Төлен Әбдікұлы - Парасат майданы

äåó ò´ñ¼à øû¼òûì. Êåíåò ä„ë ¼àñûìíàí „ëäåêiìíi¡ áåéíåñi ê†ëáå¡ åòå ¼àëäû. Ò´ëà áîéûì ò¥ðøiãiï, àé£àé- ëàï æiáåðäiì. Îäàí êåéií ¼àëàé ¼´ëàøòàï ´ð£àíûìäû †çiì äå ñåçáåé ¼àëäûì. Ñåçãåíiì – ¼îëûìíû¡ „ëäåáið ¼àòòû çàò¼à òèiï, iëå-øàëà ñàëäûð-ã¥ëäið åòiï ñûí£àí „éíåêòi¡ æåðãå øàøûë£àíû. ½àðà¡£û ä„ëiçäi¡ iøiíäå æ¥ðåìíåí îòûðûï, åñiìäi æèíàäûì. μð£àíûì ¼àáûð£àäà£û àéíà£à ò¥ñêåí †ç áåé- íåì áîëûï øû¼òû. «Î, ò„¡iðiì, îñûíøà àçàï¼à ñàë£àí- äàé, íå æàçäûì?» – äåäiì ¼èíàëà ê¥áiðëåï. ʆçiìå æàñ êåëäi... ½îëûìíû¡ æàðà¼àòû æàí£à áàòûï, îðíûìíàí ò´ðäûì. ½èðà£àí àéíàíû¡ ñûíû¼òàðû àÿ¼ àñòûíäà øà- ¼ûð-ø´¼ûð åòåäi. Ìå¡-çå¡ ê¥éäå ¼àáûð£à£à ¼àéòà-¼àéòà ñî£ûëûï, êåë- ãåí içiììåí æî£àðû ê†òåðiëäiì. Ïàëàòàìà êiðãåí êåçäå, ìåíi ê¥òiï ò´ð£àíäàé, iëå-øàëà ìåäáèêå äå êiðäi. Ìåíi ê†ðiï: – Îéáàé, íå áîëäû?! – äåäi øîøûíûï. – Åñiê àëäûíäà ñ¥ðiíiï ¼´ëàï ¼àëäûì, – äåäiì iøiìíåí áàñ¼à áiðåó ñ†éëåï æàò¼àíäàé á†òåí ¥íìåí. – Ò¥ði¡iç áîï-áîç £îé. ½àçið ä„ðiãåð øà¼ûðàéûí. – Æî¼, – äåäiì „ðå¡ äåãåíäå ¥í ¼àòûï. ‡éòêåíi îñû êåçäå „áäåí ¼àëæûðàï øàðøà£àíûì ñîíøà, áîéûìäà- £û „ë-¼óàò å¡ ñî¡£û áið òàëøû¼¼à iëiãiï ò´ð£àíäàé ê†ðiíäi. – Øà¼ûðìàé-༠¼îé... – Òåðå¡ äåìàëûï, êåëåñi ñ†çäi àéòó£à ê¥ø æèíàäûì. – ½îëûìäû áàéëàï áåði¡iç... Ìåäáèêå æ¥ãiðiï øû£ûï êåòêåí. À¼ûðû êåçåêøi ä„ðiãåðäi åðòiï ¼àéòûï êåëäi. Ä„ðiãåð ¼àí ¼ûñûìûìäû †ëøåï, æ¥ðåãiìäi òû¡äàï, „ëäåáiðäå¡åëåðäi ìåíåí ñ´ðàé- òûí ñåêiëäi, ìåäáèêå æàíòàëàñûï ä„êåìåí ¼îëûìäû îðàï áàéëàï æàòûð, áið༠ìåí îëàðäû¡ åø¼àéñûñûíà äà ì„í áåðãåí æî¼ïûí, †éòêåíi ì´íû¡ á„ði ìåíi¡ æàí ä¥íèåìäå áîëûï æàò¼àí î¼è£àëàð£à ò¥ê ¼àòûñû æî¼ ìà£ûíàñûç áiðäå¡åëåð åäi. Ä„ðiãåðäi¡ ìà£àí óêîë òà£àéûíäà£àíû, áåð- ãåí à¼ûë-êå¡åñòåði, ìåäáèêåíi¡ ¼´éðû£ûìíàí øàïàëà¼- ïåí ´ð£àíäàé ñàðò åòêiçiï èíå øàíûø¼àíû – îñûíû¡ á„ði ìà£àí áàñ¼à áiðåóäi¡ áàñûíäà áîëûï æàò¼àí î¼è£àäàé ê†ðiíäi Øàðøà£àíûì ñîíøàëû¼, ä„ðiãåð ìåí ìåäáèêå êåòiñi- ìåí, †çiìíi¡ ¼àëàé ´éû¼òàï êåòêåíiìäi ñåçáåé ¼àëäûì. – 51 –

Îÿíñàì – ñà£àò ò¥íãi 11-äåí êåòiï áàðàäû åêåí. ½àòòû ´éû¼òà£àíûì ñîíøà, ¼àéäàí êåëiï, ¼àéäà ò´ð£àíûìäû åñiìå „ðå¡ ò¥ñiðäiì. Ìàíà£û áîë£àí î¼è£àëàð, ê¥éçåëiñòåð ñ„ë-ï„ë àëûñòàï, ñàáûðìåí à¼ûë£à ñàëûï îéëàíó£à ì¥ìêiíäiê áåðãåíäåé. «Íå ñåáåïòi êåçäåñóãå êåëìåäi åêåí?» äåãåí îé áiðií- øi êåëäi. …ëäå... Îñû êåçäå: «‡çi ñî¡£û õàòòû àëäû ìà åêåí?» äåãåí áið ê¥äiê ñóìà¡ åòòi. Îðíûìíàí àòûï ò´ðûï, ä„ëiçãå øû¼òûì. Ä„ëiçäå åøêiì æî¼. ¦ñòåëãå êåëiï, àñ- òûíà ¼îë æ¥ãiðòiï åäiì, ¼îëûìà ¼à£àç iëiêòi. Æ¥ðåãiì òàðñûëäàï, ¼à£àçäû æ´ëûï àë£àíäà, †çiìíi¡ õàòûì åêåíií ê†ðäiì. …ëäå¼àëàé òà£û äà „ëñiðåï, õàòûìäû îðíûíà ¼àéòà ¼îéäûì äà, ñûë¼ åòiï îðûíäû¼¼à îòûðà êåòòiì. Áàñûì ´éûï: «Àëìàïòû £îé», – äåéìií ê¥áiðëåï †çiììåí- †çiì ñ†éëåñiï. È„, á„ði äå ò¥ñiíiêòi áîëäû. Æåë äèiðìåíìåí ñî£ûñ¼àí „óìåñåðäåé †çiìäi-†çiì ¼àðàäàé àçàï¼à ñàë£àí ñîðëû áàñûì!.. 16 21 ê†êåê Á¥ãií êåøåãi î¼è£àëàðäû ¼àéòàäàí åñêå ò¥ñiðiï, åê- øåï, çåðäåëåãåí êåçäå †ç iñiìíi¡ ¼àéñûáið êåëå¡ñiç æà¼- òàðûí áàé¼à£àíäàé áîëäûì. Áiðiíøiäåí, êåçäåñïåê áîë- £àí àäàìû¡íàí «æàðàéäû» äåãåí áið àóûç ñ†çäi åñòiìåé æàòûï, êåëåð-êåëìåñií áiëìåé ò´ðûï, ò´ðà æ¥ãiðó ¼èñûí- £à æàòà ìà? Øàìàñû, †çiìíi¡ ñîë êåçäåñóãå àñû¼¼àíûì ñîíøà, îíû¡ êåëiñiìiíå ꆡië àóäàðó£à óà¼ûòûì áîëìà- £àí ñåêiëäi. Åêiíøiäåí, áåéòàíûñ ¼´ðáûíû¡ ¼àé æà¼òàí åêåíi áåëãiñiç – ñûðòòàí áà, „ëäå, îñû àóðóõàíàäàí áà – åãåð ñûðòòàí áîëñà, îíû ò¥íãå ¼àðàé ïîäâàë£à êåçäåñóãå øà- ¼ûðóäû¡ æ†íi ä´ðûñ áîëà ¼îÿ ìà? Òåãiíäå, ìåíi¡ ê¥íäåëiãiìäi ñ´ðàóñûç î¼ûï, æàç£àí õàòûí ïàëàòàìà „êåï òàñòàï, ìåíi ìàç༠¼ûëàòûí, êiðìåéòií åñiãi æî¼, ê†çãå ê†ðiíáåéòií, ¼îë£à ò¥ñïåéòií, àñòû¡£û ä„ëiçäåãi îðûíäû¼- òàð ¼îéûë£àí î¡àøà ¼óûñòû ìåíåí àðòû¼ áiëóãå òèiñòi åðåêøå ¼ó áåéòàíûñòû ¼àéäà, ¼àëàé øà¼ûðñà¡ äà àðòû¼- òû£û æî¼ äåï îéëà£àí áîëóûì êåðåê. – 52 –

¦øiíøiäåí, îñû êåçäåñó æàëïû íå ¥øií ¼àæåò áîëäû? Ä¥íèåòàíûìäû¼ æåêïå-æåêêå òiêåëåé ¼àòûñû áàð ìà? Êiì áiëåäi... Æåêïå-æåêòi¡ ïñèõîëîãèÿëû¼ æà£û òà£û áàð. Á´£àí äåéií îéûí åðåæåñií îë æàñàï, ìåí ñî£àí ìîéûí- ñûíóìåí êåëäiì. Õàò æàçûñó, õàòòû ä„ëiçäåãi ¥ñòåëäi¡ àñ- òûíà ¼àëäûðó, ìåíi¡ ðóõàíè „ëåìiìå ò„ðòiï îðíàòï༠áîë- £àí „ðåêåòòåð, †çi òóðàëû ê¥íi-ò¥íi îéëàòûï, ò¥ñiìå êiðiï, ìàçà áåðìåó, æàíûìäû æàðà¼àòòàï, ¼îðëàíó£à ì„æá¥ð åòó – îñûíû¡ á„ði ñîíû¡ áàñòàìàñû. Åíäåøå ìåíi¡ äå áàñ ê†òåðiï, †ç øàðòòàðûìäû ´ñûíûï, îíû¡ ñîë øàðòòàðäû îðûíäàóûíà àìàë òàáóûì êåðåê ¼îé... Ñà£àò 12 øàìàñûíäà ä„ðiãåð ¼àáûëäàäû. Åøòå¡å àé- òûï òà, ñ´ðàï òà æàðûòïàéòûí î£àí ìåí äå åøòå¡å àéò¼àí æî¼ïûí. Åêåóiìiç ¥íñiç îòûðìûç. …ëäåí óà¼ûòòà: – ʆ¡ië ê¥éi¡iç ¼àëàé? – äåäi, æîë-æ†íåêåé «ñàëà- ìàòñûç áà» äåãåíäåé áið ¥íìåí. Òóðàñû, «ñàëàìàòñûç áà» – àäàì£à ¼îéûëàòûí àíû¼ ñ´ðà¼: «àìàíñûç áà, äåíi¡iç ñàó ìà» äåãåí ´£ûìäû áiëäiðåäi. Áið༠îñû ñ†çäi¡ „øåéií ð„ñiìãå àéíàëûï êåòêåíi ñîíøàëû¼, î£àí åøêiì «è„, ñà- ëàìàòïûí» äåï æàóàï áåðiï æàòïàéäû, êåðiñiíøå, åêiíøi æ༠òà «ñàëàìàòñûç áà» äåï êåði ñ´ð༠¼îéûï, î£àí æàóàï òà ê¥òïåñòåí, †òiï êåòå áåðåäi. ½ûñ¼àñû, ä„ðiãåðäi¡ „ëãi ñ´ðà£û îñû£àí ´¼ñàñ áiðäå¡å áîë£àííàí êåéií, ìåí äå æàóàï áåðãåí æî¼ïûí. Áiðàç îòûð£àííàí êåéií îë ìà£àí: – Áàðûï äåì àëû¡ûç, – äåäi. Ìåí øû£ûï êåòòiì. Ïàëàòà£à êåëiï, áåéòàíûñ ¼´ðáûì- íû¡ õàòòàðûí àñû¼ïàé ¼àéòà áið î¼ûï øû¼òûì. Îéëàï îòûðñàì, îíû¡ àë£àø¼û õàòûí àë£àííàí áåðãi àðàäà ò´òàñ áið £´ìûð †òêåí ñåêiëäi. ‡ç áîéûìíàí „ëäåáið †çãåðiñòåðäi áàé¼àéìûí. …ðèíå, ìåí †ç ì´ðàòûìíàí åø- ¼àøàí äà áàñ òàðò¼àí åìåñïií. Òåê içãiëiêêå ¼àðñû ê¥øòi¡ òàìûðû ìåí øàìàëà£àííàí „ëäå¼àéäà òåðå¡ áîëàð äåï îéëàìà£àí åêåíìií. Ðóõàíè „ëåìäå åêi áà£ûò áàð: áiði – ïåíäåëiê ì¥ääå, åêiíøiñi – áèiê ïàðàñàò ïåí içãiëiê ¼´äiðåòi. Ïåíäåëiê ì¥ääå, íåãiçiíåí, òîáûð£à æà¼ûí, àë áèiê ïàðàñàò – ñèðåê ò´ë£àëàðäû¡ åíøiñi. Áiç ¼àçið ïåíäåëiêòi ¼î£àìäû¼ ä„ðåæåäå àøû¼ íàñèõàòòàó£à êiðiñòiê, òîáûð- äàí æå¡iëãåíãå ´¼ñàéìûç. – 53 –

Ïåíäåëiê ì¥ääåíi¡ iøêi ìàçì´íû íåãiçiíåí †ìiðäi¡ ë„ççàòûíà, ðà¼àò-¼ûçû£ûíà íåãiçäåëãåí. Ë„ççàò – øàðàï ñåêiëäi. Æî£àðû ñàïàëû æ´ïàð èiñòi, ä„ìäi øàðàïòû ê†ïøiëiê áà£àëàéäû; îíû iøêåíäå ꆡiëi¡ ê†òåðiëiï, æà- íû¡à „ëäåáið øóà¼òû í´ð ¼´éûë£àíäàé áîëàäû. Áið-༠ðåò áåðiëåòií ¼ûñ¼à £´ìûðäà á´äàí àðòû¼ íå êåðåê äåï îéëàó£à áîëàòûí ñåêiëäi. Áið༠ä„ìäi øàðàïòû¡ ¼àòåði äå àç åìåñ. Øàðàï¼à ¼´íû£ûï, à¼ûð àÿ£ûíäà àç£ûíäû¼¼à ´øûðàó – †ìiðäå å¡ ê†ï êåçäåñåòií î¼è£àëàðäû¡ áiði. Ò„òòi †ìiðãå òûì åëiãó, †çi¡äi øåêòåìåó, ¥íåìi ìåéiði¡ ¼àí£àí- øà iøóãå òûðûñó, ò¥ïòi¡ ò¥áiíäå ðóõàíè ìàñê¥íåìäiêêå, àäàìãåðøiëiê àç£ûíäû¼¼à „êåëåði ñ†çñiç. Æîëäà£ûíû¡ á„ðií æàéïàï, †ëãåí-òiðiëãåíiíå ¼àðàìàé, áàéëû¼¼à ´ìòû- ëó, †ëiêòåðäi¡ ¥ñòiìåí æ¥ðiï, áèëiêêå ´ìòûëó, àð-´ÿòòû áåëãå áàéëàï, çèíà¼îðëû¼¼à ´ìòûëó, «æ´ìûðò¼à ïiñiðiï àëó ¥øií ê†ðøiíi¡ ¥éií †ðòåó» òà£û ñîë ñèÿ¼òû àñ¼ûí- £àí ïåíäåëiê †çiìøiëäiêòåð àç£ûíäû¼òàí áàñ¼à ò¥ê òå åìåñ. Îñû ¼àòåðäi æ´ðòòû¡ ê†ái ñåçãiëåði êåëìåéäi. Σàí ¼àðñû ê¥ðåñïåê ò¥ãiëi, ê¥ðåñó òóðàëû íèåò æî¼. ½àòåðëi æàó- äû¡ àòû àòàëûï, ò¥ñi ò¥ñòåëìåãåí. Àäàìè ûíñàïòû àÿ¼¼à òàïòàï, òàì༠ïåí ´é¼ûäà äà, í„ïñi ìåí ¼ûç£àíûøòà äà, †ãiç ¼àðà ê¥øi áàð †çiìøiëäiêòå äå àò áàñûí òåæåï ê†ðìåãåí ¼àíà£àòñûç åñiðiê †ìið. È„, åñiðiê †ìið! Áàñ¼àøà àéòó ì¥ìêií åìåñ. Ìåíi¡ áåéòàíûñ ¼´ðáûì ìåí ê¥òêåí ìåæåëåðäi¡ á„ðiíåí äå àñûï ò¥ñòi. Içãiëiêêå ñåíáåóøiëiê, îë ¥øií ê¥ðåñïåóøiëiê, íåì¼´ðàéëûëû¼ – á´ë æà¼ñûëû¼¼à ¼àðñû ê¥øòi¡ æå¡iëäåó ò¥ði; îíûìåí æàí ¼ûñûë£àíäà òië òàáû- ñó£à äà áîëàäû. Ç´ëûìäû¼¼à ¼îëäàó ê†ðñåòó, îíûìåí ñûáàéëàñ áîëó – á´ë æàóëàñòû¼òû¡ „ëãiäåí ã†ði àóûðëàó ò¥ði; îíûìåí òië òàáûñó æî¼òû¡ ¼àñû. Àë áåéòàíûñòû¡ ´ñòàï îòûð£àí áà£ûòû – ç´ëûìäû¼òû ¼îëäàï ¼àíà ¼îé- ìàé, îíû ä„ðiïòåó, ì´ðàò¼à àéíàëäûðó. Á´äàí ¥ëêåí ¼àòåð áîëóû ì¥ìêií åìåñ. Ç´ëûìäû¼òû, †ëiìäi, ¼àðà ò¥íåêòi ìàäà¼òàï æûð£à ¼îñ¼àí Áîäëåðäi î¼ûï æàòûðìûí äåï òàìñàíàäû. «Àäàì †ìiði Áîäëåðäi¡ áið æîëûíà äà ò´ðìàéäû» äåãåí ñ†çãå, ¼àé äàíûøïàí àéòñà äà, êåëiñó ì¥ìêií åìåñ. Àëàéäà †ç áàñûì Áîäëåð òóðàëû „ðò¥ðëi ïiêiðëåðäi êåçäåñòiðñåì äå, †ëå¡äåðií î¼ûìà£àí ñåêiëäiìií. – 54 –

Áåñií êåçiíäå ñûðò¼à øû£ûï áàðà æàòûï êiòàïõàíà£à ñî¼- òûì. Êiòàï ñ†ðåëåði ò´ð£àí ´çûíøà á†ëìåíi¡ òåðåçåëåði ê¥í æà¼¼à ¼àðà£àí, iøi ¼àïûðû¼. Áîÿó ìåí ëàêòû¡ èiñi ì´ðûí£à êåëåäi. Á„ëêiì, ê†ðøi á†ëìåëåðäi¡ áiðiíäå æ†íäåó æ´ìûñòà- ðû æ¥ðiï æàòûð. Êiòàïõàíàøû àäàì£à ¼àðàìàé ñ†éëåéòií, „ëãiíäå £àíà áiðåóìåí ´ðñûñûï ¼àë£àíäàé òûðñèûï, êiñi- êèiêòåíiï îòûð£àí ê„ðiñ „éåë åêåí. Æ´ðòòû¡ ¼îé£àí ñ´ðà¼- òàðûíà ¼ûñ¼à £àíà, „ëäåáið íàðàçûëàó ¥íìåí æàóàï áåðåäi. Ìåí ¥ñòåë ¥ñòiíäåãi ãàçåòòåðäi î¼ûìàé, ñóðåòòåðiíå £àíà ¼àðàï àóäàðûñòûðûï îòûðìûí. Íå æàçàòûíû áåëãiëi: ìåìëåêåòòi¡ ã¥ëäåíói, „ð ñàëàäà ¼îë æåòêåí òàáûñòàð, áîëìàøû ïðîáëåìàëàð, øåòåëäiê õàáàðëàð ò.ñ.ñ. Àäàì æàíûí ò¥ðøiêòiðåòií ´ÿòñûç î¼è£àëàðäû¡ à¼ïàðàòûíàí £àíà ¼îð¼àìûí. ‡éòêåíi îäàí êåéií ´ç༠óà¼ûò æèiðêåíiø ñåçiìiíåí àðûëà àëìàé æ¥ðåñi¡. …ëäåí ñî¡: – Ñiçäåðäå Áîäëåðäi¡ †ëå¡äåð æèíà£û áàð ìà? – äåäiì áàñûìäû ê†òåðiï. Êiòàïõàíàøû †çiíi¡ iøêi ìåõàíèçìií iñêå ¼îñ¼àí ðî- áîòøà áið ñ„ò ¥íñiç ò´ðäû äà: – Áàð, áið༠¼îëäà, – äåäi ìà£àí ¼àðàìàé, †ç æ´ìûñû- ìåí ø´£ûëäàíûï îòûðûï. Ñîäàí êåéií „ëäåáið êàðòî÷êà- ëàðäû àóäàðûñòûðäû äà: – Òàïñûðàòûí óà¼ûòû †òiï êåòiïòi, – äåäi †çiìåí-†çi ñ†éëåñêåí àäàìäàé. – Êiòàï 10 ïàëàòàäà. Ìåí ñåëê åòå ¼àëäûì: – Íåøiíøi? – äåäiì êåêåøòåíiï. – Îíûíøû, – äåäi îë ìà£àí òà¡ûð¼àé ¼àðàï. …ëäåáið ¥ðåéäåí äåìiì òàðûëûï, ò´íøû¼¼àíäàé áîë- äûì. – ½àëàéøà? – äåäiì áið çàìàíäà åøòå¡åãå ò¥ñiíå àë- ìàé. – 10 ïàëàòà – ìåíi¡ ïàëàòàì £îé. Ìåí îíäàé êiòàïòû àë£àí äà, ê†ðãåí äå åìåñïií. – Ìiíå, – äåäi êiòàïõàíàøû êàðòî÷êàíû ê†ðñåòiï †êïå- ëåãåíäåé áið ¥íìåí. – ʆði¡iç, ñåíáåñå¡iç. Ìåí îðíûìíàí ò¥ðûï, êiòàïõàíàøûíû¡ ¼àñûíà áàðûï, êàðòî÷êà£à ¥¡iëåòií ñåêiëäiìií. Áið༠ò¥ê ê†ðìåéìií. «Ì¥ìêií åìåñ! Ì¥ìêií åìåñ!» – äåé áåðåìií áåéáåðåêåò ê¥áiðëåï. ¦ëêåí áið ¼àòåðäi ñåçiï ò´ðìûí. Áið༠îíû¡ íå åêåíií àéûðó£à øàìàì æåòïåéäi. – 55 –

– Ñiçãå íå áîëäû? – äåãåí ¥ðåéëi äàóûñòû åñòiäiì. – Áið æåði¡iç àóûðûï ò´ð ìà? ½àçið... ä„ðiãåð øà¼ûðòàéû¼. Îòûðû¡ûç... îòûðû¡ûç, ¼îç£àëìà¡ûç... «Íåãå ¼îç£àëìàóûì êåðåê? – äåéìií iøòåé òà¡ ¼àëûï. – ½îç£àëñà, íå áîëàäû?» Ò†¡iðåãiìå àäàìäàð æèíàë£àíûí ñåçåìií. …ëäåí óà¼ûòòà ìåäáèêå êåëäi. «Áàñû¡ûç àéíàëà ìà? Æ¥ðåãi¡iç øàíøà ìà?» äåãåí ñåêiëäi ñ´ðà¼òàðäû åñòèìií. Á„ðiíå «æî¼» äåï æàóàï áåðóäåìií. Àë øûíäû£ûíäà ¼àíäàé ê¥éäå ò´ð£à- íûìäû †çiì áiëìåéìií. Ìåäáèêå ìåíi æåòåëåï ïàëàòàìà àëûï êåëiï, ò†ñåãiìå æàò¼ûçäû. Îäàí êåéií êåçåêøi ä„ðiãåð êåëäi. Ìåíåí íå áîë£àíûí ñ´ðàäû. ½àéòà-¼àéòà êåêåøòåíiï, ò´òû£ûï, àóà æåòïåé äåìiãiï, áîë£àí î¼è£àíû øàòàñòûðóìåí áîë- äûì. – Ìåí îë êiòàïòû àë£àí åìåñïií, – äåéìií åíòiãiï. Ñåí- áåé ¼îÿ ìà äåï ¼îð¼ûï, – Òiïòi ê†ðãåí êiòàáûì åìåñ, – äåéìií êiòàïòû àëìà£àíûìäû ä„ëåëäåñåì, á„ði îðíûíà êåëåòiíäåé. Ä„ðiãåð ìåíi¡ æà£äàéûìäû ò¥ñiíãåí ñåêiëäi. Ìåäáèêå- ãå „ëäåáið òàïñûðìàëàð áåðiï êåòiï ¼àëäû. Ä„ði iøiï, ñ„ë-ï„ë òûíû£ûï, åñiìäi æè£àíäàé áîëñàì äà, áið äiðië áîéûìíàí êåòïåé ¼îéäû. Òåê êåøêi àñòàí êåéií óêîë àëûï, iëå åñ-ò¥ñòåí àéûðûë£àíäàé, ò¥ê ñåçáåéòií òåðå¡ ´é¼û£à êåòòiì. 17 22 ê†êåê Ò¥ñ êåçiíäå áið-༠îÿíäûì. Ìåíi „äåéi îÿòïà£àí ñåêiëäi. Òàìà¼òû ïàëàòàìà „êåï òàñòàïòû. ½àòòû ´é¼ûäàí åñiìäi æèÿ àëìàé, ìå¡-çå¡ áîëûï æ¥ðiï, æóûíûï, êèiíiï, òà- ìà¼òàí àóûç òèäiì. Êåøåãi î¼è£àëàð åñiìå ò¥ñòi. Àäàì ñà- íàñû ´¼ïàéòûí áið áåéì„ëiì ¼´ïèÿ æà£äàéäû¡ óûñûíäà îòûð£àíäàéìûí. ‡çiìäi-†çiì ¼àíøà ñàáûð£à øà¼ûðñàì äà, ꆡiëiì òûíøûìàäû. Ìåäáèêå ìåíi ä„ðiãåðãå àëûï áàðäû. Ä„ðiãåð áàñ¼à øàðóàñûíû¡ á„ði áiòiï, òåê ìåíiìåí êåçäåñóäi £àíà ê¥òiï îòûð£àíäàé, ¥ñòåëiíäå áîñòàí-áîñ îòûð åêåí. Ìåí êåëiï – 56 –

æàé£àñ¼àííàí êåéií, ñàóñà¼òàðûìåí ¥ñòåëäi òû¼ûëäàòûï, òà£û áiðàç îòûðäû. À¼ûðû: – Ìåí ñiçáåí àøû¼ ñ†éëåñêåëi îòûðìûí, åãåð ñiç îñû „¡ãiìåãå äàéûí áîëñà¡ûç, – äåäi æà¼ûí àäàìíû¡ ¼àçàñûí åñòiðòêåëi îòûð£àíäàé ò¥íåðå ñ†éëåï. – Äàéûí áîëó ¥øií ìåí íå iñòåóiì êåðåê? – äåäiì àéò- ¼àíûíà òîëû¼ ò¥ñiíáåé. Îë ìåíåí ì´íäàé ñ´ð༠ê¥òïåãåí àäàìäàé ò†ìåí ¼àðàï îéëàíûï, îòûðûï ¼àëäû. …ëäåí ñî¡: – Îíäà „¡ãiìåíi ñiç áàñòà¡ûç, – äåäi ìà£àí ê†çiëäiðiãiíi¡ ¥ñòiíåí ñ¥çiëå ¼àðàï. – Ìà£àí ¼îÿòûí ¼àíäàé ñ´ðà£û¡ûç áàð? – Áàð, – äåäiì †ç ñ†çiìíåí †çiì ¥ðåéëåíãåíäåé, åíòiãå ñ†éëåï. – Àóðóõàíà£à ò¥ñêåëi áåði „ëäåêiìíåí õàò àëûï æ¥ðìií... – äåìiì áiòiï, ñ†çiìäi „ðå¡ àÿ¼òàäûì. – Àñû¼ïà¡ûç, – äåäi îë ìà£àí „ëäå¼àëàé ò´¡£ûø ðåò ê¥ëiìñiðåé ¼àðàï. – Òåìåêi øåêêi¡iç êåëìåé ìå? – Àë- äûíäà£û ñèãàðåò ¼îðàáûí ìà£àí ¼àðàé æûëæûòòû. Ìåí áàñûìäû øàé¼àäûì. – Æî¼, ðà¼ìåò. Òåìåêi øåêïåéìií. Àéòàéûí äåãåíiì, õàò èåñií ¼àíøà à¡äûñàì äà, òàáà àëìàé ¼îéäûì. Êåéäå, áàñûí£àíû ñîíøà, õàòûí á†ëìåìå „êåëiï òàñòàéäû. Áiðà¼ å¡ áàñòûñû á´ë åìåñ, å¡ áàñòûñû – îë á¥êië äåíåñií æà- ðûë£ûø çàòòàðìåí îðàï àë£àí òåððîðèñò ñåêiëäi å¡ ¼àòåðëi èäåÿëàðìåí ¼àðóëàí£àí êåñàïàò àäàì. Îíäàé èäåÿëàð iíäåò ñåêiëäi òåç òàðàéäû. ‡éòêåíi àäàìè æàóàïêåðøiëiêòåí ã†ði õàéóàíè åðêiíäiêêå ê†áiðåê íåãiçäåëãåí †ìið øàðòû ¼àëû¡ òîáûðäû¡ ñ´ðàíûñûíà ñ„éêåñ êåëiï ò´ð. Ìèëëèîíäàðäû¡ †ìiðií æàëìàéòûí iíäåò òå àëäûìåí áið àäàìíû¡ àóðóû- íàí áàñòàëàäû. …çiðãå áið àäàìíû¡ áàñûíäà æ¥ðãåí ìûíà èäåÿ åðòå¡ àäàìçàòòû¡ ¼àñiðåòiíå àéíàëìàñûíà åøêiì êåïië áîëà àëìàéäû. Ìåí á´ë àäàìììåí ¼àëàéäà êåçäåñóiì êå- ðåê åäi. Σàí ¼àðñû ¼îÿòûí ìåíi¡ äå ä„ëåëäåðiì æåòêiëiêòi. Áið༠†çi êåçäåñóäåí æàëòàðûï æ¥ð. Å¡ ñ´ìäû£û, áið õà- òûíäà ç´ëûìäû¼ æûðøûñû àòàí£àí ôðàíöóç à¼ûíû Áîäëåðäi¡ †ëå¡äåð æèíà£ûí î¼ûï æàòûðìûí äåï æàç£àí áîëàòûí... Êåøå êiòàïõàíà£à áàðñàì, êiòàï 10 ïàëàòàäà äåéäi. 10 ïàëàòà – ìåíi¡ ïàëàòàì... Îë êiòàïòû ìåí àë£àí åìåñïií... Øûíûìäû àéòñàì, à¼ûë-åñòåí àéûðûëóäû¡ àç- ༠àëäûíäà æ¥ðìií... – Òà£û äà æ¥ðåãiì ê†òåðiëiï, äåìiì – 57 –

áiòiï, ñ†éëåé àëìàé ¼àëäûì. – …éòñå äå, – äåäiì „ëäåí ñî¡ äåìiìäi áàñûï, – áàñ¼à áiðåóäi¡ ê†ìåãiíñiç áið àäàìíû¡ îñûíøà îéûíà êåëãåíií iñòåói ì¥ìêií åìåñ ñåêiëäi. – Ñî- äàí êåéií áàñûìäû ê†òåðiï, ä„ðiãåðäi¡ æ¥çiíå òóðà ¼àðà- äûì. – Àéòû¡ûçøû, îë êiñiíi¡ ñiçáåí áàéëàíûñû áàð ìà? Àðàìûçäà àóûð ¥íñiçäiê îðíàäû. Ä„ðiãåð íå àéòàðûí áiëìåãåíäåé, ñàóñà£ûìåí ¥ñòåëäi áàÿó òû¼ûëäàòûï, ò†ìåí ¼àðàï, îéëàíûï îòûðäû äà, êåíåò: – Áàð, – äåäi. Îðíûìíàí ¼àëàé àòûï ò´ð£àíûìäû †çiì áiëìåéìií. Òiëiì áàéëàí£àíäàé ñ†éëåé àëìàéìûí. Áiðíåøå ñ†ç áið- áiðiìåí ¼àáàòòàñûï, ê†ìåéiìäå êåïòåëiï ¼àë£àí ñåêiëäi. Ä„ðiãåð òà£û äà ìà£àí æûëû æ¥çáåí ê¥ëiìñiðåé ¼àðàï, ¼îëûìåí îòûð äåãåíäåé èøàðà æàñàäû. Ìåí åêi ê†çiìäi ä„ðiãåðäåí àëìàé, à¼ûðûí îòûðà áàñòàäûì. – Ìåí ñiçäi¡ áàñû¡ûçäàí †òêåí æà£äàéäû¡ á„ðií áiëåìií, – äåäi îë àéðû¼øà ñàáûðëû ¥íìåí. – Îë æà£- äàéäû ä´ðûñ ò¥ñiíó ¥øií ñiç ìåíi ì´¼èÿò òû¡äà¡ûç. Ìåí „¡ãiìåíi „ðiäåí áàñòàéûí. Àäàì ïñèõèêàñû ìåäèöèíà „ëåìiíäåãi å¡ áið ê¥ðäåëi, ñûðû òåðå¡, æ´ìáà£û ê†ï àéðû¼øà ñàëà. Ñîë ñåáåïòi á´ë ñàëàäà £ûëûìíàí ã†ði ìèñòèêà áàñûìûð༠äåóãå áîëàäû. Ì„ñåëåí, àäàì ò´ë£àñûíû¡ åêiãå á†ëiíói äåãåí ¼´áûëûñ áàð. Ìåí †òêåíäå äå áið ðåò ñiçãå øåò æà£àñûí àéò¼àí áî- ëàòûíìûí. Á´ë „ëi äå òîëû¼ £ûëûìè àíû¼òàìàñûí òàáà ¼îéìà£àí í„ðñå. Áið àäàìíû¡ áîéûíäà êåçåêòåñiï áið-áiðiíå ´¼ñàìàéòûí åêi ò´ë£à ïàéäà áîëàäû. – Ä„ðiãåð, ò¥ñiíiï îòûðñû¡ áà äåãåíäåé, ìà£àí ¼àðàï ¼îÿäû. – Àë êåéäå åêi ò´ë£à êåçåêòåñiï àóûñûï îòûðàäû. Á´ë – åø¼àíäàé åðòåãi åìåñ, ïñèõèêà „ëåìiíäå êåçäåñiï æ¥ðãåí ¼´áûëûñ. Ìåí ñiçãå „ëäå¼àøàí òàðèõ¼à åíãåí áåëãiëi äåðåêòåðäi £àíà àé- òàéûí. 1887 æûëäû¡ ¼à¡òàð àéûíû¡ àÿ¼ êåçiíäå „ëäåáið îðòà æàñòà£û åð àäàì Àìåðèêàíû¡ Íîððèñòàóí äåï àòàëà- òûí øà£ûí ¼àëàñûíà êåëåäi. ‡çií Áðàóí äåï òàíûñòûð£àí á´ë àäàì êåëå ñàëûï, êå¡ñå òàóàðëàðûí ñàòó iñiìåí ø´£ûë- äàíàäû. ‡ç òàìà£ûí †çi iñòåï, ñàòûï àë£àí ä¥êåíiíi¡ ò¥ïêi á†ëìåñiíäå ò´ðûï æàòàäû. Øiðêåóäåí ¼àëìàéäû. Òàóàð „êåëó ¥øií áiðíåøå ðåò Ôèëàäåëüôèÿ£à áàðûï êåëãåí. À¼ê†¡ië, æàéäàðû îñû àäàììåí ¼àëà õàë¼û òåç òàáûñûï êåòåäi. Àëàéäà íàóðûç àéûíû¡ 14-i ê¥íi îë ê¥òïåãåí ìiíåç – 58 –

ê†ðñåòåäi. ʆøåäåãi ê†ðiíãåí àäàì£à æàëûíûï, ¼àé ¼àëà- äà ò´ð£àíûí ñ´ðàï, †çiíi¡ ìèñòåð Áðàóí åìåñ, ìèñòåð Áåðí åêåíií, åø¼àíäàé ñàòóøû åìåñ, Ãðèí ¼àëàñûíû¡ äií óà£ûçäàóøûñû åêåíií àéòûï, åëäi àéðàí-àñûð ¼ûëàäû. À¼ûðû Ãðèí ¼àëàñûíàí „éåëi êåëiï, 17 ¼à¡òàðäà àÿ¼ àñ- òûíàí æî£àëûï êåòêåí ê¥éåóií òàíûï, àëûï êåòåäi. Á´ë î¼è£àíû¡ òà£û äà æàë£àñû áàð. Áið༠ì„ñåëå îíäà åìåñ, ì„ñåëå àäàì áîéûíäà îñûíäàé áåéì„ëiì ¼´ïèÿ æà£äàé- ëàðäû¡ áîëàòûíäû£ûíäà. – Ä„ðiãåð ñèãàðåò àëûï ò´òà- òûï, êðåñëî£à øàë¼àéûï îòûðäû äà, †çiíi¡ êåç êåëãåí àäàì£à àéòà áåðìåéòií ìà¡ûçäû ïiêiðií îðòà£à ñàë£àíäàé, „ð ñ†çií îéëàíà ñ†éëåï, „¡ãiìåñií æàë£àäû. – Æàëïû îñû ì„ñåëåíi¡ „ëåóìåòòiê àñòàðû òûì òåðå¡äå áîëóû ì¥ìêií. ‡éòêåíi ì´íäàé ¼´áûëûñ ìåäèöèíàäà íåãiçiíåí ïàòîëî- ãèÿ ñàëàñûíà æàò¼àíûìåí, ñàó àäàìíû¡ æàí ä¥íèåñiíäå äå îñû£àí ´¼ñàñ æà£äàéëàð àç åìåñ. ‡çiíi¡ òàáè£àòûíà, ìiíåç-¼´ë¼ûíà æàò „ðåêåò æàñàï, ¼àòåëåñêåí àäàì «ìåíi øàéòàí ò¥ðòòi» íåìåñå «øàéòàí àç£ûðäû», «¼àðà áàñòû» äåï †êiíåð åäi, àë á´ë, øûí ì„íiíäå, àäàì áîéûíäà£û åêiíøi ¼îñàðëàñ ò´ë£àíû¡ áèëiêòi ñåíåí óà¼ûòøà òàðòûï àëóû. Àë, àøû£ûí àéòñà¼, áiç á„ðiìiç äå åêiãå á†ëiíãåí ò´ë£à- ëàðìûç. Iøiìiçäåí «æî¼» äåï îòûðûï, ñûðò¼à «è„» äåï êåëiñå ñàëàòûí áîëñà¼, æåê ê†ðiï îòûðûï, æà¼ñû ê†ðåì äåóãå ¥éðåíñåê, †çi¡ ñåíáåé îòûð£àí æàë£àí iñòi ñûðò¼à øûíäû¼ ðåòiíäå ¼îëïàøòàï, ¼îëäàï îòûðàòûí áîëñà¼, îñûíû¡ á„ði á„ðiìiçäi¡ ¼îñ ò´ë£à£à àéíàë£àíûìûçäû¡ áåëãiñi åìåé íå? Íåìåñå êiøiïåéië, içåòòi àäàìíû¡ íå áà- éû£àíäà, íå ¥ëêåí áèëiêêå ¼îë æåòêiçãåíäå †ðê†êiðåê, ä†ðåêi ì¥ëäå áàñ¼à àäàì£à àéíàëóû æ„íå ñîë àäàìíû¡ †çiíåí æî£àðû áàñòû¼òû¡ àëäûíäà ¼àéòàäàí êiøiïåéië, içåòòi àäàì£à àéíàëóû äà „ëãi àéòûë£àí ¼´áûëûñòû¡ áið ò¥ði. Ì´íû åêi æ¥çäiëiê äåéñiç áå, „ëäå ò´ë£àíû¡ åêiãå á†ëiíói äåéñiç áå – îäàí åøòå¡å †çãåðìåéäi. – Ä„ðiãåðäi¡ æ¥çiíåí „ëäåêiìãå äåãåí æåê ê†ðiíiø ñåçiìi áàé¼àë£àíäàé áîëäû. Êiðæèiï îòûðûï, òåìåêiñiíi¡ ê¥ëií ò¥ñiðäi äå, êiììåí ñ†éëåñiï îòûð£àíû åñiíå ò¥ñêåíäåé, ìà£àí ¼àðàï, „¡ãiìåñií æàë£àäû. – Ëåâ Òîëñòîéäû¡ «Òîéäàí êåéií» äåï àòàëàòûí „éãiëi „¡ãiìåñi åñi¡içäå øû£àð. Òîé ¥ñòiíäå áèøiëiãiìåí, áåêçàòòû¼ ¼àëïûìåí, çèÿëû ì„äåíèåòiìåí ê†çãå ò¥ñêåí åãäå ïîëêîâíèê ä„ë ñîë ê¥íi òà¡ àëäûíäà – 59 –

¼àòûãåç, íàéñàï æåíäåò ê¥éiíäå òà£û äà ê†çãå ò¥ñåäi. Áið àäàì iøiíäåãi åêi àäàì äåãåíi¡ îñû åìåñ ïå? Ìåí øûäàé àëìàé ä„ðiãåðäi¡ ñ†çií á†ëäiì: – Æà¼ñû, àéò¼àíû¡ûçäû¡ á„ðiìåí êåëiñåéií. Áið༠îñûíû¡ á„ðiíi¡ ìåí ¼îé£àí ñ´ðà¼¼à ¼àòûñû ¼àíøà? – ½àòûñû òiêåëåé, – äåäi îë á´ðûí£ûøà áîéûí òiê ´ñòàï, ìà£àí ¼àäàëà ¼àðàï. – Ìåí àäàì áîéûíäà£û ¼îñ- ò´ë£àëûëû¼òû áåêåð àéòûï îòûð£àí æî¼ïûí. Ñiçáåí áið àé£à æóû¼ õàò æàçûñ¼àí áåéòàíûñ àäàì åø¼àéäàí êåëãåí æî¼, îë †çi¡içäi¡ iøi¡içäå. – Íå äåï ò´ðñûç? – äåéìií ä„ðiãåðäi¡ ñ†çiíå òîëû¼ ò¥ñiíáåé. – Ñiç „ð ¥ø ê¥í ñàéûí, êåéäå ò†ðò ê¥í ñàëûï, òà¡åð- òå¡ áàñ¼à áið àäàì áîëûï... ÿ£íè áåéòàíûñ ¼´ðáû áîëûï îÿíàñûç. ½´ðáû¡ûç ìûíà ñiçãå ¼àðà£àíäà àøû¼, æàéäà- ðû, áåéiìäåëãiøòåó åêåí. Á´ë æà£äàéäû îë ñiçäåí á´ðûí áiëäi. Ñiçáåí õàò æàçûñûï, òàíûñó æ†íiíäå øåøiì ¼àáûë- äà£àí †çi. Áiç ñiçäi øîøûòûï àëàìûç áà äåï ¼îðû¼òû¼. Ñîë ñåáåïòi àéòà àëìàäû¼. Åíäi øåãiíåòií æåð ¼àëìàäû. Ñîíäû¼òàí ñàáûð ñà¼òàï, †çi¡içäi ´ñòàé áiëãåíi¡iç æ†í. Àëàéäà... Æàí ä¥íèåìäi ¼àëòûðàò¼àí ¥ðåé òàñ¼ûíû òà£û äà áàñ- òàëäû. ¦ëêåí àïàòòû¡ æà¼ûíäàï ¼àë£àíûí ñåçiï, †çiìäi ¼àíøà æiãåðëåíäiðìåê áîëñàì äà, «îñûíàó êåñàïàò èäåÿ- ëàð ìåíi¡ †çiìíi¡ iøiìäå åêåí £îé» äåãåí îé êåëãåíäå, îäàí „ðiãå øûäàó£à ìåíi¡ ñîðëû æ¥éêåì øûäàìàäû. Åñiìíåí òàí£àíûìäû åñiìäi æè£àí êåçäå áið-༠áiëäiì. ½îë¼àìäû ê¥éäiðãåí àùû èiñòåí áàñûìäû øàé¼àï, ¼àø- ¼àí áîëàìûí. …ëäåêiì ì¥ñ„òið ñïèðòií òàíàóûìà òû¼ïà- ëàéäû. – Òåðåçåíi àøû¡äàð, – äåï àé£àéëàéäû ä„ðiãåð áiðåóëåðãå. ‡çi àíäà-ñàíäà øàïàëà¼ïåí áåòiìíåí ´ðûï ¼îÿäû. À¼ûðû åñiìäi æèäûì. Ìåíi ìåäáèêå ïàëàòàìà „êåï ñàë- äû. Á´äàí êåéiíãi î¼è£àëàðäû¡ á„ði ìà£àí áóàëäûð ò¥ñ ñåêiëäi. Ê†ï ´çàìàé ä„ðiãåð êåëiï, îíû¡ ìûíà æà£äàéäû åñòiðòó †çiíå äå ¼èûí áîë£àíû, áið༠¼àòåðëi ñ„òòi¡ åíäi àðòòà åêåíi, †çiíi¡ ãèïíîç òåðàïèÿñûí îéëàñòûðûï æ¥ðãåíi òóðàëû àéò¼àíäàðûí ìåí áàñ¼à áiðåóãå àéòûë£àí „¡ãiìåäåé òû¡äàï îòûðäûì. Òåê ìåíiìåí àéòûñûï æ¥ðãåí áåéòàíûñ- – 60 –

òû¡ ìiíäåòòi ò¥ðäå òà¡åðòå¡ãi ´é¼ûäàí îÿí£àí êåçäå £àíà ïàéäà áîëàòûí åðåêøåëiãií àéò¼àí êåçäå ¥ðåé äàóûëû ¼àéòà ê†òåðiëiï, òûíûñûìäû òàðûëò¼àíäàé áîëäû. – Îë åíäi ¼àøàí ïàéäà áîëàäû? – äåäiì ñî¡£û ñ†çãå äåìiì „ðå¡ æåòiï. – Á¥ãií ò†ðòiíøi ê¥í áå? – äåäi ä„ðiãåð ò†áåãå ¼àðàï îéëàíûï. Ñîäàí êåéií „ëäå¼àéäàí ðàñòà£àí õàáàð àë£àí- äàé: – Îíäà åðòå¡ òà¡åðòå¡... – äåäi îíñûç äà áåëãiëi £îé äåãåíäåé ñî¡£û ñ†çií àéòïàñòàí ìà£àí ¼àðàï. Ìåí øîøûí£àíäàé „ði òà¡ûð¼à£àíäàé «À-à» äåãåí áið äûáûñ øû£àðóûì êåðåê åäi, áið༠¼àòòû åíòiêêåííåí äåìiì òàóñûëûï, ¥íiì øû¼ïàäû. Òà¡åðòå¡ ì¥ëäå áàñ¼à àäàì áîëûï ¼àëàé îÿíàòûíûìäû à¼ûë£à ñûéäûðà àëàòûí åìåñïií. Êåøêi òàìà¼òû¡ áåòiíå ¼àðàó£à çàó¼ûì áîëìàäû. Ò¥ííi¡ áið óà£ûíäà ïàëàòàìà àóòîòðåíèíã æ¥ðãiçóøi ä„ðiãåð ¼ûç êåëäi. Êåçåêøi åêåí. Áàñ¼à óà¼ûòòà êåëñå, øûí ¼óàí£àí áîëàð åäiì. Áið༠îíäàé ¼óàíûø¼à ìåíäå ¼àó¼àð ¼àëìàäû. Áið áàé¼à£àíûì, îë á´ðûí£û ìåí ê†ðãåí í„çiê, ñåçiìòàë, ¼ûëû¼òû ¼ûç£à ´¼ñàìàéäû, áàñ¼à áið àäàì ñåêiëäi. ‡ìiðäi¡ ûñòû¼-ñóû£ûí òåãiñ ê†ðãåí åãäå „éåëäåé ìà£àí ì¥ñiðêåé ¼àðàéäû. – Áiç á„ðiìiç äå á´ë æà£äàéäàí õàáàðäàð áîëàòûíáûç... Ñiçäi¡ æ¥éêå¡içäi òîëû¼ çåðòòåó ¥øií ä„ðiãåð åñåáiíäå ê¥íäåëiãi¡içäi äå î¼ó£à òóðà êåëäi... – äåéäi „ëäåáið êií„ëi ¥íìåí. – Á„ði áîë£àíäà êiìäåð? – äåéìií, «á„ðiìiç» äåãåí ñ†çãå òîëû¼ ò¥ñiíáåé. – Îñûíäà£û á„ðiìiç, áàñ ä„ðiãåðäåí áàñòàï. Ìåäáèêå- ëåð äå áiëåäi... – Ìåíi¡ æ¥çiìíåí „ëäåáið æàéñûçäàó ðå¡ áàé¼à£àíäàé. – Åíäi ì´íäàé æà£äàéäû á„ði áiëìåói ì¥ìêií åìåñ ¼îé, – äåäi à¼òàëà ñ†éëåï. Ìåí †çiìíi¡ ò„æiðèáå æàñàë£àí ê†æåê ñåêiëäi îñûíäà- £û ê†ðiíãåííi¡ åðìåãiíå àéíàë£àíûìäû ñåçäiì. – Ñiçäi¡ áîéû¡ûçäà£û ¼àñiðåò, „ðèíå, àóûð æà£äàé, – äåäi îë ¼àìû¼¼àíäàé ¥íìåí. – Áiðà¼... ìåí †ç áàñûì ñiçäi¡ ê¥íäåëiãi¡içáåí òàíûñ¼àí êåçiìäi †ìiðiìäåãi å¡ ¥ëêåí î¼è£àíû¡ áiði äåï áiëåìií. Øûíàéû òàçàëû¼ á´ë †ìiðäå îíñûç äà ¼´ëà£àëû ò´ð£àíäàé ê†ðiíåäi. Á„ëêiì, îíû ¼´ëàò- ïàé ò´ð£àí ñiç ñåêiëäi ñàíàóëû àäàìäàð øû£àð, åãåð ì¥ëäå – 61 –

æàë£ûç ¼àëìà£àí áîëñà¡ûç... Ìåí ñiçãå äå, „óëèå ¼àñèåò- òåðäi¡ áàð åêåíiíå äå ñåíåìií. Òiïòi „óëèåëiê àíîìàëèÿ- ༠áîëñûí, áið༠æåð áåòiíäå ìèëëèîíäàðäû¡ iøiíåí åêi áàñ, áið äåíåëi êåìáà£àëäàð äà òóûï æàòàäû £îé. Å¡ áîë- ìàñà, ñîë òàáè£àò çà¡ûíà ¼àéøû êåìáà£àëäàð £´ðëû ä¥íèåãå êåëóãå õà¼ûñû æî¼ ïà? Ìåí îíû¡ àéò¼àí ñ†çäåðiíå àñà ¥ëêåí ì„í áåðå ¼îé£àí æî¼ïûí. ‡éòêåíi îéûìà îíûìåí ¥íñiç ñûðëàñ¼àí ñ„òòåð îðàëà áåðäi. – Ìà£àí ¼àçiðãi ñiç åìåñ, ìåíi àçàïòû îéëàðäàí ¼´ò¼àð- ì༠áîë£àí, ìåíiìåí ¥íñiç ñûðëàñ¼àí Ñiç ´íàéñûç, – äåäiì „¡ãiìåíi áàñ¼à àðíà£à á´ðûï. – Ñiç ¼àçið òûì à¼ûëäû, òûì ïûñû¼, òûì áiëiìäiñiç. Ìåí ñiçäåðãå çåðòòåó îáúåêòiñi £àíàìûí. Á„ði¡iç äå ìåíi ¼îðëàï îòûðñûçäàð... Ìåíiìåí ñûðëàñ¼àí Ñiç æî¼... Ñîíäû¼òàí... – Îë êiñi ìåíi¡ æàí ñàðàéûìäà, – äåäi îë ê†êiðåê ò´ñûí ¼îëûìåí í´ñ¼àï. Ìåí îíûìåí †òêåíäåãiäåé ¥íñiç ñ†éëåñêiì êåëiï, «Îíû ¼àøàí ê†ðóãå áîëàäû?» äåãåíäi æàíàðûììåí áiëäiðãåí áîëäûì. Îë ìåíi¡ «ñ´ðà£ûìà» ò¥ñiíáåäi. «Ìåí îíû ñà£ûíàòûí áîëàìûí», – äåäiì òà£û äà ¥íñiç. Îë «åñòiìåäi». Ìåí òîðû£ûï, æåðãå ¼àðàï, ¥íñiç ¼àëäûì. – Áiç á„ðiìiç äå áàñ¼à àäàì£à àéíàëäû¼, – äåäi îë áið êåçäå äàóñû ¼àðëû£ûï. – Ñ„áèëiê ïåðiøòå ê¥éií ñà¼òàï ¼àë£àí åøêiì æî¼. Øàéòàí£à æàíûí ñàò¼àí Ôàóñò ñåêiëäi †ìiðäi¡ ïåíäåøië ¼à£èäàñûíà àðûí ñàò¼àí ìèëëèîíäà£àí æàíäàðäû¡ áiðiìiç. Ðàñ, „ðåãiäiê áið êåçäåãi êiðøiêñiç ñ„áè ꆡië øûðûëäàï, áîé ê†ðñåòåäi. Îíû òiïòi ñà£ûíàòûí êåçäåðiìiç áàð. Áið༠î£àí á´ë ä¥íèåäå îðûí æî¼ åêåíií ¼ûíæûëà îòûðûï ìîéûíäàó£à òóðà êåëåäi. – Àïûð-àó... – Ñîëàé... „óëèåì... – Îíû¡ ¼àëòûðà£àí ¥íiíåí ñåëê åòiï, áàñûìäû ê†òåðãåíäå, ê†çiíäåãi æàñòû ê†ðäiì. – Àïûð-àó... – Ò†¡iðåãiì á´ëäûðàï ê†ðiíáåé êåòòi. Îë îðíûíàí ê†òåðiëiï, „ði-ñ„ði ò´ðäû äà, ñ†çiíi¡ ñî- ¡ûí êåéií àéòï༠áîë£àíäàé, ¥í-ò¥íñiç øû£ûï êåòòi. Îë êåòiñiìåí àóûð ìèíóòòàð áàñòàëäû. Á†ëìå iøiíäå ñåíäåëiï æ¥ðìií. Åñiêòi¡ ¼àñûíäà£û àéíàäàí †çiìäi ê†ðäiì. – 62 –

ʆïòåí ò¥ðiìäi ê†ðìåãåí åêåíìií, ê†çiì àëäû ê¥ëòiëäåï, ¼àáà£ûìíû¡ àðàñûíà òiê ñûçû¼ „æiì ò¥ñiïòi. Êåíåò „ëäå- ¼àëàé äåíåì äið åòå ¼àëäû. ‡ç ê†çiìå ¼àäàëûï ¼àðà£àí ñàéûí, àð æà£ûíàí áàñ¼à áiðåóäi ê†ðåòií ñåêiëäiìií. Æ¥ðåãiì àò¼à¼òàï, àéíàíû àóäàðà ñàëäûì. Øàìäû ñ†íäiðóãå ¼îðû¼òûì. цíäiðñåì áîëäû, á†ëìå iøiíäå æ¥ð- ãåí òà£û áiðåó «åíäi ìåíi¡ êåçåãiì êåëäi, îðûíäû áîñàò» äåéòií ñåêiëäi. Ä„ðiãåðäi¡: «...òà¡åðòå¡ áàñ¼à àäàì áîëûï îÿíàñûç», – äåãåí äàóñû ¼´ëà£ûìà åñòiëãåíäåé áîëäû. Ìåíi¡ àðûì ìåí æàíûìäû ¼îðëà£àí ç´ëûìäû¼ åðòå¡ ìåíi¡ áîéûìíàí îÿí- áà¼øû... «Æî¼! – äåäiì ûø¼ûíûï. – Æî¼! Æî¼! Åø¼àøàí äà... Åø¼àøàí äà...» Ñ„ë òûíûñòàï, åíòiãiìäi áàñòûì. Àð¼à ûñàòûí æ†êå, îðàìàë, ñàáûíûìäû àëûï, ä„ëiç ò¥ïêiðiíäåãi âàííà£à áàð- äûì. Ò¥íãå ¼àðàé âàííà áîñ ò´ðàäû. Äåíåìäi æ†êåìåí ûñ¼ûëàï, æóûíûï, ò„íiìäi òàçàðòòûì. Æóûíûï áîë£àí ñî¡, âàííàíû øàéûï, ûñòû£ûí áàñûìäàó ¼ûëûï, ñó à£ûç- äûì. Ïàëàòà£à êåëiï, ñà¼àë àëàòûí àëìàñòû¡ áiðåóií æàëà- ¡àøòàï, ¼àñûìà ¼îéäûì. ʆ¡iëiìäå †êiíiø òå, ðåíiø òå æî¼. Òåê îé£à àë£àí ìà¼ñàòòû òåçiðåê îðûíäàñàì äåãåí æàë£ûç òiëåê. ½àçið âàííà£à ò¥ñiï, áiëåê ò´ñòà£û ê¥ðå òà- ìûðäû àëìàñ æ¥çáåí à¼ûðûí £àíà ¼èûï æiáåðåìií. Àð æà£û ¼èûí øàðóà åìåñ. Ñó ûñòû£ûð༠áîëñà, ¼èûë£àí òàìûðäû¡ àóûð£àíû àñà ¼àòòû ñåçiëìåéäi. Áiðòå-áiðòå ìàó- æûðàï, áiðòå-áiðòå „ëñiðåï, æàðû¼ ä¥íèåäåí àëûñòàé áåðåñi¡. Òåê ¼àíäû ê†ðiï, æ¥ðåãiì ê†òåðiëìåñ ¥øií, ê†çiìäi æ´ìûï àëóûì êåðåê. Ñîäàí êåéií áî¼ ä¥íèåíi áî¼¼à áûë- £àé ò¥ñïåê áîë£àí êåñàïàò áåéòàíûñ, ñåí äå ¼àéòûï îÿí- áàéòûí ì„¡ãi ´é¼û£à êåòåñi¡... Àìàë æî¼, ñåíi¡ àðàì †ëiìi¡å îðò༠áîëäûì. Òà£äûðäàí åøêiì ¼àøûï ¼´òûë- ìàéäû... «Îéûì áàð ìåíi¡, Îéûì áàð ìåíi¡ åðåêøå, Æà¼ñûëû¼ æàóûï, Ä¥íèåíi ìûíàó ñåë åòñå, Æàóûçäû¼òàðäû¡, æàìàíäû¼òàðäû¡ áàðëû£ûí – 63 –

ʆðãå àëûï êåòåì êåðåêñå. Àäàìíû¡ á¥êië àéûáûí Àð¼àëàï àëûï, Àçàáûí †çiì ê†ðåð åì. Æàìàíäû¼ áàñ¼àí äåíåìåí Æàíäûðûï æàò¼àí, Òî¡äûðûï æàò¼àí òàì´¼¼à Æàìàíäû£ûììåí ò†íåð åì. Á¥êië ä¥íèå æàìàíäû¼òàðûí Àðòû¡äàð ìà£àí, ê†òåðåì! ½àðûçûì áîëñûí †òåãåí, Æàóûçäû¼ áiòêåí ìåíiìåí £àíà áiðãå †ëñå, Á¥ãií-༠†ëiï êåòåð åì. Àðìàíñûç áàðûï, ʆðiìíi¡ àóçûí æàï¼àñûí, Ä¥íèåäåãi òiðiëåð Æàìàíäû¼ içäåï áà¼ïàñûí! Æàóûçäû¼ æàò¼àí, Àðàìäû¼ æàò¼àí ê†ðiìíi¡ ½à¼ïàñûí êåëiï ¼à¼ïàñûí!» *** Ê¥íäåëiê îñûëàé à¼ûí Ì.Ìà¼àòàåâòû¡ å¡ àóûð †ëå¡äåðiíi¡ áiðiìåí àÿ¼òàëàäû. ... Òàçàëû¼òû ò„¡iði ò´ò¼àí ¼îð£àíñûç æàííû¡ îäàí àð£û òà£äûðû ìà£àí áåéì„ëiì. ¤àéûïòàí-£àéûï òiði æ¥ð- ãåí áîëñà, áà£û æàíñûí, içãiëiêêå äåãåí ñåíiìiíåí àéûðû- ëà ê†ðìåñií. Àäàì áàëàñûíû¡ æåòiì ñ„óëåäåé ñû£ûðàé- £àí ¥ìiòií æà¼ñûëû¼ïåí æàë£àï „óðå áîë£àí „óëèå æàí ¼àéäà æ¥ðñå äå àìàí æ¥ðñií. Àë åãåð îë á´ë ä¥íèåäå æî¼ áîëñà, îíäà... àìàë ¼àíøà, èìàíû ñàëàìàò áîë£àé. …óìèí! Àñòàíà, 2002 æûë – 64 –

Òμ¤ÛÐ ÌÅÍ ¤μÌÛÐ «‡çåêòi æàí£à – áið †ëiì åìåñ, ìû¡ †ëiì». NN 198... æûëû ê¥çäå àóäàí îðòàëû£ûíàí øàë£àéäà æàò- ¼àí «Æå¡iñ» ïîñåëêåñiíi¡ øåòiíå êåøòåòiï øà£ûí àâòî- áóñ òî¼òàäû. Àâòîáóñòàí, ¥ñòiíäå ñ´ð ïëàù, áàñûíäà ñ´ð ¼àëïà¼, ¼îëûíà òàÿ¼ ´ñòà£àí ¼àðàñ´ð åãäå êiñi ò¥ñòi. …æiì àé£ûçäà£àí ꆡiëñiçäåó æ¥çiíåí ê„ðiëiêòåí á´ðûí ñûð- ¼àòòû¡ àçàáûí ê†áiðåê òàðòûï æ¥ðãåíi áàé¼àëàäû. цìêåñií æåðãå ¼îéûï, àóûð äåìàëûï, ¼àëòàñûíàí îðà- ìàëûí àëûï, òåðií ñ¥ðòòi. Ñîäàí êåéií áåéáåðåêåòòåó ñà- ëûí£àí øà£ûí ïîñåëêåãå, „ëäåíåíi åñiíå ò¥ñiðå àëìà£àí- äàé, à¡òàðûëà ¼àðàï, áiðàç ò´ðäû. ¦éëåð ¼ûð áàñûíäà ¼àç-¼àòàð áîëûï ê†øå ò¥çåãåíìåí, †çåíãå òiðåëåòií îéïà¡äà ñóàò¼à òîïûðëà£àí ìàë ñåêiëäi ñàïûðûëûñûï, ¼è¼û-æè¼û áîëûï êåòêåí. Îðòà ò´ñòà ¼îñ ¼àáàò åêi-¥ø ¥é ê†ðiíåäi, øàìàñû, ñîâõîçäû¡ êå¡ñåñi, òà£û áàñ¼à ¼î£àìäû¼-ì„äåíè £èìàðàòòàð áîëàð. Îäàí „ði æàé- ¼àë£àí à£àøòàðäû¡ ò†áåñi, îíû¡ àðàñûíàí åñêåðòêiø ñåêiëäi áiðäå¡å ¼àðàóûòàäû. Àâòîáóñòàí ò¥ñêåí †çãå æîëàóøûëàð ò¥éiíøåêòåðií ê†òåðiï, áàëàëàðûí æåòåëåï, àñû£ûñ-¥ñiãiñ æàí-æ༼à òàðàï æàòûð. Áiðøàìàäà àâòîáóñ òà êåði ¼àéòòû. Åãäå êiñi, îñû æåðãå ¼àòå êåëãåí æî¼ïûí áà äåãåíäåé, ò†¡iðåãiíå æàòûð¼àé ¼àðàï „ëi ò´ð. …ëäåí óà¼ûòòà ñ†ìêåñií àëûï, – 65 –

òàÿ£ûíà ñ¥éåíå ûð£àëà áàñûï, øåòòåãi ¥éãå ¼àðàé æ¥ðäi. Æà¼ûíäàé áåðå, „ëäåíå åñiíå ò¥ñêåíäåé, îéëàíûï òî¼òàé ¼àëäû. «Ìûíàó áàÿ£û ìåêòåïòi¡ îðûíû £îé», – äåäi ê¥áiðëåï. È„, ïîñåëêåíi¡ øåòiíäå áîëàòûí. Îíû¡ àð æà£ûíäà – èí- òåðíàò. Ìûíàó øàòûðëû áèiê ¥é á´ðûí£û ìåêòåïòi¡ îð- íûíà ñàëûí£àí æà¡à ìåêòåï áîëó£à òèiñòi. Ñîë æà¼òà£û øåòêi ¥é ñîë êåçäåãi ìåêòåï äèðåêòîðû Ñ„ëiìãåðåéäiêi áîëàòûí. ‡ç îéûíà †çi ñåíi¡êiðåìåé, æîëàóøû Ñ„ëiìãåðåéäiêi áîëó£à òèiñòi øåòêi ¥éãå êåëäi. Æà¼ûíäà£àíäà ê†ðäi – ¥é ì¥ëäå á†ëåê ¥é. ʆç àëäûíäà£û ê†ðiíiñ ¼àéòàäàí æàòòà- íûï, àëûñòàï ñàëà áåðäi. «Îäàí áåði íå çàìàí, – äåäi iøòåé †çi îéûíàí †çi ¼îðû¼¼àíäàé áîëûï. – Æåð áåòiíåí ò´òàñ ìåìëåêåòòåð ¼´ðûï êåòiï æàò¼àíäà, ¼ûðû¼ æûë á´ðûí£û æåðêåïåíi içäåãåíiìå æ†í áîëñûí...» Æîëàóøû ¼àìûñ øàðáà¼ïåí ¼îðøàë£àí àóëà£à êiðãåíäå, îòûí æàðûï æàò¼àí æàñ æiãiò æ´ìûñûí òî¼òà- òó£à ñåáåï òàáûë£àíûíà ¼óàí£àíäàé, áàëòàñûí òàñòàé ñàëà: – Àññàëàóìà£àë„éê¥ì! – äåï æ¥ãiðiï êåëiï àìàíäàñòû. Æiãiòòi¡ åëãåçåêòiãiíå iøi æûëû£àí æîëàóøû: – …ëèêiñàëàì, àéíàëàéûí, – äåäi åíòiãå ñ†éëåï. – Êiìíi¡ áàëàñûñû¡, øûðà£ûì? – Ê„ðiìíi¡. «Á´ë ¼àé Ê„ðiì áîëäû åêåí, – äåï îéëàäû. – Îíäàé àäàì áàð ìà åäi?.. Á„ëêiì, ñûðòòàí êåëãåí áiðåó áîëàð...» – Å, á„ðåêåëäi. Ìåí àëûñòàí – ñîíàó Ðåñåéäåí êåëå æàò¼àí, íåãiçiì îñû æåðëiê æîëàóøû åäiì. Æ¥ðåãiì ¼ûñû- ëûï, àâòîáóñ òî¼òàéòûí æåðäåí îñû àðà£à „ðå¡ êåëäiì. – Îéáàé, ¥éãå êiði¡iç, – äåäi æiãiò îäàí áåòåð åëïiëäåï. ¦éäi¡ iøi æ´ïûíûëàó ñåêiëäi. ½ûçûë ê¥ðòåøå êèãåí àðû¼òàó æàñ êåëiíøåê ò†ðãå ê†ðïå ò†ñåäi. Ê†ï ´çàìàé äàñòàð¼àí æàéûëûï, øàé êåëäi. Øàé ¥ñòiíäå æîëàóøû ¥é èåñiíi¡ àòà-òåãií ñ´ðàäû. Æiãiòòi¡ †ç àòû ½àéñàð åêåí, „êåñi 50-æûëäàðäû¡ àÿ£ûí- äà Àëìàòûäàí èíñòèòóò áiòiðãåí ñî¡, îñûíäà ¼ûçìåòêå êåëiï, ñîäàí áiðæîëà ò´ðûï ¼àë£àí, áûëòûð ¼àéòûñ áî- ëûïòû. Øåøåñi àóäàí îðòàëû£ûíäà ¥ëêåí ´ëûíû¡ ¼îëûí- äà åêåí. Àð£û òåêòåði À¼ìîëàíû¡ ¼ûïøà¼òàðû ê†ðiíåäi. Áið༠¼àé ¼ûïø༠åêåíií æiãiò òàðàòûï áåðå àëìàäû. – 66 –

Æîëàóøû: «Å, á„ðåêåëäi», – äåãåííåí áàñ¼à åøòå¡å äåãåí æî¼. Áið ò´ñòà ìåíi¡ äå áiðäå¡å ñ´ðàóûì êåðåê øû£àð äåãåí îéìåí ½àéñàð äà: – À£àé, êåøiði¡iç, †çi¡iç êiì áîëàñûç? – äåäi, ä´ðûñ àéòòûì áà äåãåíäåé êåëiíøåãiíå áið ¼àðàï. Æîëàóøû ñ„ë-ï„ë ¥íñiç îòûðûï: – Ìåíi¡ àòûì Áîðèñ áîëàäû, – äåäi, ò†¡iðåãií òà¡- äàíäûðà ò¥ñêiñi êåëãåíäåé íû£àðëàé ñ†éëåï. – Áîðèñ Íè- êîëàåâè÷ Èâàíîâ. – Ñîäàí êåéií æ´ìñà¼òàó ¥íìåí: – Îðûñòû¡ àðàñûíäà æ¥ðäiê, ïàñïîðò¼à ñîëàé äåï æàçû- ëûï êåòòi, – äåï æóûï-øàé£àíäàé áîëäû. Æiãiò ïåí êåëiíøåê òà¡ ¼àëûï, áið-áiðiíå ¼àðàäû. – Ïîñåëêåíi¡ àòû äà, ò¥ð ñèïàòû äà †çãåðiï êåòiïòi. Á´ðûí£û àòû À¼øî¼û áîëàòûí. ½àçið ì¥ëäå á†òåí æåð ñåêiëäi. Áið༠òàíûñ áåëãiëåð äå ¼àë£àí£à ´¼ñàéäû. Ìûíà øåòêi øàòûðëû ¥é ìåêòåï åìåñ ïå? – È„, ìåêòåï, – äåäi ½àéñàð. – Ñîë îðûíäà ñî£ûñ¼à äåéií äå ìåêòåï áîëàòûí. Ñåí- äåð îòûð£àí îñû æåðäå åêi îòáàñûíà àðíàë£àí øà£ûí ¼îð- æûí ¥é áîëäû, ñîíû¡ áið æà£ûíäà ìåêòåï äèðåêòîðû Ñ„ëiìãåðåé äåãåí êiñi ò´ðóøû åäi. …ëãiíäå ñîë ¥é åìåñ ïå äåï á´ðûë£àí åäiì. Æà¼ûíäà£àíäà ê†ðäiì, îë ¥éëåðäåí iç äå ¼àëìà£àí ñåêiëäi. – À£àé, Ñ„ëiìãåðåé àòà ¼àçið äå áàð, îñûíäà ò´ðàäû, – äåäi ½àéñàð î¼ûñ Ñ„ëiìãåðåéäi¡ îñûíäà åêåíiíå †çi òà¡ ¼àë£àíäàé áið ¥íìåí. – À-à? – äåäi æîëàóøû „ëäå øîøûíà, „ëäå òà¡äàíà. Ñîäàí êåéií: – Îñûíäàñû ¼àëàé? – äåäi îñû ¥éäå ìå äå- ãåíäåé æàí-æà£ûíà ¼àðàï. – Æî¼, îñû ïîñåëêåäå äåãåíiì £îé. ½àøû¼ åìåñ, ò†ðò- áåñ ¥éäåí êåéií. ‡çiíi¡ æîñïàðûíäà æî¼ áið î¼è£à£à êåç áîë£àíäàé, æîëàóøû áiðàóû¼ ¥íñiç îéëàíûï ¼àëäû. – Áèûë ñåêñåí ò†ðòòå. – ½àéñàð Ñ„ëiìãåðåé òóðàëû „¡ãiìåñií æàë£àäû. – Êåìïiði ¼àéòûñ áîë£àí. Æåñið ¼ûçû- íû¡ ¼îëûíäà ò´ðàäû. Øàë „ëi òû¡, òîé-òîìàëà¼òàí, æè- íàëûñòàðäàí ¼àëìàéäû. Øàé iøiëiï áîëäû. Êåëiíøåê «åíäi íå iñòåóiì êåðåê» äå- ãåí ñ´ðàóëû æ¥çáåí ê¥éåóiíå ¼àðàäû. Ê¥éåói îéëàíáàñòàí: – 67 –

– Òàì༠ñàë, – äåäi. – Æî¼, òàìà¼¼à „óðå áîëìà¡äàð. Ìåí Ñ„ëiìãåðåéãå áàðàéûí. ½àéñàð ìåíi àïàðûï ñàëñûí. Àëäà ðàçû áîëñûí, øûðà£ûì. Ñûðò¼à øû¼¼àííàí êåéií ½àéñàð æîëàóøûíû¡ ñ†ìêåñií àëûï, †çií ¼îëûíàí æåòåëåï àëäû. – À£à, áàé¼à¡ûç! Áiçäi¡ ¥éäi¡ ò´ñûíäà ñâåò æî¼. Æîëû äà íàøàð. Áûëàé ¼àðàé òóðà æ¥ðåéiê. ¦é-¥éäi¡ àðàñûìåí æ¥ðiï, á´ëàð àóëàñû à£àø øàðáà¼- ïåí ¼îðøàë£àí, ò†áåñiíäå øàòûðû áàð, ñûðòû àïï༠òàï- ò´éíà¼òàé ¥éäi¡ ¼àñûíà êåëäi. – Êiðå áåði¡iç, – äåäi ½àéñàð øà£ûí ¼à¼ïàíû øàë¼àé- òà àøûï. – Èò æî¼. Àóëàíû¡ iøi äå òàï-òàçà. ¦é èåëåðiíi¡ òàçàëû¼ ïåí ò„ðòiïêå ì„í áåðåòiíäåði áàé¼àëàäû. Á´ëàð ¼àðàê†ëå¡êå ä„ëiçáåí æ¥ðiï, î¡ æà¼òà£û êèiçáåí òûñòàë£àí åñiêòi àøûï, iøêå êiðå áåðãåíäå, àëäàðûíàí ñûðò¼à øû£ûï êåëå æàò- ¼àí „éåëìåí ñî¼òû£ûñûï ¼àëà æàçäàäû. …éåë à¡òàðûëûï øåãiíiï, àëäûìåí æîë áåðäi: – Æî£àðû øû£û¡ûçäàð. – ½àëàøà êèãåí êèiìiíåí, øàø ¼îéûñûíàí ¼ûçìåòêåð „éåë åêåíi ê†ðiíiï ò´ð. – Àòàé æî¼ ïà? – äåäi ½àéñàð „ëäå¼àëàé áàñûí øàé- ¼àï. – Îë êiñi „ëãi ¼àçiðäå áið æ༼à øû£ûï êåòiï åäi, êåëiï ¼àëàð. Ò†ðãå øû£û¡ûçäàð. Ñûðòòàí êåëãåíäåð àòàéäû¡ êåëåòiíiíå äå, „éåëäi¡ øûí û¼ûëàñïåí øà¼ûðûï ò´ð£àíûíà äà ñåíi¡êiðåìåãåíäåé, îøàðûëûï ò´ðûï ¼àëäû. – Ìûíà à£àé àëûñòàí êåëå æàò¼àí æîëàóøû, òåãi, îñû æåðëiê. Àòàéäû áiëåäi åêåí, ê†ðåéií äåï åäiì äåãåí ñî¡, àëûï êåëiï åäiì... – ½àéñàð «åíäi ¼àéòòiì» äåãåíäåé æàë- òà¼òàï „éåëãå ¼àðàäû. – Åíäi îñû àðàäà ò´ðàñûçäàð ìà, æî£àðû øû¼ïàéñûç- äàð ìà? – äåäi „éåë ½àéñàðäû¡ áàñû àðòû¼ ñ†çiíå ¼ûí- æûë£àíäàé áið ¥íìåí. ½îíà¼òàð ò†ðãi á†ëìåãå †òòi. ½àëàíû¡ ï„òåðiíäåé ¼àáûð£à£à òiðåëãåí ñòåíêà, îðòàäà ¥ñòåë, î¡ æà¼òà äèâàí ìåí åêi êðåñëî ò´ð. Øàë£àéäà æàò¼àí ïîñåëêå æ´ïûíû áîë£àíìåí, ìûíàó ¥éäi¡ ì„äåíè òiðøiëiãi ¼àòàðäàí áèiê åêåíi áàé¼àëàäû. – 68 –

«Áàÿ£ûäà äà ì´íòàçäàé êèiíiï, øàøûí òàðàï, òiï-òiê æ¥ðóøi åäi £îé» äåï åñiíå àëäû æîëàóøû áið êåçäåãi ´ñòàçûí. Á´ëàð ¼àáûð£à£à iëiíãåí ôîòîñóðåòòåðãå, ñ†ðåäåãi êiòàïòàð£à ¼àðàï, òûì-òûðûñ ´ç༠îòûðäû. …éåë á´ëàð- äû¡ êåëãåíií ´ìûòûï êåòêåí ñåêiëäi, †ç øàðóàñûìåí ñûðò- òà æ¥ð. …ëäåí óà¼ûòòà ñûðò¼û åñiê ñàðò àøûëûï: – Êiìäåð äåéñi¡?.. Ñ´ðàìàéñû¡ áà?.. Íåìåíå? Î, ¼´äà- óàíäà! – äåï äàáûðëàé ñ†éëåï êiðãåí àäàìíû¡ ¥íi åñòiëäi. ¦é èåñiíi¡ êåëãåíií ñåçiï, åêåói îðûíäàðûíàí ò´ð£àí- äà, åñiêòåí øàøû àïï༠¼óäàé, ¼àáà£û ìåí êiðïiãiíå äåéií àïïà¼, ò†¡iðåãiíå øà¼ûðàÿ ¼àðà£àí êiøêåíòàé øàë ê†ðiíäi. Æàðûñà ñ„ëåì áåðãåí åêåóiíå åðiíiíi¡ ´øûí æûáûð- ëàòà, æà¼ûíäàï êåëiï àìàíäàñòû äà, «òàíûìàäû¼ ¼îé» äåãåíäi áiëäiðå, áåéòàíûñ æîëàóøûíû¡ ¼îëûí æiáåðìåé, îéëàíûï ¼àëäû. – Ìåí Ñiáið æà¼òàí êåëåìií, Ñ„êå, – äåäi æîëàóøû ê¥ëiìñiðåï. – Åëäåí åðòå êåòêåíìií. Îñû æ༼à æîë ò¥ñ- êåí ñî¡, ñiçãå ñ„ëåì áåðåéií äåï êåëiï åäiì. – Å, á„ðåêåëäi, øûðà£ûì, – äåï, ì„í-æàé£à ò¥ñiíiï, øàë ïëàùûí øåøå áàñòàäû. Øàë êðåñëî£à æàé£àñ¼àíäà, ½àéñàð îðíûíàí ò´ðäû: – Àòà, ìåí êåòòiì. Ìûíà à£àé ñiçäi¡ ¥éäi ñ´ðà£àí ñî¡, „êåï òàñòàéûí äåï êåëãåíiì £îé. – Æàðàéäû, øûðà£ûì. ½àéñàð êåòêåííåí êåéií, åêåói „¡ãiìåíi íåäåí áàñòà- ðûí áiëìåãåíäåé ¥íñiç îòûðûï ¼àëäû. Æîëàóøû åíòiãå äåìàëûï, îðàìàëûí àëûï òåðií ñ¥ðòiï, ê†çiíi¡ ¼èû£ûìåí àíäà-ñàíäà ¥é èåñiíå ¼àðàï ¼îÿäû. Áið êåçäåãi êèiêòi¡ àñû£ûíäàé ûï-û¼øàì, ñûïà äà ñûðáàç æiãiò êiï-êiøêåíòàé ø¥éêåäåé øàë áîëûïòû. ʆçi æûïûëû¼- òàï, øåêå òàìûðû àäûðàéûï, áàÿ£û áåéìàçà øà¼àðëàó ìiíåçäåí áåëãi áåðiï ò´ð£àíäàé. Õèìèÿ ï„íiíåí ñàá༠áåðåòií, †òå ´¼ûïòû, áiëiìäi ì´£àëiì åäi. Êåíåò, „ëäå æîë àçàáûíàí, „ëäå àóðóäàí, æîëàóøû àÿ¼ àñòûíàí ¼ûñûëûï, æàíòàëàñà ¼àëòàñûíàí ä„ði àëûï, àóçû- íà ñàëäû äà, îíàí ñàéûí áîðøà-áîðøà áîëûï òåðëåï, æà£àñûí à£ûòòû. Æàíò„ñiëiì ê¥éäå åíòiêêåí æîëàóøûíû ê†ðiï, ¥é èåëåði ¥ðïèiñiï ¼àëäû. Æîëàóøû „ëäåí óà¼ûò- – 69 –

òà åñií æè£àíäàé áîëûï, †çiíå ¥ðåéëåíå ¼àðà£àí ¥é èåñiíå ¥í ¼àòòû. – Äåíñàóëû¼òàí àéûðûë£àíûìûç£à ê†ï áîë£àí. Æîë- äà †ëiï ¼àëàì áà äåï ¼îð¼ûï åì... „éòåóið, àìàí æåòêåí ñåêiëäiìií. Σàí äà ò„óá„! – ½èñàéûï æàòñà¡ûçøû... Àòû¡ûç êiì áîëàäû? – Àòûìäû „çiðãå Áîðèñ äåï ¼àáûëäà¡ûç. Øàìàì æåò- êåíäå ò¥ñiíäiðiï àéòàðìûí... Æîëàóøû äèâàí£à ¼èñàéäû äà, †çiíi¡ á†òåí ¥éäi „áiãåðãå ñàë£àíûíà û¡£àéñûçäàí£àíäàé: «Àïûð-àé, àïûð-àé», – äåé áåðäi áàñûí øàé¼àï. Àë£àø¼û ê†ðãåí „éåë ì´íû¡ ¼àñûíà êåëiï: – Ä„ðiãåð øà¼ûðòñ༠¼àéòåäi? – äåäi. – Æî¼, „áiãåð áîëìà¡ûç. Ñ¥ò ïiñiðiì óà¼ûò øàìàñûíäà ¼îí༠òà †çiíå-†çi êåë- ãåíäåé áîëäû. Ä„ðiñi äå ê†ï åêåí, áiðiíåí ñî¡ áiðií iøiï, áiðàóû¼ ¥íñiç æàòòû. ¦é èåëåði, ìàçàñûí àëìàéû¼ äåãåíäåé, ì´íû á†ëìåäå æàë£ûç ¼àëäûðûï, øû£ûï êåòòi. Æîëàóøû, æ¥ðåãiíi¡ ¼ûñ¼àíû ñ„ë-ï„ë áàñûë£àíäàé áîëûï, ä¥íèå ¼àéòà êå¡iï, òiðøiëiêòi¡ ðà¼àòûí ñåçãåíäåé áið ê¥éäå ìàóæûðàï æàò- ¼àí. ʆçi iëiíiï êåòêåí åêåí, ò¥ñ ê†ðäi. Ò¥ñiíäå àéäàëàäà ò†ðò-áåñ àäàì æîë áîéûíäà àâòîáóñ ê¥òiï ò´ð. ½´äàé- àó, æàïàí ò¥çäå íå£ûë£àí àâòîáóñ? ʆêæèåêòå ¼àë¼û- £àí ñà£ûì. Ò†¡iðåêòå òiðøiëiê áåëãiñi áiëiíáåéäi. Æåëêiëäåãåí áîç ñåëåó ìåí øèëåð, àëûñòàí à£àð£àí øà£ûë ¼´ìäàð ê†çãå ò¥ñåäi. ½àíøà ê¥òêåíäåði áåëãiñiç. Á„ëêiì, áið ê¥í, „ëäå áiðíåøå ê¥í. Êåíåò, ò†çiì òàóñû- ëûï, ¥ìiò ¥çiëiï ò´ð£àí êåçäå, ¼àéäàí ïàéäà áîë£àíû áåëãiñiç, àëäàðûíà øà£ûí àâòîáóñ êåëiï òî¼òàï æàòûð åêåí. ʆ¡iëiíäå „ëäåáið ¼óàíûø ñåçiìi æûëò åòêåíäåé áîëäû. Àâòîáóñ¼à îòûðàéûí äåï ´ìòûëà áåðãåíäå, îÿíûï êåòòi. Å¡ £àæàáû, îñû ò¥ñòi îë åðòåäå, á„ëêiì, æàñ êåçiíäå, áið ðåò ê†ðãåí åäi. Ä„ë ñîë ê¥éi. ½ó äàëà. Ñàð£àéûï ê¥òó. Ì´íû¡ á¥êië †ìiði †çi äå àíû¼òàï áiëìåéòií áiðäå¡åíi ê¥òóìåí †òêåíäåé åäi. Áið༠îíäà àâòîáóñ êåëìåéòií. Åíäi ìiíå ¼àíøà æûëäàí êåéií ñîë ò¥ñòi åêiíøi ðåò ê†ðãåíäå, çàðû£à ê¥òêåí àâòîáóñ¼à êåçiãiï îòûð. – 70 –

Æîëàóøû ò¥ñií ¼àëàé æîðûðûí áiëìåé, „éòåóið ê†êiðåãiíäå æûëò åòêåí áið ¼óàíûø ñåçiìií ꆡiëiíå ìå- äåò ¼ûëûï, ø¥êiðøiëiê åòòi. Á†ëìåãå Ñ„ëiìãåðåé êiðiï, ¼îíà¼òû¡ æà£äàéûí ñ´ðà- äû. – Ø¥êið, – äåäi á´ë ê†òåði¡êi äàóûñïåí †çiíi¡ ñàóû- £ûï ¼àë£àíûí áiëäiðå. Ê†ï ´çàìàé øàé êåëäi. ½îíà¼òû¡ àìàí-ñàó áàñûí ê†òåðãåíiíå á„ði äå ¼óàíûøòû åäi. …éåë äå ê¥ëiìñiðåï: – Àïûðìàé, ¥éiìiçãå êåëå ñàëûï àóûð£àíû¡ûç£à ¼àòòû ¼ûñûëäû¼ ¼îé. Åðòå¡ ä„ðiãåð áàëàíû øà¼ûðòàðìûí. ‡çiìiçäi¡ áàëà £îé. ½àðàï ê†ðñií, – äåäi åíäi ¼îð¼àòûí åøòå¡å æî¼ äåãåíäåé æàéìà-øó༠¥íìåí. Øàé ¥ñòiíäå äå „¡ãiìå æ¥ðiï êåòå ¼îé£àí æî¼. ¦é èåëåðiíi¡ «Àóäàí£à ¼àøàí êåëäi¡iç», «Àâòîáóñ æ¥ðiï ò´ð£àí øû£àð», «½àðàñèûðäû¡ æàìàí á†ãåòiíåí àìàí †òòi¡äåð ìå» äåãåí ñåêiëäi ´ñà¼-ò¥éåê ñ´ðà¼òàðûíà æî- ëàóøû ¼ûñ¼à £àíà æàóàï áåðåäi. …¡ãiìå àéò¼û¡ êåëìå- ñå, îäàí „ðìåí äåãåíäåé Ñ„ëiìãåðåé äå øà¼ûðàÿ øàë- ¼àéûï, ñåë¼îñòàó îòûð. Áið çàìàíäà åò êåëäi. ¦ëáiðåï ïiñêåí áà£ëàííû¡ åòi èiñi á´ð¼ûðàï ò„áåòòi ¼îç£àï-༠ò´ð. Á´ë ¥éäi¡ ä„ìi òàìà¼òû òàë£àï iøåòií ¼àðò àäàì£à àðíàëûï æàñàëàòûíû áàé¼àëà- äû. Áið༠¼îí༠àóûç òèãåíi áîëìàñà, åøòå¡å æåï æàðûò- ïàäû. – Åò ä„ìäi åêåí... Æàðû¼òû¼, á´ë æà¼òû¡ åòi îñûíäàé £îé, – äåï †çiíi¡ æåé àëìàé îòûð£àíû òàìà¼òû¡ ñàïàñû- íà ¼àòûñû æî¼ åêåíií áiëäiðãåíäåé áîëäû. Åòòåí êåéií „éåë ¥ñòåë ¥ñòií æèíàñòûðûï, †çäåði øåøiëiï ñ†éëåññiíøi äåãåíäåé, åñiêòi æàóûï øû£ûï êåòòi. Ñ„ëiìãåðåé êðåñëî£à îòûðûï, ¼îí༼à äèâàíäû ê†ðñåòòi: – Îòûðû¡ûç, „éòïåñå, ¼èñàéûï æàòñà¡ûçøû. – Æî¼, îòûðàéûí, – äåäi æîëàóøû. Åêåói äå åíäi „¡ãiìåãå û¡£àéëàí£àíäàé ò¥ð áiëäiðäi. – Àë, – äåäi Ñ„ëiìãåðåé ¼îíà£ûíà ¼àðàï. Îíûñû åíäi æ†íi¡äi àéòàòûí êåç êåëãåí øû£àð äåãåíäi áiëäiðãåíäåé áîëäû. Æîëàóøû ò†ìåí ¼àðàï, íåäåí áàñòàðûí áiëìåãåíäåé, áiðøàìà îòûðäû äà: – 71 –

– «Àäàìíû¡ áàñû – Àëëàíû¡ äîáû» äåéäi åêåí, Ñ„êå, – äåäi „ëäå¼àëàé äàóñû ¼àðëû£ûï. – Ìåí äå áið ñîíäàé äîïøà äîìàëàï, òà£äûðäû¡ ò„ëêåãiíå ò¥ñêåí æàíìûí. ‡ìiðiì ê¥í ìåí ò¥í ñåêiëäi. ½ûñûëìàé, ¼èíàëìàé åñêå àëàòûí ñ„òòåðiì äå áàð, àéòó£à àóçûì áàðìàéòûí ò´ñòà- ðûì äà àç åìåñ. Áið༠ñîíû¡ á„ði ¼àëàé áîëäû: „ëäå †çiìíi¡ æiáåðãåí ¼àòåëiãiìíåí áå, „ëäå ìà¡äàéûìà æà- çûë£àí £´ìûð îñû áîëäû ìà, îë æà£û áið ¼´äàé£à àÿí. Êií„ìíi¡ íå åêåíií †çiì äå áiëìåéìií, „éòåóið, †ìið áîéû åðêiìíåí òûñ, ñàíàìíàí òûñ áið çîðëû¼òû¡ û¼ïà- ëûíäà æ¥ðãåíäåéìií... Æîëàóøû „¡ãiìåñií „ðiäåí – áàëàëû¼ øà£ûíàí áàñòà- äû. Ñ„ëiìãåðåé „ëäåíåíi åñiíå ò¥ñiðå àëìàé ò´ð£àíäàé, ¼îíà£ûíà ñ´ðàóëû æ¥çáåí ¼àðàï, åìiíiï ¼àë£àí. Áið ò´ñòà åñiê áîëìàøû àøûëûï, „éåëäi¡ æ¥çi ê†ðiíäi äå, á´ëàðäû¡ ´ç༠„¡ãiìåãå êåòêåíäåé ò¥ðëåðií ê†ðãåí ñî¡, åñiêòi ¼àéòà æàïòû. *** Áîðèñòi¡ øûí àòû – Áàòûð áîëàòûí. …êåñi – Ø„éêåí åëãå òàíûìàë £àëûì, „ði ëàóàçûìäû ¼ûçìåòêåð åäi. ‡ç áàñû ´ëû¼ áîë£àíìåí, àòà-òåãi æàëøûäàí øû¼¼àí êåäåé „óëåò áîë£àí ñî¡, áîñà£àäà æ¥ðiï ê¥í êåøiï, æàëòà¼òû¼- òû¡ çàðäàáûí ê†ï ê†ðäi ìå, „éòåóið †çiíåí êåéiíãi ´ðïà- £ûíû¡ áàòûð áîë£àíûí ¼àëàï, àòûí îñûëàé äåï ¼îé£àí. Øåøåñi Ñà¼ûï ìiíåçäiëåó, æàé ñ†éëåãåíiíií †çi ´ðñûñ- ¼àí ñåêiëäi. Æ¥ðãåí æåðií ó-øó ¼ûëûï, ê¥éåóiíå äå ¼àðñû ñ†éëåï, áàëàëàð£à äà æåêiï ¼àëûï îòûð£àíû. Áið༠åíåñi òåïêåí ¼´ëûííû¡ åòi àóûðìàñ äåãåí, áàëàëàðû îíû åëå¡ äå ¼ûëìàéäû. Áàòûðäàí áàñ¼à ò†ðò æàñàð ñàðû ¼ûç Ðàóøàí – îñû ¥éäi¡ åðêåñi. Ò´ëûìøà£û æåëáiðåï, àäàì îéûíà êåëìåéòií áiðäå¡åëåðäi òàóûï àéòûï, ¥éäi¡ iøií áàçàð ¼ûëûï îòûð£àíû. Îíû åøêiì áåòiíåí ¼à¼ïàéäû, íå àéòñà äà, íå iñòåñå äå, á„ði †çiíå æàðàñûï ò´ðàäû. Á´ë ¥éäi¡ áið „äåòi – ¼àçàíû îòòàí ò¥ñïåéòií. Åêi ê¥ííi¡ áiðiíäå ¼îí༠¼àáûëäàï, øåøåñi òàì༠iñòåï ¥ëãå- ðå àëìàé, „áiãåð áîëûï æàò¼àíû. …êåñi ìåí øåøåñiíi¡ òiðëiãiíå ¼àðàñà¡, àäàì ä¥íèåãå ¼îí༠ê¥òó ¥øií £àíà êåëåòií ñåêiëäi. «¦é ê†ðñåòå àëìàäû¼», «ñûáà£à áåðå àë- – 72 –

ìàäû¼» äåï àéäàëàäà£û áiðåóëåðãå ¼àðàäàé ¼àðûçäàð áî- ëûï æ¥ðåð åäi. …êåñi æî¼øûëû¼òû ê†ï ê†ðãåí £îé, ¼îí༠øà¼ûðó òî¼øûëû¼òû¡ áåëãiñiíäåé áîëûï, ñîíû¡ ¼ûçû£ûí ê†ðå áåðãiñi êåëå ìå åêåí, îë æà£ûí áið ¼´äàé áiëñií. Áiðà¼, øûíûíäà äà, ¼îíà¼òàð êåëãåí êåçäå îòáàñû øàòòû¼¼à êåíåëiï, „çië-ê¥ëêi, „¡ãiìå-ä¥êåííåí ¥éäi¡ iøi êå¡åéiï, æàðû¼ áîëûï êåòêåíäåé ê†ðiíåäi. Äàñòàð¼àí ¥ñòi òîë£àí – òà£àì ìåí æåìiñ-æèäåê. Iøiìäiêòi ñ†éëåï îòû- ðûï iøó äà£äû£à àéíàë£àí. Àéòûëàòûí „¡ãiìåíi¡ ò¥ði ê†ï. …çië, ¼àëæû¡ òàóñûë- ìàéòûí áið æûð ñåêiëäi. …ñiðåñå, „êåñiíi¡ ¼´ðäàñû Åðêií äåãåí êiñiìåí åêåóiíi¡ „çiëäåði îòûð£àí æ´ðòòû¡ ê¥ëêiäåí åçóëåðií æèäûðìàéäû. Åðêiííi¡ àéò¼àíûí òû¡äàñà¡, ì´íû¡ „êåñiíåí †òêåí „ïåíäi æî¼, àë „êåñiíi¡ „¡ãiìåñií òû¡äàñà¡, Åðêiííåí †òêåí ½îæàíàñûð á´ðûí-ñî¡äû áîë- ìà£àíäàé. Àðà-àðàñûíäà ê†ðãåí-áiëãåí, åñòiãåí î¼è£àëàð àéòûëûï æàòàäû. Êåéäå „ëåóìåòòiê æà£äàéëàð£à ðèçà åìåñòiê òå áàé¼àëûï ¼àëàäû. Æà£ûìïàçäàð ìåí †òiðiêøiëåðäi¡, ïàéäàê¥íåìäåðäi¡ çàìàíû äåï îòûðàòûí- äàðû áàð. «½´ëäû¼ ñàíà», «ðóøûëäû¼» ñåêiëäi áàëàëàð£à ò¥ñiíiêñiçäåó áið ñ†çäåð äå àóûç£à æèi àëûíàäû. Àëàéäà ñàÿñàò òóðàëû „¡ãiìåãå á„ði äå æîëàìàó£à òûðûñàòûí. …ëäå¼àëàé àðòû¼ àóûñ áiðäå¡åëåð àéòûëûï ¼àëñà, áiðåó æàñûðûíûï òû¡äàï ò´ð£àíäàé, ¥ðåéëåíiï, àáûðæûï, «¼àéòåñi¡äåð, ¼îéû¡äàð» äåï áiðiíå-áiði à¼ûë àéòûï æà- òàð åäi. Êåéäå áiðû¡£àé ëàóàçûìäû êiñiëåð êåëåäi. Îëàðäû¡ „¡ãiìåëåði òiïòi á†ëåê. Îëàð ê†áiíå áið-áiðiíå äåãåí àé- ðû¼øà û¼ûëàñòàðûí áiëäiðiï, íåãå áiðií-áiði æà¼ñû ê†ðåòiíií, íåãå îñûíøà ñûéëàéòûíûí – áiðåó æî¼ îëàé åìåñ äåï ò´ð£àíäàé – †ëåðäåãi ñ†çäåðií àéòûï ä„ëåëäåï æàòàäû. ‡çäåðiíi¡ àòòàðû äà áåëãiñiç – †¡êåé Á„êå, Ñ„êå, Ò†êå, òà£û ñîë ñèÿ¼òûëàð. …ñiðåñå, Ñ„êå „ëäå Ç„êå äåãåí áið êiñi, ø¥ëåí ¥ëåñòiðãåíäåé, ìà¼òàó ñ†çäåðäi¡ íå áið ä¥ðèÿñûí òàðàòûï, æ´ðòòû¡ á„ðiíi¡ àÿ¼-¼îëäàðûí æåðãå òèãiçáåéäi. Åãåð ëàóàçûìû æî£àðû áiðåó áîëñà, îäàí ´ëû, îäàí äàíûøïàí åøêiì æî¼òàé åòiï ìà¼òàð åäi. Îíû¡ ñ†çiíå åëäi¡ åòi ¥éðåíãåí, ìûíàóû¡ àðòû¼ áîëäû-àó äåï æàò¼àí åøêiì æî¼. Òåê îë æî¼òà êåéáið ¼´ðäàñòàðû: «Ñ„êå¡ àäàì- – 73 –

äû ìà¼òà£àíäà †ëòiðiï æiáåðå æàçäàéäû £îé» äåï ¼àëæû¡- äàéòûí. ½ûðê¥éåêòå „êåñiíi¡ òó£àí ê¥íi òîéëàíäû. ½îíà¼òàð ê†ï áîëäû. …êåñiíi¡ ¥ñòiíå æàáûë£àí øàïàíäà åñåï æî¼. Áàëàëàð äà ñûéëû¼òàí ¼´ð ¼àëìàäû. Îþëàï æàñàë£àí äîìáûðàíû ¼îíà¼òàðäû¡ áiði Áàòûð£à ´ñûíäû. Áàòûð „êåñiíåí åïòåï äîìáûðà ¥éðåíiï æ¥ðãåí, ì„ç áîë£àíû ñîíøà, ñûéëà£àí àäàì£à íå äåðií áiëìåé, ûðæàëà¼òàï ê¥ëå áåðäi. Ðàóøàí£à †çiíi¡ áîéûíà æóû¼ ¼óûðø༠´ñûí£àí êåçäå, îë ¼óàí£àííàí ¥éäi áàñûíà ê†òåðå øû¡£ûðûï, ¥é iøiíäå ê¥ëìåãåí àäàì ¼àëìàäû. ½óûðø༠ñûéëà£àí ¤àëûì à£à áàëàæàí åäi, Ðàóøàíäû àëäûíà àëûï, åðòåãi ñåêiëäi áiðäå¡å àéòûï, åêåóàðà ì„ç áîëûï îòûð£àí. …ëäå¼àëàé «øàéòàí» äåãåí ñ†ç àéòûë£àí áîëó êåðåê, Ðàóøàí ò¥ñiíáåé: – Øàéòàí äåãåí íå? – äåäi. – Øàéòàí áà? Øàéòàí äåãåí... – äåï ¤àëûì à£à ¼àïåëiìäå íå àéòàðûí áiëìåãåíäåé, à¡òàðûëûï ò´ðûï ¼àëäû. Ñîäàí êåéií: – Øàéòàí äåãåí ê†çãå ê†ðiíáåéäi, ê†ðiíñå, êåéäå áàñ¼à áiðäå¡åãå... – äåï àñà ò¥ñiíiêòi åòå àëìàé ê¥ìiëæiï ¼àë£àí. Ðàóøàí îñû ò´ñòà „ëäåíåäåí ¼àóiïòåíãåíäåé – ñîíû¡ àëäûíäà ìàñà øà£ûï, ¼îëûí iñiðiï æiáåðãåí åäi, ¤àëûì à£àñûíà ¼àäàëà ¼àðàï: – Øà¼ïàé ìà? – äåäi æ´ëûï àë£àíäàé. Σàí ¥é iøiíäåãiëåð òà£û äà äó ê¥ëäi. Ò¥í îðòàñûíà æóû¼ ¼îíà¼òàð òàðàäû. Áàòûð ¼ûçû¼òû äóìàí£à òîëû òîéäû¡ „ñåðiíåí áiðàç£à äåéií ´éû¼òàé àë- ìàé, à¼ûðû òàëûï áàðûï ê†çi iëiíãåí. …ëäåáið æà£ûìñûç ¥íäåðäåí îÿíûï êåòòi. Îë ¥íäåðäi¡ íå åêåíií àéûðà àë- ìàé, áiðàç æàòòû. Êåíåò øåøåñiíi¡ æûëà£àí äàóñûí åñòiãåíäåé áîëäû. Ç„ðåñi ´øûï, îðíûíàí ¼àëàé àòûï ò´ð£à- íûí áiëìåé ¼àëäû. Áiðiíøi ê†ðãåíi – ¥ñòiíäå àøû¼ ¼î¡ûð êèòåëi áàð, òåðiñ ¼àðàï ò´ð£àí ´çûí ìîéûí ¼àðà òîðû êiñi, îíû¡ àð æà£ûí- äà àáäûðàï, ê„ñò†ìiíi¡ ò¥éìåñií ñàëà àëìàé „ëåê áîëûï æàò¼àí „êåñi. Åñiê æà¼òà „ñêåðøå êèiíãåí äåìáåëøå áiðåó ò´ð. Øåøåñi øàøû äóäûðàï, „êåñi „ëäåáiðäå¡åãå ê†íáåé æàò¼àíäàé, æàëáàðûíà ¼àðàï, áóëû£à æûëàï, àðàñûíäà ò¥ñiíiêñiç áiðäå¡åëåðäi àéòûï, ¼àéòàäàí áóëû£à æûëàé- – 74 –

äû. ½àñûíäà ò´ð£àí áåéòàíûñ êiñiëåðäå ¥í æî¼. Ìûíàó î¼è£à£à ¼àòûñû æî¼ àäàìäàð ñåêiëäi. Åøòå¡åãå ò¥ñiíáåñå äå, øåøåñiíi¡ æûëà£àíûí ê†ðiï, Áàòûðäû¡ æ¥ðåãi àò¼à¼- òàï àóçûíà òû£ûëäû. Áið ¼àðà£àíäà îñû ò´ð£àí ê†ðiíiñòå êiñi øîøûðëû¼ åøòå¡å æî¼ ñåêiëäi åäi, êåëiï ò´ð£àí àäàì- äàðäû¡ ò¥ðiíåí äå ¼îð¼ûíûøòû åøòå¡å áàé¼àëìàéòûí, áið༠áið ñ´ìäû¼òû¡ áàñòàë£àíûí áàëà æ¥ðåãi „êåñiíi¡ àáäûðà£àí æ¥çiíåí, øåøåñiíi¡ ò´íøû£à æûëà£àí ¥íiíåí àíû¼ áiëäi. Ò¥ïêi á†ëìåäåí ´éïà-ò´éïà áîëûï êiðiï êåëãåí Áàòûð- äû ê†ðiï, Ø„éêåí ¼àíøà ñàáûðëû áîëàéûí äåñå äå, ñà- áûðëû áîëà àëìàäû. ½àñûíà êåëiï áàëàñûí ¼´øà¼òàï, †êñiï æiáåðäi äå, †ç ¥íiíåí †çi øîøû£àíäàé, êiëò òî¼òàï, åíòiãå äåì àëûï, åøòå¡å àéòà àëìàé, ¥íñiç ¼àëòûðàíà ê¥ðñiíäi. Ñîäàí êåéií àðòûíà á´ðûëûï: – Æûëàìà, – äåäi „éåëiíå êåêåøòåíå, – Ðàóøàíäû îÿòàñû¡. Áàëàëàðäû¡ ç„ðåñií ´øûðìàéû¼. …êåñi ê†ï ´çàìàé ¼àéòûï êåëåòií àäàìøà åøòå¡å àéò- ïàñòàí, øû£ó£à áåò àëäû. Åñiê àëäûíäà ò´ð£àí „ñêåðè àäàì, àñà áið ëàóàçûìäû àäàì£à ¼ûçìåò ê†ðñåòêåíäåé, á´£àí åñiê àøûï ê¥òiï ò´ðäû. Å¡ ñî¡ûíàí øû¼¼àí ´çûí ìîéûí áåé- òàíûñ êiñi åøêiìãå á´ðûëûï ¼àðàìàé, ì´íäàé î¼è£à£à ê†çiì ¥éðåíãåí, ìà£àí ñåíäåðäi¡ óàéûìäàðû¡, ê†ç æàñòà- ðû¡ ò¥êêå äå ¼àæåò åìåñ äåãåíäåé áið ñàçàð£àí áåéòàðàï ê¥éäå íåìåñå ìåí åøòå¡å äå ê†ðãåí æî¼ïûí, ñåíäåðäi äå ê†ðiï ò´ð£àí æî¼ïûí, åøòå¡å äå áiëìåéìií, åøòå¡å äå àéòïàéìûí äåï òå æîðó£à áîë£àíäàé áið ò¥ðìåí ¥í-ò¥íñiç øû£ûï êåòòi. Îëàð êåòêåííåí êåéií øåøåñi ì´íû ¼´øà¼òàï, †êñiï ´ç༠æûëàäû. Íåãå æûëàï ò´ð£àíûí áiëìåñå äå, øåøåñiíå ¼îñûëûï Áàòûð äà æûëàäû. Áið༠øåøåñiíi¡ äå, †çiíi¡ äå íåãå æûëà£àíûí îë ê†ï ´çàìàé-༠áiëäi. …êåñi õàëû¼ æàóû äåãåí àòïåí ò´ò¼ûíäà- ëûïòû. Áàñ¼à ò¥ñêåí í„óáåòòi¡ îðàñàí ¥ëêåíäiãi ñîíøà îíû àíû¼òàï, ì„íiíå òåðå¡ ò¥ñiíiï, ò´æûðûì æàñàó£à, „ðèíå, áàëàíû¡ øàìàñû æåòêåí æî¼. Òåê àÿ¼ àñòûíàí îñûíäàé æàìàíäû¼ òàï áîëàòûí áîëñà, íåãå àÿ¼ àñòûíàí òà£û áið æà¼ñûëû¼ òàï áîëìàñ¼à äåãåíäåé „ëäåáið ò¥ñiíiêñiç ä„ìåãå åìåêñiï æ¥ðãåí. – 75 –

Æàìàíäû¼ ì´íûìåí òî¼òàìàäû. Åêi ê¥ííåí êåéií á´ëàðäû ò†ðò á†ëìåëi ¥éäåí øû£àðûï, „ëäåáið áàð༠ñåêiëäi åñêi ¥éãå ê†øiðäi. Á´ðûí£û ¥éãå á´ëàðìåí àðà- ëàñ-¼´ðàëàñ áîëûï æ¥ðãåí „êåñiíi¡ ¼ûçìåòòåñ äîñòàðû- íû¡ áiði êiðäi. Øåøåñi áàð á„ëåíi ñîëàðäàí ê†ðiï, ¼àð- £àï-ñiëåï, áàëà£àòòàï æ¥ðäi. Àëàéäà á„ëå ì´íûìåí äå òî¼òàìàäû. Áið àïòàäàí êåéií øåøåñi ´ñòàëäû. Øåøåñi êåòiï áàðà æàòûï, æûëàó£à äà øàìàñû êåëìåäi. Äåìi òàóñûëà áóëû£ûï, á„ëåíøåãå, ò¥- ãåíøåãå õàáàðëàñ äåï, àðàëàñûï æ¥ðãåí áið-åêi äîñòàðû- íû¡ àòûí ñûáûðëàé àéòûï, ñîäàí êåéií çàðëàíà ñ†éëåï: «Áið Àëëà£à òàïñûðäûì, áið Àëëà£à...» – äåé áåðäi äåìiêïå àäàìäàé ¼àòòû åíòiãiï. Øûí ¼àñiðåòòi Áàòûð åíäi ò¥ñiíäi. ¦ðåé äàóûëû àÿ¼- ¼îëûí æåðãå òèãiçáåé, áåéì„ëiì áið æà¼¼à ´øûðûï àëà æ†íåëãåíäåé áîëäû. ½àðñûëàñàð£à ä„ðìåí æî¼. ½îëû- íàí êåëãåíi ¼îð¼ó £àíà. Ò†ðò æàñàð ¼àðûíäàñûìåí åêåói ñ„áè ñàíàñû ò¥ñiíiï áîëìàéòûí ¼àòûãåç óà¼ûòïåí, ê¥í- ìåí, ò¥íìåí, ìåéiðiìñiç áèëiêïåí, áåéì„ëiì òiðëiêïåí áåò- ïå-áåò ¼àëäû. ½àðûíäàñû øåøåñií içäåï øûðûëäà£àíäà, Áàòûð íå iñòåðií áiëìåé, ¼îñûëà æûëà£àí. Êåíåò åíäi íå iñòåó êåðåê äåãåí ñ´ð༠àëäûíàí øû¼¼àíäà, ¼´ëàìà æàðäû¡ øåòiíäå ò´ð£àíäàé, ¼´é¼à òàìûðû øûìûðëàï, åñií æèûï àëäû. Íå iñòåó êåðåê – ìûíà ¼àðûíäàñûí †ëòiðiï àëìàé, †çi äå †ëiï ¼àëìàó ¥øií áiðäå¡å iñòåó êåðåê. Ä¥êåíãå áàðó êåðåê, òàì༠iñòåó êåðåê. Øåøåñi òàñòàï êåòêåí à¼øàíû ¥íåìäåï æ´ìñàó êåðåê. Àð æà£û áåëãiñiç. Îäàí „ði îéëàó£à Áàòûðäû¡ à¼ûëû æåòïåéäi. ½àðûíäàñû, áàëà íåìå, æûëàï-æûëàï ´éû¼òàï ¼àëäû, Áàòûð òà¡ àò¼àíøà ê†ç iëãåí æî¼. Êåëåñi ê¥íi òà¡åðòå¡ áàðàê¼à áið „éåë êåëäi. ‡çií ê†ðãåí ñåêiëäi, áið༠æû£à òàíè àëìàäû. – Ìåí – „êå¡íi¡ äîñû – ¤àëûì äåãåí êiñiíi¡ ê†ðøiñiìií £îé, – äåéäi. – Ñåíäåðäi¡ æà£äàéëàðû¡äû áiëiï êåë äåï æiáåðäi. Îëàð êåëå àëìàäû. Ê¥íiìiç íå áîëàäû äåï †çäåði äå „ðå¡ îòûð. …éåë Áàòûðäû iðãåäåãi áàçàð£à åðòiï àïàðûï ñ¥ò, àé- ðàí, ìàé, åò àëó£à ê†ìåêòåñòi. Ñ¥òòi òà¡åðòå¡ åðòå êåëiï àëìàñà, áiòiï ¼àëàòûíûí àéòòû. Òàìà¼òû ¼àëàé iñòåó êå- ðåê åêåíií ò¥ñiíäiðäi. – 76 –

– Øûðà£ûì, á´£àí äåéií åðêå áîë£àí øû£àðñû¡, áàëà áîë£àí øû£àðñû¡, åíäi àìàë æî¼ åñåþãå òóðà êåëåäi. Òàì༠iñòåï ¥éðåí, êiøêåíòàé ¼àðûíäàñû¡äû îéëà. Îíû¡ ñåíåí áàñ¼à åøêiìi æî¼. Àë æà¼ñû, ¼´äàé æàð áîëñûí, ¼àðà¼òà- ðûì. ‡çiì êåëiï ò´ðàðìûí, – äåäi êåòåðiíäå. Åêi ê¥ííåí êåéií òà¡åðòå¡ áàçàðäàí ñ¥ò àëó£à êåçåêòå ò´ð£àíäà „ëäåáið åãäå „éåë Áàòûðäû¡ èû£ûíàí ò¥ðòiï, àíàíäàé æåðäå ò´ð£àí ìàøèíàíû ê†ðñåòiï: – Øûðà£ûì, ñåíi àíà ìàøèíàíû¡ iøiíäå áið êiñi øà- ¼ûðûï ò´ð, – äåäi. Áàòûð åøòå¡åãå ò¥ñiíáåé, ìàøèíàíû¡ ¼àñûíà áàð£àí- äà, ñ´ð ìàêåíòîø êèãåí æàëòûð áàñ êiñi ì´íû iøêå êiðãiçiï àëäû. Áàòûð òàíûäû, ¥éãå ¼îí༼à òàëàé êåëãåí, æî£àð- £û ¼ûçìåòòåðäi¡ áiðiíäå iñòåéòií Ðàõà äåãåí êiñi. Îíû¡ øûí åñiìií äå, ¼ûçìåòiíi¡ àòûí äà á´ë áiëãåí åìåñ. …éòåóið æ´ðòòû¡ á„ði ¼îëïàøòàï, ¼îøåìåò ê†ðñåòiï æàòàòûí. Ðàõà á´£àí ê†çiíi¡ ¼èû£ûìåí ¼àðàï ò´ðûï: – Àéíàëàéûí, ñåíäåðäi¡ æà£äàéëàðû¡äû áiëiï îòûð- ìûí. ½îë ´øûí áåðóãå øàìà êåëìåé æàòûð. Ø„éêåííi¡ áàñûíà êåëãåí æà£äàé á„ðiìiçãå äå êåëói ì¥ìêií. Ìûíà ìàøèíà iøiíäå òû£ûëûï ñ†éëåñóãå ì„æá¥ð áîëûï îòûð- £àí ñåáåáiì ñîë. Ìûíàíû ê¥íê†ðiñòåði¡å æàðàòû¡äàð, – äåï áið óûñ à¼øàíû Áàòûðäû¡ ¼îëûíà ´ñòàòà ñàëäû. – Ìåêòåïêå áàðûï æ¥ðñi¡ áå? – äåäi ñîñûí á´£àí á´ðû- ëà ¼àðàï. – Æî¼, – äåäi Áàòûð. – Êiøêåíòàé ¼àðûíäàñûì æàë- £ûç ¼àëà àëìàéäû, ¼îð¼àäû. – Àïûð-àé, – äåãåííåí áàñ¼à Ðàõà åøòå¡å àéòà àëìàäû. Ò†ðò-áåñ ê¥ííåí êåéií ¥éãå òà£û áið „éåë êåëäi. Àòà- àíàñû æî¼ æàñ áàëàëàðäû áàëàëàð ¥éiíå æiáåðó êåðåê åêåí. Á´ëàðäû¡ àòû-æ†íäåðií, òó£àí æûëäàðûí æàçûï àëûï êåòòi. Àðàäà áiðíåøå ê¥í †òêåíäå îñû „éåë Áàòûðäû „ëäåáið ìåêåìåíi¡ äèðåêòîðûíà „êåëäi. Äèðåêòîð øàøû ¼î¼ûðàé£àí áåòi øàìàäàí òûñ àïïà¼, æàëï༠áåò „éåë åêåí, á´íû¡ áàñ-àÿ£ûíà ê†ç æ¥ãiðòå ¼àðàï ò´ðäû äà: – Íåøiíøi êëàñòà î¼èñû¡? – äåäi. – Àëòûíøûäà. – Æà¼ûí òóûñòàðû¡ áàð ìà? Áàòûð æà¼ûí òóûñòàðäû¡ êiìäåð åêåíiíå ò¥ñiíáåé äè- ðåêòîðäû¡ áåòiíå ¼àðàäû. – 77 –

– …êå¡ìåí, íå øåøå¡ìåí áiðãå òóûñ¼àí áiðåóëåð áàð ìà? – äåäi äèðåêòîð «áàð-æî£û ìà£àí á„ðiáið» äåãåíäåé áàñ¼à áið ¼à£àçäàðûí à¼òàðûï æàòûï. – Æî¼. Äèðåêòîð „ëäåáið ¼à£àçûí òàóûï àëûï, ñî£àí ¼àðàï ò´ðûï: – Êiøêåíòàé ¼àðûíäàñû¡äû áàëàëàð ¥éiíå æiáåðåìiç, – äåäi. – Áà£óñûç ¼àë£àí áàëàëàðäû¡ á„ðií ñîíäà æiáåðiï æàòûðìûç. – ½àéäà? – Ñåìåéãå, – äèðåêòîð ¼à£àçäàí áàñûí ê†òåðiï, ñ†çiíi¡ ¼àëàé „ñåð åòêåíií áiëãiñi êåëãåíäåé Áàòûð£à ¼àðàäû. – Ìåíi øå? – äåäi Áàòûð ç„ðåñi ´øà. – Ñåíi áàñ¼à áið èíòåðíàò¼à, íå áàëàëàð ¥éiíå îðíàëàñ- òûðàìûç. Áàòûð áiðäå¡å àéòàéûí äåï åäi, äåìi òàóñûëûï, ñ†éëåé àëìàäû. Ò¥ði ê¥ðå¡iòiï, íå àéòûï ò´ð£àíûíà †çi ò¥ñiíáåé: – Îë æàë£ûç ¼àëàé áàðàäû? Ìåíñiç ¼àëàé... – äåäi ò´òû£à. – Åøòå¡å åòïåéäi, áàðëû¼ áàëàëàðäû ñîëàé æiáåðiï æàòûðìûç. Êiï-êiøêåíòàé Ðàóøàííû¡, ¼à£ó ê†ðìåé, åðêåëåï †ñêåí ñ„áè ¼àðûíäàñûíû¡ æàë£ûç êåòåòiíií åíäi àíû¼ ò¥ñiíãåí Áàòûð àëà¼òàï, íå iñòåðií áiëìåé, æàí-æà£ûíà ¼àðàé áåðäi äå, êåíåò áàð äàóñûìåí †êiðiï æûëàï ¼îÿ áåðäi. Åêi ¼îëûìåí ¼àïñûðà ´ñòàï, àëäûíäà£û ¥ñòåëãå áàñûí ´ð£àíûí †çi áiëãåí æî¼. ½àñûíäà îòûð£àí „éåë ì´íû ´ñòàé àëäû. Áàòûð †çií òî¼òàòó£à øàìàñû êåëìåé, òî¼òàóñûç æ†òåëãåíäåé áið äûáûñïåí äåìi áiòå ¥çäiãiï, áiðàóû¼ äû- áûñû øû¼ïàé ¥íñiç ¼àë£àíäà, äèðåêòîð äà, „éåë äå á´£àí øîøûíà ¼àðà£àí. …ëäåí óà¼ûòòà áàðûï iøåãií òàðòà, ¼àé- òàäàí å¡iðåé æ†íåëäi. – Åêåóií áiðãå æiáåðóãå áîëìàñ ïà åêåí? – äåäi „éåë äèðåêòîð£à æûëàï îòûð£àí áàëàíû ê†çiìåí ê†ðñåòiï. Äèðåêòîð ¼îëûí æàéûï: – Îðûí æî¼, – äåäi îðûííû¡ æî¼ åêåíiíå †çi äå òà¡ ¼àë£àíäàé áið ¥íìåí. – Îñû áið îðûííû¡ †çií „ðå¡ òà- óûï îòûðìûí. Á´ë ñ†çäåðäi Áàòûð åñòiãåí æî¼. Àðìàíñûç æûëàï, áîéû ñ„ë æå¡iëäåï, †çiíå †çi êåëãåí ñåêiëäi. – 78 –

– Îíû æàë£ûç æiáåðóãå áîëìàéäû, – äåäi îë. – ‡çi †òå ¼îð¼à¼. Æ¥ðåãi ´øûï êåòåäi £îé... – цçií àÿ¼òàé àëìàé òà£û äà êåìñå¡äåï êåòòi. – Îíäà áûëàé ¼ûëàéû¼, – äåäi äèðåêòîð ñ„ë æiáiãåíäåé áîëûï. – ½àðûíäàñû¡äû áàñ¼à áàëàëàðìåí ¼îñûï æiáåðå áåðåìiç. Ñîñûí àðòûíàí îðûí òàóûï †çi¡äi æiáåðåìiç. ½àçið îðûí áîëìàé æàòûð. Æàðàé ìà? Áàòûð ¥íäåãåí æî¼. Äèðåêòîð îíû êåëiñêåííi¡ áåëãiñi äåï ´£ûï: – Áàðà áåði¡äåð, – äåäi „éåëãå ¼àðàï. ½àðûíäàñûíàí àéûðûëó Áàòûð£à †òå àóûð áîëäû. Øû- ðûëäàï æûëà£àí Ðàóøàííû¡ æ¥çiíäå íåãå á´ëàé áîëûï æàò¼àíûíà ò¥ñiíáåãåí ñ„áèäi¡ ¼èíàëûñû ìåí ¼îð¼ûíû- øû æàòûð åäi. Áið êåçäå ä„óðåíi æ¥ðiï, àáûðîéû àðò¼àí, äàñòàð¼àíû äîñ-æàðàí£à, æà¼ñû ìåí æàéñà¡£à ê¥íäå æàéûëûï, äó- ìàíäû äà ¼ûçû¼òû ê¥íäåði ê†ï áîë£àí îòáàñûíû¡ øà¡û- ðà£û †ñòiï îðòàñûíà ò¥ñòi. Á´äàí êåéiíãi †ìið Áàòûð£à „ñåði æî¼, æûëóû æî¼ áið ìà£ûíàñûç óà¼ûò ñåêiëäi áîëûï ê†ðiíäi. Îñûíäàé ê¥íäåðäi¡ áiðiíäå „êåñiíi¡ äîñû ¤àëûìíû¡ ¥éiíå áàðûï, òàì༠iøiï, ¼àéòûï êåëå æàò¼àíäà ¼àëà øåòiíäåãi ïàðê ñåêiëäi áið æåðäå áîëûï æàò¼àí ¥ëêåí æè- ûííû¡ ¥ñòiíåí øû¼òû. Áàòûð æà¼ûíäàï êåëãåíäå ê†ðäi – iøiíäå †çi áiëåòií òàíûñ àäàìäàð àç åìåñ ñåêiëäi. Áèiê ìiíáåðäi¡ ¥ñòiíå øû£ûï „ëäåêiìäåð àé£àéëàï ñ†éëåï æà- òûð. Êåíåò †çiíi¡ ¥éiíå êåëiï æ¥ðåòií †òå ñûéëû ¥ëêåí êiñi åêi ¼îëòû£ûíàí äåìåãåí åêi æàñ æiãiòòi¡ ê†ìåãiìåí ìiíáåðãå ê†òåðiëiï: – Åëiìiçäå ñàò¼ûíäàð ê†áåéiï êåòòi. Îðòàìûçäû ñî- ëàðäàí òàçàðòóûìûç êåðåê. Ïàðòèÿìûç áåí ¥êiìå- òiìiçäi¡ ä´ðûñ ñàÿñàòûí ìåí ¼îëäàéìûí, – äåäi äå, ìiíäåòiìíåí ¼´òûëäûì áà, ¼´òûëìàäûì áà äåãåíäåé, åêi æiãiòòi¡ æå¡iíåí †çi ´ñòàï, àïûë-£´ïûë òåç-òåç áà- ñûï ò¥ñiï êåòòi. Øåòòåó ò´ð£àí åêi êiñi ñûáûðëàñûï, ñ†éëåñiï ò´ð. – ‡òêåí æîë£ûñû áàñ¼à áiðåó åäi £îé, – äåéäi ì´ðòòû- ñû æèûíäû áàñ¼àðûï æ¥ðãåí òîëû¼ ñàðû êiñiíi ê†ðñåòiï. – ‡òêåí æîë£û ¼àéûñ ¼àðà ´ñòàëûï êåòiïòi £îé, – äåäi ¼àñûíäà£û ༼´áà æàñòàó æiãiò. – 79 –

– ½îéøû, – äåéäi ì´ðòòû òà¡ ¼àëûï. – ÍÊÂÄ-íi¡ äà àäàìäàðû ´ñòàëàäû åêåí-àó. – Íåãå ´ñòàëìàéäû? Îëàð àäàì åìåñ ïå? – Æàñòàó æiãiò îñûíû àéòûï, †ç ñ†çi †çiíå î£àø ê†ðiíãåíäåé ìûðñ åòiï ê¥ëiï æiáåðäi. Ñîäàí êåéií ´ðëàíà æàí-æà£ûíà ¼àðàï, Áàòûðäû ê†ðäi äå, áàëàñûíûï, î£àí ì„í áåðìåé, òà£û ê¥ëäi. Àäàìäàð êåçåê-êåçåê ìiíáåðãå ê†òåðiëóäå. цçäåði íåãiçiíåí áið-áiðiíå ´¼ñàñ, òåê áiðåóëåði ¼àòòû àé£àéëàï, áiðåóëåði îðòàøà äàóûñïåí ñ†éëåéäi. Áiðåói †ëå¡ î¼ûäû. Σàí áiðåóëåð ¼îë ñî£ûï æàòòû. Áîëûï æàò¼àí î¼è£àíû¡ àñòàðûíà åøêiì ì„í áåðiï ò´ðìà£àí ñåêiëäi. …ðêiì †çiíi¡ àìàíäû£ûíà ¼óàí£àíäàé, æàéäàðû êåéiïòå áið-áiðiìåí àëà¡ñûç „¡ãiìåëåñiï ò´ð. Áàòûð †çií «àçàï ìåí óàéûìíû¡ øåãiíå æåòòiì, á´äàí „ði ìåíi áà¼ûòñûç åòó ì¥ìêií åìåñ øû£àð» äåãåí ñåêiëäi áið îéäû¡ æåòåãiíäå æ¥ðãåí áîëàòûí. Áið༠áà¼ûòñûçäû¼òà øåê æî¼ åêåí. Ñåìåéãå áàðà æàò¼àí æîëäà ñàë¼ûí òèiï, íàó¼àñòàíûï, êiøêåíòàé ¼àðûíäàñû Ðàóøàí ¼àéòûñ áî- ëûïòû äåãåí õàáàðäû åñòiãåíäå, Áàòûð åñiíåí òàíäû. Àç- äàï åñiðiêòåíiï, îðûíñûç ñ†éëåï, îðûíñûç ê¥ëå áàñòà£à- íûí åñòiï, ¤àëûì ì´íû àóðóõàíà£à æàò¼ûçäû. Áàòûð áið àéäàí êåéií åñií æèíàï, ¼àëïûíà êåëäi. Áið༠á†òåí áàëà ñåêiëäi. цéëåãåí ñ†çiíäå, ìiíåçiíäå, ê†ç¼àðàñûíäà áið æàòòû¼ áàð. ½ûñ îðòàñûíäà Áàòûðäû Ñåìåéäåãi èíòåðíàò¼à æiáåðäi. Õàëû¼ æàóëàðûíû¡ áàëàëàðûí Àëìàòûäà ¼àëäûðó£à áîë- ìàéäû åêåí. Áàòûð †çií Ñåìåé ò¥ãiëi øåòåë àñûðûï æiáåðñå äå, ðåíæèií äåï îòûð£àí æî¼-òû. ‡éòêåíi åíäi î£àí á„ðiáið åäi. Àóûð£àíäû ñåçáåó ¥øií àðíàéû óêîë àë£àí àäàìäàé æàí ê¥éçåëiñií àëûñòàí £àíà ñåçiíiï, „ëäåáið äî£àë ò¥éñiêïåí æ¥ðãåí îñû ê¥éií †çi ä´ðûñ áîëäû äåï îéëàäû; àë£àø¼û ¼àé£ûíû¡ æåòåãiíäå êåòñå, òiði ¼àëó-¼àëìàóû íå£àéáië ñåêiëäi ê†ðiíäi. …éòñå äå õàëû¼ æàóûíû¡ áàëàëàðûíà äåãåí ê†ç¼àðàñ- òû ñåçáåó ì¥ìêií åìåñ åäi. Á´ëàð åñiêòåði ä´ðûñ æàáûë- ìàéòûí, òåðåçåëåðiíåí æåë ñàóëà£àí, ñûç ¼àáûð£àëû åñêi á†ëìåëåðäå æàòòû. Òiïòi ò†ñåê-îðûíäàðûíà äåéií òîçû£û æåòêåí åñêi-¼´ñ¼û áiðäå¡å åäi. Òàìà¼òû äà á†ëåê ¥ñòåëäå îòûðûï iøåäi. …ëäåáið ìåðåêå êåçäåðiíäå íåìåñå æî£àðû- – 80 –

äàí †êiëäåð êåëãåíäå, á´ëàðäû ñàï¼à ò´ð£ûçáàéäû. Åäåí æóó, îòûí-ñó òàñó ñåêiëäi ¼àðà æ´ìûñòàðäû¡ á„ði îñû- ëàðäû¡ ìîéíûíäà. Å¡ áàñòûñû, ñîë ¥øií á´ëàðäû ì¥ñiðêåï, îñûëàð£à îáàë áîëàð-àó äåï æàò¼àí åøêiì æî¼, ¼àéòà ñîíû¡ á„ði „ëi äå àçäàó áîëûï ò´ð£àíäàé ê†ðiíåòií ñåêiëäi. Ìåêòåïòå íåøå ò¥ðëi áàëàëàð î¼èäû. Øåêòåí øû¼¼àí á´çà¼ûëàð ê†ï. Îëàðäàí ì´£àëiìäåðäi¡ †çäåði ¼àéìû£à- òûí. …ñiðåñå, 9-êëàñòà î¼èòûí ´çûí áîéëû, àðû¼, áið༠¼îëäàðû ê¥ðåêòåé Åñåíòàé, àòû î¼óøû äåìåñå¡, ñî¼òàë- äàé æiãiò. ¦çiëiñ ñàéûí „æåòõàíàíû¡ iøiíäå á´ð¼ûðàòûï òåìåêi òàðòûï ò´ð£àíû. ½ûëìûñ æàñàéòûí òîïïåí áàéëà- íûñû áàð åêåí äåãåí äå ñûáûñ áàð. Áið༠áàëàëàð£à ç„áið æàñàéòûí îë åìåñ, áiðåóãå òèiñïåñå, æ¥ðå àëìàéòûí åñåðñî¼òàó ´ñà¼-ò¥éåê ñîò¼àð- ëàð. Îëàð áiðåóäi ¼îðëà£àííàí, çîðëà£àííàí, æûëàò¼àí- íàí àéðû¼øà ë„ççàò àëàòûí ñåêiëäi. Êiì ê†áiðåê ¼àòûãåç áîëñà, ñîíû¡ áåäåëi ¥ñòåì. Îñûíû¡ á„ði çèÿëû ¼àóûì îòáàñûíäà ò„ðòiï ïåí ò„ðáèåíi¡ ¼îð£àóûíäà †ñêåí Áàòûð£à †òå àóûð òèäi. ‡çiíi¡ ò¥ñiíiãi á†ëåê, £´ðïû á†ëåê áàñ¼à áið „ëåìäå æ¥ðãåíií ñåçäi. Á´ë îðòàíû¡ åðåæåñií ¼àáûëäàï, îíû¡ †ç àäàìûíà àéíàëó ¼àíäàé àóûð áîëñà, îë îðòàäà á†òåí àäàì áîëûï æ¥ðó äå ñîíäàé àóûð åäi. Áið ðåò æî£àð£û êëàññòà î¼èòûí Ø„êåí äåãåí æàëï༠ñàðû áàëà ä„ëiçäå òåêòåí-òåêêå ì´íû æåëêåñiíåí ò¥éiï æiáåðäi. Åø¼àíäàé ñåáåï æî¼, ´ð£ûñû êåëäi, ´ðäû, áiòòi. Σàí „ëi êåëìåéòiíií áiëãåí Áàòûð äà åøòå¡å äåé àëìàäû, ¥í-ò¥íñiç ¼àëà áåðäi. Áið༠ò¥íi áîéû ¼îðëàíûï æûëàï, ´éû¼òàé àëìàäû. Æûí´ð£àí àäàìäàé †çiíåí †çi áà£æà¡- äàï æ¥ðåòií áið òåíòåê àñõàíàäà ì´íû¡ ¼îëûíäà£û íàíûí æ´ëûï àëûï, àóçûíà á´ðàëàé òû£ûï, á´£àí á´ðûëûï òà ¼àðàìàñòàí, êåòå áàðäû. ½àðñû ò´ðó£à ì´íû¡ æ¥ðåãi äàóàëàìàéòûíûíà ñåíiìi çîð. …éòñå äå ò†çiì äå øåêñiç åìåñ. Ìû¡ ê¥í ñûíáà£àí ø†ëìåê áið ê¥íi ñûíàäû. 1-ìàé ìåðåêåñiíäå ìåêòåïòi¡ ´çûí ä„ëiçiíäå êîíöåðò áîëäû. Áàòûðìåí æàòà¼õàíàäà áiðãå æàòàòûí Ñ„áèò á´£àí øåòêåðiëåó ò´ñòàí îðûí àëûï ¼îé£àí åêåí, ñàõíàäà íå áîëûï æàò¼àíûí ê†ðåòiíäåé ì¥ìêiíäiêòi¡ áîë£àíûíà – 81 –

¼óàíûï, á´ëàð ꆡiëäi îòûð£àí. Êåíåò Áàòûð †çiíi¡ ñîë æà£ûíäà îòûð£àí ¼ûçäû¡ Ø„ðáàò åêåíií ê†ðiï, ¼àðàäàé ¼ûñûëûï, òåðëåï, áåðåêåñi êåòòi. Ø„ðáàò 6 «À» êëàñûíäà î¼èòûí å¡ „äåìi, „ði „íøi ¼ûçäàðäû¡ áiði. Áið༠ñàë¼ûí òèiï, òàìà£û ¼àðëû£ûï, †ëå¡ àéòà àëìàéòûí áîëûïòû. Æàéäàðû àøû¼ ¼ûç åêåí, Áàòûðìåí ê†ïòåí òàíûñ àäàì- äàé åðêií „¡ãiìåëåñiï îòûðäû. Êîíöåðòòi¡ îðòà ò´ñûíäà ñûðòòàí åðåñåê åêi áàëà êiðãåí. Áiðåói æàëï༠ñàðû Ø„êåí åäi. Àë¼à-ñàë¼à áîëûï, iñiíiï, øàë¼à¼òàï ò´ð£àí ò´ðûñûíàí ìà¼òàíø༠åêåíi ê†ðiíiï ò´ð. Áîñ îðûí içäåï, áiðàç ò´ð£àííàí êåéií, æà¼ûí ò´ð£àí Áàòûðäû ê†ðiï: – …é, áàëà, ò´ð! ¦ëêåíãå îðûí áåðó êåðåê, – äåäi ì´íû èû£ûíàí í´¼ûï. Áàòûð åñòiìåãåí áîëûï îòûðà áåðäi. – …é, ìåí êiìãå àéòûï ò´ðìûí? – äåï Ø„êåí ì´íû æå¡iíåí æ´ë¼ûï ¼àëäû. Iñòi¡ íàñûð£à øàóûï áàðà æàò¼àíûí ñåçiï, Ñ„áèò îð- íûíàí ò´ðäû. – Æî¼ ìåí ìûíàíû¡ îðíûíà îòûðàìûí, – äåäi Ø„êåí åíäi Áàòûð£à „áäåí ø¥éëiãiï. Áàòûð î£àí ¥íñiç ¼àðàï ò´ðäû äà: – Ìåí †ç îðíûìäà îòûðìûí, – äåäi áåéáiò ¥íìåí. – Ñëóøàé, ìåí ñà£àí íå äåäiì? …ëäå åñòè àëìàé ¼àëäû¡ áà? À? – Ø„êåí å¡êåéiï, æàóàï ê¥òêåí àäàìäàé ¼´ëà£ûí òîñòû. – Åñòiäiì, áið༠îðûíäà£ûì êåëìåéäi, – Áàòûð äà àÿ¼ àñòûíàí ¼ûðñû£à ¼àëäû. Ñ„áèò Áàòûðäû á¥éiðiíåí ò¥ðòòi: – ½îé, ¼´ðûñûí, êåòåéiê. – Êåòïåéìií, – äåäi Áàòûð. Áið åñåïòåí, êåòñåì áå äåï òå îéëàï åäi, áið༠ìûíà áàñá´çàð æàé äà ñ´ðàìàé, „êiðå¡äåï, êåëiñiìãå áàðàòûí æîëäû áiòåï òàñòàï îòûð. Ø„êåí æàíûíäà£û æûëòûð ¼àðà áàëà£à ¼àðàï: – Ìûíàó íå äåéäi? – äåäi Áàòûðäû áàñûìåí í´ñ¼àï ê†ðñåòiï. – Á´ë áàëàíû ò¥ëåí ò¥ðòiï ò´ð. – Ò´ðàñû¡ áà, ò´ðìàéñû¡ áà? Ñî¡£û ðåò àéòàìûí, – Ø„êåí á´ë æîë£û ñ†çiì áið á†ëåê äåãåíäåé ¼àáà£û ò¥éiëiï ñàçàðà ¼àëäû. – 82 –

Áàòûð æàóàï áåðãåí æî¼. Êåíåò Ø„êåí ¼àòòû äîëäàíûï, Áàòûðäû æåëêåäåí ´ñòà- £àí ê¥éi äûðûëäàòà ñ¥éðåï, øåòêå øû£àðäû äà, æåëêåäåí áið ´ðûï, ´øûðûï æiáåðäi. Îòûð£àíäàð á´ëàð£à îøàðûëà ¼àðàäû. «Àó, á´ë íå?», «½îéñà¡äàðøû» äåãåí äàóûñòàð åñòiëiï æàòòû. Ìåíi äå †ñòiï øû£àðà ìà äåï ¼îðû¼¼àíäàé, Ñ„áèò òå àòûï øû¼òû. Îñû êåçäå ¼ûï-¼ûçûë áîï ò¥òiêêåí Áàòûð, æû£ûëûï æàòûï æåðäåí ê¥ø àë£àíäàé, àòûï ò´ðûï, îðûí£à îòûðà áåðãåí Ø„êåííi¡ æà£àñûíà æàðìàñòû. ‡çiíåí ê¥øòi, „ði àòû øû¼¼àí òåíòåê áàëàäàí ò¥ê ¼îðû¼ïàé ò´ð£àíûíà îíû¡ †çi äå òà¡£àëûï åäi. ½àòòû àøóäû¡ àäàì£à åðåêøå ¼óàò áåðåòiíií îë á´ðûí áiëìåéòií. ‡çiíå áið æà¼òàí ê†ìåê êåëãåíäåé àð¼àëàíûï, åíäi íå iñòåéìií äåñå äå, õà¼ûñû áàðäàé æ„íå åøòå¡åãå æàóàï áåðìåéòiíäåé †çií åðêií ñåçiíäi. Ø„êåí †çiíåí êiøi áàëàíû¡ ìûíàíäàé øàáóûëûí ê¥ò- ïåãåí áîëó êåðåê: – ‡é, †é, – äåé áåðäi ¼îð£àëà¼òàï. – Àòà¡à í„ëåò †ëãi¡ êåï æ¥ð ìå? – äåäi äå, îðíûíàí ò´ðûï, Áàòûð äà èòåðìå- ëåé, ì´íû¡ øàðóàñûí áiðæîëà áiòiðåéií äåãåíäåé, á¥éiðäåãi åñiêòåí ñûðò¼à àëûï øû¼òû. – Ìåí ñà£àí ê†ðñåòåéií, èòòi¡ áàëàñû... ½´ëàøòàé ´ð£àí ñî¼¼ûäàí Áàòûð òà£û äà ´øûï ò¥ñòi. Ø„êåí äîëäàí£àí ê¥éi îíû óìàæäàï, ñî¼¼ûíû¡ àñòûíà àëäû äà, ò´ðà áåðiï iøòåí åêi ðåò òåïòi. Îë îñûìåí øàðóà áiòêåí øû£àð äåï, á´ðûëûï iøêå åíå áåðãåíäå, àðòûíàí ¼àéòà æàðìàñ¼àí Áàòûðäû ê†ðiï, áið ñ„ò ñàñûï ¼àë£àíäàé áîëäû. Áàòûð ñîíû ïàéäàëàíûï, áåòiíåí áiðíåøå ðåò ´ðûï ¥ëãåðäi. Ò´ùû åòiíå àùû òàÿ¼ òèãåí äîëû òåíòåê: – ‡é, „êå¡íi¡... – äåï àëàñ-ê¥ëåñ ¼àéòà ´ìòûëäû. Áà- òûðäû ê†òåðiï „êåëiï, áàëøû¼òû¡ ¥ñòiíå àëûï ´ðäû äà, òàìà£ûíàí ¼ûë£ûíäûðà: – ½îÿñû¡ áà? – äåäi áàðûëäàï. – Æî¼, ¼îÿñû¡ áà?.. – ‡ëòiðåì, – äåäi Áàòûð ¼ûðûëäàï. Àøóäàí ê¥ø àë- £àí Áàòûð äåíåñiíi¡ àóûð£àíûí äà ñåçãåí æî¼. Òûðáà¡äàï æàòûï, ðåòiíi¡ ¼àëàé êåëiï ¼àë£àíûí †çi äå áàé¼à£àí æî¼, ¥ñòiíäåãi áàëàíû àÿ£ûìåí áàñòàí áið òåïòi. – 83 –

– ‡é, „êå¡íi¡... – Ø„êåí îäàí æàìàí äîëäàíûï, àñ- òûíäà£û áàëàíû òà£û äà ¼´ëàøòàï ´ðà áàñòàäû. Áàòûð ¼àéòàòûí åìåñ. Áið ê†çi iñiï, æàáûëûï ¼àë£àí. Àóçûíäà æûëûìøû ¼àííû¡ ä„ìi. Ø„êåí ´ðà-´ðà øàðøà£àí àäàìäàé îðíûíàí ò´ðûï, åêi- ¥ø ¼àäàì øåãiíiï, †ëi-òiðiñií áiëãiñi êåëãåíäåé, åêi á¥éiðií òàÿíûï, Áàòûð£à ¼àðàï ¼àë£àí. Áàòûð îðíûíàí ò´ðäû äà, æåðäåí ¼îëûíà iëiêêåí æ´äûðû¼òàé áið òàñòû àëûï, æiáåðiï ¼àëäû. Ø„êåí, ¼´äàé ñà¼òà£àíäà, á´£ûï ¥ëãiðäi, òàñ ìåêòåï òåðåçåñiíi¡ ê¥ë-òàë¼àíûí øû£àðäû. Îñû êåçäå Ø„êåí øûí ¼îðû¼òû. Ìûíàíû †ëòiðiï òàñòàìàñà¡, ¼îÿòûí ò¥ði áàé¼àëìàéäû. – …é, ìûíàóû¡ æûíäû £îé! ‡ëòiðåñi¡ áå àäàìäû? – Ø„êåí òà£û áiðäå¡åìåí ´ðûï æ¥ðå ìå äåï æ¥ãiðiï êåëiï, Áàòûðäû¡ åêi ¼îëûíàí ¼àïñûðûï ´ñòàé àëäû. – ½îéñà¡- øû, áîëäû £îé åíäi. – Äàóñû æàëûí£àíäàé øû¼òû. – Êå- íåò øû¡£ûðûï, ¼îëûí åðáå¡äåòiï øåãiíiï êåòòi. – Ìûíàó î¡áà£àí ¼îëûìäû òiñòåï àëäû, – äåäi, æàí-æà£ûíà ¼îëûí ê†ðñåòiï. Ø„êåí ìûíà áàëàíû¡ áiði †ëiï, áiði ¼àëàòûí åðåæåñiç ò†áåëåñêå ê†øêåíií ñåçiï, æ´ìñàðà áàñòàäû. – Áîëäû, áîëäû åíäi, äàâàé, òàòóëàñàéû¼. Æàðàé ìà? Áàòûð îíû¡ ñ†çií åñòiãåí æî¼. «‡ëòiðåì» äåéäi ¼ûðûë- äàï, æàë£ûç ê†çiìåí åæiðåéå ¼àðàï. Êåíåò †çiíå òà£û áiðäå¡å àéò¼ûñû êåëiï, æà¼ûíäàé áåðãåí Ø„êåííi¡ ò´ìñû£ûíàí áàñûìåí áið ïåðãåíäå, àíàíû¡ «À-à-à» äåãåí äàóñû áið-༠øû¼òû. Ì´ðíûíàí ¼àí êåòòi. Áàòûð òà£û äà îíû¡ æà£àñûíà æàðìàñòû. Ø„êåí åíäi øûí æàëûíà áàñòàäû: – Àéíàëàéûí, ¼îÿ £îé åíäi, áîëäû £îé. Ìiíå ìåíi¡ äå ì´ðíûìíàí ¼àí êåòòi. Ìåí ¼îéäûì. – Ñîñûí æàíûíäà£û æûëòûð ¼àðà£à ¼àðàï: – μñòàøû ìûíàíû, ¼´äàé ¥øií, – äåäi. Æûëòûð ¼àðà àðà£à ò¥ñiï, áàñó àéòà áàñòàäû. – ½îé åíäi. Ò†áåëåñòi¡ äå áiòåòií êåçi áîëäû £îé. Àòû¡ êiì †çi¡íi¡? – Áàòûð, – äåäi Ñ„áèò. – ‡çi¡ äå áàòûð åêåíñi¡. ½îÿ £îé. ½àçið ì´£àëiìäåð áiëiï ¼àëñà, åêåói¡äi äå î¡äûðìàéäû. Ñîë åêi îðòàäà Ø„êåí æî¼ áîï êåòòi. «½àøûï êåòòi», – äåäi Ñ„áèò ñûáûðëàï. – 84 –

Ò†áåëåñåòií àäàì áîëìà£àííàí êåéií, Áàòûð äà áàñûëäû. Êåëåñi ê¥íi òåðåçåíi ñûíäûð£àí àäàìäû içäåï, ì´£àëiìäåð òåðãåó æ¥ðãiçäi. Áið༠åøêiì ìîéûíäà£àí æî¼. «Ò¥íäå áið ìàñ àäàìäàð æ¥ðãåí, ñîëàð áîëàð» äåï áàëà- ëàðäû¡ áiði òåðãåóäi òåðiñ æîë£à ò¥ñiðiï æiáåðäi. Ñîë ê¥ííåí áàñòàï, Áàòûðäû¡ æà¡à †ìiði áàñòàë£àí- äàé áîëäû. Àøó äåãåí áið ñåðiê òàïòû. Àøó£à åðiê áåðãåí êåçäå ì¥ëäå àðó༠¼îí£àí àäàìäàé àð¼àëàíûï, åøòå¡åäåí ¼îðû¼ïàéòûí, àðòû íå áîëàð åêåí äåï îéëàìàéòûí †ëåð- ìåí áið ê¥éãå åíåòií. Òåíòåê áàëàëàð á´äàí ¼àéìû£àòûí- äû øû£àðäû. Îñûíäàé „ð ê¥í ¥øií àðïàëûñ¼àí †ëåðìåí ê¥ðåñïåí, †ãåé ñåçiììåí, áîëæàóñûç áåéì„ëiì òiðøiëiêïåí æ¥ðiï Áàòûð àëòûíøû êëàñòû ¼àëàé áiòiðãåíií äå à¡äàìàé ¼àë- £àí ñåêiëäi. Æåòiíøi êëàñòà àëûñ-æ´ëûñïåí øû¡äàëûï, áîéû †ñiï, áiðæîëà åðåñåê áàëàëàðäû¡ ¼àòàðûíà ¼îñûëäû. Òîï-òîï áîëûï øàé¼àñàòûí ò†áåëåñòåðãå ¼àòûñûï æ¥ðäi. À¼øà ñàëûï êàðòà îéíàéòûíäàðäû¡ äà àðàñûíà iëiêòi. Òåìåêi òàðòàòûíäû øû£àðäû. Á´ëàðäû ìåêòåïòåí øû£àðó òóðà- ëû áiðíåøå ðåò ì„ñåëåñi ¼àðàëäû. Áið༠„ëäåáið ñåáåï- òåðìåí ñîçá´éäà£à ñàëûíûï, êåéiíãå ¼àëäûðóìåí êåëåäi. ½ûñ¼àñû, Áàòûð ¼àëàíû¡ ê„äiìãi á´çà¼û áàëàñûíà àé- íàëäû. Àëàéäà îñû òiðëiêòi¡ àÿ£û æà¼ñûëû¼¼à àïàðìà£àí ñåêiëäi. ½àëàíû¡ áàóêåñïå ´ðûëàðûìåí áîë£àí ¼ûð£ûí ò†áåëåñòå á´ëàðäû¡ àòàìàíû Åñåíòàéäû †ëòiðiï êåòòi. Ò†áåëåñêå ¼àòûñ¼àíäàðäû òåðãåóãå øà¼ûðûï, ìåêòåïòåí øû£àðó£à øåøiì ¼àáûëäàäû. Îäàí êåéií „ëäåêiìäåð àðà- ëàñûï, á´ëàðäû òà£û ¼àëäûðäû. Àðàäà ê†ï †òïåé, ãàçåòêå ìà¼àëà øû£ûï, á´ëàðäû¡ iñií ¼àéòà ¼àðàäû. Áið༠îíû¡ àÿ£û íåìåí àÿ¼òàë£àíûí åøêiì äå áiëãåí æî¼. Áiòïåéòií äàó, ãó-ãó „¡ãiìå, †ìið îñûëàé †òiï æàòòû. Áàòûð ìåêòåïòåí øû£àìûí äåï á„ëåíäåé ¼àé£ûðà ¼îé- £àí æî¼. Áiðiíøiäåí, †çiíi¡ á´£àí äåéií áàñòàí êåøêåí ¼àñiðåòiìåí ñàëûñòûð£àíäà á´ë „øåéií ò¥êêå ò´ðìàéòûí í„ðñå ñåêiëäi. Åêiíøiäåí, êåçäåñêåí ¼èûíäû¼òàðäû áåë- äåí áàñó, òåíòåêòiêïåí æå¡ó †çiíå ´íàéòûí. Áiðäå ò¥ñiíå „êåñi êiðäi. ‡çiíi¡ áàÿ£û êiøêåíòàé êåçi åêåí. Òà¼òàé ê†ïið ñåêiëäi ´çûííàí-´ç༠áiðäå¡åíi¡ – 85 –

¥ñòiìåí êiáiðòiêòåï æ¥ðå àëìàé êåëåäi. Òà¼òàéäû¡ àðñè- £àí àðà-àðàñûíàí ¼àï-¼àðà áîëûï òåðå¡ ¼´ç ê†ðiíåäi. Ò¥ñiï êåòåì áå äåï ¼îðû¼¼àííàí á´ë æàí-æà£ûíà àëà¼òàé ¼àðàï, †çiíåí „óäåì æåðäå ò†ìåí ¼àðà£àí ê¥éi òà¼òàé-òà¼òàéäû¡ àðàñûìåí àòòàé áàñûï êåòiï áàðà æàò¼àí „êåñií ê†ðåäi. «Ê†êå!» äåéäi á´ë æàí äàóñû øû£à àé¼àéëàï. Áið༠ê†êåñi á´£àí á´ðûëûï òà ¼àðàìàéäû. μçàï áàðàäû. Áàòûð †çií æàíûíäàé æà¼ñû ê†ðåòií ê†êåñiíi¡ íåãå á´£àí ¼àðàìàé êåòiï áàðà æàò¼àíûíà ò¥ñiíáåé, ò´ðûï ¼àë£àí... Êåìñå¡- äåï æûëàï æàò¼àí ê¥éiíäå îÿíûï êåòòi. ʆðãåí ò¥ñiíi¡ áàéûáûíà æåòå àëìàé, †¡ ìåí ò¥ñòi¡ îðòàñûíäà ìå¡-çå¡ áîëûï ´ç༠æàòòû. Îë †çiíi¡ åêi àäàì£à àéíàë£àíûí ñåçäi. Ρàøàäà – ¼àíæ¥ðåêòi ¼àé£ûëû, æ´ðò ê†çiíå ì´¼àìàéòûí òåíòåê. Áàòûðäû¡ æàë£ûç £àíà ¼îð£àíûøû áîëäû, îë – îíû¡ ñàá༼à äåãåí çåðåêòiãi. Ï„ëåíäåé ´¼ûïòûëû£û ìåí ûæ- äà£àòòû£û áîëìàñà äà, ´£ûìòàëäû£ûí ì´£àëiìäåð áiëåòií. …äåáèåòòåí ñàá༠áåðåòií, „ði êëàññ æåòåêøiñi À£ûáàé á´£àí àíäà-ñàíäà æûëû ¼àá༠ê†ðñåòiï ¼îÿäû. Ì´íû¡ „êåñi Ø„éêåííi¡ †çiíå ó÷èëèùåäå ñàá༠áåðãåíií äå „¡ãiìå ¼ûë£àí. Áið ê¥íi À£ûáàé Ñ„áèò åêåóií ñàáà¼òàí êåéií êëàñ¼à àëûï ¼àëäû. À£ûáàé ¼àáà£û êiðæèiï, ¥íåìi øàðøàï æ¥ðåòií, ê†çi ¼èòàðëàó, á´éðà øàøòû ñàðû æiãiò. …ëäåêiìãå ðåíæiãåíäåé, åêi ê†çi åêi æà¼¼à ¼àðàï, îéëàíûï îòûðäû äà: – ½àëàé æà£äàéëàðû¡? – äåäi àëäûíäà îòûð£àí åêi áàëà£à æà¡à ê†ðãåíäåé à¡òàðûëà ¼àðàï. – Æàìàí åìåñ, – äåäi Áàòûð äà „ëäåíåãå ò¥ñiíáåãåíäåé ñ´ðàóëû æ¥çáåí. – Ìûíàíäàé ì„ñåëå áîëûï ò´ð. – À£ûáàé áàëàëàð£à òóðà ¼àðàï, æ†íäåëiï îòûðäû. – Ñåíäåð åñòåði¡ êiðiï ¼àë- £àí áàëàëàðñû¡äàð. Íå îéëàï æ¥ðñi¡äåð? Îñûëàé õàëû¼ æàóûíû¡ áàëàñû äåãåí àòïåí åëäi¡ ¼îðû áîëûï æ¥ðå áåðåñi¡äåð ìå, „ëäå åë ¼àòàðûíà ¼îñûë£ûëàðû¡ êåëå ìå? Ñåíäåð åðòå¡ ìåêòåï áiòiðãåííåí êåéií äå, æî£àð£û î¼ó îðíûíà ò¥ñå àëìàéñû¡äàð. Ñîíäà †ìið áîéû ¼àéûðøû áîëûï †òåñi¡äåð ìå? ½àçið à¼ûëû áàð áàëàëàð ôàìèëèÿ- ëàðûí †çãåðòiï æàòûð. ½àëàé áîë£àíäà äà „êåíi¡ òà£äûðû ñåíäåðäi¡ áà¼òàðû¡äû áàéëàìàóû êåðåê. Òiïòi ñîëàðäû¡ – 86 –

†çäåði äå ñåíäåðãå îñû à¼ûëäû àéò¼àí áîëàð åäi. ‡éòêåíi îëàð£à äà êåðåãi å¡ àëäûìåí ñåíäåðäi¡ áîëàøà¼òàðû¡. Îñûíû åêåói¡ îéëàíû¡äàð. Ìà£àí ¼àæåòi øàìàëû. ‡çäåði¡ ¥øií. Êåëiñiìäåði¡äi áåðñå¡äåð, ¼àë£àí øàðóàñûíà †çiìiç ê†ìåêòåñåìiç. À£ûáàé êåòåðiíäå á´ëàð£à æàìàíäû¼ îéëàï îòûðìà£à- íûí, áiðåóiíi¡ „êåñi †çiíå ñàá༠áåðãåíií, àë áiðåóiíi¡ †çiíå òóûñ åêåíií äàóñûí ò†ìåíäåòiï, ñûáûðëà£àíäàé áîëûï àéòòû. Ñ„áèòòi¡ ì´£àëiìãå òóûñòû£û áàð åêåíií Áàòûð ñîíäà áiëäi. Ìåêòåï äèðåêòîðû „ëäåáið èäåÿëàðìåí ê†çãå ò¥ñïåñå, æ¥ðå àëìàéòûí áåëãiëi áåëñåíäiëåðäi¡ áiði åäi, †çi áàñ¼à- ðàòûí ìåêòåïòi¡ ¥êiìåò ïåí ïàðòèÿ ñàÿñàòûí ¼àëàé ¼îë- äàï æàò¼àíûí áiëäiðó ¥øií äóûëäàòûï æèíàëûñ †òêiçäi. Ãàçåòòåí æóðíàëèñòåð êåëäi. Õàëû¼ æàóû áîëûï àòûë£àí, ò¥ðìåäå æàò¼àí „êåëåðiíåí áàñ òàðòûï, æà¡à †ìiðãå áåò á´ð£àí, êîììóíèñòiê èäåÿ£à àäàë áåðiëãåí áàëàëàðäû †çãå- ëåðãå ¥ëãi åòó ð„ñiìi æàñàëäû. Ì´£àëiìäåðäi¡ ¼ûñòàóûìåí àòû-æ†íäåðií †çãåðòóãå êåëiñiì áåðãåí áiðíåøå áàëà æàòòàï àë£àí ñ†çäåðií ì¥äiðìåé àéòûï øû¼òû. Á´ëàðäû¡ åíäi ïèîíåðëåð ñëåòiíå äåëåãàò áîëûï ñàéëàíó£à, ïèîíåð ëàãåðiíå æîëäàìà àëó- £à, êîìñîìîë£à †òóãå õà¼ûëàðû áîëàäû åêåí. Òåê Ñ„áèò ¼àíà ñ†çií àéòûï áîëà áåðiï, å¡iðåï æûëàï, æèûííû¡ ñàëòàíàòûíà áiðøàìà ê†ëå¡êå ò¥ñiðãåíäåé áîëäû. À£ûáàé æèûí ¥ñòiíäå Áàòûðäû¡ ¼àñûíà åêi ðåò êåëäi. «Ñåí „ëi äå îéëàíñà¡ ¼àéòåäi, – äåäi îë ñûáûðëàé ñ†éëåï. – ‡ç áîëàøà£û¡äû †çi¡ áàéëàï îòûðñû¡ £îé... Å¡ áîëìàñà, ìåêòåïòå ¼àëàð åäi¡. Åíäi áàñ¼à àìàë áîëìàé ò´ð £îé...» Áàòûð ò†ìåí ¼àðà£àí ê¥éi ¥íñiç áàñûí øàé¼àäû. Àóçûí àøñà, æà¡à£û Ñ„áèò ñåêiëäi å¡iðåï ¼îÿ áåðåòiíií ñåçiï ò´ð. Á´äàí êåéií Áàòûðäû¡ æà£äàéû òiïòi àóûðëàï êåòòi. Äèðåêòîðäû¡ àëäûíäà û¡£àéñûç æà£äàéäà ¼àëäûðäû¡ äåï À£ûáàé ðåíæiäi. ‡ç êåçåãiíäå äèðåêòîð äà áiðåóäi¡ àëäûí- äà û¡£àéñûç æà£äàéäà ¼àë£àí ñåêiëäi. (Êiì áiëåäi, æà¡à£û «áiðåóäi¡» †çi òà£û áiðåóäi¡ àëäûíäà ¼èíàë£àí áîëàð.) Å¡ áàñòûñû, ãàçåòêå øû¼¼àí ìà¼àëàäà ôàìèëèÿñûí †çãåðòêiñi êåëìåãåí áið-༠áàëà áîëäû äåï, Áàòûðäû¡ àòû- æ†íi æàçûëûï êåòiïòi. Êiì åêåíi áåëãiñiç, æî£àðûäà£û áàñ- – 87 –

òû¼òàðäû¡ áiði: «Õàëû¼ æàóëàðûíû¡ û¼ïàëûíàí øû¼- ¼ûñû êåëìåéòií, ò„ðáèåãå ê†íáåéòií ì´íäàé áàëàíû ïèî- íåð ¼àòàðûíàí äà, ìåêòåïòåí äå øû£àðó êåðåê», – äåïòi- ìiñ. Áàòûð ´ñòàëàéûí äåï æ¥ðãåí àäàì ¼´ñàï åøêiììåí àðàëàñà àëìàé, æàë£ûç ¼àëäû. Á´£àí †çãå áàëàëàð æîëà- ìàó£à òûðûñàäû. Ì´£àëiìäåð òåðiñ ¼àðàéäû; á„ëåñiíå iëiãiï êåòåìiç áå äåï ¼îð¼àòûí ñåêiëäi. цéòiï æ¥ðãåíäå ì´íû içäåï æàòà¼õàíà£à Àëìàòûäàí ¤àëûì à£àñû êåëäi. Iññàïàðìåí æ¥ð åêåí. Áàòûðäû îñûí- äà ò´ðàòûí áið òàíûñûíû¡ ¥éiíå àïàðäû. Òàì༠iøiï, ê†ð- æåðäi „¡ãiìå ¼ûï îòûð£àííàí êåéií, ¥é èåëåði „ëäåáið æ༼à êåòòi äå, ¤àëûì ìåí Áàòûð î¡àøà ¼àëäû. ¤àëûì áiðäå¡åíi àéòà àëìà£àíäàé, á¥ãåæåêòåï áiðàç îòûðäû äà, êåíåò †çiíåí-†çi å¡iðåï æûëàï ¼îÿ áåðãåíäå, Áàòûðäû¡ ç„ðåñi ´øûï ñåëê åòå ¼àëäû. ¤àëûì „ëäåí óà¼ûòòà ¼àëòà- ñûíàí îðìàëûí àëûï, ê†ç æàñûí ñ¥ðòiï, íåãå æûëà£àíûí åñiíå ò¥ñiðãiñi êåëãåíäåé, îéëàíûï áiðàç îòûðäû äà: – Øûðà£ûì, Ø„éêåí, ê†êå¡ åíäi áiçãå æî¼, – äåäi äàóñû ¼àðëû£ûï. – Àòó æàçàñûíà êåñêåí ¥êiì îðûíäàë- äû äåãåí õàáàð àëäû¼. – ¤àëûì †ç õàáàðûíàí †çi øîøû- £àíäàé ¼àëòûðàíûï, îðàìàëûìåí áåòií æàóûï ¥íñiç ¼àëäû. Ñîäàí êåéií Áàòûðäû áàóûðûíà òàðòûï, ¼´øà¼òàï, ¼àé- òàäàí å¡iðåï àëà æ†íåëäi. Áàòûð æ¥ðåãi ñóûëäàï, æûëàé àëìàé, ¼ûñòû£ûï, ¼û¡- ñûëà£àí ê¥øiêòåé áið äûáûñ øû£àðûï, áàñûí øàé¼àé áåðäi. Σàí „êåñiíi¡ †ëiìi ñ„ë á´ëû¡£ûðëàó ò¥ðäå „ñåð åòñå äå, å¡ àëäûìåí ¼àòòû áàò¼àíû àëäûíäà ò´ð£àí åðå- ñåê àäàìíû¡ ç„ðåñií ´øûðûï, îñûíøà ¼àòòû å¡iðåï æû- ëà£àíû åäi. ¤àëûì æûëà£àíûí ¼îé£àí êåçäå áàðûï, Áà- òûðäû¡ æûëàó£à øàìàñû êåëäi. Á¥êië ê†ðãåí ¼îðëû¼ ïåí àçàï, óàéûì-¼àé£û, iøòåãi ¼´ñà ê†çäi¡ æàñûìåí ¼îñà ò†ãiëiï æàò¼àíäàé à£ûë-òåãië ´ç༠æûëàäû. ¤àëûì äà á´£àí ¼îé äåï àéòïàäû. Áiðàç øåðií øû£àðñûí äåãåí áî- ëàð. Áàòûð „ði-ñ„ði áåéì„ëiì ê¥éäå æûëàóûí äî£àðäû. Áîë- £àí iñòi òîëû¼ ïàéûìäàó£à øàìàñû æåòïåé, îéëàðû äàëà- £à ëà£ûï, êåéäå îñûëàé áîëàðûí „ëäå¼àøàí áiëãåíäåé, òiïòi îë êiñi „ëi òiði ìå åäi äåãåíäåé áið ò¥ñiíiêñiç ñåçiì ê†ëáå¡ åòiï ¼àëàäû. – 88 –

¤àëûì á´£àí áiðäå¡åëåðäi àéòûï æ´áàòûï æàòûð, ì´íû¡ „êåñiíåí áàñ¼à äà ê†ï àäàì àòûë£àí ñåêiëäi æ„íå ì´íûìåí òî¼òàéòûí ò¥ði æî¼, åëäi¡ áàñûíà ò¥ñêåí áið ´ëû í„óáåò åêåí, á´ëàðäû¡ ¥éiíå ¼îí༼à êåëiï æ¥ðåòií áàÿ£û Á„êå, Ñ„êå, Ç„êåëåðäi¡ á„ði àòûëûïòû. Ðàõà ´ñòà- ëàòûíûí áiëiï, †ç ¥éiíäå àñûëûï †ëiïòi ò.ñ.ñ. Áàòûð ìûíà õàáàð£à ñåíáåãåíäåé, „ëäå ò¥ñiíáåãåíäåé ¤àëûì£à æàñ¼à øûëàí£àí ¥ðåéëi ê†çiìåí à¡òàðûëà ¼àðàï ¼àë£àí. Á¥êië åëäi æóñàòûï æàò¼àí ¼àíäû ¼ûð£ûí åíäi åøêiìäi äå òiði ¼àëäûðìàéòûíäàé, àëäûíäà îòûð£àí „êåñiíi¡ äîñûíà äà, òiïòi †çiíå äå åðòåëi-êåø áið æåòåòiíäåé ê†ðiíiï, ê†çi £àëûì£à ¼àðàï ò´ð£àíìåí, îéû àëûñòà – áàñ- ¼à æà¼òà åäi. Àëàéäà àòûë£àí æàë£ûç ìåíi¡ „êåì åìåñ åêåí £îé äå- ãåí îéäàí, iøòåãi ¥ðåé äàóûëû àçäàï òà áîëñà, ñàÿáûðñû- £àíäàé áîëäû. ¤àëûì á´ë ê¥íi Áàòûðäû èíòåðíàò¼à æiáåðìåé, òàíû- ñûíû¡ ¥éiíå ¼îíäûðäû. …¡ãiìåëåñiï, æà£äàéûíà ¼àíû¼- òû. Êåëåñi ê¥íi äèðåêòîð£à êiðiï, Áàòûðäû¡ î¼ó æûëûí àÿ¼òàóûíà ì´ðñàò áåðóãå ð´¼ñàòûí àëûï, ñîäàí êåéií áið àìàëûí æàñàì༼à êåëiñiïòi. …êåñiíi¡ †ëiìi òóðàëû õàáàðäû Áàòûð „ëäåáið åñiðiê ê¥éäå òîëû¼ ´£ûíà àëìà£àí. Åðòå¡iíå íå iñòåï, íå ¼îéûï æ¥ðãåíií †çi áiëìåé, áàð ä¥íèåäåí áàç êåøêåíäåé áîëûï, òîìà£à-ò´éû¼ æ¥ðäi äå ¼îéäû. Îñû áið æàí ä¥íèåñií ò´ìøà- ëà£àí ò¥íåê îéäàí êåéií àø¼àí æà¡àëû£û – ä¥íèåíi¡ æàë- £àíäû£û åäi. Á´ë áàéëàì àäàìçàò ¥øií æà¡àëû¼ áîëìà£àí- ìåí, Áàòûðäû¡ †çiíå æà¡àëû¼ áîë£àíû øûíäû¼. Á„ði äå áåêåð ñåêiëäi. μó, áiëiì àëó, åë ¼àòàðûíà ¼îñûëó ò.ñ.ñ. æàë£àí àðìàí, æàë£àí ìà¼ñàòòàð£à £´ìûðû¡äû ñàðï åòó íåãå êåðåê? Áàÿ£ûäà ¥éiíå ¼îí༼à êåëiï æ¥ðåòií ¥ëêåíäåðäi¡ á„ði àòà¼òû àäàìäàð áîëàòûí – áiði £àëûì, áiði æàçóøû, áiði áàñòû¼. Á„ði äå áið †ëiììåí êåòå áàðäû. …éòåóið áið àòûëàòûí àäàì£à ïðîôåññîð áîëûï àòûëäû¡ íå, ñàóàòñûç øàðóà áîëûï àòûëäû¡ íå? Á„ðiáið åìåñ ïå? Ìåêòåïòåí øû£ûï ¼àëàäû åêåì äåï ¼àé£ûðó íå äåãåí à¼ûìà¼øûëû¼? Ìåêòåïòi¡ êåðåãi íå? Àë †ëäi¡. ½àðûí- äàñû¡ äà, „êå¡ äå †ëäi. Ñîëàðäàí àðòû¼ñû¡ áà? Áàòûð îñû ¼ûð£ûííàí àíàñûíû¡ äà àìàí ¼àëàòûíûíà ñåíãåí æî¼. ‡çií äå óà¼ûòøà †ìið ñ¥ðiï æ¥ðãåíäåé ñåçiíäi. – 89 –

Ìûíàó îéëàð å¡ñåñií ¼àíøà åçãåíìåí, áið åñåïòåí àìà- ëûí òàóûñ¼àí iøêi òû£ûðû¼òàí øû£àð æîë òàóûï áåðãåí ñåêiëäi. Åíäi á´ë †ìiðäåí ò¥êòi¡ äå êåðåãi æî¼ äåãåí êåñiìäi ò´æûðûì †çiíå ¼èñûíäû ê†ðiíiï, îñû êåçãå äåéií òåêêå ê†òåðiï êåëãåí áið àóûð æ¥êòåí ¼´òûë£àíäàé „ñåð áåðäi. μó æûëûíû¡ àÿ£ûíäà åëäåí – ¥ñòiíäå øèáàð¼ûò ¼î¡ûð áåøïåíò, áàñûíäà á†ðiê, àÿ£ûíà ì„ñi ìåí ãàëîø êèãåí – †òêåí £àñûðäû¡ àäàìûíäàé áîëûï, ñû£ûðàé£àí êiï-êiøêåíòàé ¼àðà øàë êåëäi. ʆêåñiíi¡ íåìåðå à£àñû ½àñåí åêåí. Îë àëäûìåí äèðåêòîð£à êiðiï, ñîäàí êåéií Áàòûð£à êåëäi. «Áàòûð äåãåí áàëà ¼àéäà? Áàòûð áàð ìà îñûíäà?» – äåï êëàñòû¡ iøiíå äà¡£ûðëàé êiðiï, Áàòûðäû ê†ðãåíäå äàóñû á´çûëûï, ¼´øà£ûí æàÿ êåìñå¡äåï, äàóûñòàï æûëàé æ†íåëäi: – Á„éòåðåãiì ¼´ëàäû £îé, æàðû£ûì-àé! …óëåòiìíåí ñåíåí áàñ¼à åøêiì ¼àëìàäû-àó, æàðû£ûì-àé! Æàë£ûçûì- àé! Æàë£ûçäû¼òû ñåðiê ¼ûë£àí áiçäåé ñîðëû áàð ìà åêåí?.. Îñû êåçäå êëàñ¼à êiðãåí ì´£àëiì øàë£à áàñó àéòòû: – À¼ñà¼àë, æûëàìà¡ûç, êëàñòû¡ iøiíäå ñàá༠æ¥ðåäi. Áàëà¡ûçäû àëûï, ñûðò¼à øû£ûï ê†ðiñi¡içäåð. Áàðû¡ûç, áàðû¡ûç... Ñûðò¼à øû¼¼àí ñî¡, øàë «æàë£ûçûìäàï» òà£û æûëà- äû. Îíû¡ «æàë£ûçûìûíà» Áàòûð êåéií ò¥ñiíäi. Á´ëàð áið „óëåòòåí ¼àë£àí åêi-༠øà¡ûð༠åêåí. ½àñåííåí ´ë áàëà æî¼, Ø„éêåííåí ¼àë£àí æàë£ûç ´ë Áàòûð áið „óëåòòi¡ ñî¡£û ò´ÿ£û áîëûï ¼àëûïòû. ʆðiñiï áîë£àí ñî¡, øàë øàðóàñûí àéòòû. Õàáàðëàñ- ¼àí ¤àëûì åêåí. «Áàòûðäû¡ æà£äàéû ¼èûí, õàëû¼ æàóû- íû¡ áàëàñû äåï îë æà¼òà ê¥í ê†ðñåòïåé æàòûð, åëãå àëûï êåòó êåðåê» äåïòi. ½ûñ¼àñû, åðòå¡íåí ¼àëìàé àòòàíó ¼àæåò. Ñîë ê¥íi À£ûáàéäû¡ ê†ìåãiìåí 7-êëàñòû áiòiðäi äåãåí ¼à£àç àëûï, êåëåñi ê¥íi ò¥ñêi ïîéûçáåí á´ëàð åëãå æ¥ðiï êåòêåí. Àëäûìåí îáëûñ îðòàëû£ûíà êåëiï, îäàí ¼àëà- øûëàð£à iëåñiï, àóäàí îðòàëû£ûíà ò¥íåï, åêi àïòà æîë æ¥ðiï À¼øî¼û£à „ðå¡ æåòòi. Áàòûð †çiíi¡ îñû æåðäå òó£àíûí, 3 æàñûíäà åëäåí ê†øêåíäåðií àòà-àíàñûíàí åñòiãåíìåí, åñiíäå åøòå¡å ¼àë- ìà£àí ñåêiëäi áîëàòûí. …éòñå äå, àòà-àíàñûíû¡ „¡ãiìåñiíåí áå, „ëäå †çiíi¡ ¼èÿëû ìà, áîëìàñà, ñ„áè ñàíàñûíäà áiðäå¡å – 90 –

¼àëäû ìà, „éòåóið, æà£àñûíà ¼î£à ìåí òàë †ñêåí, àéäûíû æàð¼ûðà£àí ìûíà †çåíäi, „óïiëäåêòi àéíà ê†ëäi, àíàó èòàð- ¼à ¼ûð¼àëàðäû, æóñàíäû æàçû¼ äàëàíû á´ðûí ê†ðãåí ñåêiëäi. Æàíûíà æûëó áåðiï, óàéûìûí äà æå¡iëäåòiï ò´ð£àíäàé. ½àñåíäi «àòà» äåéòií áîëäû. ‡éòêåíi øàëäû¡ †çi «ìåí Ø„éêåííi¡ „êåñiìåí ò´ñòàñïûí, æîëûì ¥ëêåí, ñà£àí àòà áîëàìûí» äåï æ†í àéòòû. Àòàñû †òå êåäåé êiñi. Áîéä༠ñèûð áà£ûï, æàç áîéû åí äàëàäà æàë£ûç ¥é îòûðàäû. Áèûë Æàë£ûçò¥áåê äåãåí æåðäi æàéëàï îòûð åêåí. ½àëû¡ òàë †ñêåí †çåííi¡ æà£àñû Áà- òûð£à íó îðìàí áîëûï ê†ðiíäi. ½àñåí øàë ñèûðäû áiðäå ¼ûð£à, áiðäå †çåí æà£àñûíà æàéûï, êåøòåòiï ìàëìåí áiðãå, êåéäå †çi åðòå êåëåäi. …óäåì æåðäå êåëå æàòûï êåìïiðiíå, «ø†ëäåäiê, ¼ûìûçû¡äû äà- éûíäàé áåð» äåï àé¼àé ñàëàäû. Êåìïiði: – Ñîíøà æåðäåí àé£àéëà£àíû íåñi? – äåï êåéiï æ¥ðiï, ñóñûí äàéûíäàéäû. Àòàñû äà, „æåñi äå ê†ï ñ†éëåìåéòií æàíäàð, êåøêi øàé- äà åêåóiíi¡ ñûðò åòêiçiï ¼àíò òiñòåãåí, ûñòû¼ øàéäû ñî- ðàïòàï iøêåí äûáûñòàðû £àíà åñòiëåð åäi. Áàòûð áîëñà æà¡à îðòà£à „ëi áîéû ¥éðåíiï êåòå àëìà£àííàí ¥íñiç. Áiðäå ò¥í iøiíäå „ëäåíåäåí îÿíûï êåòêåí. Ìà¡äàéû- íàí ñèïàï, åìiðåíiï æà¼ñû ê†ðiï æàò¼àí àòàñû åêåí. Á´ë îÿíáà£àí áîëûï æàòà áåðäi. …ëäå¼àëàé ê†çiíå æàñ òû£û- ëûï, æûëà£ûñû êåëäi. Ê¥íäiç ¼îëû áîñ Áàòûð ¥éäi¡ iðãåñiíäåãi †çåíäi áîé- ëàï, æà£àäà£û òî£àé áîëûï êåòêåí ¼àëû¡ òàëäû¡ iøií àðàëàï, æà¡à †ëêåãå êåëãåí æè¾àíãåçäåé „ð í„ðñåãå áið òà¡£àëûï, êåøêå äåéií æ¥ðåäi. Áið ê¥íi òà¡åðòå¡ àòàñûíà: – Ñèûð£à ìåí áàðûï êåëåéií äå, ¥éäå îòûðà áåðìåéñiç áå, – äåãåí. Øàë ê¥ëiìäåï: «Àòàñûíû¡ ¼îë£àíàòû äåãåí îñû £îé», – äåï †òêåí æîë£û ò¥íäåãiñiíäåé åìiðåíiï, ì„ç áîëûï ¼àëäû. Àò¼à ìiíóãå òåç ¥éðåíiï àëäû. Åëñiç ìåêåíäå †çåí áî- éûí æà£àëàï ¼èÿëäàï æ¥ðó †çiíå ´íàéòûí ñåêiëäi. Áið ê¥íi ¼ûð£à ¼àðàé †ðiñòåãåí ñèûðëàðäû åðêiíå æiáåðiï, †çåí áîéûìåí ò¥ñòiêêå ¼àðàé àÿ¡æîð£àìåí òàðòûï êåòòi. Àòà- – 91 –

ñû: «Êåøêå ¼àéòàðäà áîëìàñà, ñèûðëàðäû †ç áåòiìåí ¼îÿ áåð, íå iñòåéòiíií †çäåði áiëåäi», – äåãåí áîëàòûí. Ê¥í øû¼¼àíäà, æàð¼ûðàï, ê¥í á´ëò¼à êiðñå, àéäûíû ¼àðà¼îø¼ûëäàíûï, ò¥íåðå ¼àëàòûí, åêi æà£ûíà äà ¼àëû¡ òàë †ñêåí à£ûññûç †çåííi¡ æà£àëàóûíà åøêiì àÿ¼ áàñûï ê†ðìåãåí ñåêiëäi. Ò†¡iðåêòi¡ á„ði áàÿ£û, „ó áàñòà æàðàë- £àí ¼àëïûíäà ò´ð£àíäàé. Òåê àëäûíäà æàò¼àí æàë£ûç àÿ¼ ê†ìåñêi æîë £àíà á´ë ìà¡äà áið êåçäå òiðøiëiêòi¡ áîë£à- íûí áàé¼àòàäû. Îñûëàé „ðíåãå áið àëà¡äàï êåëå æàò¼àí Áàòûð êåíåò àëäûíàí ¥éëåði ¼àç-¼àòàð òiçiëãåí ïîñåëêåíi ê†ðiï, àóçûí àøûï ò´ðûï ¼àëäû. Áiðàçäàí êåéií ïîñåëêåíi¡ ò†¡iðåãiíäå íå ìàë, íå àäàì æî£ûí áàé¼àäû. À¼ûðû æà¼ûíäàï êåëãåíäå, ïîñåëêåíi¡ ¥éëåðiíi¡ ò†áåñi ò¥ñêåí èåñiç æ´ðò åêåíií ê†ðäi. Áàòûð ìîëàëàðäû àðàëà£àíäàé áið ¼îð¼ûíûøòû ñåçiììåí æ¥ðñå äå, áið ¥éäåí áîëìàñà, áið ¥éäåí ¼ûçû¼ áiðäå¡å òàáûëàòûíäàé, ïîñåëêåíi òåãiñ àðàëàï øû¼òû. Åø- áið ñàó ¥é æî¼. ½àáûð£àëàðû £àíà á¥òií, ò†áåñi îðòàñûíà ò¥ñêåí, åñiê-òåðåçåñi æî¼, ¼à¡ûðàï æàò¼àí áiðäå¡å. Êåøêå ¥éãå êåëãåíäå ê†ðãåíií àòàñûíà àéòûï åäi, îë êiñi «¼àéòåñi¡ îíû, áàðìà îë æ༼à, êåðåãi æî¼» äåãåí- íåí áàñ¼à åøòå¡å àéòïàäû. Òåê êåëåñi ê¥íi „æåñi ´ðøû¼ èiðiï îòûðûï: «Îë – á´ðûí àðòåëü ¼´ðûë£àíäà ñàëûí£àí ïîñåëêå £îé. 31–32-æûë£û àøòû¼òà àäàìäàðû ¼ûðûëûï, àìàí ¼àë£àíäàðû áîñûï, àóäàí îðòàëû£ûíà æàÿó ø´áàï, æîëäà †ëäi. Ñîäàí áåði ¼à¡ûðàï ò´ð. Àòà¡ àéòòû-àéòïà- äû, áàðìàé-༠¼îé. ½àéûðñûç ìåêåí £îé», – äåãåí. Cîäàí êåéií àéòñàì áà, àéòïàñàì áà åêåí äåãåíäåé ñ„ë îéëà- íûï: «¦éëåðäi¡ iøiíäå ê†ìiëãåí àäàìäàðäû¡ ñ¥éåãi æà- òûð», – äåäi. Áàòûð àëûñ¼à ´çàï, ò†¡iðåêòi çåðòòåóäi àçàéòà áàñòàäû. ‡éòêåíi ìûíà †ëêåíi¡ áið æåðií ò¥ðòiï ¼àëñà¡, àð æà£û- íàí àäàì ¼ûðûë£àí æà¡à áið òàðèõ øû£à êåëåòií ñåêiëäi ê†ðiíåäi äå ò´ðàäû. Ê¥çäå î¼ó áàñòàëàðäà àòàñû Áàòûðäû êîëõîç îðòàëû£û – À¼øî¼ûäà£û ìåêòåïêå àëûï êåëäi. Ìåêòåï äèðåêòîðû ½àáûø Àõìåòîâ Áàòûðäû èíòåðíàò¼à àëó£à û¼ûëàñ áiëäiðå ¼îéìàäû. Áið༠½àñåí øàë „¡ãiìåíi ì¥ëäå áàñ¼à àðíà£à ò¥ñiðiï „êåòòi: – 92 –

– …é, øûðà£ûì, ñåí îëàé äåóãå òèiñòi åìåññi¡. Áiðiíøiäåí, †çi¡ îñû åëãå ê¥éåóñi¡. Åêiíøiäåí, øåøå¡ À¼ñàðû – ¼àóåí, àë áiç – ä„óåíáiç. ½àóåí ìåí Ä„óåíäi àäàì àéûðìàñà, ¼´äàé àéûðûï ê†ðãåí æî¼. Î íå äåãåíi¡ ñåíi¡? Áàòûð – ìåíi¡ áàëàì. Àéäàëàäà ¼ûñû-æàçû ¼à¡- £ûï, ñèûð ñî¡ûíäà æ¥ðãåí ¼ó êåäåé ìûíà ìåíi¡ áàëàìäû èíòåðíàò¼à àëìà£àíäà, êiìäi àëàñû¡?.. ½àáûø ðàé áåðå ¼îéìàäû: – ½àñåêå, ò¥ñiíñå¡içøi, áàëà ê†ï, îðûí æåòïåé æàòûð. Îñûíäà£û áið òóûñ¼àíäàðû¡ûçäû¡ ¥éiíå îðíàëàñòûðìàé- ñûç áà? – Ñåí îíäàé „¡ãiìåíi ¼îé, àéíàëàéûí, – äåäi ½àñåí ¼´ïèÿ àéòàòûí àäàìäàé ½àáûø¼à æà¼ûíäàé ò¥ñiï. – Êåøåãi Òàñìåøiíäå ñåíi¡ „êå¡ Àõìåòòi àæàë àóçûíàí àëûï ¼àë£àí ìûíà ìåí áîëàòûíìûí. Îíû¡ ¥ñòiíå ñåíi¡ „êå¡ ìåíiìåí á†ëå. ½àøñà¡ äà ¼´òûëà àëìàéñû¡. Á¥êië „óëåòiìiçáåí àé-øàé äåñïåãåí ñûéëàñòû¼òû åíäi ñåí á´çà- éûí äåï îòûðñû¡ áà? Ìûíàóû¡ ìàñ¼àðà £îé!.. Åíäi àéòûññàì, îäàí äà æà¼ûí òóûñ áîï øû£ûï, ´ÿò¼à ¼àëàðìûí äåãåíäåé ½àáûø ê¥ëiìñiðåï: – Æàðàéäû, à¼ñà¼àë, àëàéûí. Ñiç ¥øií òåê... Áiçãå äå æàí êåðåê, á´ë áàëàíû¡ òàðèõûíàí õàáàðûìûç áàð. Ñî- ñûí àéòûï îòûð£àíûì £îé, – äåï ñ†çiíi¡ àÿ£ûí ì„ìiëåìåí àÿ¼òàäû. Èíòåðíàòòà Áàòûð ½àðࣴë äåãåí åðåñåê áàëàìåí áiðãå æàòòû. Åêåói òåç äîñòàñûï, áiðãå æ¥ðåòií áîëäû. ½àðࣴë á´äàí åêi-¥ø æàñ ¥ëêåí. Äåíåñi ñîìäàíûï, æiãiò áîëûï ¼àë£àí. ½ûëæà¼áàñ, æàé ñ†çiíi¡ ¼àéñû, îéûí ñ†çiíi¡ ¼àéñû åêåíií àéûðó ¼èûí. Àéòàòûí „¡ãiìåñi òåê ¼ûçäàð òóðàëû. Ò¥ñiíäå äå ¼ûçäàðäàí áàñ¼à åøòå¡å ê†ðìåéòií ñåêiëäi. цçiíå ¼àðà£àíäà, æiãiòòiêòi¡ ä„ìií „ëäå¼àøàí òàòûï ¥ëãiðãåí. μó áàñòàë£àííàí êåéiíãi ½àðࣴëäû¡ ê†çiíå ò¥ñêåí ¼ûç 7-êëàñòà î¼èòûí Ñ´ëóøàø áîëäû. Àóûë£à áàñ¼à êîë- õîçäàí àóûñûï êåëãåí àãðîíîì Ñàáûðõàí äåãåí êiñiíi¡ ¼àðûíäàñû. Ñ´ëóøàø „äåìi ¼ûç – à¼ñàðû, ¼àòàðûíàí áèiê, „ði øûíàðäàé òiï-òiê áîëûï æ¥ðåäi. ‡çi „íøi åêåí, ñàáà¼òû äà æà¼ñû î¼èòûí ê†ðiíåäi. Æ¥ðiñ-ò´ðûñû, êèiì êèiñi àóûë- äû¡ àäàìûíà ´¼ñàìàéäû, á„ði åðåêøå. Îíû ´íàòïàó òiïòi – 93 –

ì¥ìêií åìåñ ñåêiëäi. Áið༠½àðࣴë åëäåí á´ðûí åí ñà- ëûï ¼îé£àíäàé, èåìäåíiï æ¥ðãåííåí êåéií, îíûìåí ¼àáàò- òàñûï, ûíòûçàðëû¼ òàíûòó àäàìãåðøiëiêêå æàòïàéòûí ¼ûëû¼ áîëûï ê†ðiíäi Áàòûð£à. Ìåêòåïêå îí æûëäû¼ äåãåí àò áåðiëãåíi áèûë £àíà. Ñî£àí áàéëàíûñòû àóäàííàí æà¡à ì´£àëiìäåð êåëiïòi. Îëàðäû¡ iøiíäå åêåói – ó÷èëèùå áiòiðiï êåëãåí æàñòàð. μàï àòòû áåòi á´æûðëàó, ´çûí áîéëû æiãiò „í-ê¥é ¥éiðìåñií àøûï, îðòà áîéëû, æàëï༠æàóûðûíäû, äåíåëi Ò¥ãåëáàé áàëàëàðäû ñïîðò¼à òàðòûï, á´ë ò†¡iðåêòå á´ðûí áîëìà£àí †íåðäi áàñòàäû. …í-ê¥é ¥éiðìåñiíi¡ äàéûíäû£û êåçiíäå áàëàëàð çàë£à ñûéìàé êåòåäi. ʆáiíi¡ ê†ðãiñi êåëåòiíi Ñ´ëóøàøòû¡ „í àéò¼àíû. Ñ´ëóøàøòû æàé îòûð£àíäà ê†ðãåí àäàì òiïòi ñ´ëó äåï àéòïàñ åäi. Áið༠ñ†éëåãåíäå, ê¥ëãåíäå, „éòåóið ¼èìûë- äàé áàñòà£àíäà-༠ò¥ði £àæàï †çãåðiï êåòåäi. Àäàì£à òà¡ûð- ¼à£àíäàé áið ò¥ðìåí ¼àðà£àí êåçäåãi æàð¼ åòêåí æàíàðû ò†¡iðåêòi æàðû¼ ¼ûï æiáåðãåíäåé „ñåð åòåð åäi. …éòñå äå, ìiíåçi òiêòåó, ñ„ë í„ðñåãå àøóëàíûï ¼àëàòûíû áàð. Äàéûíäû¼ êåçiíäå μàï îðûíäû£ûí ñû¼ûðëàòà á´ðû- ëûï, „í àéòàòûí áàëà£à „ëäåíåëåðäi ò¥ñiíäiðiï, ìàíäîëèíií áåçiëäåòå, «è-è-è» äåï áàñûí èçåï áåëãi áåðåäi. Îíûñû áàñòàäû¼ äåãåíi. Àë Ñ´ëóøàø¼à êåëãåíäå, áåëãiëi „íøiìåí æ´ìûñ iñòåï ò´ð£àíäàé, içåòïåí ñ†éëåï, îíû¡ „íäi áàñòàð êåçií ê¥òiï, æà¡ûëûñûï êåòåì áå äåãåíäåé, îäàí ê†çií àëìàé, àéðû¼øà ûæäà£àòòûëû¼ïåí ñ¥éåìåëäåéäi. Ñ´ëó- øàø „í àéò¼àíäà áàñûí ñ„ë á´ðûï, ê†çäåðií ¼àäà£àí ê†ïøiëiêêå íàçàð ñàëìàé, æàë£ûç †çi î¡àøàäà ò´ð£àíäàé áîëûï àéòóøû åäi. Äàóûñòû ¼àòòû ê†òåðåòií ò´ñòà æ´ï- æ´ìûð àïï༠ìîéíûíäà£û ê¥ðå òàìûðû áiëåóëåíiï ê†ðiíiï ò´ðàäû. Ñîë êåçäå Áàòûð äàóñû æåòïåé ¼àëàð ìà åêåí äåï ¼îð¼ûï, iøòåé ¼ûïûëû¼òàï îòûðàòûí. …éòñå äå ´ë áàëàëàð ê†áiíå äåíåøûíû¼òûðó ï„íiíåí ñàá༠áåðåòií Ò¥ãåëáàéäû¡ ò†¡iðåãiíäå. Ò¥ãåëáàéäû¡ æàï- æàëï༠æàóûðûíû, áóûëòû¼-áóûëòû¼ á´ëøû¼ åòòåði, æåï-æå¡ië, ûï-û¡£àéëû æ¥ðiñ-ò´ðûñû ê†çäi¡ æàóûí àë- £àíäàé. Áið༠ìiíåçi àðñû-ã¥ðñiëåó, ñ†çiíåí ã†ði ¼îëû á´ðû- íûð༠¼èìûëäàéòûí ñåêiëäi. Ìà¼òàíøà¼òû£û äà æî¼ åìåñ. Ê¥øi áîéûíà ñûéìàé ò´ð£àíäàé, ¼îç£àëà¼òàï áið îðûíäà ò´ðà àëìàéäû. – 94 –

½îíà¼òà áîë£àí òîé-òîìàëà¼òû¡ áiðiíäå †çiìåí áiðãå áàð£àí Ä„óëåò äåãåí ì´£àëiìãå ¼îë æ´ìñàï, ïåäñîâåòêå ò¥ñiï, ñ†ãiñ àëûï, áiðàç „éê„ïiðëåó áîëûï æ¥ðãåí. Êåéií Ò¥ãåëáàéäû¡ àòûí øû£àð£àí î¼è£à áîëäû. Êîëõîçäû¡ áèûë£û øàáûíäû£û äà, åãiíi äå áiòiê øû- £ûï, îíû æèíàï àëó£à àóäàííû¡ í´ñ¼àóûìåí áàñ¼à æà¼- òàí æ´ìûñêåðëåð, ìåõàíèçàòîðëàð êåëãåí. Îëàðäû¡ iøiíäå †çãå ´ëòòû¡ †êiëäåði ê†ï åêåí æ„íå †çäåði ñîò- òàë£àí á„ëåëåð áîëûï øû¼òû. Ñîëàð ò†áåëåñ øû£àðûï, åêi àäàìäû ñî¼¼û£à æû£ûï, „áäåí áàñûíûï, áåò ¼àðàò- ïàé ò´ð£àíäà, îñû Ò¥ãåëáàé „ëãiëåðäi¡ á„ðií øåòiíåí ê†êàëà ¼îéäàé ¼ûï ñàáàï, ìàñ¼àðà ¼ûë£àí. Êåéií ê†ðøi àóäàííû¡ iðãåëåñ êîëõîçûìåí øàáûíäû¼¼à òàëàñûï, àÿ£û ¥ëêåí ¼à¼òû£ûñ¼à àéíàëûï, ñîíäà äà îñû Ò¥ãåëáàéäû¡ àð¼àñûíäà æå¡iï øû¼òû. Ò¥ãåëáàé áàÿ£ûíû¡ æàëäàìà- ëû áàòûðëàðû ñåêiëäi. Àéòñà áîëäû, òàñ-òàë¼àíûí øû- £àðàäû. Ñûðòòû¡ òåëi-òåíòåêòåði á´ë àóûë£à áàñ ñ´£à àëìàéòûí áîëäû. Ïåäñîâåòòi¡ øåøiìi äàëàäà ¼àëäû. Æ´ðò åíäi «îñû Ò¥ãåëáàé áîëìàñà ¼àéòåð åäiê» äåï îòûðàòûí- äû øû£àðäû. Ìåêòåïòåãi ê†çãå ò¥ñåòií ¥øiíøi àäàì – ãåîãðàôèÿ ï„íiíi¡ ì´£àëiìi Åð£àçû. Øåãið ê†çäi, æàð¼àáà¼, ¼àðàñ´ð, ¼àòûãåç êiñi. Æàñ øàìàñû á„ðiíåí ¥ëêåí. Á´ðûí ðàéêîì- äà iñòåãåí, îäàí á´ðûí îñû åëäå „éåëi, à£àñû – ¥øåói ò´¡£ûø ïàðòèÿ ´ÿñûí àø¼àí àë£àø¼û êîììóíèñòåðäi¡ áiði. Äèðåêòîðäàí áàñòàï, ì´£àëiìäåðäi¡ á„ði †çiíåí èìåíiï, àóë༠æ¥ðóãå òûðûñàäû. Æ´ðòòû¡ àéòóûíà ¼àðà£àíäà 37- 38 æûëäàðû Åðåêå¡íåí á¥êië àóäàí ¼àëòûðàï ¼îðû¼¼àí åêåí. ½àçið êiøêåíå áà£û òàéûï, ò†ìåíäåï, ì´£àëiìäiê ¼ûçìåòêå ò¥ñiï ¼àë£àí ò„ðiçäi. Ñîíû¡ †çiíäå åøêiì áåòiíå òóðà ¼àðàé àëìàéäû. Áàëàëàð£à ´ðûñ¼àí êåçäå å¡ ê†ï àé- òàòûí ñ†çi: «Õàëû¼ æàóûíû¡ ¼´éûðøû£û». Áið༠îíû àóûð àëûï æàò¼àí åøêiì æî¼; „øåéií ñ†çiíi¡ ì„òåëi áî- ëó£à êåðåê. μó áàñòàëûñûìåí Áàòûðäû¡ æà¼ñû î¼èòûíû áàé- ¼àë£àííàí êåéií êåéáið ì´£àëiìäåðäi¡ á´£àí iø òàðòàòûí- äàðû ñåçiëiï æ¥ðäi. ‡ç åëi áîë£àí ñî¡ àðàëàðûíäà åò æà- ¼ûí òóûñòàðû äà áîëàð. Îíû¡ ¥ñòiíå „êåñi åëãå áåëãiëi àäàì, î£àí äà á¥éðåãi á´ðàòûíäàð áàð øû£àð. …éòåóið á´ðûí£ûäàé ¼àòòû ¼ûñûìøûëû¼ ê†ðìåé æ¥ðãåí ñåêiëäi. – 95 –

Áiðiíøi òî¼ñàí àÿ¼òàëàðäà, ñîíû¡ àëäûíäà £àíà êîìñî- ìîë êîìèòåòiíi¡ õàòøûñû áîëûï ñàéëàí£àí μàï ì´íû ä„ëiçäå ´ñòàï àëûï, åðåêøå ¼´ïèÿ àéòûï ò´ð£àíäàé, æàí- æà£ûíà æàëòà¼òàé ¼àðàï: «Ñåíi êîìñîìîë£à àëàìûç, – äåäi ¼´ëà£ûíà ñûáûðëàï, – æà¼ñûëàï äàéûíäàë». Äåìàëûñ àëûñûìåí Áàòûð ¼ûñòàó£à ê†øiï êåëãåí àòà- ñûíû¡ ¥éiíå êåëäi. Êåëåñi ê¥íi øàé ¥ñòiíäå †çiíi¡ êîì- ñîìîë£à †òêåëi æàò¼àíûí àéòòû. Àòàñû „ëäå¼àëàé øîøûíûï: – Îíûñû íåìåíå òà£û äà? – äåäi ê¥ì„íäi æ¥çáåí á´£àí àëàðà ¼àðàï. – Îñûíäàé á„ëåëåðäåí Ø„éêåííi¡ äå òàï- ¼àí ïàéäàñû øàìàëû åäi. Áàé¼àñà¡ ¼àéòåäi? Áàòûð ¥íäåãåí æî¼, †éòêåíi ì´íû¡ àÿ£û íåìåí àÿ¼òà- ëàðûí †çi äå áiëìåéòií. Àòàñûíû¡ ¥éiíäå åêi ê¥í ò¥íåï, èíòåðíàò¼à ¼àéòûï êåëäi. Åðåñåê áàëàëàðäû èíòåðíàò¼à îòûí äàéûíäàó£à æ´ìñà£àí. Á´ë †¡iðäi¡ ¼ûñû ¼àòòû, îòûíû àç. Æàç áîéû òåçåê æèíàï, ¼è îéûï, ¼îë æåòêåíäåð òàë ¼èûï „êåëiï, „ð ¼ûñ êåëãåí ñàéûí, àìàëû ¼´ðûï, áûëòûð íå iñòåãåíií ´ìûòûï ¼àë£àíäàé, äà£äàðûï îòûðàð åäi. Ò†ðò áàëà – òàíàóû òࡼèûï, „¡ãiìåäåí àóçû æàáûë- ìàéòûí Áàéáîë, êåðiñiíøå, ê†çi áà¼ûðàéûï, „ðêiìíi¡ àóçûíà áið ¼àðàï, ¥íäåìåé îòûðàòûí á„êåíå áîéëû Ò„éïåí, ñîñûí ½àðࣴë ìåí Áàòûð – òàë ¼èþ£à †ãiç àðáà- ìåí À¼øî¼ûäàí ê¥í øû¼ïàé øû£ûï, Àðáàëû ò¥áåãiíå ò¥ñ øàìàñûíäà æåòêåí. ‡çåí æà£àñûíàí áàñòàë£àí ¼àëû¡ òî£àé ò¥áåêòi ò¥ãåë òîëòûðûï, øèëåóiòòi áîç ¼ûð£à áàðûï òiðåëåäi åêåí. Á´ëàð êåëå òî£àéäû¡ å¡ ¼àëû¡ æåðiíåí òàë ¼èþ£à êiðiñòi. ½îëäàðûíäà áið-áið áàëòà, æiãiò áîï ¼àë£àí åðåñåê áàëàëàð ê¥í áàò¼àíøà ¼´ð£à¼ òàëäàðäû ¥éiï òàñ- òàäû. Àðáà£à òèåãåíøå ûìûðò ò¥ñòi. …áäåí øàðøàï, ¼àðûí- äàðû àøûï, áåðåêåëåði êåòiï îòûð£àíäà, ½àðࣴë ê¥òïå- ãåí æåðäåí ´ñûíûñ àéòòû. – Ìûíà æåðäå, – äåäi îë èåãiìåí ê†ðñåòiï, – „ði êåòñå, ¥ø øà¼ûðûì, Øàéòàíꆡ äåãåí æåðäå ò¥éåøi Ñà¼àí îòûð. Ìà£àí íà£àøû áîëàäû. Ñîíäà ò¥ñiï, òàì༠iøiï, ¼îíûï, òà¡åðòå¡ åðòå øû£ûï êåòåéiê. ½àðࣴë àéò¼àí ñ†çiíåí àéíûï ¼àëà ìà äåï ¼îðû¼¼àí- äàé: – Îéáàé, êåòòiê, – äåäi ¼àë£àíäàðû áið àóûçäàí. – 96 –

…áäåí òîéûí£àí ò´ñàóëû †ãiçäåðäi „êåëiï, æåãiï, †çäåði àðáàíû¡ ¥ñòiíå îòûðûï, †çåêòi¡ áîéûìåí øî¼àëà¼òàï, òåãiñ æîë£à ò¥ñêåííåí êåéií, ¼àðàï îòûðà àëìàéòûí Áàé- áîë: – Øàéòàíꆡ äåìåêøi, – äåï àéñûç ¼àðà¡£û ò¥íäå òà£û áið „¡ãiìåíi¡ øåòií øû£àðäû. – Øàéòàíꆡ äåìåêøi, ¼àé æûëû ìåíi¡ íà£àøû àòàì îñûíäà ¼îé áà£ûï îòûð£àíäà, íåøå ò¥ðëi á„ëåíi ê†ðãåíií àéò¼àí. Øàéòàíꆡäå øàé- òàí áîëàäû äåãåíãå á´ðûí ñåíáåéòiíìií. Áið༠ò¥íäå ìà- øèíàíû¡ æàðû£û ñåêiëäi æàðû¼òû òàëàé ê†ðãåì. цéòñå, ñîíû àòàì äà ê†ðiïòi. Áið ê¥íi ò¥íäå äåéäi àòàì, æàðû¼ òiïòi æà¼ûíäàï ¥éäi¡ ¼àñûíà ¼àðàé êåëå æàòûð, ñîíû¡ àëäûíäà „ëäåíåäåí ñåêåì àëûï, ¼îëûìà ìûëòû£ûìäû àë£àíìûí. …ëãi òiïòi åêïiíäåï, ê†çiìäi øà£ûëûñòûðà æàð- ¼ûðàï òóðà ¼àñûìà êåëãåíi. Ñîäàí íå äå áîëñà äåï, ìûë- òû£ûìäû æàðû¼¼à ¼àðàòûï áàñûï ¼àëäûì äåéäi. Ìûë- òû¼ ã¥ðñ åòå ¼àë£àíäà, „ëãi æàðû¼ æî¼ áîëûï êåòiïòi. – Áàéáîë †ç „¡ãiìåñiíå †çi òà¡£àë£àíäàé, «îé, Àëëà-àé!» äåï áàñûí øàé¼àäû. – Æàíáàé áàð £îé, – äåäi ¥íñiç îòûð£àí ½àðࣴë äà „¡ãiìåãå àðàëàñûï. – Òà¡àòàð Æàíáàé ìà? – È„. Ñîëàð äà áið æûëû îñûíäà ¼ûñòà£àí. Ñîäàí åñòiãåíìií, ò¥íãå ¼àðàé òiïòi ìàçà áåðìåéäi åêåí. Àóûç ¥éäi¡ àñòàí-êåñòå¡ií øû£àðàòûí ê†ðiíåäi. Êåéäå øàøû æàëáûðà£àí ¼ûç áàëà ò¥ðiíäå ê†ðiíåäi åêåí. Æåòi ò¥íäå ìûíàíäàé „¡ãiìåäåí ¥ðåéëåíiï, ¼àë£àíäà- ðû ¥íñiç îòûð. Òàì༠iøåìiç äåï ¼óàí£àí ꆡiëäåði ñó ñåïêåíäåé áàñûë£àí ò„ðiçäi. Áið༠òåðåçåñiíåí æàðû¼ æûë- òûðà£àí ¼îðà-¼îïñûëû àëàñà ñàìàí ¥éäi¡ àëäûíà †ãiçäåðií äî£àðûï, ´çûí ñåíåêòi áîéëàï, êiðåð åñiêòi „ðå¡ òàóûï, æàï-æàðû¼, æûï-æûëû iøêå êiðãåíäå ꆡiëäåði ¼àéòàäàí æàäûðàï ñàëà áåðäi. Ì´ðòû òiêiðåéãåí æûëòûð ¼àðà Ñà¼àí îñûëàð êåëñå åêåí äåï ê¥òiï îòûð£àíäàé, îðíûíàí àòûï ò´ðûï, „ð¼àéñûñûìåí ¼´øà¼òàñûï àìàíäàñûï, ½àðࣴëäû ¼àéòà-¼àéòà àð¼àñûíàí ¼à£ûï, ì„ç áîï ¼àëäû. Áàëà- ëàð ¥é èåñiíi¡ û¼ûëàñûí áàé¼àï, åíäi æà£äàéûìûç æàìàí áàëìàéäû äåãåíäåé, áið-áiðiíå ¼àðàï, ê†çäåðií ¼ûñûï ¼îÿäû. – 97 –

Àéäàëàäà æàë£ûç ¥é îòûð£àí æàíäàð, øûíûíäà äà, àóûë àäàìäàðûí ñà£ûíàòûí áîëó êåðåê, á´ëàð êåëiñiìåí Ñà- ¼àííû¡ åòæåíäi à¼ñàðû „éåëi àëäûíà àëûï îòûð£àí æàñ áàëàñûí ê¥éåóiíå ´ñòàòà ñàëûï, ¼îáûðàï êåòêåí øàøûí æèíàï, æàóëû£ûí æ¥ðå áàéëàï, ñàëìà£ûí àóûðñûí£àí- äàé ûð£àëà áàñûï, òàì༠iñòåóãå àóûç ¥éãå øû¼òû. ¦ø æàñàð øàìàñûíäà£û øàøû ê†çiíå ò¥ñêåí ñàðû ¼ûç êåë- ãåí ¼îíà¼òàð£à æàëòà¼-æàëò༠¼àðàï, ïåø ò¥áiíäå îòûð. Ê†ï ´çàìàé øàé äà êåëäi. Ñà¼àí „æóàñûç îòûðà àë- ìàéòûí ñåêiëäi. Àóçûí ¼îìïàéòûï ½àðࣴëäû¡ íàí øàé- íà£àíûí ñàëûï, ä¥êåíøi ñî¼ûð ½àïàðäû¡ ñûíàëûï ãà- çåòêå øû¼¼àíûí àéò¼àíäà, áið ê†çií ¼ûñûï, åêiíøi ê†çií àæûðàéòûï, ä¥êåíøiíi¡ ò¥ðií êåëòiðiï, æ´ðòòû ê¥ëäiðiï îòûðäû. Æ„íå áiðåóäi ìàç༠¼ûë£àí êåçäå, „ëãi àäàìíàí àéíûìàé ¼àëàòûí ò„ðiçäi. Áið ò´ñòà ½àðࣴë: – Íà£àøû-àó, áèûë ¥øiíøi æûë åêåí, àéäàëàäà îòûð- £àíäàðû¡à. Ì¥ëäå òà£û áîï êåòåòií áîëäû¡äàð £îé. Àóûë æ༼à íåãå æà¼ûíäàìàéñû¡? – äåäi „¡ãiìåíi áàñ¼à æ༼à á´ðûï. Ñà¼àí æàóàïòàí òîñûë£àíäàé áiðàç ¥íñiç îòûðäû äà: – Àéòûï îòûð£àíû¡ ðàñ, æàë£ûç ¥éëiêòåí æàëû£ûï áîëäû¼, – äåäi, ìåíåí äå ã†ði îñû£àí áàòòû äåãåíäåé, „éåëiíå ¼àðàï ¼îéûï. – Áið༠ìûíà ò¥éå äåãåí æàíóàð- äû¡, ìîìûí ñèÿ¼òû ê†ðiíãåíìåí, ¼àóiï-¼àòåði àç åìåñ. Áàÿ£ûäà åëäå áið æûë ¼ûñòà£àíäà åñåïøi Ì„ðäåíäi áóðà †ëòiðiï êåòiï, ñîäàí àóë༼à êåòåéií äåï, îñûëàé ¼àðàé ê†øiï êåòòiì £îé. Á´ë áóðà äåãåíi¡ æàðà£àí êåçäå ¼´òû- ðûíûï, àóçûíàí ༠ê†áiãi á´ð¼ûðàï, †ëãåí-òiðiëãåíiíå ¼àðàìàéäû. ʆçiíå ê†ðiíãåí í„ðñåãå øàóûï, èå áîëà àë- ìàéñû¡. ‡òêåí ê†êòåìäå îñûíäà êåëãåí …øiðäi ¼óûï, àñòûíäà£û àòûíû¡ „ëäiëiãiìåí „ðå¡ ¼´òûëûï êåòòi. Êåé- äå ê†çi ¼àðàóûòûï ìåíi¡ †çiìå äå íàçàðû àóûï ¼îÿòûí êåçäåði áàð. Àëëà ñà¼òàñûí! …éòåóið àé¼àéëàï, „ðå¡ äå- ãåíäå åñií æèäûðàñû¡. Àë£àø¼û ¥ðåé áàëàëàð£à òà£û îðàëäû. Ñà¼àí äà áàëàëàðäû¡ ¼îð¼ûï îòûð£àíûí ñåçiï: – Æî¼, ¼àçið åøêiìãå òèå ¼îéìàéäû. ʆêòåìãå ¼àðàé ¼àéèòûí êåçäå £îé èòòåðäi¡ æûíäàíàòûíû, – äåï æóûï- øàé£àíäàé áîëäû. – 98 –

Áið ¼àòåðäåí ¼´òûë£àíäàé áîëûï, áàëàëàð äà æàäûðàï ¼àëäû. Áàéáîë æîë áîé£û „¡ãiìåíi åñêå ò¥ñiðäi, àòàñû- íû¡ æàð¼ûðà£àí øàìäû ìûëòû¼ïåí àò¼àíûí òà£û äà ¼àé- òàëàï àéòûï øû¼òû. – Àòà¡ ê†ðãåíií àéò¼àí øû£àð, îë ðàñ, – äåäi Ñà¼àí, ìûíàó äà òàëàé ðåò ê†ðãåí äåãåíäåé, òà£û äà „éåëiíå ¼àðàï ¼îéûï. – Áiç †çiìiç „áäåí ¥éðåíiï àëäû¼. ‡çäåði áiðäå ñàðû ìûñû¼, áiðäå åøêi áîëûï êåëiï, àðàëàï, ´éû¼òàï æàò¼àí áàëàëàðûìûçäû èiñêåï, æ¥ðå áåðåäi. Íå iñòåéñi¡, „éòåóið çèÿíû æî¼ ñåêiëäi. – Ìûñû¼ äåéñiç áå? – äåäi Ò„éïåí ¥ðåéëåíãåíäåé áið ¥íìåí. – È„, ê„äiìãi ñàðû ìûñû¼ áîëûï êåëåäi. Àëäû£à åò êåëäi. Ñà¼àí òàáà¼òû¡ àñòûíà ¼îþ ¥øií iðãåäåí áið òîï ãàçåòòi àëûï, áiðåóií æàçûï ê†ðiï åäi, áiðiíøi áåòòå ò´ð£àí Ñòàëèííi¡ ñóðåòií ê†ðiï øîøûï ¼àë£àíäàé: «Îéáàé, ìûíà êiñi øû£à êåëäi £îé», – äåï, åêiíøi ãàçåòòi æàçûï åäi, îíäà äà „ëãi ñóðåò áàð åêåí, ¥øiíøi ãàçåòòå äå – ê†ñåìíi¡ ñóðåòi, à¼ûðû øûäàé àë- ìàé: «…é, æàðàéäû, á´ë êiñi ê†ñåì áîëñà äà, ä„ìíåí ¥ëêåí åìåñ øû£àð», – äåï ñî¡£û ãàçåòòi òàáà¼òû¡ àñòû- íà ò†ñåé ñàëäû. Åò æåëiíiï, áàëàëàð ¼îëäàðûí ñ¥ðòiï, ò†ðãå ¼àðàé øåãiíiï îòûðà áåðãåíäå, æàðòûëàé àøû¼ ò´ð£àí åñiêòåí êiðiï êåëå æàò¼àí ñàðû ìûñû¼òû á„ði ê†ðäi. Ìûñû¼ áà- ñûí ñ„ë ò†ìåí ñàëûï, àÿ£ûí àñû¼ïàé áàñûï, á´ëàð£à òóðà êåëå æàòûð åäi. Ò„éïåííi¡ ò¥ði á´çûëûï, ¼îëûí åðáå¡äåòiï: – Îéáàé, à£à, – äåäi äàóñû æàðû¼øà¼òàíûï. – Ìûíàó „ëãi ìå? – äåóãå øàìàñû êåëäi. Ñà¼àííû¡ „éåëi ê¥ëiï æiáåðäi. Ñà¼àííû¡ †çi: – Æî¼, æî¼, Ò„éïåí, ¼îðû¼ïà, á´ë îë åìåñ, †çiìiçäi¡ ìûñû¼ ¼îé, – äåï áàñó àéòûï æàòûð. – Êåò, „é, – äåäi ñîñûí ìûñû¼¼à êiæiíiï, – Á´ äà áið, ¥éãå êiðìåéòií êåçäå êiðiï... Ñîðïà iøiï, àñ ¼àéûðûï, äàñòàð¼àíäû æè£àííàí êåéií, Ñà¼àí äàëà£à øû£ûï êåëiï: – Äàëà á´ëòòû åêåí, åðòå¡ æåëêåìäåó áîëàð, – äåäi äå, áàëàëàð£à ¼àðàï, – æ¥ði¡äåð ìåí ñåíäåðäi ò†ñåê ñàë£àí- øà äàëà£à øû£àðûï êåëåéií, – äåï †çi ¼àéòà øû£ûï êåòòi. – 99 –

Áàëàëàð òàñòàé ¼àðà¡£û ñåíåêêå øû£ûï, áið-áiðiíåí ´ñòàï, «åñiê ¼àéäà» äåï ñ´ðàï êåëå æàò¼àí. Êåíåò òà£û äà Ò„éïåííi¡ øàð åòå ¼àë£àí äàóñû øû¼òû. «Íå áîëäû?» äåãåí ñ´ð༼à, «Ì¥éiç...», – äåóãå £àíà øàìàñû êåëäi. Îíû¡ „çië-øûíû ¼àéñû åêåíií áiëìåé ò´ð£àíäà: «Îéáàé, ñà¼à- ëû ìà, íå á„ëå?» – äåãåí Áàéáîëäû¡ æàí äàóñû øû¼òû. Àïûð-òîïûð, «åñiê ¼àéäà, åñiê ¼àéäà?» äåãåí äàóûñ øû£à- äû. Ìàíà£û åøêi ò¥ðiíäå êåëåòií ï„ëåêåòòi¡ îñû åêåíiíå áið ñ„òêå åøêiìíi¡ ê¥ì„íi ¼àëìàäû. Êåíåò øè¼ åòiï ê¥ë- ãåí äàóûñòû Áàòûð àíû¼ åñòiäi. Æ„íå Ñà¼àííû¡ ¥íi åêåíií ñåçiï, ìûíàíû¡ îéûí åêåíií åíäi áiëäi. Ê†ï ´çàìàé ñûð- ò¼û åñiê òå àøûëäû. Áàëàëàð ñûðò¼à øû£ûï, îéûí åêåíií ò¥ñiíiï, „ëãi ¼îðû¼¼àíäàðûíà †çäåði û¡£àéñûçäàí£àíäàé áîëûï, áiðií-áiði ìàç༠¼ûëûï, æàò¼àíøà îéûí-ê¥ëêiëåði áàñûëìàäû. Áàòûð êåéií áiëäi, Ñà¼àí „éãiëi ñàé¼ûìàçà¼, äàëàíû¡ „ðòiñi åêåí. Áiðåóäi êåëåêå ¼ûëó, æî¼ í„ðñåíi îéûí£à àé- íàëäûðûï, æ´ðòòû æûíäû ¼ûëó †çiíi¡ åæåëãi ê„ñiái ê†ðiíåäi. – ½àéòà áàñûë£àíû £îé, – äåéäi ½àðࣴë òà¡åðòå¡ãiëiê ¼àéòûï êåëå æàò¼àíäà æîë áîéûíäà. – Á´ðûí ¼´äàé ñà¼- òàñûí, æûí ñåêiëäi áîëàòûí. Àäàìäû ê¥ëäiðìåñå, îòûðà àëìàéäû. Ì´íûìåí ¼àòàð îòûðûï øàé iøå àëìàéòûíñû¡. Áiðåóäi àéíûòïàé ñàëûï, íå àäàì îéûíà êåëìåéòií áiðäå¡åëåðäi àéòûï ¼àëñà, øàéû¡à øàøàëûï, áàñû¡ìåí ¼àé£û áîï êåòåñi¡. ½àéòà ìûíà æ༼à æàë£ûç †çi êåòiï ¼àë£àíû æà¼ñû áîë£àí. Îéûíû ¼àéñû, øûíû ¼àéñû åêåíií àäàì áiëìåéäi. Åøêiì áîëìàé ¼àë£àíäà, æàë£ûç †çi áà飴ñ „éåëiíi¡ iøåê-ñiëåñií ¼àòûðûï, åñií øû£àðàäû £îé. – Ñî- äàí êåéií ò¥íäåãi î¼è£à åñiíå ò¥ñiï: – Áiçäi ¼îð¼ûòó ¥øií åðiíáåé-æàëû¼ïàé, åøêiíi äàéûíäàï ¼îé£àíûí ê†ðìåéñi¡ áå? – äåï ¼àð¼ûëäàé ê¥ëäi. Σàí áàñ¼àëàðû ¼îñûëà ê¥ëäi. Îñû î¼è£àäàí êåéií, ê†ï ´çàìàé Ñà¼àí ´ñòàëûï êåòòi äåãåí õàáàð êåëäi. Àéûáû – Ñòàëèííi¡ ñóðåòií ìàç༠¼ûëûï, òàáà¼òû¡ àñòûíà ñàë£àí, ñòàòüÿñû – ñîâåòêå ¼àðñû ¥ãiò æ¥ðãiçãåíi ¥øií (àíòèñîâåòñêàÿ àãèòàöèÿ). Å¡ £àæà- áû, „ëãi õàáàðäû êiìíi¡ æåòêiçãåíi àíû¼òàëìàé ¼àëäû. Áàòûð á´ðûí ÍÊÂÄ áàëàëàðäû¡ àðàñûíàí äà †çäåðiíå òû¡øû òà£àéûíäàéäû äåãåíäi åñòiãåí áîëàòûí. Áið༠Ñà- – 100 –