ áàëàñûíà êåøiðiì áîëìàéòûíû áåëãiëi. Îíû¡ ñûðòûíäà îíäà£û åòæà¼ûí òóûñòàðûìûç£à äà êåñiðiìiç òèåði ñ†çñiç. …çiðãå áiç îë æà¼òà õàáàð-îøàðñûç æî£àë£àí- äàð ìåí åðëiêïåí ¼àçà òàï¼àíäàðäû¡ ¼àòàðûíäàìûç. Ñîí- äû¼òàí àìåðèêà àçàìàòòû£ûí àëó ¥øií À½Ø àðìèÿñûíà æàçûëàéû¼. «½àé æåð æàéëû áîëñà, ñîë æåð îòàíû¡» äå- ãåí åêåí áið äàíûøïàí, àìàí áîëñà¼, çàìàí ò¥çåëñå, áiç áîëìàñ༠´ðïà£ûìûç áið òàáàð åëäi», – äåï Áàòûð£à ¼îë¼à ñàëûï æ¥ðãåí. À¼ûðû †çi îñûíäàé øåøiì ¼àáûëäàïòû. ½ûçäû¡ „êåñi ñî£ûñòû¡ àë£àø¼û æûëûíäà æàðàëàíûï ¼àéòûï êåëãåí ì¥ãåäåê åêåí. Áið༠ê¥í ê†ðiñi áàð ê†ðiíåäi. ¤´ìàð êåòåðiíäå Áàòûðäû „äåéi içäåï êåëäi. – Ìåí îéëàï-îéëàï, îñûíäàé øåøiìãå êåëäiì, – äåäi îë åíäi á´ë îéäàí ¼àéòïàéòûíûí áiëäiðãåíäåé íû¼ äà- óûñïåí. – Õàëû¼ æàóûíû¡ áàëàñû äåãåí àòïåí ñîòòàë- £ûì êåëìåé, ëàãåðüäå †ëãåí ñàõà æiãiòiíi¡ ¼´æàòûí ¼îëû- ìà ò¥ñiðãåì. Ñàõà äåãåí àòû £àíà áîëìàñà, îðûñ áîï êåò- êåí. Åãåð ¼àéòñàì, ñîë ¼´æàòïåí ¼àéòàðìûí äåãåíìií. Àòû- æ†íi Áîðèñ Íèêîëàåâè÷ Èâàíîâ. μðû-¼àðûëàðäû¡ àðà- ñûíäà æ¥ðãåí êåçáå æiãiò åêåí. ‡çiíi¡ ñûáàéëàñòàðûìåí Áåëîðóññèÿ£à êåëãåíäå ñî£ûñ áàñòàëûï êåòiï, ¼îðøàóäà – 122 –

¼àëûï, ò´ò¼ûí£à ò¥ñêåí. Ò´ðà¼òû ìåêåíi æî¼, æàë£ûç- áàñòû. Á¥êië †ìiðií æàçûï àë£àì... – ¤´ìàð îñû ò´ñòà „ëäåíåãå åêi îéëû áîë£àíäàé êiäiðiï, ¥íäåìåé ¼àëäû. Ñî- äàí êåéií Áàòûð£à òóðà ¼àðàï: – Ìåí îñû ¼´æàòòû ñà£àí áåðãiì êåëiï ò´ð, – äåäi. – ½´äàé ¼îëäàñà, ê„äå¡å æàðàð, àë æàðàìàé ¼àëñà, áîë£àí iñêå áîëàòòàé áîëàñû¡. Áàòûð ¼´æàòòû àëûï ò´ðûï òà£û òîë¼ûäû. ʆç àëäû- íà Àííàíû¡ ¥ëáiðãåí ñ¥éêiìäi æ¥çi åëåñòåéäi. ¤´ìàð ¼´ñàï ìåí äå ¼àëñàì áà åêåí äåãåí îéäû¡ ê†êåéiíäå ñû£ûðàéûï ò´ð£àíûí ñåçiï ò´ð. Ò´ò¼ûíäàðäû¡ iøiíäå ñàÿñàòòàí õàáà- ðû ìîë, ê†çäåði àøû¼, áàéëàíûñòàðû ê†ï åðåêøå áið òîï áîëäû. Îëàð – íåãiçiíåí ýìèãðàíòòàð. μç༠òîë£àíûñòàí êåéií Áàòûð ñîëàðäû¡ ê†ìåãiìåí òîç-òîçû øû¼¼àí åñêi ¼´æàòûíû¡ †øóãå ¼àë£àí ñóðåòií àóûñòûðûï, áið êåçäå ¼ûëìûñòû òîïòû¡ áåëñåíäi ì¥øåñi áîë£àí ñàõà æiãiòiíi¡ àòûíà ê†øòi. Áið༠†çi îñûäàí áiðäå¡å øû£àäû äåï ê¥òå ¼îéìàéòûí ñåêiëäi. …éòåóið òiði ïåíäå æàí ñà¼òàó ¥øií áiðäå¡å iñòåó êåðåê äåï îéëàäû. Ò´ò¼ûíäàðäû Ñîâåò àðìèÿñû áàñûï àë£àí çîíà£à æåòêiçó „ðåêåòi áàñòàëäû. Ñòàëèí ñóðåòi iëiíãåí áîðòòû ìàøèíàëàð ¼àç-¼àòàð òiçiëiï ò´ð. «Íàðò„óåêåë, òó£àí åë! Àëäûìûçäà íå ê¥òiï ò´ðñà äà, ñà£àí áåò àëäû¼. ½´äàé î¡ ñàïàðûí áåðãåé!» …ðêiìíi¡ ꆡiëiíäå îñû îé. Áið༠òó£àí åëìåí ñà£ûíûø ¼´øà£ûíäà êåëiï ¼àóûøóäû åøêiìíi¡ ìà¡äàéûíà æàçáà£àí åêåí. Ò´ò¼ûí- äàðäû ñîâåò øåêàðàñûíà æåòêiçáåé, îðòà æîëäà Ïðàãà ¼àëàñûíäà ¼àðñû àëûï, áiðäåí òåðãåó iñi áàñòàëäû. Ê¥ò- êåí ¥ìiò, ä„ìå – á„ði „äiðå ¼àëäû. Ò´ò¼ûíäàðäû 20 – 15 æûë£à, å¡ êåì äåãåíäå, 10 æûë£à ñîòòàäû. ¦ø àäàì£à àòó æàçàñûí áåðiïòi äåãåí ñûáûñ òàðàäû. Áàòûð Áîðèñ Èâàíîâ äåãåí àòïåí 10 æûë£à êåñiëäi. Ñîòû 15-༠ìèíóò- ¼à ñîçûëäû. Íåøå æûë£à ñîòòàéòûíäàðûí ê¥íi á´ðûí êåëiñiï ¼îé£àí ñåêiëäi. Ñîòòû¡ äà, ïðîêóðîðäû¡ äà á´ëàðäû¡ òà£äûðûíà òåðå¡iðåê ¥¡iëóãå ¼´ëû¼òàðû äà, óà¼ûòòàðû äà æî¼ ñû¡àéëû. Æèíàëûñòû¡ òåçiðåê áiòêåíií òiëåï, ¥éëåðiíå ¼àéòó£à àñû£ûï îòûð£àí àäàì- äàð£à ´¼ñàéäû. Êåéií †çãå ò´ò¼ûíäàð Áàòûð£à «10-༠æûë àë£àí áà£û¡ áàð åêåí» äåï, áàñòàðûí øàé¼àï, òà¡ûð¼àï, ì´íû æîëû áîë£ûø „ëäåêiìäåé ê†ðiï æ¥ðäi. – 123 –

цéòiï áàÿ£û ò´ò¼ûíäàð ñîë ê¥éiíäå ò´ò¼ûí áîëûï ¼àëà áåðäi. Òåê ìåêåíäåði £àíà †çãåðäi: á´ðûí íåìiñ æåðiíäå áîëñà, åíäi – †ç åëiíäå. Ñî£ûñòà ò†ãiëãåí ¼àí, êîíöëàãåðüëåðäå øåêêåí àçàï, ê†ðãåí ¼îðëû¼, àøòû¼ ïåí àóðó – îñûíû¡ á„ði ¼´íñûç- äàí£àí à¼øàäàé ì„íií æî£àëòûï, åíäi á„ðií äå ¼àéòàäàí áàñûíàí áàñòàó êåðåê ñåêiëäi. Σàí àäàì áàëàñûíû¡ †ëøåóëi £´ìûðû ìåí ê¥ø-æiãåði æåòå ìå, æåòïåé ìå – îë æà£û òåê áið ¼´äàé£à £àíà àÿí. Áið༠î£àí ì„í áåðiï æàò- ¼àí åøêiì æî¼. Áið êåçäå á´ëàðäû òîïûðëàòûï áàòûñ¼à àéäàñà, åíäi òåðåçåëåðiíå òåìið òîð ñàëûí£àí, åñiãiíå ê¥çåò ¼îéûë- £àí, ´çûííàí-´ç༠ø´áàòûë£àí òàóàð ïîéûçûìåí øû- £ûñ¼à ¼àðàé æ†íåëòòi. ½àéäà àïàðàòûíû äà áåëãiñiç. …éòåóið áiòïåéòií áið ´ç༠æîë. Íîâîñèáèðñê, Êðàñíî- ÿðñê àðòòà ¼àëäû. Áið ò´ñòà Áàéêàë äåï øóëàï æàòòû, îäàí êåéií Õàáàðîâñêiãå êåëäiê äåäi. ÑÑÑÐ-äi¡ òåððèòî- ðèÿñû ì´íøàëû¼òû ¥ëêåí åêåíií æ´ðò åíäi ñåçãåíäåé áîëûï êåëåäi. Òåê ä„ðiãåð Íèêîëàé £àíà †çiìåí-†çi ¥íñiç îé£à øî- ìûï, òåðåçåãå ¼àðàï, òàïæûëìàé ò´ð£àíû. Êåéäå „ëäåíå- ãå ¼óàí£àíäàé ê†çi ê¥ëiìäåï, 䆡ãåëåíiï ¼àëûï áàðà æàò- ¼àí îðìàí-òî£àé£à ¥¡iëå ò¥ñåäi. Áiðäå: – Ìåíi¡ áàëàëû¼ øà£ûì îñû æåðëåðäå †òòi, – äåäi ¼àñûíäà ò´ð£àí Áàòûð£à æàëò á´ðûëûï. – Ñîäàí áîëàð òàáè£àòòû †ëåðäåé æà¼ñû ê†ðåìií. Îðìàí iøiíäå æàë£ûç æ¥ðãåíäi ´íàòàìûí. Æàíû¡äû òàçàðòàäû, óàéûì-¼àé£û¡äû æå¡iëäåòåäi. Ò„¡iðiìåí òiëäåñêåíäåé áîëàñû¡. Íèêîëàé „ð ê†ðiíiñêå, áîë£àí î¼è£à£à ôèëîñîôèÿëû¼ ì„í áåðå ñ†éëåéòií îéëû æiãiò. …ëäåáið ¼èñûíñûç, êåëå¡ñiç ¼ûëû¼òàðäû ê†ðñå, ¥í-ò¥íñiç áàñûí øàé¼àï ñàë¼ûí æû- ìèÿð åäi. Æ„íå ñîë æûìèûñûíäà ôèëîñîôèÿëû¼ êåêåñií æàò¼àíäàé ê†ðiíåòií Áàòûð£à. Á´ðûííàí òàíèòûí åñêi òà- íûñòàí ¼àë£àíû îñû. Áàòûðäû¡ ñàõà æiãiòiíå àéíàë£àí ¼´ïèÿñûí äà áiëåòií, àë£àø à¼ûëäàñ¼àíäà ò¥ñiíiï ¼îëäà- £àí äà îñû åäi. Ñîñòàâ àëäûìåí Âëàäèâîñòîê¼à òî¼òàäû, îäàí êåéií ò´ò¼ûíäàðäû ¼àëàäàí àðû 70 øà¼ûðûì æåðäåãi ïîðòïåí ¼àòàðëàñ ò´ð£àí ëàãåðüãå „êåëäi. – 124 –

Ñûðòû áàëøû¼ïåí ñûëàí£àí à£àø áàðà¼òàðäàí ò´ðà- òûí ëàãåðüäi¡ iøiíå ò´ò¼ûíäàðäû¡ àëäû òîïûðëàï êiðå áàñòà£àíäà, Íèêîëàé Áàòûðäû ò¥ðòiï ¼àëäû: – ʆðäi¡ áå àíàíû? – äåéäi ëàãåðüäi¡ ¼à¼ïàñûí ê†ðñåòiï. ½à¼ïàäà: «Áîñòàíäû¼¼à áàðàð æîë – å¡áåê» äåãåí æàçó ò´ð åêåí. – Åñi¡å åøòå¡å ò¥ñïåé ìå? – äåéäi ñûáûðëàï. Ò¥ñêåíäå ¼àíäàé! Á„ði åñiíäå. Íåìiñ ëàãåðiíi¡ ¼à¼ïà- ñûíäà äà îñûíäàé æàçó ò´ð£àí. μìûòïàñà, îíäà: «Å¡áåê àäàìäû áîñòàí ¼ûëàäû» äåï æàçûë£àí áîëàòûí. Åø¼àí- äàé àéûðìàøûëû¼ æî¼ äåóãå áîëàäû. Æàíäàðûíàí †òiï áàðà æàò¼àí êîíâîéøûäàí ñà¼òàíûï Áàòûð ¥íäåìåäi. Ëàãåðüäåãi ò´ò¼ûíäàðäû¡ ¼´ðàìû ñàí àëóàí. Iøiíäå ñî- £ûñòà ¼îë£à ò¥ñêåí ñîëäàòòàð, Ãåðìàíèÿ£à ¼àðà æ´ìûñ- ¼à àéäàë£àí ¼àðàïàéûì ò´ð£ûíäàð, ýìèãðàíòòàð, êåçiíäå „éãiëi áîë£àí £àëûì, æàçóøû, †íåð ¼àéðàòêåðëåði, ñàÿ- ñàòêåðëåð, øåò åëäiê àçàìàòòàð, àçàìàò ñî£ûñûíû¡ àðäàãåðëåði, îëàðäû¡ áàëàëàðû, ´ðû-¼àðû, êiñi †ëòiðãåí, òîíà£àí áàñêåñåðëåð, òiïòi íåìiñ ò´ò¼ûíäàðûíà äåéií áàð. Áið åðåêøåëiãi ñîâåò ëàãåðüëåðiíäå íåãiçãi ¼îæàéûíäàð – ¼ûëìûñòû òîïòàð ñåêiëäi. Ëàãåðü áàñøûëàðûíû¡ †çäåði îëàðäû¡ iñ-„ðåêåòòåðií åëåìåóãå òûðûñàäû. Æ´ðòòû¡ ¥éiíåí êåëãåí æûëû êèiì-êåøåãií, àçû¼-ò¥ëiãií òàðòûï àëó, à£àø êåñó íåìåñå à£àø òèåó êåçäåðiíäå àïàòòû æà£- äàé áîëäû äåãåí ñûëòàóìåí àäàì †ëòiðó îëàð ¥øií ò¥êêå ò´ðìàéòûí øàðóà. ½ûëìûñòû òîïòàð áiðíåøåó, „ði áið- áiðiìåí áà¼àñ. …ð¼àéñûñû ëàãåðüäå †ç û¼ïàëäàðûí æ¥ðãiçóãå òûðûñàäû. ½àéñûáið òîï òûì ê¥øåéiï êåòêåí æà£äàéäà ¼àë£àí òîïòàð áiðiãiï, ¼àðñû ê¥ðåñêå øû£àäû. ½ûëìûñ „ëåìiíäå áàñøû ëèäåðãå ¼´ëäû¼ ´ðó ¼àòòû äà- ìû£àí. Îíû¡ á´éðû£ûíàí àðòû¼ çà¡ æî¼. ½îæàéûííû¡ òàïñûðìàñû ä´ðûñ áîëñà äà, á´ðûñ áîëñà äà, îðûíäàëó£à òèiñòi. Ëàãåðüäå ê†ïòåí êåëå æàò¼àí áàéûð£û ò´ð£ûíäàð- äû¡ àéòóûíøà ì´íäà£û áàñøûëû¼òû¡ †çi îëàðìåí òû£ûç áàéëàíûñòà ê†ðiíåäi. …ëäåáið çà¡ñûç ñàóäà-ñàòòû¼, îðò༠ïàéäàëàðû áàð£à ´¼ñàéäû. Ëàãåðüäåãi òiðøiëiêòi àäàìè îðòà äåï àéòó ¼èûí. ‡éòêåíi ñåíiìåí àäàì äåï åøêiì åñåïòåñïåéäi. Ìàë äåéòiíäåé ìàë äà åìåññi¡. Æ„íå ìàë åìåñ åêåíi¡äi †çi¡ äå æà¼ñû áiëåñi¡. Áið༠ìàëäû¡ æà£äàéûíäà †ìið ñ¥ðiï æàò¼àíû¡ à¼è¼àò. – 125 –

Åãåð ñîë ìàëäû¼ æà£äàé£à, ä„ëiðåê àéò¼àíäà, ¼´ëäû¼ æà£äàé£à ò†çiìäiëiê áiëäiðiï, ¥í-ò¥íñiç æ¥ðå áåðñå¡, îíû¡- ìåí áàñøûëû¼¼à äà, àëäû¡äà£û òàìà£û¡äû òàðòûï „êåò- êåí áàíäèòêå äå ´íàéòûíû¡ àíû¼. Òåê áiðàçäàí êåéií †çi¡å ´íàóäàí ¼àëàñû¡. Áàðøàíû¡ æåìi – åçäåð ìåí ìîìûí- äàð. Ñîë êåçäå iøi¡äåãi àäàìè ñàíà îÿíûï, „ëäåáið êåëiñïåóøiëiêêå, íàðàçûëû¼¼à, á¥ëiêøiëiêêå èòåðìåëåéäi. Á„ëêiì, íàðàçûëû¼ ñåçiìi æ´ðòòû¡ á„ðiíäå áàð øû£àð, áið༠îíû ñûðò¼à øû£àðó£à ä„òòåði øûäàìàéäû. Áið-༠ðåò áåðiëåòií †ìið ¼ûìáàò. Íèêîëàé áið àïòàäàí êåéií ä„ðiãåð áîëûï àóðóõàíà£à îðíàëàñòû. «Ìåíi¡ áà£ûì – ìàìàíäû£ûì. Áàðëû¼ ¼àòåð- äåí îñû ä„ðiãåðëiêòi¡ àð¼àñûíäà àìàí ¼àëûï æ¥ðìií. Ä¥íèåíi¡ ¼àé ò¥êïiðiíå áàðñà¡ äà, ä„ðiãåðãå ¼ûçìåò òà- áûëàäû», – äåï æ¥ðåòií. Áàðàêòà æàë£ûç ¼àë£àíäàé áîë£àí Áàòûð íàðäà ¼àòàð æàòàòûí ê†çiëäiðiêòi, òà¼ûð áàñ Êîçëîâ äåãåí ¥ëêåí êiñiìåí „¡ãiìåëåñiï æ¥ðäi. Êîçëîâ æ´ðòòû¡ àéòóûíà ¼àðà£àíäà, „éãiëi £àëûì ê†ðiíåäi. Áið༠àçäàï æ¥éêå àóðóûíà øàë- äû¼¼àí, „ði æàäû çà¼ûìäàí£àí. Áàòûðäû¡ àòûí ´ìûòûï ¼àëûï, ¼àéòà-¼àéòà ñ´ðàéäû, ¼àéòà-¼àéòà †çií òàíûñòû- ðàäû. À¼ûðû Áàòûðäû¡ àòû-æ†íií åñiíäå ñà¼òà£àí êåçäå †çi òóðàëû „¡ãiìå àéòà áàñòàéäû. Ñîäàí êåéií á´£àí æà- ¼ûíäàé ò¥ñiï, ñûáûðëàé ñ†éëåï: – Áîðèñ, îñû ñåí íåøå æûë£à êåñiëäi¡? – äåéäi. – Îí æûë£à. Êîçëîâ îí æûëäû¡ ´çà¼òû£ûí åñåïòåãåíäåé æî£àðû ¼àðàï ¥íñiç ò´ðàäû äà: – Îí æûë äåãåí íåìåíå æàñ àäàì£à, – äåéäi áiðäå¡åíi ìåíñiíáåãåíäåé ì´ðíûí òûæûðàéòûï. – Àìàíäû¼ áîëñà, åðòå¡-༠†òå øû£àäû. цç æî¼ áîñòàíäû¼¼à øû£àñû¡. Àë ìåíi¡ ñ¥éåãiì îñûíäà ¼àëàäû. Ìà£àí ê†ï òå ¼àë£àí æî¼. Ìà¡äàé£à æàçûë£àí òà£äûð îñû áîëñà, ¼´ð ê¥éðåé áåð- ãåííåí îë æå¡iëäåìåéäi. Ñîíäû¼òàí òà£äûðû¡äû ¼àáûë àëûï, îíûìåí ì„ìiëiãå êåëó êåðåê. Àë ìåíi¡ ìàçàìäû àëûï æ¥ðãåí ì„ñåëå á´ë åìåñ, áàñ¼à... – Êîçëîâ áàñ¼à ì„ñåëåíi àéòàð àëäûíäà æà¼ñûëàï îéëàíûï àë£ûñû êåë- ãåíäåé òà£û äà ¥íñiç ¼àëàäû. – È„, áàñ¼à, – äåéäi ñîñûí ñ†çií æàë£àï. – Ëåíèíãðàäòà ìåíi¡ ¼ûçûì ò´ðàäû. Àòû – Îëÿ, Îëüãà Àëåêñàíäðîâíà. Ñåí áîñà£àííàí êåéií ñî£àí – 126 –

áàðûï, ìåíi¡ àìàíàò-ñ„ëåìiìäi æåòêiç. Àéò, „êå¡íi¡ æà- çû£û æî¼ äåï àéò. Æàðàé ìà? Áàòûð †çiíi¡ ½àçà¼ñòàííàí åêåíií, îë æà¼òàí Ëåíèí- ãðàä¼à àðíàéû áàðà àëìàé ¼àëóû ì¥ìêií åêåíií, ñîíäû¼- òàí ó„äå áåðóãå áàòûëû æåòïåé ò´ð£àíûí àéòàäû. Êîçëîâ: «À-à, ñîëàé ìà», – äåï ò¥ñiíãåí ñû¡àé áiëäiðåäi äå, êiøêåíåäåí êåéií „ëãi †òiíiøií ¼àéòàëàï àéòà áàñòàéäû. À¼ûðû Áàòûð: «Æàðàéäû, ìiíäåòòi ò¥ðäå àéòàìûí», – äåï „ðå¡ ¼´òûëàäû. Ìiíåçi òûì áèÿçû, èíòåëëèãåíò, ì¥ëäå ¼îð£àíñûç Êîç- ëîâòû¡ ê†ðìåãåí ¼îðëû£û æî¼ ñåêiëäi. Á´çà¼ûëàð àëäûí- äà£û òàìà£ûí òàðòûï àëûï, †çií ìàç༠¼ûëûï ê¥í ê†ðñåòïåéäi. Áàòûð æàñû êåëãåí ¥ëêåí àäàì£à „ëãiëåðäi¡ ê†ðñåòêåí ¼èÿíàòûíà øûäàé àëìàé, àðà ò¥ñåì äåï, †çiíå á„ëå òiëåï àë£àíäàé áîëäû. Åíäi îëàð ¼àéòà-¼àéòà òèiñiï, Áàòûðäû¡ ¼ûð ñî¡ûíà ò¥ñiï àëäû. Îëàð ëàãåðüäåí 10 øà¼ûðûì æåðäå âàãîí£à à£àø òèåó êåçiíäå ò†áåëåñ ´éûìäàñòûðäû. Ñîë ê¥íi ñ¥éåêòåí †òêåí- äåé ¥ñêiðiê àÿç áîëäû. Áàòûð ¼´ëà¼øûíûíû¡ áàóûí áàé- ëàìàé, ñûðòûíàí øàëìàìåí îðàï òàñòà£àí áîëàòûí. Êå- íåò ò„ïåëòåê êåëãåí áàëàëàó æàñ æiãiò Áàòûðäû¡ áàñ êèiìií æ´ëûï àëûï, ò´ðà ¼àøòû. Áàòûð ¼óûï æåòiï, æåëêåäåí ò¥éiï æiáåðãåí êåçäå àíàó åòïåòiíåí æû£ûëûï, ¼îëûíäà- £û ¼´ëà¼øûí àíàíäàé æåðãå ´øûï êåòòi. Áàòûð áàñ êèiìií áàñà êèiï, áàóûí áàéëàï, îðíûíà îðàëà áåðãåí áîëàòûí, àðòûíàí «Áiçäi¡ àäàìäû ñàáàï æàòûð» äåãåí àé£àé øû¼- òû. ‡çiíi¡ îðíûíà êåëiï ¥ëãiðãåí Áàòûðäû¡ ¼àñûíà æà- ëà¡äà£àí ¥ø æiãiò æåòiï êåëäi. Á†ðåíåíi Áàòûðìåí áiðãå ê†òåðiñiï æ¥ðãåí ãðóçèí æiãiòi: – Æiãiòòåð, æiãiòòåð, – äåäi á„òóà ñ´ðà£àíäàé åêi ¼îëûí æî£àðû ê†òåðiï, – êåëiñiìãå øà¼ûðàìûí. Íå áîëñà äà, áåéáiò æîëìåí øåøåéiê. Æàðàé ìà, æiãiòòåð? – Æî¼, ñåí àðàëàñïà, – äåäi î£àí ò¥ëêi ¼´ëà¼øûí êè- ãåí ¼ûçûë áåò æiãiò. ‡òêåí æîëû Êîçëîâòû¡ òàìà£ûí òàð- òûï àëàòûí á´çà¼û åêåíií Áàòûð òàíûï ò´ð. – Áiç ñà£àí òèiñiï ò´ð£àí æî¼ïûç. Áiçäi¡ †ç åñåáiìiç áàð. Ò´ðìà æîëû- ìûçäà. ½ûçûë áåò æiãiò æåï ¼îÿòûí àäàìäàé †êiðå¡äåï æà¼ûí êåëiï, ñàáàéòûí àäàì òàáûë£àíûíà ¼óàí£àíäàé ê†çi àðñûç ê¥ëiìäåï, Áàòûðäû¡ æ¥çiíå áàðëàé ¼àðàäû. – 127 –

Áàòûð á´ëàðäû¡ áiòiìãå êåëìåéòiíií áiðäåí à¡£àðäû. Ñî£ûñòû ê†ðãåí, íåìiñ ëàãåðüëåðiíi¡ òîçà£ûíàí †òêåí, àæàëìåí òàëàé ðåò áåòïå-áåò êåëãåí ¼àðóëû æiãiò ñûí ñà- £àòòà áàòûë øåøiì ¼àáûëäàó ¼àæåò åêåíií áiëåòií. Òà£û áið ñ†ç àéòó£à î¼òàëà áåðãåí á´çà¼ûíû àóçûí àøó£à ¥ëãåðòïåñòåí, øû¼øûòòàí ñàðò åòêiçiï áið-༠´ðäû. Àíàó êåñêåí òåðåêòåé ¼´ëàï ò¥ñòi äå, †ëiï ¼àë£àí àäàìäàé ¼èìûëñûç ¼àëäû. ½àë£àí åêåói Áàòûðäàí ä„ë ì´íû ê¥ò- ïåãåí áîëó êåðåê, áið-áiðiíå ¼àðàï áið ñ„ò àáäûðà£àíäàé áîëäû äà, ¼àëòàëàðûíàí ïûøà¼òàðûí ñóûðûï àëäû. Áà- òûð æåðäåí êåñïåëòåêòåó áið òàÿ¼òû ê†òåðiï, àíàëàðäû¡ øàáóûëûí ê¥òïåñòåí ò´ðà ´ìòûëäû. Åêi á´çà¼û á†ëiíå ¼àøûï, ¼àéòà îðàëûï, åíäi Áàòûð£à åêi æà¼òàí æà¼ûíäàé ò¥ñòi. Áàòûð ¼àøà æ¥ðiï, òàÿ¼ïåí æàñ¼àï æîëàòàð åìåñ. Áið ðåò ñî¼¼ûñû ì´ðòòû áiðåóiíi¡ ä„ë áàñûíàí òèäi. Îëàð äà æåðäåí òàÿ¼ àëäû. Íå áið áî¼òû¼ ñ†çäåðäi áiðiíåí ñî¡ áiðií òî£ûòûï, åêåói åêi æà¼òàï ¼ûñà áàñòàäû. Áàòûð øûð ê†áåëåê àéíàëûï ¼îð£àíûï æ¥ð. ‡çií ´ñòàì༠áîëûï ò´ðà ´ìòûë£àí ì´ðòòûíû¡ ¼îëûíàí ´ðûï, ïûøà£ûí ò¥ñiðäi. Îñû êåçäå òó ñûðòûíàí åíòiêêåí äûáûñ ïåí ¼àð£à øà- ¼ûðëà£àí àÿ¼ äûáûñûíû¡ òûì æà¼ûííàí åñòiëãåíií ñåçiï, ¼îëûìåí ¼îð£àíà æàëò á´ðûë£àíäà, ¼àðûíà ¼àäàë£àí ïû- øà¼òàí ñîë ¼îëû æàí êåòêåíäåé ´éûï, øàò¼àÿ¼òàé áåðiï øàë¼àñûíàí ¼´ëàäû. ʆçiíi¡ ¼èû£ûìåí áàé¼à£àíû – ì´ðòòû àéíàëøû¼òàï æåðãå ¥¡iëiï áiðäå¡åíi içäåï æ¥ð- ãåí ñåêiëäi. Áàòûð æàí ä„ðìåí ñàó ¼îëûìåí æåð òiðåï ò´ðì༠áîë£àí êåçäå ¼îëûíà „ëäåáiðäå¡å iëiêêåíäåé áîë- äû; ïûø༠åêåí. Ì´ðòòûíû¡ içäåï æ¥ðãåí ïûøà£ûíû¡ ¥ñòiíå ¼´ëàïòû. Áàòûð ïûøà¼òû êåçåíiï îðíûíàí ò´ð£àí êåçäå æà£äàé àÿ¼ àñòûíàí †çãåðäi. Åêi á´çà¼û ò†áåëåñòi¡ îñûìåí àÿ¼òàë£àíûí áiëäiðiï, Áàòûðäàí ê†çäåðií àéûð- ìàé, øåãiíøåêòåï, „ëi åñå¡ãiðåï îòûð£àí ¼ûçûë áåò æiãiòòi îðíûíàí ò´ð£ûçûï êåði ¼àéòòû. Êåòiï áàðà æàòûï ¼îëäà- ðûí àë¼ûìäàðûíà òiðåï, Áàòûð£à ñåñ ê†ðñåòòi. Îíûñû «ñåí åíäi †ëiêñi¡» äåãåíäi áiëäiðóøi åäi. Êèiìiíi¡ ñûðòûíà øû¼¼àí ¼àíäû ê†ðiï, ãðóçèí æiãiòi Áàòûð£à ¼àì¼îðëû¼ ê†ðñåòiï, òåç ò¥éìåñií à£ûòûï, ñîë ¼îëûí æå¡iíåí øû£àðûï, ¼àðûíû¡ æî£àð£û ò´ñûíàí îðà- ìàëìåí áóûï áàéëàï òàñòàäû. «Åøêiìãå äå àðûç àéòïà, îäàí åøòå¡å øû¼ïàéäû» äåï à¼ûë àéòòû. – 128 –

Ëàãåðüãå êåëãåí ñî¡, Áàòûð ä„ðiãåð Íèêîëàé£à áàðäû. Á†ðåíå ¼´ëàï, ¼àðûíà ¥ëêåí øåãåñi êiðiï êåòêåí. Íèêî- ëàé áàñòû£ûíàí ð´¼ñàò àëûï, Áàòûðäû àóðóõàíà£à æàò- ¼ûçäû. Áið༠ëàãåðü áàñòû£û ò†áåëåñòi¡ áîë£àíûí áiëiï ¼î- éûïòû. Ê¥çåòøiëåð ê†ðãåí åêåí. Òåê, íåãå åêåíi áåëãiñiç, á´çà¼ûëàðäû åìåñ, Áàòûðäû £àíà æàçà£à òàðòòû. Àóðóõà- íàäàí øû£ûñûìåí, àëäûìåí øòðàôçîíà áîëûï åñåïòåëåòií àðàëû¼ ëàãàðüãå àïàðûï ¼àìàäû. Îäàí êåéií ñî¡£û ýòàï- ïåí Êîëûìà£à àéäàìà¼. Øòðàôçîíàäà£û æà£äàé †òå àóûð åäi. Òàìà£û ê¥íiíå åêi ìåçãië æ„íå æàðòû ñûáà£à: ¼àò¼àí íàí ìåí åñêiðiï êåòêåí ñåëåäêà. Áàðà¼òû¡ iøi †òå ñàë- ¼ûí, å¡ ò†ìåíãi íàðäà ´éû¼òàó ì¥ìêií åìåñ. Ò´ò¼ûíäàð- äû¡ ê†ái àóðó. Ò¥íiìåí ê¥ðêiëäåï øû£àäû. Íàäçèðàòåëü- äåði øåêòåí òûñ ¼àòàë. Áàòûð Êîëûìà£à àéäàëàð ê¥íäi òà£àòñûç ê¥òòi. Ýòàïòû¡ àòòàíóûíà áið àïòà ¼àë£àíäà àðàëû¼ ëàãåðüãå àÿ¼ àñòûíàí ä„ðiãåð Íèêîëàé êåëäi. Áàòûð îíû¡ êåëiñií „ëäåáið ä„ðiãåðëiê ê†ìåêêå áàéëàíûñòû øû£àð äåï îéëà- £àí. Îëàé áîëìàäû, îíû äà øòðàôçîíà£à æiáåðiïòi. – Íå ¥øií? – äåãåí ñ´ð༼à: – …éåë ì„ñåëåñiíå áàéëàíûñòû, – äåéäi Íèêîëàé †çiíi¡ ôèëîñîôèÿëû¼ êåêåñií æûìèûñûìåí. Íèêîëàé àæàðëû æiãiò áîë£àíäû¼òàí, „éåëäåð àðàñûí- äà áåäåëi áàð. Áið༠áið £àæàáû, ¼ûçäàðäû †çi åìåñ, ¼ûç- äàð ì´íû àéíàëäûðàäû. Æàï-æàñ ìåäáèêå ¼ûç ¥éiðiëiï ñî¡ûíàí ¼àëìàé æ¥ðãåí. Ñîíû¡ ¼ûðñû£û òèãåí ñåêiëäi. – Áà¼ûòñûçäû¼ ñàïàðûí áiðãå áàñòàï åäiê, à¼ûðûíà äåéií áiðãå áîëàéû¼, – äåéäi òà£û äà ñîë æûìèûñïåí Áà- òûð£à ¼àðàï. Æ¥ðãåëi ò´ð£àí êåìåëåðäi¡ áiðiíäå ¥ëêåí æàðûëûñ áîëûï, ê†ï àäàì †ëiï, †çãå êåìåëåð äå iñòåí øû£ûï, ñî- £àí áàéëàíûñòû ñàïàð æàðòû àéäàí àñòàì óà¼ûò¼à êåøiêêåí áîëàòûí. À¼ûðû ê¥çäi¡ àë£àø¼û àéûíäà àëäû- àðòû øà¼ûðûì£à ñîçûëàòûí ¼àëû¡ í†ïið ò´ò¼ûíäàðäû òå¡iç æà£àñûìàí àéë༼à æàÿó àéäàï „êåëiï, êåìåãå îòûð- £ûçäû. Êåìåíi¡ iøi ò¥ðìåìåí áiðäåé. Òðþìäå ¼àìàëûï îòûð- £àíû¡. Ïàëóáà£à ä„ðåòêå êîíâîéìåí øû£àñû¡. Îíäà äà – 129 –

ê†ðåòiíi¡ – á´ëû¡£ûð àñïàí, áàñûëìàéòûí ñûëáûð áîç æà¡áûð, ¼îð£àñûí ò¥ñòi øåêñiç, øåòñiç òå¡iç àéäûíû, àíäà- ñàíäà ñó áåòiíäå øîðøû£àí äåëüôèíäåð. Á´ðûí êåìåìåí æ¥ðìåãåíäåðäi¡ áàñòàðû àéíàëûï, òàì༠iøå àëìàé, ¼´ñûï, àçàï øåêêåíäåði äå àç áîëìàäû. Òåê Íèêîëàé £àíà ꆡiëäi åäi. ½àéòàäàí ä„ðiãåðëiê ¼ûçìåòêå òà£àéûíäàëóûíà áàéëàíûñòû êåìå iøiíäå åðêií æ¥ðóãå ð´¼ñàò àë£àí áîëàòûí. Ñûðò¼à øû£ûï êåëãåí ñà- éûí êåìåíi¡ ¼àé æåðäå êåëå æàò¼àíûí, åíäi ¼àé æåðãå êåëåòiíií, òå¡içäi¡ ê¥íäiçãi, êåøêi ê†ðiíiñòåðií àéòûï, „ëäåíåãå òà¡ ¼àëûï áàñûí øàé¼àï îòûð£àíû. Áið-áiðiíåí àéíûìàéòûí ñ¥ðå¡ñiç ê¥íäåð æûëæûï †òiï æàòòû. Àóðóëàðäû¡ iøiíäå †ëiì æèiëåäi. Ì¥ðäåëåðäi ¼àï¼à ñàëûï òå¡içãå òàñòàéäû. Á´ë äà †ëiêòåðäi òå¡içãå æåðëåó ð„ñiìi áîëûï åñåïòåëåäi. Ê¥í ñóûòà áàñòàäû. Òå¡iç áåòiíåí ¼àë¼û£àí ì´çäàð ê†ðiíåòií áîëäû. ½àíøà æ¥çãåíäåðií áið ¼´äàé áiëñií, á´ëû¡£ûð àÿçäû ê¥íäåðäi¡ áiðiíäå ò´ò¼ûíäàðäû „ëäåáið †çåííi¡ ñà£àñûíäà æà£à£à ò¥ñiðäi. …ði ¼àðàé æ¥çóãå áîë- ìàéäû åêåí. ‡çåííi¡ áåòií ì´ç áàñ¼àí. Æàðûëûñ¼à áàé- ëàíûñòû êåìå ´ç༠êåøiãiï, ñîíû¡ ¼ûðñû£û òèiïòi. Åíäi ¼à¼à£àí ¼ûñòà òóíäðà ìåí òàéãà àð¼ûëû æàÿó æ¥ðó êåðåê. Ýòàïòû áiðíåøå òîï¼à á†ëiï, ¼àòàð-¼àòàð ñàï¼à ò´ð£û- çûï, á†ëåê-á†ëåê àòòàíäûðäû. Øàìàñû, 50 ãðàäóñòû¼ ¼à¼à£àí àÿçäà æîë æ¥ðó ¥øií áàñ¼àðó£à û¡£àéëû øà£ûí- äàó òîï òèiìäiðåê áîëóû êåðåê. Ìû¡íàí àñòàì àäàìäû òàìà¼òàíäûðó, îëàð£à ¼îíàë¼àëû¼ îðûí òàáó î¡àé åìåñ åêåíi áåëãiëi. Òóíäðàíû¡ ìå¡iðåó òàáè£àòûíäà æiáiìåéòií áið ìåéiðiìñiçäiê, àäàì£à äåãåí †øïåíäiëiê áàð ñåêiëäi. Ê¥í àï-àøû¼ áîë£àíìåí, ø´£ûëàñûíäà æûëó æî¼, êåðiñiíøå, æàð¼ûðàï, ñ´ï-cóû¼ ûç£àð øàøûï ò´ð£àíäàé ñåçiëåäi. Áàòûð òà£û äà †òêåí †ìiðií åñiíå àëäû. Îñûäàí 5 æûë á´ðûí íåìiñ êîíâîéëàðûíû¡ ¼îðøàóûíäà 200 øà¼ûðûì æåðãå æàÿó àéäàëñà, åíäi ñî£àí ´¼ñàñ àçàïòû ñàïàð òà£û äà áàñòàëäû. Òåê ìûëòû¼òàðûí àñûíûï, åêi æà¼òàï àéäàï êåëå æàò¼àíäàð – †çiíi¡ ñ¥éiêòi îòàíûíû¡ ê¥çåòøiëåði. ½àòàëäû£û íåìiñòåðäåí êåì åìåñ. ½àøï༠áîëñà¡, á´ëàð äà àòûï òàñòàéäû. Áið༠¼àøàòûí æåð æî¼. Àéäàëàäà ¥ñiï †ëãi¡ êåëìåñå, îñû òîïòàí ¼àëìàóû¡ êåðåê. – 130 –

Æîë áîéûíäà áåòií ¼àðìåí, ø†ïøåêïåí àñû£ûñ á¥ð- êåé ñàë£àí †ëiêòåð äå ê†ðiíå áàñòàäû. Òîï ò¥íäåëåòiï ¼îíàë¼û æåðãå æåòòi. Àëàóëàòûï îò æà£ûëäû. Òàìà¼ñûç ûñòû¼ øàé iøiëäi. Øåòêåðiðåê îòûð£àí Áàòûðäû¡ ¼àñûíà êåëiï æàé£àñ- ¼àí „ëäåêiì: – Ñ„ëåì, – äåäi á´£àí á´ðûííàí òàíèòûí àäàìäàé. Á´ðûëûï ¼àðà£àíäà òàíûäû, †òêåíäå ò†áåëåñ êåçiíäå æàðàñûí òà¡ûï, ê†ìåê ê†ðñåòêåí ãðóçèí æiãiòi åêåí. Áiðàç ´ñà¼-ò¥éåê „¡ãiìåäåí êåéií, îë Áàòûð£à á´ðûëûï æà¼ûí- äàé ò¥ñiï: – Ñà£àí àéòàòûí áið ìà¡ûçäû øàðóà áàð, – äåäi ñû- áûðëàé ñ†éëåï. «Îë íå øàðóà» äåãåíäi áiëäiðiï, Áàòûð îíû¡ æ¥çiíå ¼àðàäû. – Ñòàíñàäà ñåíiìåí ò†áåëåñêåí ¥ø ñiëiìòiê áiçãå ¼àðñû òîïòû¡ àäàìäàðû áîëàòûí, – äåäi îë îòòû¡ ¼îëàìòàñûí ¼îëûíäà£û øûáû¼ïåí ò¥ðòêiëåï îòûðûï. – Íà£ûç ¼îð¼àó ¼àñ¼ûðëàð. Îëàð ñåíi †ëòiðãiëåði êåëiï æ¥ðäi. Ñîëàðäàí àìàí ñà¼òàó ¥øií êîìåíäàòóðà£à àéòûï, ñåíi øòðàôçîíà- £à æiáåðòêiçãåí – áiçäi¡ øåô. Σàí àéò¼àí – ìåí. Áàòûë æiãiòòåðäi ´íàòàìûí. Àë ¼îð¼àóëàð áàòûë æiãiòòåðäåí ¼îð- ¼àäû. Ñîäàí êåéií ¼àïûñûí òàóûï ê†çií ¼´ðò¼ûëàðû êåëåäi. Áið༠¼àóiï-¼àòåðäåí ¼´òûë£àí æî¼ñû¡, îëàðäû¡ „ð æåðäå àäàìäàðû ê†ï. Ñåíi áið ðåò áiç ñà¼òàï ¼àëäû¼, á´äàí êåéií äå áiçäåí áàñ¼à åøêiì ñåíi ¼îð£àé àëìàéäû. Áiçãå ¼îñûëóû¡ êåðåê. Æà¼ñûëàï îéëàí. Êåëiññå¡, êåéií øåôïåí òàíûñòûðàìûí. – Ãðóçèí á´äàí êåéií ì¥ëäå ê†òåði¡êi áàñ¼à äàóûñïåí á¥ãiíãi ñàïàð, àóà ðàéû, òóíäðà- íû¡ òàáè£àòû ò†¡iðåãiíäå áàñ¼à òà¼ûðûï¼à ê†øòi. Ìûíàó „¡ãiìå Áàòûðäû ¼àéðàí ¼àëäûðäû. Áàñûíà †ëiì ¼àóïi ò†íãåíií, ì´íû¡ †ìiðií ñà¼òàó ¥øií †çiíå áåëãiñiç áiðåóëåðäi¡ „ðåêåò æàñà£àíûí áiëãåí åìåñ. Øòðàôçîíà£à îòûð£ûçó, áàñ¼à ëàãåðüãå àéäàó – ëàãåðü áàñøûëàðûíû¡ „äiëåòñiç øåøiìi äåï ¼àíà îéëà£àí. ‡íå áîéûí ¥ðåé áè- ëåé áàñòàäû. Ãðóçèí æiãiòi åêåói áið-áiðiíå àð¼àëàðûí òiðåï, îò áàñûíäà ¼àë£ûï-ø´ë£ûï òà¡äû àòûðäû. Æ´ðòòû¡ á„ði äå áið-áiðiíå àð¼àëàðûí òiðåï ´éû¼òàóäà. Òà¡ àòà êîëîííà æîë£à øû¼òû. Á¥êië iøåê-¼àðûíäû ¼àëòûðàòûï, ñ¥éåêòåí †òêåí ñóû¼ åøòå¡åíi îéëàòïàéäû. – 131 –

Òiïòi øàðøàó äà, àøòû¼ òà æàéûíà ¼àëäû. Áið ñ„òêå áîë- ñà äà, æûëûíàòûí æåð òàáûëñà äåãåííåí áàñ¼à àðìàí æî¼. Áåòòåði ¥ñiãåí, ñà¼àë-ì´ðòòàðûíà ì´ç ¼àò¼àí ò´ò¼ûíäàð- äû¡ ò¥ðëåði òûì àÿíûøòû åäi. Áið༠¼îëäàðû ìåí àÿ¼òà- ðûí ¥ñiòiï, ìåæåëi ìåêåíãå æåòå àëìàñûí áiëñå äå, øû- áûí æàíäû ¼èÿ àëìàé, ëåêòi¡ ñî¡ûíäà òàÿ¼¼à ñ¥éåíiï ¼èñàëà¡äàï „ðå¡ êåëå æàò¼àíäàðìåí ñàëûñòûð£àíäà ¼àë- £àíäàðûíû¡ æà£äàéû ø¥êiðøiëiê äåóãå áîë£àíäàé. Êîëîííà ò†ðòiíøi ÿ áåñiíøi ê¥íi „ëäåáið èåñiç ìàë ¼îðà£à ò¥íåäi. …áäåí áiòóãå ¼àë£àí ò´ò¼ûíäàð£à ìàë ¼îðà ¼îí༥éäåí êåì ê†ðiíáåãåí øû£àð. Ò´¡£ûø ðåò ê†çäåði iëiíiï, ñ„ë-ï„ë áîëñà äà, åñòåðií æè£àíäàé áîëäû. À¼ûðû àðûï-àøûï, æîë áîéû áåòòåði ø†ï-øàëàì- ìåí á¥ðêåé ñàëûí£àí †ëiêòåðií ¼àëäûðûï, àäàì êåéïiíåí àéûðûë£àí ò´ò¼ûíäàð òèiñòi æåðãå äå êåëiï æåòòi. Ëàãåðüäi¡ èòòåðií àáàëàòûï, iëáiï áàñûï ¼à¼ïà- äàí åíiï æàò¼àí ò´ò¼ûíäàðäû¡ æ¥çiíåí åøáið ¼óàíûø áåëãiñi áiëiíáåéäi. ‡éòêåíi îëàðäû¡ ¼óàíó£à äà, ðåíæó- ãå äå øàìàëàðû æî¼ åäi. Ëàãåðü ò´ð£àí æåðäå êåí áàéûòó ôàáðèêàñû áàð åêåí. Ò´ò¼ûíäàð ¼ûñ áîéû øàõòàäà æ´ìûñ iñòåï, æàç øû£à áà- éûòûë£àí êåíäi êåìåãå òèåéäi. Åíäi áiðåóëåði, ê†áiíå øòðàôíèêòåð, îðìàííàí à£àø êåñåäi. Á´ë å¡ àóûð æ´ìûñ áîëûï åñåïòåëåäi. ‡éòêåíi ò¥êiðiê æåðãå ì´ç áîëûï ò¥ñåòií 50 ãðàäóñòàí àñòàì àÿçäà äàëàäà æ´ìûñ iñòåó íà£ûç òîçà¼- òû¡ †çi áîëàòûí. Àë øòðàôíèê áîëó ¼èûí øàðóà åìåñ, ñàÿñàò¼à ¼àòûñòû àðòû¼ àéò¼àí áið àóûç ñ†çi¡ á´ë àðàäà ëàãåðü áàñøûëû£ûíû¡ ¼´ëà£ûíà áiðäåí æåòåäi. Æàç îð- òàñûíäà †çåí æà£àñûíà òî¼òà£àí áàðæàäàí ê†ìið ò¥ñiðó äå ¼àóûðò æ´ìûñ. ‡éòêåíi êåìå æ¥ðåòií æàç£û ìàóñûì †òå ¼ûñ¼à. Ñîë ¼ûñ¼à ìåðçiìäå ¼ûñòû¼ ê†ìiðäi ¼àëàé äà ò¥ñiðiï ¥ëãiðó êåðåê. Îñûíäàé áið ê†ìið ò¥ñiðó êåçiíäå Áàòûðäû¡ áàñûíà ¼àðà á´ëò ¼àéòà ¥éiðiëäi. Ò†ìåíäå ê†ìið ñàëûï ò´ð£àí ì´íû¡ ¥ñòiíå ïàëóáàäàí òåìið á†øêå ¼´ëàï, ¼îëû ñûíûï Áàòûð àóðóõàíà£à ò¥ñòi. Ì´íû¡ ¼îëûíà ãèïñ ñàëûï, îðàï áàé- ëàï æàò¼àí Íèêîëàé «ïàëóáàäàí òåìið á†øêå ¼´ëàäû» äåãåí ñ†çäi åñòiãåíäå ¼àëò òî¼òàï: – Á†øêå ¼àëàéøà ¼´ëàäû? – äåäi Áàòûðäàí ê†çií àéûðìàé. – 132 –

– Áàé¼àóñûçäà áîëàð. Íèêîëàé ¥í-ò¥íñiç Áàòûðäû¡ ¼îëûí îðàï áàéëàäû äà, „ëäåíåãå áàñûí øàé¼àï, îéëàíûï îòûðûï ¼àëäû. – ‡òêåí àéäà, àóðóõàíà£à àóûñïàé ò´ð£àíäà ä„ë îñûí- äàé î¼è£à ìåíäå äå áîëäû, – äåäi ñîäàí êåéií. – Îíäà á†øêå ìåíi¡ áàñûìà ¼´ëà£àí. Åêi áàíäþãà ìåíi †ëòiðìåê áîëûïòû. Áið ¼´äàé áiëñií, îëàð£à íå æàç£àíûìäû. Îíû ñîëàðìåí áàéëàíûñû áàð áið æiãiò àéòòû. Ìåí ¼´ðûäûì äåï îéëà£àì. Áið༠ìåíi¡ áà£ûìà ¼àðàé †òêåíäå áàðæàäà- £û òåõíèêàëû¼ ñïèðòòi iøiï †ëãåíäåðäi¡ iøiíäå „ëãiëåð äå áàð åäi. ½´ò¼àð£àí ¼´äàéäû¡ †çi äåï îéëàäûì. Åãåð ìûíàó äà ñîíäàé æà£äàé áîëñà, îíäà †òå ñ༠áîëó êåðåê. Áàòûð áîë£àí î¼è£àíû Ãðóçèíãå (ãðóçèí æiãiòií ò†¡iðåãi îñûëàé àòàéòûí) àéòòû. Ãðóçèí êåëåñi ê¥íi iñòi¡ øûíûí- äà äà íàñûð£à øàï¼àíûí, Áàòûð£à †çäåðiíi¡ òîáûíà êiðãåííåí áàñ¼à àìàë ¼àëìà£àíûí æåòêiçäi. – Àë æà¼ñû, êiðåéií, – äåäi Áàòûð î£àí ðèçàøûëû£û- íû¡ æî¼òû£ûí ¥íiìåí ñåçäiðiï. – Ñîíäà ñåíäåð ìåíi ¼àéòiï ¼îð£àéñû¡äàð? – Òîáûìûçäû¡ ì¥øåëåðií ¼îð£àóäû áiç ¼àñèåòòi áî- ðûøûìûç äåï åñåïòåéìiç, – äåäi Ãðóçèí àíò áåðiï ò´ð£àí- äàé äàóñûí ê†òåðå. – Á´ë – áiçäi¡ çà¡ûìûç. Ñåí áiçãå ì¥øå áîëñà¡, áiçäi¡ òàëàáûìûçäû ìîéûíäàñà¡, îíäà áiç ¼àðñû æà¼ïåí êåëiññ†çãå øû£àìûç. Ñåíi¡ áiçãå ì¥øå åêåíi¡äi, åíäi ñà£àí òèþãå áîëìàéòûíûí àéòàìûç. …éòïå- ñå, ¼àí£à – ¼àí. Îíû îëàð äà æà¼ñû áiëåäi. Áiçäå „ð æà¡à ì¥øåãå áàéûð£û ì¥øåëåðäi¡ áiði êåïiëäiê áåðåäi. Ñà£àí êåïiëäiêòi ìåí áåðäiì. Åíäi ñåí ¥øií ìåí æàóàï áåðåòií áîëàìûí. Áàòûð á„ðiíå äå ò¥ñiíäi. ‡ìiðiíi¡ ¼àòåðäå ò´ð£àíûí, îäàí ¼´òûëóäû¡ á´äàí áàñ¼à æîëû ¼àëìà£àíûí ñåçiï îòûð, áið༠åíäi åø¼àøàí äà ò¥çåóãå áîëìàéòûí áið ¼àòåëiê æàñà£àëû ò´ð£àíäàé æ¥ðåãi øûìûðëàï ñûçäàé áåðåäi. Ãðóçèí á´çà¼ûëàðäû¡ ìiíåç-¼´ëû¼òàðûí æà¼ñû áiëãåíäiêòåí, ñîë ò¥íi „ëäåíåäåí ê¥äiêòåíiï, îðíûí àéûðáàñòàï, Áàòûðäû¡ ¼àñûíäà£û íàð£à êåëiï ´éû¼òàäû. Êåëåñi ê¥íi Áàòûð î£àí êåëiñiìií áåðäi. Ñîäàí áàñòàï îë †çiíi¡ çà¡û, æàð£ûñû, ñî£àí íåãiçäåëãåí áàñøûëû£û áàð ´éûìäàñ¼àí ¼ûëìûñòû òîïòû¡ çà¡äû ì¥øåñiíå àéíàëäû. Àë£àø¼ûäà ¥éðåíå àëìàé, áàñ¼à áið æàò åëãå ê†øêåíäåé – 133 –

„ñåðäå æ¥ðãåí. Á¥êië òiðøiëiãií ñàðàëàé êåëiï, à¼ûðû: «Ìåí †ñêåí ¼î£àìíû¡ ¼ûëìûñòû òîïòàí àéûðìàøûëû£û ¼àéñû? ¦êiìåòòi¡ æàñà£àí ¼ûëìûñû ìûíàëàðäiêiíåí àç áîëûï ïà? Åíäåøå ¼ûëìûñòû òîïòàðäû¡ ¼àéñûñûíäà áîë- £àíû¡äà ò´ð£àí íå áàð?» – äåï, †çiíi¡ ¼àáûëäà£àí øåøiìií çà¡äàñòûð£àíäàé áîëäû. Åíäi Áàòûðäà åêi áàñòû¼ áàð: áiðiíøiñi – ëàãåðü áàñ- øûëàðû, åêiíøiñi – ¼ûëìûñòû òîïòû¡ àòàìàíû. ½ûë- ìûñòû òîïòû æî£àðû ä„ðåæåäå ´éûìäàñ¼àí, ò„ðòiái ê¥øòi ´éûì äåï àéòó äà ¼èûí. Iøòåðiíäå áið-áiðiìåí àòàð£à î¼òà- ðû æî¼, ä¥ðäàðàç á´çà¼ûëàð, ¼àíiøåð áàñêåñåðëåð, ´ðû- ¼àðû, êàðò༴ìàðëàð, àëàÿ¼òàð ê†ï. Á„ði òåê ½îæàéûí£à áà£ûíàäû. ‡éòêåíi îäàí á„ði ¼îð¼àäû. Îë á„ðiíåí áàòûë, á„ðiíåí àéëàêåð, á„ðiíåí à¼ûëäû äåï ìîéûíäàë£àí. ʆïøiëiê ñîíû¡ æà£ûíäà áîë£àíäû¼òàí, îë †çiíå áà£ûí- £ûñû êåëìåãåíäåðäi¡ êåç êåëãåíií æàçàëàé àëàòûí. ½ûëìûñòû òîïòû¡ ëàãåðü áàñøûëû£ûíà äà û¼ïàëû æî¼ åìåñ. …êiìøiëiêòåãi ´ñà¼-ò¥éåê ¼ûçìåòòå iñòåéòií- äåð – ñàíèòàðëû¼ á†ëiìíi¡ áàñòû£û, íàðÿä÷èêòåð ìåí áðèãàäèðëåðäi¡, ê¥íäiçãi ê¥çåòøiëåðäi¡ áiðàçû, òiïòi àñ- ïàç£à äåéií îñûëàðäû¡ àäàìäàðû. …ð æåðäåí ò¥ñåòií ¼àðà- æàò áàð; åñiðòêi ñàòàòûí, æàñûðûí à£àø ñàòó iñiíå ¼àòû- ñàòûí, ëàãåðüäåí áîñàï, ò†¡iðåêòå £àíà æ´ìûñ iñòåóãå ð´¼ñàò àë£àí àäàìäàðûí ïàéäàëàíûï çà¡ñûç òåði ñàòó iñiìåí ø´£ûëäàíàòûí, „ðò¥ðëi òàïñûðûñòàðäû îðûíäàé- òûí. Îñûíäàé òiðëiêïåí æûëäàð æûëæûï †òiï æàòòû. Áà- òûð ¼ûëìûñòû¼ îðòàäà «ßêóò» äåãåí àò¼à èå áîëäû. …øåéií ¼àòàðäà£û åìåñ, áåëãiëi áåëäi ì¥øåëåðiíi¡ áiði. Áàëàëàð ¥éiíäå æ¥ðãåíäå êàðòà îéûíûíà áåðiëiï, àòû øû£ûï æ¥ðåòií. Ì´íäà äà ê†ï ´çàìàé áåëãiëi êàðòàøû- ëàðäû¡ ¼àòàðûíà iëiêòi. Á´çà¼ûëàðäû¡ ê†ái àíäà-ñàíäà áið ñî¼¼àíäà †ëãåí-òiðiëãåíiíå ¼àðàìàéòûí ì´íû¡ ´ñòà- ìàëû àøóûíàí ¼àéìû£àòûí áîëäû. Áàòûð †ç áîéûíäà „ëäåáið †çãåðiñòi¡ áîë£àíûí ñåçåòií. ½àòûãåçäiê, áàòûëäû¼, àéëàêåðëiê, å¡ ¼èûí ñ„òòåðäå ¥ðåéäi æå¡å àëàòûí ´ñòàìäûëû¼ – îñûíû¡ á„ði ¼ûëìûñ „ëåìiíåí òàï¼àí îëæàñû. Áàñòàí êåøêåí ¼àíäû î¼è£à- ëàð ò´ñûíäà àìàí ¼àëóûíà ñåáåïøi áîë£àí ¼´ò¼àðóøû- ñû äà – îñû ¼àñèåòòåð åêåíií áiëåòií. – 134 –

Å¡ ¼èûíû – ¼àíøà ìåéiðiìñiç áîëñà äà, †çi¡äiêi áîë- £àí ñî¡, ¼èÿ àëìàéòûí †òêåí †ìiði¡ìåí áàéëàíûñòûðûï ò´ð£àí áið åñiêòi ¼àéòûï àøûëìàñòàé åòiï ¼àòòû æàï¼à- íû¡. Áàòûð ì´íäàé îéëàð£à áåðiëìåóãå òûðûñàòûí. ‡éòêåíi ¼ûëìûñòû òîïòû¡ iøiíäå æ¥ðãåííåí êåéií, ñåí ¼àëàé äà ñîë îðòàíû¡ çà¡ûìåí †ìið ñ¥ðóãå òèiñòiñi¡. Åêiíøiäåí, †çi¡äi †ëiìíåí ¼´ò¼àð£àí îðòà£à ñåí äå áåëãiëi áið ä„ðåæåäå ¼àðûçäàðñû¡. Àë åñiêòi¡ àð æà£ûíäà ¼àë£àí †ìið ¥øií á´ë áàÿ£ûäà ñî£ûñòà õàáàð-îøàðñûç æî£àë£àí íåìåñå Ì„ñêåó ò¥áiíäåãi àé¼àñòà åðëiêïåí ¼àçà òàï¼àí àéáûíäû æàóûíãåð. ¦øiíøiäåí, ì´íû¡ iç-ò¥çñiç æî¼ áîë£àíûíàí àäàìçàò îðíû òîëìàñòàé åøòå¡å æî£àëòïà£àí øû£àð. Áàÿ£ûäà, ñî- £ûñòà íåìåñå íåìiñ ëàãåðiíäå †ëiï ¼àë£àíäàðäû¡ ¼àòàðûíäà êåòñå, ñîëàðäàí åøòå¡åñi àðòû¼ åìåñ åäi. Ðàñ, øåøåñiíå äåãåí ñà£ûíûøòû¡ æ¥ðåãiíåí „ëi †øïåãåíií ñåçåäi. Áið༠îë äà æà¡à£û àøûëìàéòûí åñiêòi¡ àð æà£ûíäà ¼àëäû. ‡êiíãåíìåí åøòå¡å †çãåðìåéäi. Áàòûðäû¡ †ìiðiíäå á´äàí êåéií äå òàëàé àóûð-àóûð î¼è£àëàð áîëäû. Ñåãiç æûë †òêåíäå àìíèñòèÿ£à iëiêêåí. Áîñà£àííàí êåéií áà¼ûëàó ìåðçiìiíäå áîëûï, ê†ðøi ïî- ñåëêåãå îðíàëàñûï, øàõòàäà æ´ìûñ iñòåï æ¥ðiï, ¼ûëìûñ- òû¼ ñòàòüÿìåí 10 æûë£à, îäàí êåéií 6 æûë£à ñîòòàëäû. Áið༠ì´íû¡ á„ði åíäi á´ë ¥øií ¥éðåíøiêòi æà£äàé áî- ëûï åñåïòåëåòií. «ßêóò» åñiìi ¼ûëìûñ „ëåìiíäå, êðèìè- íàëèñòèêà ñàëàñûíäà, ¼´¼û¼ ¼îð£àó îðãàíäàðûíäà òàíû- ìàë åñiìäåðäi¡ áiðiíå àéíàëäû. Ì¥ëäå áàñ¼à æà¼òà áîë- £àí ¼ûëìûñòû „ðåêåòòåðäi òåðãåó êåçiíäå òåðãåóøiëåð áîë- £àí î¼è£à£à ì´íû¡ ¼àòûñû áàð-æî£ûí ìiíäåòòi ò¥ðäå òåêñåðåòií. Á´ëàðäû¡ ¼àòûñû æî£û àé¼ûíäàë£àííàí êåéií áàðûï, áàñ¼à âåðñèÿìåí æ´ìûñ iñòåé áàñòàéòûí. Áàòûð †ìiðiíäå åêi ðåò ¥éëåíäi. Áiðiíøi „éåëi, á´ë åêiíøi ðåò 10 æûë£à ñîòòàë£àíäà, áàñ¼à áiðåóãå øû£ûï êåòòi. Åêiíøiñi áàëàäàí ¼àéòûñ áîëäû. Îäàí êåéií çà¡äû ò¥ðäå ¥éëåíãåí æî¼. Áàòûð íàó¼àñòàíûï áiðíåøå ðåò àóðóõàíà£à ò¥ñòi. Òàì༠æà¼ïàéòûí „äåò òàïòû. Àë£àø¼ûäà àñ¼àçàíûì áîëàð äåï îéëà£àí. Òåêñåðiëå êåëå áàóûðû àóûðàòûíû àíû¼òàëäû. Åìäåëiï øû¼¼àííàí êåéií áiðàç óà¼ûò æà¼ñû áîëûï æ¥ðiï, àðòûíàí ¼àéòàäàí æàòûï ¼àëàäû. Àðà¼òû äà, ìàé- – 135 –

ëû òàìà¼òû äà ¼îé£àí ñåêiëäi, áið༠äåðòiíå äàóà òàáûë- ìàäû. Ä„ðiíi¡ äå íåøå ò¥ðií òàïòû, ø†ïïåí äå åìäåëäi, „óëèå-åìøiãå, ñàõàëàð àðàñûíäà£û øàìàí£à äà ê†ðiíäi, åì ¼îíáàäû. Àóðóìåí æîëäàñ áîë£àí àäàì †çiìåí-†çi áîëûï, †çãå †ìiðäåí àëûñòàé áåðåòií ñåêiëäi. Áið £àíà ø¥êiðøiëiê åòåòiíi – íåêåãå ò´ðìà£àí çà¡ñûç „éåëiíi¡ †çiíå äåãåí åëãåçåêòiãi. …éåëi Ñâåòëàíà – ¥ëïiëäåãåí ñàðû øàøòû, åïòåï áàÿ£û íåìiñ ¼ûçû Àííàíû åñêå ò¥ñiðåòií, †çiíåí 30 æàñ êiøi – æàë£ûçáàñòû „éåëäåí íåêåñiç òó£àí ¼ûç åäi. Áàòûð£à ¼àçàí-îøà£ûíà èå áîëûï, òàì༠iñòåï áåðåòií ¼ûçìåòøi, àë êåäåé ¼ûç£à †çií àñûðàéòûí ¼îæàéûí êåðåê åäi. Ì´íû¡ àóäàí îðòàëû£ûíäà£û †çi ñàë£àí ¥ø á†ëìåëi ¥éi î£àí õàí ñàðàéûíäàé áîëûï ê†ðiíåòií. ½àëàé áîë£àí- äà äà, Ñâåòëàíà æàìàí àäàì áîëìàäû; Áàòûðäû áàëàäàé ê¥òòi. Àóðó ´ç༼à ñîçûëäû. Îñûíøà ê¥òiíóìåí áåñiíøi æûë£à àÿ¼ áàñ¼àíäà Áàòûðäû¡ æà£äàéû ê¥ðò ò†ìåíäåï êåòòi. Åìäåãåí ä„ðiãåð æiãiò – †çiìåí ëàãåðüäå áiðãå áî- ëûï, îñûíäà äà áiðãå ¼àëûï ¼îé£àí óêðàèíäû¼ ôåëüäøåðäi¡ áàëàñû åäi. Åøòå¡åíi àøûï àéòïàé: «½îëûì- íàí êåëãåííi¡ á„ðií iñòåäiì, ¼´ð ä„ði áåðå áåðãåííåí åø- òå¡å áîëìàéäû. ¦éãå øû£ûï áiðàç äåìàëû¡ûç», – äåé áåðåäi. Ñâåòëàíà ê¥éåóiíi¡ àíû¼ æà£äàéûí áiëãiñi êåëiï, àóðó£à æàñàë£àí åì ìåí äèàãíîç æàçûë£àí ¼à£àçäû áàñ¼à ä„ðiãåðãå àïàðûï ê†ðñåòóãå êåòêåí. ¦éãå æûëàï êåëäi. ½à£àçäû ê†ðãåí ä„ðiãåð, ûñ¼ûðûï æiáåðiï: «Áiòêåí øàðóà. …ði êåòñå, åêi àé, „éòïåñå, áið-༠àé», – äåïòi. Àë£àø¼ûäà àáäûðà£àíû ñîíøà, Áàòûð †çiíi¡ æà£äàéû- íà çåð ñàëûï, à¼ûë òî¼òàòó£à øàìàñû æåòïåäi. Á„ði äå ê¥ò- ïåãåí øàðóàäàé, àÿ¼ àñòûíàí êåçiêêåí êåñàïàòòàé á¥êië îé-ñàíàñûí òû£ûðû¼¼à òiðåäi. Áiðíåøå ò¥í ´é¼ûäàí ¼àëäû. …éåëi ¼àñûíà êåëiï áiðäå¡å ñ´ðàñà, î£àí íå àéòûï ò´ð£à- íûíà †çi ò¥ñiíáåéäi. ‡çi – áið æà¼òà, îéû – áið æà¼òà. Áið ê¥íi ò¥ñiíå øåøåñi êiðäi. Á´£àí òóðà ¼àðàìàé, ò´íæûðàï ò´ð. Ò¥ði áiðò¥ðëi áóàëäûð. Îñû àíàì áà, àíàì åìåñ ïå äåï ê¥äiêòåíåòií äå ñåêiëäi. Æî¼ àíàñû. Áið༠íåãå á´£àí òóðà ¼àðàìàéäû? Íåãå ñîíøà æàáûð¼àó? Êå- íåò ò¥ñiíi¡ iøiíäå ò¥ñií æîðûï: «Àïûð-àé, ìåíi¡ ê¥éçåëãåíiì ñà£àí äà æåòêåíi ìå?» äåï æûëà£àí ê¥éi îÿíûï êåòòi. – 136 –

– Íå áîëäû? Íå áîëäû? – äåé áåðäi „éåëi ¥ðåéëåíiï. – Ò¥ñiìå àíàì êiðäi, – äåäi Áàòûð áàëàøà †êñiï. …éåëi ᥣàí ¼îñûëà æûëàäû. Áàòûð æàñûí òûéûï, ñàáûð£à êåëãåííåí êåéií, „ëäåáið øà¡-òîçà¡íàí àðûë£àíäàé, áàÿ£û áàëà êåçäåãi ï„ê ñåçiìäåðiíå ¼àéòûï îðàë£àíäàé áið ê¥éãå ò¥ñòi. Áîéû æå¡iëäåãåíäåé, æ¥éêåñií òî¡äûð£àí áið ì´ç åðiãåíäåé ñåçiíäi. Îë åíäi ò¥ñòi æèi ê†ðå áàñòàäû. Áiðäå †çåí æà£àñûíäà àòàñûíû¡ ñèûðûí áà£ûï æ¥ðãåí áàÿ£û áàëà êåçi ò¥ñiíå êiðäi. Êåéiíãi †ìið òiïòi æàäûíäà æî¼. Ì´¡ñûç, ¼àé£û- ñûç – òàáè£àòòû ¼ûçû¼òàï †çiìåí-†çi æ¥ð. Áàòûð †çiíi¡ ñàíàóëû ê¥íäåði ¼àë£àíûí ñåçãåíäåé áîë- äû. Æ¥ðåãií ñûçäàò¼àí ñàðòàï ñà£ûíûø áàð£àí ñàéûí ê¥øåéiï, ê¥øåéãåí ñàéûí ê†êiðåãiíi¡ ¼àðà¡£û ò¥êïiðiíå ñ„óëå òàðàï, ´ìûòûë£àí †ìið åëåñòåði àé¼ûíäàëûï, ¼àéòà òiðiëiï, æàíûíà æà¼ûíäàé ò¥ñêåíäåé „ñåð áåðåäi. À¼ûðû ñàíàñûíà áið £àæàï îé êåëäi. Îë – åëãå æåòó, áàðëû¼ ê¥í„ ìåí ¼ûëìûñûí ìîéûíäàï, à£ûíàí æàðûëó, ñ†éòiï å¡ ñî¡£û ìàó¼ûí áàñûï, òó£àí æåðäi¡ òîïûðà£ûí æàñòàíûï, ì„¡ãi ´é¼û£à êåòó. Îñûëàé iñòåñå, †ëiìíi¡ ¼îð- ¼ûíûøû äà æå¡iëäåï, „ëäåáið ìà£ûíà£à èå áîëàòûíäàé ê†ðiíäi. Á´ë îéûíû¡ †çiíå ´íà£àíû ñîíøà, îñûíû áàÿ£û- äàí áåði íåãå îéëàìà£àì äåï †êiíäi. Îéûíà òà£û äà îé ¼îñûëäû. …éåëi Ñâåòëàíàíû ì´íûìåí áà¼ûòòû áîëäû äåï àéòó ¼èûí. Æàñ àéûðìàøûëû£û †òå ¥ëêåí. Æàìàí àäàì åìåñ åêåíiíå ê†çi æåòòi. Åíäåøå æà¼ñû àäàì áà¼ûòûíà æåòñií. Òå¡ií òàïñûí. ¦éäi ñî£àí ¼àëäûðàäû. Õàò æàçûï, á„ðií ò¥ñiíäiðiï êåòåäi. Áàòûð îñû øåøiìãå ò¥áåãåéëi òî¼òàï, iñêå êiðiñòi. Ñâåò- ëàíàíû òà¡ ¼àëäûðûï, îíûìåí àñû£ûñ íåêåãå ò´ðäû. Ñî- äàí êåéií Ì„ñêåóãå áàðûï ¼àðàëûï êåëìåê áîëûï, ïîéûç- £à áèëåò àëäû. ½àéòûï êåëåòií àäàìäàé „éåëiíå ´ñà¼-ò¥éåê øàðóàëàð òàïñûðäû. …éåëiíi¡ «‡òå „ëñiçñi¡ £îé, ìåí áiðãå áàðàéûí» äåãåí ñ†çií òû¡äàìàäû. «Îë æà¼òà äà òàíûñòàð áàð» äåãåíäi ñûëòàó åòòi. Ì„ñêåóãå êåëãåí ñî¡, „éåëiíå: «Ìåíi içäåï „óðå áîëìà. ‡ìiði¡ àëäà. Òå¡i¡äi òàï. ¦éäi ñà£àí ¼àëäûðäûì, èå áîë. Ñà£àí ðèçàìûí» äåãåí ìàçì´íäà õàò æàçäû. Ñîäàí êåéií ¼ó æàíûí ñ¥éðåòiï, òó£àí åëãå áåò ò¥çåäi. – 137 –

½àç༠æåðiíi¡ áið ¼èûð øåòiíäåãi øà£ûí ïîñåëêåäå æåòi ò¥íäå øàìû ñ†íáåãåí æàë£ûç ¥éäi¡ iøiíäå Ñ„ëiìãåðåé à¼ñà¼àë£à „¡ãiìå àéòûï îòûð£àí æîëàóøûíû¡ †ìið òàðè- õû îñû åäi. *** Æîëàóøû „¡ãiìåñií äî£àðûï, ñ„ë äåìàë£ûñû êåëãåí- äåé ¥íñiç áiðàç îòûðäû. Ä„ðiëåðií iøòi. Òåðií ñ¥ðòòi. – Îñûíäàé áið ¼èûí òà£äûðäû áàñòàí êåøòiì, Ñ„êå, – äåäi ñîäàí êåéií †ìið æîëûí ¼îðûòûíäûëàï. – ‡òêåí †ìiði¡äå äîñòû¼¼à, òàòóëû¼¼à, ìåéiðiìãå òîëû æà¼ñû ê¥í- äåð ê†ï áîëñà, îë äà áið áàéëû¼ ¼îé. Åñêå àë£àí ñàéûí æàíû¡à æûëó áåðiï, ñàíà¡äû í´ð£à òîëòûðûï ò´ðàäû. Áið༠ìåíäå îíäàé ê¥íäåð, ñîðûìà ¼àðàé, ê†ï áîëìàäû. Ìåíi¡ ê¥íäåðiì æàóëàñòû¼¼à, ê¥í„ ìåí ¼ûëìûñ¼à òîëû. Ðàñ ìåí æàë£ûç åìåñïií. Ì´íäàé áà¼ûòñûçäû¼¼à ´øûðà- £àí æàíäàð ò´òàñ áið ´ðïà¼òû ¼´ðàéäû. Áið༠îäàí ìåíi¡ ¼àé£ûì æå¡iëäåìåéäi. Å¡ ¥ëêåí †êiíiøiì – ê†çi òiðiñiíäå àíàììåí õàáàðëàñà àëìà£àíûì. ‡çiìäi, †ëìåñåì äå, †ëäiãå ñàíàäûì. ‡éòêåíi æàðû¼ ä¥íèåãå æàðèÿ áîëó£à æà£äàé ê†òåðìåäi. ½ûëìûñ „ëåìiíå êåòòiì. Îë äà î ä¥íèåãå êåò- êåíìåí áiðäåé åäi. Åíäi ñàíàóëû £àíà ê¥íäåðiì ¼àëäû. Á´ðûí ê†ï äiíñiçäi¡ áiði åäiì, ¼àçið ¼´äàé£à ñåíåòií áîë- äûì. Áàñ¼àíû¡ á„ði †òêiíøi åêåíií, àäàì£à äà, ¼î£àì£à äà Àëëà£à æ¥ãiíó àð¼ûëû £àíà „äië áà£à áåðóãå áîëàòûíûí åíäi ò¥ñiíäiì. Òó£àí åë êåøåð-êåøïåñ, àëäûíàí †òó ïà- ðûç. Ìà£àí, øûíûìäû àéòñàì, òîïûðà£û á´éûðñà æåòiï æàòûð. Åíäi æàñûðàòûí åøòå¡åì æî¼. ¦¡ãiðäåí æàðû¼¼à øû¼¼àí æàð£àíàòòàé áîëûï îòûð£àí ò¥ðiì îñû... – Æî- ëàóøû àç£àíòàé ¼óàòûí òà£û äà ñàð¼ûï àë£àíäàé, àë¼û- íà, òåðå¡ äåì àëäû. Åíòiãií áiðàç£à äåéií áàñà àëìàé, øûíòà¼òàï äèâàí£à ¼èñàéäû. – Ìåí äå †çãåëåð ñåêiëäi ñ„áè áîëûï æàðû¼ ä¥íèåãå êåëäiì, – äåäi ñîñûí äàóñû ¼àðëû£ûï. – Æà¼ñûëû¼¼à ñåíäiì. Ñîë ñåíiììåí, ñîë ꆡiëìåí †ìið ñ¥ðñåì äåäiì. Àëàéäà ìà£àí ì¥ìêiíäiê áåðìåäi. Îòòàí – îò¼à, áî¼òàí áî¼¼à ñàëäû. Σàí ¼àðñûëàñàð£à ìåíäå ä„ðìåí áîë£àí æî¼. ½îëûìíàí êåëãåíi – †ç òà£äûðûìäû æåê ê†ðäiì. Ìåíi¡ †çiììåí áiðãå àëûï êåòåòií æàë£ûç áàéëû£ûì – îñû æåê – 138 –

ê†ðó ñåçiìiì £àíà. Îë – ìåíi¡ ç´ëûìäû¼òû iøòåé ¼îëäà- ìàéòûíûìíû¡ æàë£ûç áåëãiñi. ‡çiìäi ¼îð£àéûí äåï îòûð- £àì æî¼. Ìåí †ç ¥êiìiìäi áàÿ£ûäà àë£àí àäàììûí. Áið༠¼ó£ûí-ñ¥ðãiííi¡ áàð àçàáûí áàñòàí êåøiï, îäàí êåéií †òiðiê ïåí ¼èÿíàò¼à ¼´ðûë£àí ìûíà ¼àòûãåç ¼î£àì£à ¼àé- òûï êåëiï, áàÿ£ûøà æàë£àí àòà¼, æàë£àí äࡼïåí †ìið ñ¥ðiï æ¥ðãåí çèÿëû ¼´ëäàðäû¡ ìåíåí íåñi àðòû¼ äåï òå îéëàéìûí êåé-êåéäå. Åíäåøå ìåí äå ñîëàð ñåêiëäi îñû åëäi¡ áið á†ëøåãiìií, Ñ„êå. Ñ„ëiìãåðåé „¡ãiìåíi¡ †í áîéûíäà ñàí ¼´áûëûï, ê†çi øàòûíàï, àë¼ûíûï, ¼îëäàðû æûáûðëàï „ðå¡ îòûðäû. – ½àíøà ¼àòåëiãiì áîëñà äà, ìåí äå áið ¼´äàéäû¡ ¼´ëû- ìûí £îé, à£ûìíàí æàðûëûï, æàðû¼ ä¥íèåäå áàð åêåíiìäi áiëäiðiï, êåøiðiì ñ´ðàï, àäàì ¼´ñàï †ëãiì êåëåäi, – äåï àÿ¼òàäû ñ†çií æîëàóøû. – Ñåí îñû Ø„éêåííi¡ ´ëû Áàòûðñû¡ áà? – äåäi Ñ„ëiìãåðåé ñåíáåãåíäåé æîëàóøû£à òåñiëå ¼àðàï. – È„, Ñ„êå, †êiíiøêå îðàé, Èâàíîâ äåãåí ôàìèëèÿìåí ¼îðëû¼ ïåí çîðëû¼¼à, ê¥í„ ìåí ¼ûëìûñ¼à òîëû †ìiðäi áàñòàí êåøêåí Ø„éêåí´ëû Áàòûð ìåí áîëàìûí. Êåíåò: – Æî¼! – äåï øࡼ åòå ¼àëäû Ñ„ëiìãåðåé åñií æà¡à æèíà£àí àäàìäàé. – Ø„éêåííi¡ ´ëû Áàòûð Ì„ñêåó ò¥áiíäå åðëiêïåí ¼àçà òàï¼àí. Áiç îñûíû £àíà áiëåìiç. – Îë õàáàð åíäi áåêåð áîëûï îòûð. Òiði êó„ – ìiíåêè àëäû¡ûçäà. Øûíäû¼òàí ¼àøûï ¼´òûëó ì¥ìêií åìåñ. – Æî-æî¼! – äåéäi øàë òà£û äà áàñûí øàé¼àï, – Á´ë ì¥ìêií åìåñ, ì¥ìêií åìåñ. – Íåãå ì¥ìêií åìåñ, Ñ„êå? – äåäi Áàòûð øàëäû¡ ¼è¼àð- ëû£ûíà ¼àïàëàí£àíäàé áið ¥íìåí. – Åðëiêïåí ¼àçà òàáó ìåí ¥øií äå òèiìäi áîëàòûí åäi. Áið༠¼´äàé æàçáàñà, íå iñòåéñi¡? – Àë áiçäi¡ æàçû£ûìûç íå? – äåäi Ñ„ëiìãåðåé áàñ æî¼, àÿ£û æî¼, áàñ¼à áið „¡ãiìåíi¡ øåòií øû£àðûï. Áàòûð îíû¡ ñ†çiíå ò¥ñiíãåí æî¼, øàëäû¡ àáäûðà£àí ò¥ðiíå ¼àðàï, ñ„ë òà¡ûð¼à£àíäàé áîëäû. – Ñ„êå, ñiçäåðäå æàçû¼ æî¼. Æàçû¼ ìåíäå. Áið༠¼àíøà æàçû¼òû áîëñàì äà, æàë£àí àòïåí åìåñ, †çiìíi¡ ¼´äàé áåðãåí àòû-æ†íiììåí †ëóãå õà¼ûì áàð øû£àð, – äåäi, ìà- £àí îñûíû äà ¼èìàéñû¡äàð ìà äåãåíäåé, ê¥éiíiøòi ¥íìåí. – 139 –

– …é, øûðà£ûì, – äåäi îñû êåçäå Ñ„ëiìãåðåé øàìûð- ¼àíûï, – ñåí †çi¡ íå àéòûï ò´ð£àíû¡äû áiëåñi¡ áå? Ñåíi¡ àòû¡ îñû åëäi¡ òàðèõûíà àëòûí „ðiïïåí áàÿ£ûäà æàçû- ëûï ¼îé£àí. Ïîñåëêåíi¡ ¼à¼ îðòàñûíäà ñà£àí ¼îéûë£àí åñêåðòêiø ò´ð. Ìåêòåï ñåíi¡ àòû¡äà. Åðòå¡ ìåðåêå ê¥íi áàëàëàð ñåíi¡ åñêåðòêiøi¡íi¡ ò¥áiíå ã¥ë ¼îéûï, åëiìiçäi¡ ñà£àí ´¼ñà£àí àçàìàòû áîëàìûç äåï àíò áåðåäi. ½ûðû¼ æûë áîéû îñûëàé †ìið ñ¥ðiï êåëåìiç. ½àíøà ´ðï༠ñåíi¡ àòû¡äû ìà¼òàíûø ò´òûï åð æåòòi. Æàë£àí àò༼à òàáûí- £àí æî¼ïûç, ñåíi¡ æàñà£àí åðëiãi¡ òàðèõè øûíäû¼. Ñåíi ê†êêå ê†òåðiï, îðòàëû¼ ãàçåòòåðãå ìà¼àëà øû¼¼àíäà ñî- £ûñòà ¼àçà áîë£àí áîçäà¼òàðûìûç òiðiëiï êåëãåíäåé ¼óàí- £àíáûç. Æàñòàð£à ¥ëãi áîëàð ìà åêåí äåï, åë áîëûï æàáû- ëûï, åñêåðòêiøi¡äi îðíàòòû¼. Æûëäàð áîéû àðûçäàíûï, àòû¡äû ìåêòåïêå áåðãiçäiê. Åíäi ñîíû¡ á„ðií òàñ-òàë¼àí åòïåêñi¡ áå? Ìàñ¼àðà áîëäû¼ ¼îé! Ñåíi¡ àòà£û¡äû ¼îðåê åòiï îòûð£àí ìûíà æ´ðòòû †ëòiðåòií áîëäû¡ £îé. Åëäi àÿìàéñû¡ áà? Áàòûð àéòûë£àí ñ†çãå òîëû¼ ò¥ñiíáåãåíäåé, íåìåñå „ëäåáið àóûð ñî¼¼ûäàí åñå¡ãiðåãåíäåé, à¡ûðûï ò´ðûï ¼àëäû. – Ñîëàé ìà åäi? – äåóãå £àíà øàìàñû êåëäi. Òà£äûð- äû¡ òåïåðiøií ê†ï ê†ðãåíäiêòåí, îë †çií ê†ï í„ðñåãå äà- éûíìûí äåï åñåïòåéòií. Áið༠ä„ë ìûíà æà£äàé ¥ø ´éû¼- òàñà ò¥ñiíå êiðìåãåí ñåêiëäi. – Ñîëàé, – äåäi Ñ„ëiìãåðåé ñàáûð£à ê†øêåíäåé ¼î¡ûð ¥íìåí. – Øåøå¡ ñî£ûñòàí êåéií áîñàï, àëïûñûíøû æûë- äàðû Ø„éêåí à¼òàë£àíäà åëãå êåëiï êåòêåí. Ñåíi¡ åñêåðòêiøi¡äi ê†ðiï, ðèçà áîëûï åäi æàðû¼òû¼. Àðòûíàí ê†ï ´çàìàé ¼àéòûñ áîëäû. Èìàíûí áåðñií... ½àçà¼òû¡ ´ëàí-£àéûð æåðiíi¡ áið ò¥êïiðiíäå æàò¼àí åëåóñiç ìåêåí áîëñ༠òà, áiçäåí äå åë ìà¼òàíûø åòåòií áið àçàìàò òóñà äåï Àëëàäàí òiëåê åòêåí òiði æàíäàðìûç £îé. Ñîë àðìà- íûìûçäû¡ áàñû äà, ñî¡û äà ñåí áîëäû¡, øûðà£ûì. Åíäi ìiíå... – äåé áåðiï øàë äàóñû ¼´ìû£ûï êiëò òî¼òàäû. Æàíäû ¼èíà£àí ¥íñiçäiê ´ç༼à ñîçûëäû. Ñû¼ûð åòiï æàðòûëàé àøûë£àí åñiêòåí „éåëäi¡ ´é¼ûëû-îÿó æ¥çi ê†ðiíäi äå, ìûíàëàð „ëi îòûð ìà äåãåíäåé, òà¡ûð¼àï åñiêòi ¼àéòà æàïòû. – 140 –

Áàòûð †çiíi¡ òû£ûðû¼¼à òiðåëãåíií ñåçiï, ìûíà áið î ä¥íèåäåé ¥íñiçäiêòi á´çó ¥øií áiðäå¡å àéò¼ûñû êåëiï, áàñûí ê†òåðå áåðäi äå, øàëäû¡ ê†çiíåí ñîð£àëàï ༼àí æàñòû ê†ðiï, òî¼ ñî¼¼àíäàé ñåëê åòå ¼àëäû. …ëäåáið æ¥- ðåê òàìûðû ¥çiëiï êåòêåíäåé áîëäû. Æàíòàëàñûï ¼àëòà- ñûíàí ä„ði àëûï iøòi. Ò¥éìåëåðií à£ûòûï, ¼àéòà-¼àéòà òåðå¡ äåì àëûï, òåðií ñ¥ðòòi. Ñîäàí êåéií ¼´ëàï êåòåòiíäåé, ¼àëòà¼òàï îðíûíàí ò´ðäû. – Ìåí ñûðò¼à øû£ûï êåëåéií, – äåäi åíòiãií áàñà àë- ìàé, åñiêêå ¼àðàé áåòòåï. Ñ„ëiìãåðåé ì´íû¡ ¥éäå áàð-æî£ûí ´ìûòûï êåòêåí- äåé, àíäà-ñàíäà îðàìàëûìåí ê†çií ñ¥ðòiï, †çiìåí-†çi áî- ëûï îòûð. Áàòûð ñûðò¼à øû¼¼àí ñî¡, ïîñåëêåíi¡ îðòàëû£ûíà ¼àðàé æ¥ðäi. Îðòàëû¼ ñàìàëàäàé æàï-æàðû¼, ìàíà àâòî- áóñòàí ò¥ñêåíäå áàé¼à£àí øà£ûí ïàðê ïåí åñêåðòêiøòi ê†ðiï êåëåäi. Ïàðê äåï îòûð£àíû 䆡ãåëåòiï îòûð£ûç£àí áåñ-àëòû £àíà à£àø åêåí. Îðòàñûíäà – áèiêòiãi åêi æàðûì ìåòðäåé ò´£ûðäû¡ ¥ñòiíäå ¼îëûíà àâòîìàò ´ñòà£àí æàóûíãåðäi¡ òàñ ì¥ñiíi. Êàñêàñûç æàëà¡áàñ, øàøû äóäûðàï, (àðïàëûñ êåçií áåéíåëåãåíi áîëó êåðåê), øèíåëiíi¡ åòåãi æåëáiðåï, æî£àðûäàí ò†ìåí ¼àðàï, „ëäåêiìãå àéáàò øåãåäi. Áàòûð ì¥ñiííi¡ æàñ êåçiíäåãi †çiíåí àéíûìàé ¼àë£àíûíà ¼àòòû òà¡ûð¼àï, áiðäå¡åäåí ñà¼òàí£àíäàé, àÿ£ûí åïïåí áàñûï æà¼ûíäàé ò¥ñòi. Áiði æàíäû, áiði æàíñûç åêi áåéíå æû£à òàíè àëìàé ò´ð£àíäàé áið-áiðiíå ¥¡iëå ¼àðàï ¼àë£àí. Áà- òûð îñû ò´ñòà †çiíå áåéì„ëiì åêiíøi †ìiðiíi¡ áàð åêåíií àìàëñûç ìîéûíäà£àíäàé áîëäû. Åêi †ìiðäi¡ ¼àéñûñûíû¡ æàë£àí åêåíiíå çåðäåñi æåòïåäi. Á„ëêiì, åêåói äå – øûí- äû¼. Áàòûð åñêåðòêiøòi àéíàëûï øû¼òû. Åñêåðòêiøòi¡ ¼àäiði †çiíiêiíåí æî£àðû åêåíií, æ´ðòòû¡ òiði àäàìíàí ã†ði åñêåðòêiøòi àðòû£ûð༠ñûéëàéòûíûí à¡£àð£àí ñàéûí, iøòåé ñî£àí ¼àðñû á„ñåêå ïè£ûëû áàñ ê†òåðñå äå, îíû¡ àð æà£ûíäà „ëäåáið ìà¼òàíûø ñåçiìiíi¡ äå æî¼ åìåñ åêåíi áàé¼àëàäû. Áàòûð åñêåðòêiøòi¡ òóðà àëäûíà ¼àéòà êåëäi. Ì¥ñií ¼àðà£àí ñàéûí á´ðûí£ûäàí äà àéáàòòûð༠ê†ðiíäi. Á´£àí: «Òàéûï ò´ð á´ë àðàäàí!» – äåãåíäåé àâòîìàòûí êåçåíiï, ò†íå ò¥ñåòií ñåêiëäi. – 141 –

Áàòûð „ëäå¼àëàé òiòiðêåíiï, áàñ ñàó£àëà£àíäàé øåãiíå áåðäi äå, „ëäåíåãå ñ¥ðiíiï, î¼ òèãåí àäàìøà øàë¼àñûíàí ¼´ëàäû. Åñå¡ãiðåï, ò´ðà àëìàé, áiðàç æàòòû. Åñi êiðåñiëi- øû£àñûëû ê¥éäå: – Æàçû£ûì íå? – äåäi äàóñû äiðiëäåï. Áàñûí ê†òåðiï, æàóàï ê¥òêåíäåé åñêåðòêiøêå ¼àðàäû. Åñêåðòêiø «æàçû£û¡íû¡ íå åêåíií †çi¡ áiëåñi¡» äå- ãåíäåé àâòîìàòûí êåçåíiï, ¥íñiç ò´ð. – Åíäi ìà£àí íå äåéñi¡? – äåäi òiði àäàììåí ñ†éëåñêåí- äåé ¼îëûí æàéûï. – Íå iñòåé àëóøû åäiì ìåí?.. Åñêåðòêiøòi¡ æiáèòií ò¥ði æî¼, øà£ûì-àðûç ¼àáûëäà- ìàéòûí ¼àòàë ñóäüÿäàé ñàçàð£àí ¼àëïû. «Òàéûï ò´ð!» äå- ãåí ¼à¾àðëû ñ´ñû áàñûëàð åìåñ. Á´ë „ëäå¼àëàé ûçàëàíûï: «‡çi¡ òàéûï ò´ð» äåãiñi êåëiï åäi, òàìà£û ¼´ð£àï, ¥íi øû¼ïàäû. – ß, Àëëà, – äåäi áið êåçäå äàóñû æàðû¼øà¼òàíûï, – á´ë ä¥íèåäå ìà£àí îðûí ¼àëìà£àí ñåêiëäi. Åíäi †çi¡ øåø ìûíà ò¥éiíäi. Æ´ðò ê†çiíå ò¥ñiðå ê†ðìå. ‡çi¡å àë ìåíi, æàðàò¼àí èåì... – Áàòûð æûëàìñûðàï æ´ëäûçäàðû „ð æåðäåí „ðå¡ ê†ðiíãåí á´ëû¡£ûð ¼àðà ê†ê àñïàí£à ¼àðàäû. – Àëëàíû¡ á´éðû£ûíñûç †ëiì äå æî¼, †êiíiøêå îðàé, – äåãåí äàóûñ åñòiëäi. Áàòûð£à åñêåðòêiø ñ†éëåãåíäåé ê†ðiíãåí – Ñ„ëiìãåðåé åêåí. ½îëòû£ûíàí äåìåï, îðíûíàí ò´ð£ûçäû. …ëäå¼àëàé „éåë äå ïàéäà áîëäû. Åêåóëåï ì´íû ñ¥éåìåëäåï, ¥éãå „êåëiï, äèâàí£à æàò¼ûçäû. Ê†ï ´çàìàé áið æàñ æiãiò êåëäi. Ä„ðiãåð ñåêiëäi. Ä„ði áåðiï æàòûð ìà, óêîë ñàëûï æàòûð ìà, îíû íåãå iñòåï æàòûð – î£àí Áàòûð ò¥ñiíãåí æî¼. ‡çi áàñ¼à æà¼òà àëûñòà ò´ð£àíäàé, ìûíàó àðàäà îòûð£àí áàñ¼à áiðåó ñåêiëäi ê†ðiíåäi... ½´äàé òiëåãií áåðiï, æîëàóøû òà¡ àëäûíäà ¼àéòûñ áîë- äû. Æàðû¼ ä¥íèåäåãi æàë£ûç £´ìûðûíû¡ îñûëàéøà àÿ¼òàë£àíûíà †êiíãåí-†êiíáåãåíi áåëãiñiç áið ê¥éäå ¥íñiç £àíà ¥çiëiï êåòå áàðäû. …éåë àáäûðàï: – Àïûð-àé, ìàñ¼àðà áîëäû¼-àó! Àïûð-àé... – äåé áåðäi. – Æî¼, á„ði ä´ðûñ, – äåäi Ñ„ëiìãåðåé. – Òàòàð ä„ìi òàóñûë£àí øû£àð áà飴ñòû¡. Òiðøiëiêòå ïåíäåëiêïåí – 142 –

æiáåðãåí ¼àòåëiãi áîëñà, ¼´äàé êåøñií. Èìàíû æîëäàñ áîë£àé! ¤àðiï æàí... Á༴ë áîë! Á´äàí êåéií òà¡ àòòû. Ê¥í í´ðû ê¥íäåãiäåé ïîñåëêåíi àëòûí ø´£ûëà£à á†ëåäi. Æûë ñàéûí£û „äåòiìåí ìåðåêå ê¥íãi ¼àðáàëàñ åðòå áàñòàëäû. Ìåêòåï æà¼òàí ãîðííû¡, áàðàáàííû¡ ¥íäåði åñòiëåäi. μé¼ûäàí ò´ð£àí òiðøiëiê ïåððîííàí ¼îç£àë£àí àóûð ñîñòàâòàé áàÿó æûëæûï áàðà æàòòû. …ëäåáið æîëàóøû Ñ„ëiìãåðåéäi¡ ¥éiíå ¼´äàéû ¼îí༠áîï êåëãåíäå æ¥ðåêòåí ¼àéòûñ áîëûïòû äåãåí ñûáûñ ò†¡iðåêêå ñûçäû¼òàé òàðà£àíìåí, àëûï-¼àøïà äàáûðà£à ´ëàñ¼àí æî¼. Ä¥íèåãå êiì êåëiï, êiì êåòïåé æàòûð?.. Á´ë †¡iðäå á„ði á´ðûí£ûøà, á„ði á„ç ¼àëïûíäà. Òiïòi åøòå¡å äå áîëìà£àí ñåêiëäi. Àñòàíà, 2010 æûë – 143 –

…ÊÅ «…êå¡ õàë ¥ñòiíäå, òåç æåò» äåãåí òåëåãðàììàíû àëà ñàëûñûìåí, ñîë ê¥íi ´ø༼à îòûðäûì. Æîë áîéû ꆡiëiìå íåøå ò¥ðëi îéëàð êåëäi. ʆáiíå „êåìíi¡ ìåíi ê†ðìåé, ¼àéòûñ áîëûï êåòêåí ñ„òií ê†ç àë- äûìà åëåñòåòåìií. Æ¥ðåãiì ¼îáàëæûï, †íå áîéûìäû ¥ðåé áèëåéäi. ‡ç ¼èÿëûìíàí òó£àí ¼àé£ûëû ê†ðiíiñ òàï áið áîë£àí î¼è£àäàé ê†êiðåãiìäi ê¥éiíiøêå òîëòûðûï, ê†çiìå æàñ „êåëåäi. …ëäå¼àëàé †çiìäi „êåì àëäûíäà êií„ëi æàí- äàé ñåçiíåìií. Åíäi ò¥çåóãå áîëìàéòûí áið ¼àòåëiê æàñà- £àí ò„ðiçäiìií. Åíäi á„ði äå êåø ñåêiëäi... ʆ¡iëiìäå åêi- ༠ñåçiì – ¥ðåé ìåí †êiíiø. Àóäàí îðòàëû£ûíà êåëiñiìåí ìàé òàñûï æ¥ðãåí ìàøè- íàëàðäû¡ áiðiíå iëåñiï, ¥éãå ò¥íäå æåòòiì. Á´ðûí êîëõîçäû¡ êå¡ñåñi áîë£àí ´çûíøà êiðïiø ¥éäi¡ åñiãií ¼àìûñ àëáàðìåí ¼îðøàï ¼îéûïòû. …ëäå¼àéäàí ê¥éiñ ¼àéûð£àí ìàëäàðäû¡ ïûñûëäà£àí äûáûñòàðû åñòiëäi. ½àé æåðäå åêåíi áåëãiñiç, ä„ë àÿ¼ àñòû ìà¡ûíàí áà¼ïà ¥éðåêòi¡ ¼ûð¼ûëäà£àí ¥íi øû£àäû. Æîëäà£û á´òàë£àí îòûí ìåí æà¡£ûðû¼¼à, øûëàïøûí£à ñ¥ðiíå, ñèïàëàï æ¥ðiï åñiêêå êåëäiì. Ìåí ¼à£à áàñòà£àíäà-༠åñiê „íäåòå ñû¼ûðëàï, †çi àøûëûï êåòòi. Ä„ëiçäå †ëiìñiðåé æàí£àí àñïàëû øàìíû¡ áîëìàøû æàðû£ûíàí á¥éiðäåãi êiðåð åñiêòi¡ æîáàñû ê†ðiíåäi. ¦éãå êiðäiì. Îäàí „ði àóûç ¥éäi¡ åñiãi. Òà£û áið åñiê. Îðòà ¥éäi¡ åñiãi. (Áiçäi¡ ¥éäå íå ê†ï, åñiê ê†ï. Á´ðûí£û êå¡ñåíi¡ åñiêòåði). Ò¥ïêi á†ëìåãå êiðãåíäå áàðûï ä„ë – 144 –

ò†ðäå – ò†ñåê ¥ñòiíäå êiï-êiøêåíòàé áîëûï æàò¼àí „êåìäi ê†ðäiì. Àäàìíû¡ æ¥äåãåí êåçäå ì´íøàëû¼òû êiøiðåéiï êåòåòiíií á´ðûí áiëìåóøi åäiì. ʆçi ø¥¡iðåéiï, æ༠åòòåði øîäûðàéûï, àäàì òàíûìàñòàé áîëûï êåòiïòi. Æàíûíäà åêi àäàì îòûð. Áiðåói – Ó„ëè ìîëäà, åêiíøiñi – æèåí à£àì Ñàìàò. Ïåø ò¥áiíäå ì¥ëãiï àïàì îòûð. Ìåí êiðãåí áåòòå êèiìiìäi øåøïåñòåí ñ„ëåì-ñàó¼àò- ñûç áiðäåí „êåìå ´ìòûëäûì. ½´äàé-àó, ¼àëàé æ¥äåãåí! – Ñàéëàóìûñû¡, – äåäi „êåì åñòiëåð-åñòiëìåñ. ʆçiìå ûñòû¼ æàñ òiðåëäi. Iøiìå íåáið †êiíiø, àðìàí, ê¥éiíiø òîëûï, „êåìíi¡ ¼àò¼ûë ñà¼àëäû, ¼ó ñ¥éåê æà- £ûíà ìà¡äàéûìäû òiðåäiì äå †êñiï æiáåðäiì. Ñîë êåçäå áàðûï ò†ðäåãi ìîëäà: – ½îé, ¼àðà£ûì, æûëàìà. Àìàí-ñàó êåëäi¡, „êå¡äi ê†ðäi¡. Åíäiãi ä„ì-ò´çäû áið Àëëàíû¡ †çi áiëåäi, – äåï æ´áàòó àéòòû. – Æûëàìà, àéíàëàéûí, – äåäi æèåí à£àì. – …êå¡íi¡, ìiíåêè, àðìàíû îðûíäàëäû. Ñåíi ê†ðñåì, ðèçàìûí äåãåí... ʆðäi £îé... – Æûëàìà, – äåäi „êåì çîð£à ñ†éëåï. цéòòi äå †çi êåìñå¡äåï ¼îÿ áåðäi. Ìà¡àéäà£ûëàð åíäi „êåìå áàñó àé- òûï æàòòû. «Îñû áið æàìàí áîëìàñà, ñîíøàìà æåðäåí êiì içäåï êåëåð åäi», «Àðòû¡äà, ¼´äàé£à ø¥êið, ò´ÿ¼ áàð», «Áàëà¡ êåëñå, ¼óàíûøòàí æàçûëûï êåòåòií áið „äåòi¡ áàð åäi £îé». …êåì áàñûëûï, ìåíi ûìäàï †çiíå ¼àðàé øà¼ûðäû äà, ìà¡äàéûìíàí èiñêåäi. Ñîäàí êåéií áàðûï ¥é iøiìåí àìàí- äû¼ áàñòàëäû. Ìîëäàíû¡, à£àìíû¡ ¼îëûí àëäûì. Àïàì áåòiìíåí ñ¥éäi. – …ëãiíäå £àíà ìàøèíà ä¥ðiëäåãåíäå „¡ãiìå ¼ûï îòûð åäiê. Ò„ðiçi, ñîíûìåí êåëäi¡ £îé? – äåäi ìîëäà àÿò î¼û£àí- äàé áið ñàçáåí. – È„, – äåäiì „ëi äå †êñiãiìäi áàñà àëìàé. À£àì ¼àëàäàí ¼àøàí øû¼¼àíûìäû, àóäàííàí ìàøè- íàíû¡ ¼àëàé òàáûë£àíûí, îäàí êåéií ¼àëàäà£û †çi òàíè- òûí áiðëi-æàðûìäû àäàìäàðäû¡ àìàíäû£ûí ñ´ðàäû. Òå- ëåãðàììàíû †çi ñàë£àíûí, åêi ñ†çäi¡ áàñûí ¼îñà àëìàé- òûí ïîøòàøû Òàéøû¼òàí íå ¼àéûð, æàìàí îðûñøàñû- ìåí †çi æàçûï øû¼¼àíûí, î£àí 1 ñîì 30 òèûí ò†ëåãåíií „¡ãiìå ¼ûëäû. – 145 –

– Áà£àíà „êåñi Ñàéëàóäû „¡ãiìå ¼ûë£àíûìûçäà åñiêòi¡ ñûðòûíäà ò´ð £îé äåãåí æî¼ ïà, – äåäi àïàì ñ†çãå àðàëà- ñûï. – À, è„, – äåäi à£àì äà åñiíå ò¥ñiðiï. – Ñàéëàó åñiêòi¡ ñûðòûíäà ò´ð äåäi £îé áiçãå... – Áiëiï ò´ð £îé, – äåäi ìîëäà †çi áiëiï ò´ð£àíäàé ìà- ¡ûçäàíà ñ†éëåï. – ½´äàé ñîíäà î£àí ê†ðñåòiï ò´ð. ½´äàé- äû¡ „ìiði ê¥øòi åìåñ ïå!.. Ìåí „êåìíi¡ æàëïû æà£äàéûí, ä„ðiãåðäi¡ íå àéò¼à- íûí ñ´ðàäûì. – Ä„ðiãåð íå äåñií, – äåï ê¥ìiëæiäi à£àì äà, – ä„ðiñií áåðiï æàòûð. …ð í„ðñåíi¡ ñ„òi áîëàäû äà †çi. – Ä„ðiãåð ¼àðàìàé ò´ð £îé, – äåï †êïå àéòòû àïàì. – Ñîë áàëàíû¡ †çi àóðóäû àëàëàï ¼àðàéòûí ñåêiëäi. Áûë- òûð †çiíi¡ íà£àøûñû Æàðìà£àìáåòòi ¼àëàé åìäåäi. Àóäàí£à äà, îáëûñ¼à äà àïàðäû. – Îëàé äåìå, á„éáiøå, – äåäi ìîëäà. – ½´äàé áiëåäi äå¡iç... ½´äàéäû¡ æàçóû ¼àëàé áîëñà, àóäàí£à, îáëûñ- ¼à àïàð£àííàí åøòå¡å †çãåðìåéäi. Íåìåíå, ìûíà ñåíi¡ áàëà¡ àïàðà àëìàé ìà? Åðòå¡-༠Àëìàòûäàí áið-༠øû- £àðñûí... Áið༠ä„ì áiëåäi. Ûðûçäû¼-íåñiáå †ëøåóëi £îé †çi. – Ìiíåêè, ò†ðò ê¥í áîëäû, – äåäi à£àì ìà£àí ¼àðàï. – Îñûëàé ê¥çåòiï îòûðàìûç. Êåøå ½àóìåí øàë ìåí Åðå- êå¡ êåëiï åäi. Åðåêå¡ ¥ëêåéãåí àäàì £îé, ¼àæûï ¼àëäû. Á¥ãií ìiíå, ìîëäåêå¡ êåëiï, æà¼ñû áîëäû. Ìîëäåêå¡ †çiíi¡ êåëói ¥ëêåí ì„ñåëåëåðäi øåøåòiíäåé òàìà£ûí êåíåï, æ†òêiðiíiï ¼îéäû. Ò¥í îðòàñû àóà øàé iøiëäi. Øàéäàí êåéií: – Ñåí æàòûï äåìàë, – äåäi à£àì. – Æîëäàí êåëäi¡, æîë ¼àæûòàäû £îé àäàìäû. …êåì òûíûø ´éû¼òàï æàòûð åêåí. Àóçû àøû¼. Áið¼àëûïòû ñûðûëäà£àí äûáûñ øû£àäû. Îðòà á†ëìåäåãi êåðåóåòêå êåëiï æàòòûì. Ìîëäà ìåí à£àìíû¡ ꥡãiðëåãåí äàóûñòàðû åñòiëiï ò´ð. μç༠æàòòûì, áið༠´éû¼òàé àë- ìàäûì. ½àéòà áàñûìà íåøå ò¥ðëi îéëàð êåëiï, ´é¼ûì øàéäàé àøûëäû. Àïûð-àó, „êåì †ëiï ¼àëñà, íå iñòåéìií?! …êåìäi áið ðèçà ¼ûëàòûíäàé æà¼ñûëû¼ æàñàï ê†ðäiì áå? Îñûëàé ò¥ê ê†ðìåé, æàë£ûç áàëàñûíà †êïåëåãåí ê¥éiíäå ä¥íèåäåí àòòàíûï êåòå áåðìåê ïå?! – 146 –

Ìåí „êåìíi¡ áàñûíàí êåøêåí ´çûí òàðèõ¼à îéøà ê†ç æiáåðäiì. ‡ç †ìiði òóðàëû ìà£àí ê†ï àéòóøû åäi. ½èûí- øûëû¼òû, áåéíåòòi ê†ï ê†ðãåí àäàì £îé... *** – ½îÿí æûëû àç£àíòàé ìàëûìûç ¼ûðûëûï ¼àëäû äà, òóûñòàðäû ñà£àëàï, æåð àÿ£û ¼´ð£àñûìåí Æûëàíäû£à ê†øiï êåòòiê, – äåï áàñòàð åäi ê†ï „¡ãiìåñiíi¡ áiðií. – Æûëàíäû áîéû îë êåçäå ¼îëäû¡ ñàëàñûíäàé òiçiëãåí åë. Ìàëäûáàéäû¡ åêi áàëàñû – Åñò†ðå, Áåñò†ðå øòàò áîëûï, áîëûñòû¼¼à òàëàñûï, àðàëàðûíäà àäàì †ëiï, êiñi ¼´íû äàóëàíûï, òàëàñûï, ûðó-òûðó áîëûï æàòûð åêåí. …éòåóið, à£àéûííû¡ àòû à£àéûí, áið-áið ëà¼òàí, „ëi æåòêåíi ñàó- ëû¼ ¼îé á†ëiï áåðiï, îíû¡ ñûðòûíäà åðóëiê „êåëiï, áiðäåí åë ¼àòàðûíà ¼îñûëûï êåòòiê. ‡çiìiç áåñ à£àéûíäû áîë- äû¼. Øåøåìiçäi¡ ¼àéòûñ áîë£àí êåçi. ½ûçäàðäû¡ á„ði ò´ðìûñ ¼´ðûï êåòêåí. …ïñàòòàð, ½àïñàòòàð, Í´ðæàí – ¥øåói äå á†ëåê ¥é. Ä¥éñåí äå ¥éëåíãåí, áið༠„êåéäi¡ øà¡ûðà£ûíäà. Ìåíi¡ ñàëò áàñ, ñàáàó ¼àìøû êåçiì. Áiçáåí áiðãå Àéòûáàéëàð äà ê†øiï êåëãåí. ¦ëêåí áàëà- ñû Àéäàðõàí åêåóiìiç Åñò†ðåíi¡ æûë¼ûñûí áà£àòûí áîë- äû¼. Äîñûì áàëàñûíäà Åñò†ðåäåí áàé åøêiì áîë£àí æî¼ ¼îé. ‡çi äå, ¼´äàé ñà¼òàñûí, ò„êàïïàð åäi. ½ûñòà ìîéûë- äàé ¼àï-¼àðà, àòà¼òû á„éãå ¼àðà¼àñ¼àñûí, àë æåð ¼àðà- éûñûìåí æ´ìûðò¼àäàé àïï༠æîð£àñûí ìiíåòií. Áiðåñå îðûñøà, áiðåñå ¼àçà¼øà – íåøå ò¥ðëi ¼´áûëûï êèiíåäi. Æàí áàëàñûíà òà¼ûìû òîëìàéäû. ʆøiï êåëãåííi¡ êåëåñi æûëûíäà Àéòåêå¡ êåëií ò¥ñiðãåíäå Åñò†ðå Äóàí æà¼òà áîëäû äà, àðòûíàí ¼îéûí ñîéûï, òàìà£ûí „çiðëåï ¼îéûï øà¼ûð£àíäà, èò-àé, êåëìåäi £îé. Ä„ìíåí ¥ëêåí åìåñ øû£àð äåï, åêi ðåò àäàì æiáåðãåíäå «áàðà àëìàéìûí» äåãåííåí áàñ¼àíû àéòïàïòû. Áið æûëäû¡ iøiíäå øàðóàøûëû£ûìûç ò¥çåëiï ¼àëäû. ½àïñàòòàð ¼ûñòàóäû èåñiç ¼àëäûðìàéìûí äåï îé£à ê†øiï êåòòi. Ñîë æûëû øàáûíäû¼ òà ìîë áîëûï, Åñò†ðå, Áåñò†ðåëåðäi¡ äàóëàðû á„òóà£à êåëiï, àé£àé-ñ¥ðãií áàñûë- £àí áîëàòûí. Áið༠îé æà¼òàí àäàì êåëãåí ñàéûí «ïàòøà ¼´ëàïòû, ¥êiìåò æà¡àðûïòû, à¼, ¼ûçûë äåãåí øû£ûïòû» äåãåí íåøå ò¥ðëi õàáàðëàðäû åñòiï æàòàìûç. Êåëåñi æàç- – 147 –

äû¡ îðòàñûíäà àòòû êàçàê äåãåí á„ëå øû¼òû. Á„ëåí æåð- äå á¥êië áið àóûëäû àòûï êåòiïòi, øàóûï êåòiïòi, „éåëäåðäi ìàñ¼àðàëàïòû äåãåíäi åñòiãåíäå ò´ëà áîéû¡ ò¥ðøiãåäi. «Å, å, çàìàííû¡ áåòi æàìàí áîï áàðàäû. Åëãå ò¥ñêåí àóûðò- ïàëû¼ ¼îé. Áûëòûð ê¥çäå ê¥ííi¡ ò´òûë£àíûíàí ¼îð¼ûï åäiì», – äåï îòûðàòûí „êåì æàðû¼òû¼. Áið ê¥íi áiçäåðãå ¼àðàé àòòû êàçàêòàð êåëå æàòûð äå- ãåí õàáàð àëäû¼. Ç„ðå ¼àëìàäû. ½ûç-¼ûð¼ûíäàðäû¡ á„ðií Øîø¼àê†ëäi¡ ¼àëû¡ ¼îïàñûíà àïàðûï, òû£ûï òàñòàäû¼. Í´ðæàí †æåò åäi. Àóûëäà£û áàð àçàìàòòû æèíàï àëûï, àòòû êàçàêòàðäàí áiçãå ¼àéûð æî¼, åëäi¡ ¼àíûí à£ûçûï êåëå æàò¼àí æàóûçäàðäû¡ ðåòií òàóûï, ê†çií ¼´ðòó êåðåê äåãåíäi àéòòû. Ìàë äåñå æàíû ¼àëà ìà, æûë¼ûíû¡ æàóû åêåí äåãåíäi åñòiãåí ñî¡, Åñò†ðå äå áiçãå ¼îñûëäû. Ñîíû- ìåí á¥êië àóûë áîëûï àòòû êàçàêòàðäû †ëòiðóãå ¼îðû- äû¼. Êåðåãåëåðäi¡ áàñòàðûí ò¥éiñòiðiï áiðíåøå ¼îñ òiãiëäi. Æåðîø༠¼àçûëûï, àëäûí àëà ñîéûëàòûí ¼îéëàð äà äà- éûíäàëûï ¼îéûëäû. Ò¥ñ êåçiíäå ¼ûðäàí áið òîï ñàëò àòòû ê†ðiíäi. Æà- ¼ûíäà£àíäà ê†ðäiê – èû¼òàðûíäà øîøàé£àí ìûëòû¼òà- ðû áàð, „ñêåðøå êèiíãåí îðûñòàð. «Àë êåëäi àòòû êàçàê- òàð» äåï æàòòû. Iðãåãå êåëãåíäå áið-༠áiëäiê – „êåéäi àéäàï êåëå æàòûð åêåí. Ìàëäà æ¥ðãåí áîëàòûí. Òàÿ¼ æåãåí ñåêiëäi. Øåêåñiíäå ¼àí áàð. Èòòåðäi¡ ò¥ñi ñóû¼ åêåí. Àòûï æiáåðìåãåíiíå ø¥êið äåñåéøi. Í´ðæàí åò ¼ûçóûìåí îäûðà¡äà£ûñû êåëiï åäi, „êåé †çi áàñûï òàñ- òàäû. …êåìäi ´çàï êåòêåí ¥ø-ò†ðò æûë¼ûñûí àóûë£à àéäàï êåëå æàò¼àí æåðiíåí ´ñòàïòû. Á´ë àéò¼àí ñ†çäåðiíå ò¥ñiíáåãåí. Ûìäàðûíà ¼àðà£àíäà æûë¼û òàóûï áåð äåéòií ñåêiëäi. …êåì: – Áiç êåäåé àäàìáûç. Ìîë æûë¼û áîëìàéäû. Àç£àíòàé ¥ø ¥éëi æàí£à áiòêåí áàð ò´ÿ£ûìûç îñû, – äåïòi ¼àçà¼- øàëàï. Àòòû êàçàêòàð æûë¼ûëàðû¡äû òû£ûï îòûðñû¡äàð äåï ñåíáåãåí áîëóëàðû êåðåê, „êåìäi åêi-¥ø ðåò ìûëòû¼òû¡ ä¥ìiìåí ò¥éiï æiáåðiïòi. À¼ûðû æûë¼û òàóûï áåðìåñå¡, àòàìûç äåï àóûë£à àëûï êåëãåí. Ä¥éñåííi¡ àçäà£àí îðûñøàñû áàð. …êåì êiøêåíòàé êåçiíäå Àéñà£à åðòiï æiáåðiï, áið æûë ¼àëàäà î¼û£àí. Îðûñ- òàð àò ¥ñòiíäå ñîñòèûï-ñîñòèûï ò´ðà ¼àë£àíäà Ä¥éñåí – 148 –

æàíäàðûíà áàðûï, îðûñøà ñ†éëåñòi. Àíàëàð ê„äiìãiäåé ¼óàíûï ¼àëäû. Ä¥éñåí åëäi¡ „äåéi ê¥òiíiï îòûð£àíûí, ¼îíà£àñûíû¡ áîëàòûíûí, òiëåêòåðiíi¡ á´ëæûìàé îðûí- äàëàòûíûí àéò¼àí áîëó êåðåê, „ñêåðëåð ¼àó¼ûëäàñûï ì„ç áîëûï, àòòàðûíàí ò¥ñå áàñòàäû. Áið༠†çäåði ñ༠åêåí. Áiðåói ìûëòû£ûí ´ñòàï, àòòàðûíû¡ æàíûíäà ¼àëäû. Iøiíäå æóàí ¼àðûí áiðåó áàð. Áàñòû£û £îé äåéìií, «½îñòû¡ iøiíå êiðìåéìiç. Òåç æûë¼û „êåï áåði¡äåð» äåï ò´ðûï àëäû. Íå êåðåê, à¼ûðû êiðäi-àó. ½ûìûç áåðäiê. ‡çäåðiìåí áiðãå àëûï æ¥ðãåí àðà¼òàðû áàð åêåí. Àçäàï àð༠iøòi. Ñûðòòà- £û ê¥çåòøiñi äå ¥éãå êiðãåí. Îäàí åò êåëäi. Ìåí òàá༠òàñûï æ¥ðìií. – ½àçið «ñîðïà „êåë» äåãåí êåçäå áàñòàéìûç, Ä¥éñåíãå àéò, ¼îñòàí øû¼ñûí, – äåï ñûáûð åòå ¼àëäû Í´ðæàí. Òàáà¼òû àëäàðûíà ¼îéûï æàòûï: – Ñà£àí øû¼ñûí äåï æàòûð, – äåäiì Ä¥éñåíãå à¼ûðûí £àíà. Æóàí ¼àðûí ñåêåì àëûï ¼àëäû. Ä¥éñåíãå ¼àðàï, áiðäå¡å äåï ø¥ëäiðëåï æàòûð. Ä¥éñåííi¡ íå àéò¼àíûí áiëìåäiì, ¼îñòàí øû£ûï êåòòiì. Àïûðìàé, Ä¥éñåíäi ´ñòàï ¼àëàð ìà åêåí äåï ç„ðåìíi¡ ´ø¼àíûí ê†ðñå¡. Øû¼òû-àó áið ìåçãiëäå ¼îñòàí. Ñîë êåçäå «ñîðïà „êåë» äåãåí àé£àé øû¼òû. Ñîë-༠åêåí, êåðåãåëåðãå áàéëàí£àí àð¼àíäû òàð- òûï-òàðòûï ¼àë£àíäà ¼îñòû¡ á„ði áið ñ„òòå æàëï åòiï, åòêå åíäi ¼îëäàðûí ñîçà áåðãåí àòòû êàçàêòàðäû áàñòû äà ¼àëäû. «ß, àðóà¼!» – äåï ´ìòûëûï êåï áåðäiê. Í´ðæàí äà ¼àðóëû åäi-àó. ½îëû iëiêêåí æåðäåí „ëãiëåðäi ¼îñòû¡ àñòûíàí ñóûðûï àëàäû. Ñîéûëìåí ò†áåäåí áið ´ðûï ¼´ëàòûï æà- òûðìûç. Îéïûðìàé, å¡ãåçåðäåé áið ñàðû îðûñ áîé áåðåäi äåãåíi¡ íå! Àë£àø¼û æû£ûï ñàë£àíûìûçäà Ä¥éñåí áåëiíåí íàãàíûí ñóûðûï àë£àí. Ñîéûëìåí ´ð£àíäà ¼´ëàìàé, ¥ñòiíäåãi êèiìií ñûïûðûï òàñòàï, ñîð£à ¼àðàé ¼àøñûí. Æàí áåðó äåãåí î¡àé ìà? Ñîð£à òû£ûï, æàí-æà£ûíàí ¼àìà- £àí êåçäå „ëãi èòòi¡ áàëàñû òàòàð ìà íåìåíå, «Àëëà, Àëëà» äåéäi ¼àçà¼øàëàï. «Ìûíàó ì´ñûëìàí áîëûï æ¥ðìåñií» äåï ¼îáàëæèû¼. Í´ðæàí îæàð £îé: «Îé, „êå¡íi¡ àóçûí. Á´£àí ¼à¡£ûï æ¥ðãåí ¼àíäàé ì´ñûëìàíäû¼», – äåï òó ñûðòûíàí ñîéûëìåí ´ðûï ¼´ëàòòû. Ñîäàí ò¥íiìåí ñîð- äû¡ ñûðòûíàí ¥ëêåí ø´¡¼ûð ¼àçûï, á„ðií áið-༠ê†ìäiê. Êåëåñi ê¥íi „ëãiëåðäi¡ ä¥íèåëåðií á†ëiñåéiê. ½îðæûí- – 149 –

äàðûíû¡ iøi òîë£àí áiëåçiê ïå, ñûð£à ìà, „éòåóið òîë- £àí á´éûì. Ä¥éñåí áiðåóiíi¡ åð-ò´ðìàíûí àëûï, „ëãiíi¡ ê†ïøiãiíi¡ iøiíåí ¼àðàé£àí ä¥íèå øû¼òû. Áiðåóiíi¡ ìûëòû£ûí ìåí àëäûì. Áið ê¥íi «iøòåí „ñêåð øû£ûïòû, àòòû êàçàêòàðäû¡ †ëiêòåðií içäåï øû¼¼àí ê†ðiíåäi, iñòiê òåìiðìåí æåðäi òåñiï òåêñåðåäi åêåí» äåãåí ëà¼àï æåòïåñií áå. Ìûíà ¼àçà¼øûëû¼òû ¼àðàñàéøû. «Ê†ìãåí æåðäåí òàóûï àëñà, øåòiìiçäåí ¼ûðûëàìûç, †ðòåó êå- ðåê» äåãåí ´é£àðûì æàñàäû øàëäàð. À¼ûðû èòòåé áî- ëûï ê†ðäi ¼àéòàäàí àøûï, „ëãiëåðäi¡ ñàñûï êåòêåí äåíåëåðií ñîðäû¡ iðãåñiíäå ê†êïåêïåí †ðòåìåéiê ïå. Àäàì äåãåí ïûøûðëàï ä¥íèåäåí ´ç༠æàíàäû åêåí. Òà¡ àò¼àíøà †ðòåäiê. Ìûíà ½àðàòåìiðäi¡ Åñòåãi, Ò¥í¼àòàð Åñòåê äåóøi åäiê ¼îé áà飴ñòû, ñîäàí øîøûï, àóðó áîë- äû £îé. Åíäi æ´ðò á†ëiï àë£àí ä¥íèåëåðiíåí áåçå áàñòà- äû. Ìûëòû¼òàðûìûçäû, ñà¼èíà-ñûð£àëàðûìûçäû ñó£à ëà¼òûðäû¼. Æàííàí ò„òòi íå áàð? Áið༠àéò¼àí „ñêåð êåëìåäi. Æ¥ðåãiìiç àçäàï îðíûíà ò¥ñiï áîë£àí ñî¡, „êåì ìåíi øà¼ûðûï: – Îé£à áàðûï êåë, ½àïñàòòàðäû¡ ¥é iøiíi¡ àìàíäû- £ûí áië. Ä¥íèå àñòû-¥ñòiíå øû£ûï æàò¼àíäà ¼àéñûìûç- äû¡ ¼àé ñàéäà æàò¼àíûìûçäû áiëìåé ¼àëàðìûç, – äåäi. – Àð æà¼òàí íå õàáàð áàð åêåí? Àéñàíûêiíå ñî¼¼àéñû¡. Òîðû àòòû åðòòåï àëûï, àóûëäàí øû£ûï êåòòiì. Ò¥ñ êåçiíäå Îøà¼òûäà îòûð£àí †çiìiçäi¡ íàçàðûìáåò Æàë£àñ- áàéëàðäàí áið øàé iøiï àëûï, á´ëà¡ ¼´éðû¼ïåí ê¥í áàòà îé£à ¼´ëàäûì. ½àïñàòòàðëàð ½àðàñóäû¡ æèåãiíäå åêåí. Êåøêå ¼îé ñîéûï, Àéñàëàðäû øà¼ûðäû. Àéñàíû¡ æàíûíäà áið æàñ æiãiò áàð. Êiì åêåíií òàíûìàäûì. μû£àí á„ëå áîëó êåðåê: «Ïàòøà àíàó, ïàòøà ìûíàó. Æà¡à †êiìåò êåäåéäiêi áîëà- òûí øû£àð. Áið༠àðòû ¼àëàé áîëàòûíûí àéòó ¼èûí. Àë áàéëàðäû¡ åñòåði áîëñà, ìàëäàðûí àçàéò¼àíû æ†í £îé», – äåï çóûëäàï îòûð. Æ´ðòòû¡ ìàëûíäà£û øàðóàìûç ¼àíøà. Ò†ðò ¥éëi æàí ¼àðàï îòûð£àí ò†ðò-áåñ ò´ÿ¼òû àçàéò¼àíäà ¼àéòiï ê¥í ê†ðåìiç. Àòòû êàçàêòàðäû¡ á´ë àðà£à äà ñîé¼à- íû àç áîëìàñà êåðåê. – Îëàð ïàòøàíû¡ „ñêåðëåði £îé, ¼ûçûëäàðäàí æå¡iëãåí ñî¡ ½ûòàé£à àóûï áàðàäû. Îëàð òiði æàíäû àÿìàéäû, – äåï ò¥ñiíäiðäi „ëãi æiãiò. – 150 –