Төлен Әбдікұлы - Парасат майданы

èåãiìåí ê†ðñåòòi. Á†ëiìøå iøiíå êiðãåíäå, àçäàï åñiìäi æèäûì. «Ê†ï áîëñà øòðàôûí ò†ëåï ¼´òûëàðìûí» äåäiì iøiìíåí, þñòèöèÿäàí áiëåòií àç£àíòàé çà¡äàðûìäû åñiìå ò¥ñiðiï. – Ê„íå, ¼´æàòû¡ûç, – äåäi òåëåôîííû¡ ¼´ëà£ûíäà îòûð£àí åãäåëåói ìåíi ê†ðãåíãå ¼óàíûøòû æàíäàé ꆡiëäåíå äàóûñòàï. Îñû êåçäå á†ëìåãå Àëìà êiðiï êåëäi. Ìåí èíôàðêò áî- ëó£à ñ„ë ¼àëäûì. «Áiòòi åíäi» äåäiì iøiìíåí ¥ìiò àòàóëû- äàí ê¥äåðiìäi ¥çiï. Áið ñ„òòi¡ iøiíäå †çiìíi¡ ä„ðiãåðëiê àò¼à ñàé åìåñ, ¼ûëìûñòû „ðåêåòòåðiììåí á¥êië àóðóõà- íà£à, ä„ðiãåðëåðãå, ¼ûçäû¡ àòà-àíàñûíà, ¼àëà áåðäi á¥êië ¼àëà õàë¼ûíà „éãiëi áîë£àí ìàñ¼àðà ê¥éiìäi åëåñòåòiï ¥ëãåðäiì. Áið༠Àëìàíû¡ êåëói æà£äàéäû ì¥ëäå †çãåðòiï æiáåðäi. Àëìàíû¡ ñ´ëóëû£û îòûð£àíäàðäû¡ á„ðiíå áiðäåí àïèûí ñîð£àíäàé „ñåð åòòi. Òåëåôîí ¼´ëà£ûíäà îòûð£àí åãäå ìèëèöèîíåð äå, ìåíi åðòiï êåëãåí ¼àë¼àí- ¼´ë༠òà, ôîðìàñûç, æàé êèiíãåí æàñ æiãiò òå ûç£àðëû æ¥çäåðií æûëûòûï, ì¥ëäå †çiìiç ñåêiëäi ¼àñ-¼àáà£û ò¥ñiíiêòi, åò-ñ¥éåêòåí æàðàë£àí, ê„äiìãi àäàì ¼àëïûíà êåëäi. Á„ðiíi¡ ê†çäåðiíåí «è„, îòûðû¡ûç, øàðóà¡ûçäû àéòû¡ûç, ê†ìåêêå áiç äàéûí» äåãåí ñåêiëäi ¼´ï íèåò ñåçiëäi. Àëìà †ç ¥ñòåìäiãií æà¼ñû ñåçiíåòií, ê„äiìãi ò„æiðè- áåëi ñ´ëó áèêåøòåðäåé ìà¡àéûíà æûìèÿ ê†ç òàñòàï, ìåíi¡ ¼àñûìà êåëäi äå, ¼îëûìåí øàøûìíàí ñèïàé ´ñòàï: – Ìåí êií„ëiìií, à£àé, – äåäi ìèëèöèîíåðãå. – Ìåí „äåéi æ´ìñàï åäiì, ã¥ë æ´ëûï áåð äåï... – Íåãå? – äåäi ¼àë¼àí¼´ë༠¼àòà¡ äàóûñïåí, áið༠ò¥ði æûìèûï, „øåéií „çië åêåíií áiëäiðiï ò´ð. – …äåéi, – äåäi Àëìà ¼àéòàëàï, – „äåéi, ìåíi ñ¥éå ìå åêåí äåï... Ìåíi¡ áîéûìäû òîê ñî£ûï †òêåíäåé áîëäû. – ξî, – äåäi òåëåôîí ¼´ëà£ûíäà îòûð£àí åãäåëåó ìè- ëèöèîíåð, – ìiíåêè, ¼àçiðãi æàñòàð... ½àíäàé àøû¼ ìiíåç!.. – Æiãiòòi ñîëàé ñûíàó£à áîëà ìà? – äåäi ôîðìàñûç æiãiò. – Á´ë ¼î£àìäû¼ ò„ðòiïòi á´çó... Æiãiòòi áàñ¼à æåðäå ñûíàó ¼àæåò. – 551 –

– Êåøiði¡iç, – äåäi Àëìà ìåíi ñîë ¼îëûìåí ¼àïñûðà ¼´øà¼òàï. – Áið æîë£à êåøiði¡içäåð... …éòïåñå, æàðàéäû, ìåíi-༠àéûïòà¡ûçäàð... – Æàðàéäû. ½ûçäû¡ àëäûíäà æiãiòòi¡ áåäåëií ò¥ñiðìåé- ༠¼îÿéû¼. Ìèëèöèîíåðëåð äå òàñáàóûð æàíäàð åìåñ, àéíàëàéûí. Á„ðiìiç äå æiãiò áîëûï ê†ðãåíáiç. Ì„! – Åãäå ìèëèöèîíåð ìà£àí ïàñïîðòûìäû ´ñûíäû. – Ðà¼ìåò! Ñûðò¼à øû¼¼àííàí êåéií ïàðêòi¡ ¼à¼ïàñûíà æåòêåí- øå áið-áiðiìiçãå òië ¼àòûñ¼àí æî¼ïûç. – Ã¥ë æ´ëûï áåðåéií áå? – äåäiì òî¼òàé ¼àëûï, ûçà áîëûï ò´ð£àíûìäû æàñûðà àëìàé. Àëìà ¼îëûìäû àëûï, æ´ï-æ´ìñ༠¼îëòû£ûíà ¼ûñòû. – Áîëàäû åíäi, – äåäi iëãåði òàðòûï, – ìà£àí åøòå¡åíi¡ ¼àæåòi æî¼. Òàêñèìåí ¼àéòòû¼. …ëäå¼àëàé ê†øå øàìäàðû ñ†íiï ¼àëäû. Àé ༠á´ëòòàðäû¡ àð æà£ûìåí çûìûðàï áàðàäû. Àóðóõàíàíû¡ àóëàñûíäà£û îòûð£ûøòàðäû¡ ò´ñûíà êåë- ãåíäå Àëìà àë£à îçà áåðãåí ìåíi òî¼òàòûï, †çiíå á´ðäû äà, ìîéíûìíàí ¼´øà¼òàé àëäû. Ìåí åðíiìå æ´ï-æ´ìñà¼, äûì¼ûë åðiííi¡ òèãåíií ñåçäiì. ½´äàé-àó, íå äåãåí æ´ï- æ´ìñà¼, í„çiê åðií. Ìåí Àëìàíû¡ òàëäûðìàø äåíåñií ¼´øà¼òàï, áàóûðûìà áàñòûì. Ñîäàí êåéií ñ„áèäi èiñêåãåíäåé, æ´ï-æ´ìñ༠áåò-àóçûíà áåòiìäi ¥éêåï, äåìií æ´òòûì. …ëäåáið æàí ¼èþ£à áîë£àíäàé ðóõàíè òàçàëû¼òû ñåçåòií ñåêiëäiìií. Áið༠îë Àëìàíû¡ áîéûíàí òàï¼àí òàçàëû£ûì áà, †ç áîéûìíû¡ òàçàðóûí ñåçãåíiì áå – îë àðàñûí òîëû¼ àéûðìàäûì. Iøêå êiðäiê. Àëìà òå¡ æàðòûñûí ¼àðà ê†çiëäiðiê æàï- ¼àí áåòií øàøûìåí á¥ðêåé ò¥ñiï, ìåíi ¼îëòû¼òàï àëäû. Åêiíøi ¼àáàò¼à êiðåð åñiêòi¡ àëäûíäà Àëìàíû òî¼òàòòûì äà, †çiì iøêå åíäiì. Ñåñòðà ïðîöåäóðà êàáèíåòiíäå æî¼ åêåí. – Òåç á†ëìå¡å áàð, – äåï ñûáûðëàäûì Àëìà£à åñiêòi ¼àéòà àøûï. Àëìà á†ëìåñiíå êiðiï êåòòi. Iëå ñåñòðà äà êåëäi. – Ñåí áå åäi¡, – äåäi ìà£àí æûìèûï. – ‡çãåðiñ æî¼ ïà? – Æî¼. – Ìåí Àëìàíû¡ ïàëàòàñûíäà îòûðàìûí, – äåäiì õàëà- òûìäû êèiï æàòûï, – á¥ãií ïðèñòóï áîëóû ì¥ìêií. – 552 –

Ñîñûí £ûëûìè ê¥íäåëiãiìäi àëäûì äà, ñåñòðà£à ê†ç ¼ûëûï, ò¥ê áàéëàíûñû æî¼, ò¥ñiíiêñiç ñ†çäåðìåí òîëòû- ðà áàñòàäûì. Ñåñòðà ä„ðiãåðëiê æ´ìûñ¼à æàí-ò„íiìåí áåðiëãåí ìåíi¡ ¼àçiðãi ò¥ðiìå ñ¥éñiíå ¼àðàäû. Ìåí ïàëàòà£à êiðãåíäå Àëìà êèiìií àóûñòûðûï, ò†ñåãiíå æàòûï ¥ëãåðãåí åêåí. Îðò༠¼´ïèÿëàðû áàð áàëàëàðäû¡ áið-áiðiíå ê†ç ûì æàñàï, ê¥ëå áåðåòiíi ñåêiëäi, ìåíi ê†ðãåí áåòòå Àëìà ê†çiìåí „ëãi åñi¡äå ìå äåãåíäåé ìîéíûí iøiíå òû£à æûìèûï, ê¥ëiï æiáåðìåñ ¥øií ¼îëûìåí àóçûí áàñ- òû. Ê¥íäåëiêòi „äåòiììåí êåðåóåòiíi¡ æèåãiíå îòûðûï, ¼îëûíàí ´ñòàäûì. Îë äà ê¥íäåãi „äåòiíøå ¼´ï-¼´ð£à¼, æ´ìñ༠àëà¼àíûìåí ¼îëûìäû ¼ûñòû. Ì¥ëäå åìií-åðêií. Ìåí îíû¡ ê†ç¼àðàñûíàí, á¥êië áîëìûñûíàí åñêåí £àæà- éûï æûëû à£ûíäû æàíûììåí ñåçiï, áàë¼ûï ò´ðäûì. – μéû¼òà. – Ñåí øå? – Ìåí ñåíi ê¥çåòiï îòûðàìûí... òà¡ àò¼àíøà... ‡ìið áîéû... Àëìà ê†çií æ´ìäû. Äåì àëûñûíû¡ æèiëiãiíå ¼àðàï, ꆡiëiíäåãi òîë¼óäû ñåçäiì. Ìåíi¡ îéëàðûì ñàí-ñ༼à á†ëiíäi. Ìà£àí ìûíàó †çiì ê¥íäå ê†ðiï, ê†ç¼àøòû áîë£àí ê¥íäåëiêòi òiðøiëiê àÿ¼ àñòûíàí †çãåðiï êåòêåí ñåêiëäi íåìåñå îñû òiðøiëiêêå †çiì ò´¡£ûø òàï áîëûï ò´ð£àí ò„ðiçäiìií. Áið༠ìåí †ìiðãå ì„í áåðåòií, ñ„í áåðåòií áiçäi¡ †çiìiçäi¡ æåêå áà¼ûòûìûç åêåíií, áiçãå ñûðòòàí åø¼àíäàé ñ„óëå êåëìåéòiíií, òiðøiëiêêå, ìà¡àé£à ñ„óëå ò†ãiï, æûëó øàøàòûí àäàìäàðäû¡ †çäåði åêåíií êåéiíiðåê ò¥ñiíäiì. ‡çiìíi¡ iøêi æàí ä¥íèåì „äåìi ñ„óëåëåð øû£àðà áàñ- òàï åäi, ìåíi ¼îðøà£àí á¥êië ¼àóûì, îðòà, òiðøiëiê ¼´ëïûðûï ñàëà áåðäi. Àëìàíû¡ íàó¼àñûí åñiìå àëäûì. Îíû åìäåó ì„ñåëåñi ä„ðiãåðëiê ìiíäåò ¼àëïûíàí òàáàí àñòûíäà †çãåðiï, åíäi òåê †çiì ¥øií æàíûí ñà¼òàï ¼àëó äåãåí ò†òåíøå øåøiìãå ´ëàñûï êåòòi. Áið ¼ûçû£û, ñîë ò¥í î¡ ¼îë åø¼àíäàé „ðåêåò æàñà£àí æî¼. Àëìà ìåíi¡ ê†ç àëäûìäà æîðòà ´éû¼òàï æàò¼àíäàé, ê†çi ñ„ë àøûë£àí ê¥éi òà¡ àò¼àíøà òûðï åòïåäi. – 553 –

Ò¥ñòåí êåéií æ´ìûñ¼à ìå¡ãåðóøi êåëäi. Æàñû ¼ûðû¼- òàð£à êåëãåí, ìiíåçi øàäûðëàó, àðû¼, ê†ñå êiñi áîëàòûí. Ìåíi¡ ´é¼ûäàí ¼àæû£àí ò¥ðiìäi ê†ðiï: – Íåìåíå, „ëi ò¥íãi êåçåêøiëiêòi åøêiìãå áåðìåé æ¥ðñi¡ áå? – äåäi. Îíû¡ ñ†çi ñ´ðà¼òàí ã†ði ìåíi¡ iñiìäi ¼´ïòàéòûí ðèçàøûëû¼ ñåêiëäi áiðäå¡åãå ´¼ñàéäû. Ñîíäû¼òàí ìåí: – Ñàëàìàòñûç áà? – äåãåííåí áàñ¼à åøòå¡å àéòïàäûì. – Ôàíàòèçì æî¼ æåðäå ´ëûëû¼ òà æî¼, – äåï ê†ñåìñiäi îë. – Ñiçáåí ñ†éëåñåòií ìà¡ûçäû áið øàðóà áîëûï ò´ð. – ½àíäàé øàðóà? – Àéðû¼øà áà¼ûëàóäà£û Áiðiìæàíîâà Àëìàíû¡ æà£- äàéû †òå àóûð. Òåçiðåê àìàë æàñàó êåðåê. – ½àëàé, ¼àëàé? – äåäi ìå¡ãåðóøi ê†çäåðií æûïûëû¼- òàòûï îðûíäû¼¼à îòûðà áåðiï. – ½àçið àóðó êðèçèñ ¥ñòiíäå. ½ûçäû ¼àòåðëi ïðèñòóï- òàí ¼´ò¼àðó ¥øií, î¡ ¼îëäû¡ ñàóñà¼òàðûí, áîëìàñà òiïòi ò´òàñòàé †çií îïåðàöèÿìåí àëûï òàñòàó ¼àæåò... Ìåí †çiìíi¡ á´ë ïiêiðiìäi ìå¡ãåðóøiãå á´äàí á´ðûí äà àéò¼àí áîëàòûíìûí. Ñîíäû¼òàí îë á´ë îéäû¡ †çiíå æà- ¡àëû¼ åìåñ åêåíií áiëäiðiï, êiðæèiï æàóàï áåðìåé, áiðàç îòûðûï: – Îë áûëàé £îé... – äåé áåðãåíäå: – Æî¼! – äåäiì òà£û äà ñîë †çiìå áåéì„ëiì †ëåðìåíäiêïåí. Îë ìåíi¡ áåòiìå òà¡ûð¼àé ¼àðàäû. Ñîäàí êåéií æ¥çiìíåí „ëäåáið ìà¡ûçäû áiðäå¡å ´¼¼àíäàé áîëûï, ¥íäå- ìåé ¼àëäû. – Ìåí, ìiíåêè, áiðíåøå àé áîéû ¼àòàðûíàí ê†ç æàç- áàé áà¼ûëàï êåëåìií, – äåäiì æ¥ðåãiì ä¥ðñiëäåï, äåãáiðiìíi¡ ¼àøûï ò´ð£àíûí ñåçäiðìåóãå òûðûñûï. – Áàñ- ¼à åø¼àíäàé àìàë ¼àë£àí æî¼... Åãåð îëàé æàñàìàñà¼, îñû åêi-¥ø ê¥ííi¡ iøiíäå ¼ûçäû¡ †çií-†çi †ëòiðiï òûíà- òûíûíà êåïië áîëàìûí... (Ìå¡ãåðóøiãå „ñåð åòó ¥øií, îñû ñ†çäi àéòóûí àéòñàì äà, áîéûìíû¡ „ëäåíåãå äið åòå ¼àë- £àíûí, „ëãi ñ†çäi áåêåð àéò¼àíûìäû ò¥ñiíäiì. Êåéäå àäàì òà£äûðûíà êåçäåéñî¼, ¼àïèÿäà ñàíà¡íàí òûñ àéòûë£àí ñ†çäåðäi¡ „ìiðøiëiê åòåòiíi áàð £îé). Ò¥ñiíåìiñiç, áàñ¼à åø¼àíäàé àìàë æî¼... – Ìå¡ãåðóøiíi¡ ¥íäåìåé ¼àë£àíû- íàí ñ†çiìíi¡ ¼´ë༼à êiðå áàñòà£àíûí ñåçäiì. – 554 –

– Ñiç îïåðàöèÿäàí êåéií ¼ûçäû ¼´ëàí-òàçà æàçûëûï êåòåäi äåï îéëàéñûç áà? – äåäi ìà£àí ê†çiíi¡ ¼èû£ûìåí ¼àðàï. – Ìåí îëàé äåï ¥çiëäi-êåñiëäi àéòà àëìàéìûí. Áið༠áiç å¡ àëäûìåí àäàìäû á¥ãiíãi àæàëäàí àëûï ¼àëóûìûç êåðåê. Åðòå¡ãiñií ñîäàí êåéií ê†ðåìiç. Ñiç ìà£àí ñåíi¡iç. Ìåí àóðóäû¡ ¼àñûíäà ê¥íi-ò¥íi áîëûï, àçàáûí ¼àòàð ê†ðiï êåëå æàò¼àí àäàììûí... Ìå¡ãåðóøiíi¡ êiðæèãåí æ¥çi æ´ìñàðà áàñòàäû. – Àòà-àíàñûíû¡ êåëiñiìiíñiç á„ðiáið åøòå¡å iñòåé àë- ìàéìûç, – äåäi ñîíäà äà êåëiñå ¼îéìàé. – Àòà-àíàñû åìåñ, àëäûìåí †çiíi¡ êåëiñiìi êåðåê. …ði- áåðiäåí ñî¡ ¼àëàé áîëñà äà æàñàó ¼àæåò. ‡éòêåíi àóðó- äû¡ æà£äàéûí îëàðäàí ã†ði áiç, îíû¡ iøiíäå ìåí æà¼ñû áiëåìií. – Æàðàéäû, – äåäi ìå¡ãåðóøi ìà£àí òóðà ¼àðàï. – Áið༠åðòå¡ îáõîäòà †çiì ¼àðàï øû£àìûí. Ñîäàí êåéií êå¡åñåéiê... Ìåíi¡ æ¥ðåãiì ë¥ïiëäåï ¼îÿ áåðäi. Ìåí ñîë ñ„òòå-༠åðòå¡ãi îáõîä¼à äåéií îïåðàöèÿ£à Àëìàíû ¼àëàé ê†íäiðåðiìäi, ìå¡ãåðóøiíi¡ àëäûíäà ¼àëàé áîëûï ê†ðiíiï, ñ´ðà¼òàð£à ¼àëàé æàóàï áåðó êåðåê åêåíií ¥éðåòåòiíiìäi åëåñòåòiï øû¼òûì. Áið༠î£àí á´ë æàéäû ¼àçið àéò¼ûì êåëìåäi. Ò¥íãi ´é¼ûñûíà êåñåë áîëàð äåï îéëàäûì. Åðòå¡ åðòåðåê êiðiï, á„ðií ò¥ñiíäiðåì... Àóðóëàð òûíûø ìåçãiëäåí êåéií, ñà£àò 5 øàìàñûíäà ñûðò¼à ñåðóåíãå øû¼òû. Ìåí Àëìàíû áåñåäêàíû¡ iøiíäå êiòàï î¼ûï îòûð£àí æåðiíåí òàïòûì. Áåòiìå ¼àðàï ê¥ëäi. – ʆçi¡ ¼ûçàðûï êåòiïòi £îé. – …øåéií £îé... – Áàð äà ´éû¼òà. – Åøòå¡å åòïåéäi... – Åøòå¡å åòïåéäi åìåñ, ´éû¼òàéñû¡! Ñåí íå, ìåíi¡ òiëiìäi àëìàéñû¡ áà? Ìåí Àëìàíû¡ áåòiíå ¼àðàäûì. Òà£û äà îíû¡ æàíàðû- íàí åñêåí æàí£à æàéëû, £àæàéûï, æûëû à£ûíäû ñåçiï ò´ðìûí. – Íåãå àëìàéûí, – äåäiì ìà¡àéäà£ûëàð£à åñòiðòå ê¥ëiï. – ½àøàí àëìàäûì. – 555 –

– Åíäåøå áàð äà ´éû¼òà, – äåäi Àëìà ò¥ñií ¼àéòàðûï. – Á¥ãií æà¼ñûìûí, åøòå¡å åòïåéäi. ¦éi¡å áàð. Òà¡åðòå¡ êåëåñi¡ £îé... – Òà¡åðòå¡ àéòàòûí áið ìà¡ûçäû øàðóà áàð. – È„, òà¡åðòå¡ àéòàðñû¡. Ìåí Àëìàíû¡ á†ëìåñiíå áàðûï, êèiì ñàëûí£àí ñ†ìêåìäi àëäûì. Êåøêiëiê ´ç༠óà¼ûò ´éû¼òàé àëìàäûì. Ìå¡ãåðóøiíi¡ ê†íå ¼àë£àíûíà òà¡ ¼àëäûì. «‡çií-†çi †ëòiðiï òûíàòû- íûíà êåïië áîëàìûí» äåãåí ñ†ç åñiìå ò¥ñòi. Á„ëêiì, îñû ñ†ç „ñåð åòêåí áîëàð. …éòïåñå êåñiï àëñà, ¼àí øû¼ïàé- òûí êåñið àäàì £îé... Àëìàíû àëäûìåí î¡ ¼îëûíû¡ ñàóñà¼òàðû æî¼ ê¥éiíäå, îäàí êåéií ò´òàñ áið ¼îëû æî¼ ê¥éiíäå ê†ç àëäûìà åëåñòåòòiì. Ò¥ê òå æî¼. Êåðåìåò ñ´ëó. ½ûñòûã¥íi ïàëüòî- ñûìåí æ¥ðãåíäå òiïòi áiëiíáåéäi. Ïðîòåç ñàëäûðàìûç. Ñîë ¼îëûìåí æàçûï ¥éðåíåäi... Æî¼-æî¼! Òiïòi åø¼àíäàé ïðî- òåç ñàëäûðìàéìûç. Ñîë æàë£ûç ¼îëûìåí-༠á¥êië õàëû¼- òû¡ ê†çiíøå ê†øåäå æ¥ðóãå áîëàäû. Îíû æàñûðó£à áîë- ìàéäû... Ñî¡£û øåøiì †çiìå ¼àòòû ´íàäû. Ä„ë ñîëàé æ¥ðó ìåíi¡ æ¥ðåãiìäi øûíàéû òàçà ñåçiìãå, æûëûëû¼¼à á†ëåéòií ñåêiëäi. ‡ìiðäåãi ñ„òòiëiê †òå ñèðåê í„ðñå. Îë æ´ðòòû¡ á„ðiíå áiðäåé æåòå áåðìåéäi. Áiðà¼ å¡ ¥ëêåí æàë£ûç ñ„òòiëiêòåí êåéií, ¼àë£àí ñ„òñiçäiêòi¡ á„ðiíå äå ò†çóãå áîëàäû. ½èûí- øûëû¼òû æå¡óäi¡ å¡ áið ¥ëêåí ¼´ðàëû – ò†çiì. Ò†çå áiëñå¡, áàðëû¼ àçàï àòàóëûíû¡ æ¥çi ì´¼àëûï, ìàéûðû- ëûï, †òïåé ¼àëàäû. Ì„ñåëåí, áiðåó ìîéíû¡à 10 êã òàñ áàéëàï ¼îéñà, 20 êã òàñ áàéëàíáà£àíûíà ø¥êiðøiëiê ¼ûëûï, æà¡à£û ê¥éi¡äi áà¼ûòòû õàëãå àéíàëäûðûï æiáåðóãå áîëàð ìà åäi. …ðèíå, áîëàäû. Ñîíäû¼òàí ¼àçið ¼àíäàé àóûð æà£äàéäàí äà „ëãi æîëìåí ¼´òûëûï êåòóãå áîëàäû. Îë ¥øií òåê òiðøiëiê êåðåê. Òiðëiê êåðåê... ½îë äåãåí íåìåíå?.. ½îë äåãåí ò¥ê åìåñ... Ðàñ, ä¥íèåíi¡ á„ði àäàìíû¡ ¼îëûìåí æàñàëàäû... Áið༠ç´ëûìäû¼ òà àäàìíû¡ ¼îëûìåí æàñàëìàé ìà?.. Ç´ëûì- äû¼ æàñàéòûí ¼îëäû òåç êåñiï òàñòàìàñà, áîëìàéäû... Òåç... êåñiï òàñòàó êåðåê... Òåç... Ìåí òà¡åðòå¡ åðòå îÿíäûì. Êåøåãi î¼è£àíû, ò¥íãi îé- ëàðûìäû åñêå àë£àíäà ´é¼ûì áiðäåí øàéäàé àøûëäû. – 556 –

Òà¡åðòå¡ãi àñûìäû øàëà-ï´ëà iøiï, àóðóõàíà£à êåëäiì. Ñûðò¼û ¼à¼ïàíû¡ ê¥çåòøiñi „ëi ´éû¼òàï æàò¼àí áîëàð äåï îéëàï, ¼à£ó£à î¼òàëûï åäiì, áið༠àøû¼ åêåí. Åñiê àëäûíäà „ëäå¼àíäàé ìàøèíà ò´ð. Iøêå êiðiï, åêiíøi ¼àáàò- ¼à ê†òåðiëãåíäå ¼ûçìåòêå ìåíåí äå á´ðûí êåëãåí „ëäåêiìäåðäi¡ äàáûðëàñ¼àí äàóûñòàðûí åñòiäiì. Ìåí øêàôòàí õàëàòûìäû àëûï êèäiì. …ëäå¼àéäàí ìå¡ãåðóøiíi¡ ¼àðëû¼¼àí äàóñû øû£àäû. Á´ë íåãå åðòå êåëãåí?! Øîøûï ¼àëäûì. Æî¼, ò¥ê òå æî¼. Îáõîä¼à äåéií á„ðiáið àðàëàìàéäû... Σàí äåéií ¥ëãåðåìií £îé... Ïåðäå- ìåí á†ëiíãåí êàáèíåòòåí ñåñòðà „éåë øû£ûï, òåëåôîí£à æàðìàñòû. Ìåíi ê†ðiï, áàñûí èçåäi. – Àíäà áàðäû¡ áà? – äåäi òåëåôîí í†ìiðií àéíàëäû- ðûï æàòûï. – ½àéäà? Ñåñòðà ìåíi¡ áåòiìå òà¡ûð¼àé ¼àðàäû äà, òðóáêàñûí ¼îÿ ñàëûï: – Àíà ¼ûç †ëiï ¼àëäû £îé,– äåäi à¼ûðûí £àíà. Æ¥ðåãiì àóçûìà òû£ûëäû. Äåìiì áiòiï, æà£àìäû à£ûò- òûì. …ëãi ñ†çäi åñòiãåí ñ„òòå ꆡiëiìíi¡ ò¥êïiðiíäå îñû æàìàíàòòû áiëãåíäåé, îñûëàé áîëàðûí ñåçãåíäåé áið ò¥éñiê ïàéäà áîëäû. «Áiëiï åì £îé, îñûëàé áîëàðûí ñåçäiì £îé... Ñåçäiì £îé...» «‡çií-†çi (ÿïûð-àó) †ëòiðiï òûíàòûíûíà (´éûï ¼àë£àí øåêåìäi ´ñòàäûì) êåïië áîëàìûí...» (Ìåí åêåì £îé †ëòiðãåí... Ìåí £îé...) Á†ëìåíi¡ iøiíå ¼àëàé êiðãåíiì åñiìäå æî¼. ¦ø-ò†ðò ä„ðiãåð áàð åêåí. Ò†ñåêòå øàë¼àñûíàí æàò¼àí Àëìàíû ê†ðäiì. Àóçûíàí òiëi øû£ûï, ê†çiíi¡ ¼àðàøû£û ò†¡êåðiëiï êåòêåí. Ò¥ðiíåí ¼àòòû ¼èíàë£àíû ê†ðiíiï ò´ð. Æà¼ûíäàï êåëiï, áiëåãií ´ñòàäûì. Ñóûï êåòiïòi. Òàìà- £ûíäà ê†êïå¡áåê ¼îëäû¡ içi. Ρ ¼îëû êåóäåñiíäå æàòûð. ‡ëãåííåí êåéií àæûðàò¼àí áîëó êåðåê. «... Êåïië áîëàìûí... êåïië áîëàìûí... †ëòiðiï òûíàòû- íû...» «Àéòòûì áà? – äåéäi áiðåó iøiìíåí. – Àéò¼àíûì êåëäi ìå?..» Ìåí æûëàìàó£à òûðûñòûì. Åñiðiê ê¥éäå: – Áîëäû åíäi, õîëîäèëüíèêêå àïàðó êåðåê, – äåäiì äàóûñòàï, íå àéòûï ò´ð£àíûìà †çiì ò¥ñiíáåé. Êåøêå †ëiêòi àòà-àíàñû àëûï êåòòi. Êåëåñi ê¥íi æåð- ëåóãå ¼àòûíàñòûì... – 557 –

*** Îë „¡ãiìåñií àÿ¼òàï, ñèãàðåò ò´òàòòû. – Ñûðà iøi¡iç, – äåäiì ´ç༠¥íñiçäiêòåí êåéií. цçäi áàñ¼à áiðäåìåãå àóäàð£ûì êåëäi. Áið༠àóà ðàéûíû¡ ûñ- òû£ûíàí äà, ãàçåò áåòiíäåãi ñàÿñè õàáàðäàí äà, ¼àðñû áåòòå îòûð£àí áèêåøòåðäi¡ ò¥ð-ñèïàòûíàí äà „¡ãiìå †ðáiìåäi. – Ñûðàñû åñêiëåó åêåí, – äåäiì, ò¥ñiï ¼àë£àí ýòèêåò- êàíû¡ æàçóûíà ¥¡iëiï. Îë ¥íäåãåí æî¼. Àøû¼ êàôå iøiíäå ñûðà içäåóøiëåð ¼àïòàï êåòòi. – д¼ñàò åòi¡iç, – äåäi äàÿøû ¼ûç ëàíãåò ïåí øàíûø- ¼û, ïûøà¼òàðäû àëäûìûç£à ¼îéûï æàòûï. Ñîäàí êåéií ñûðàëàðäû¡ àóçûí àøòû. Ìåí †çiìíi¡ ïûø༠´ñòàï ò´ð£àí î¡ ¼îëûìà ¥ðåéëåíå ¼àðàäûì. – 558 –

ÆÀÒ ÏÅÐÇÅÍÒ Ìåí †òå êåêøië àäàììûí, ä´øïàíäàðûìäû êåøiðå àë- ìàéìûí. Á´ë ìiíåçiìíi¡ ä´ðûñ, á´ðûñûí òàðàçûëàï ê†ðãåíiì æî¼. …éòåóið êiñiäåí ê†ðãåí ¼ûñàñòû¼ „ëäåáið òàáè£è êåði ¼ûñàñòû¼¼à, åñå ¼àéûðó£à èòåðìåëåéäi. ‡çiììåí áið ìåêåìåäå iñòåéòií Ð¥ñòåìíi¡ ìà£àí æàñà- £àí ¼èÿíàòûíàí êåéií, ¥íåìi îñû áið †øïåíäiëiê ñåçiìíi¡ æåòåãiíäå æ¥ðäiì. Ð¥ñòåì áiçãå æà¼ûíäà àóûñ¼àíìåí, †çií á´ðûííàí áiëåòiíìií. Ñ„ëåìiìiç ò¥çó áîëàòûí. Áið༠ñîë Ð¥ñòåì áiçäi¡ á†ëiìíi¡ æ´ìûñûí æèíàëûñ ¥ñòiíäå ¼àòòû ñûíàï, ¼ûçìåòiíi¡ àðòû¼øûëû£ûí ïàéäàëàíûï, ìà£àí ñ†ãiñ áåðãiçäi äå, ñîäàí êåéií áàðûï, îíû¡ áiòiñïåéòií æàó åêåíií æ„íå àøû¼ æàó åìåñ, å¡ ìåðåç, iøòåí êiðãåí æà- ñûðûí æàó åêåíií ´¼òûì. ½àéòûï åêåóiìiç àìàíäàñïàé- òûí áîëäû¼. Áið-áiðiìiçäi áàé¼àìà£àíñûï, ¥í-ò¥íñiç †òiï áàðà æàò¼àíäà ìåíi «ñåíi¡ æàñà£àí î¡áà£àíäû£û¡íàí åø- òå¡åì êåòïåñ, áið༠èò åêåíi¡äi áiëäiì, åíäi ñåíi¡ áàð, æî£û¡ ìà£àí á„ðiáið» äåãåí øàðàñûç êåêåñií áèëåéòií. Àë îíû¡ æ¥çiíåí «¼à£ûï ¼´ëàòòûì, áið äå í†ë – ìåíi¡ ïàé- äàìäà» äåãåí òî¼ìåéië òîÿò íûøàí ñåçiëåäi. Ñîë ñåáåïòi îíû¡ á¥êië áîëìûñû – ñi¡ið äåíåñi, ñûçäàí£àí æ´¼à, „äåìiøå áåò-ïiøiíi („äåìiøåëåðäi æàíûì æåê ê†ðåäi), êèãåí êèiìi, iøi òàð, ¼ûòûìûð àäàìäàð£à ò„í ò´£æè£àí æ¥ðiñi – á„ði-á„ði æ¥éêåìäi òûðûñòûðûï, øàéòàíûìäû ´ñòàòàäû. Æ„íå ê†ðãåí ñàéûí „ç„çië ñåçiì †ðøåëåíiï, †çiìäåé àäàì£à ¼àðñû åøòå¡å æàñàé àëìàé æ¥ðãåíiìå ¼îð- – 559 –

ëàíûï, íàìûñòàíà ò¥ñòiì. Ìåí iøòåé êåê àëóäû¡ „ðò¥ðëi æîëäàðûí içäåñòiðäiì. Ρäûðìàé ñ†çäåí æû£ó, èòòiãií áåòiíå áàñó íåìåñå áàñòû¼ áîëûï æî£àðûëàï, ¼àðàìà£ûì- äà iñòåéòií êiðiïòàð ¼ûçìåòøi ¼ûëó, ñîäàí êåéií áiðæîëà æ´ìûñòàí ¼óûï æiáåðó íåìåñå †çiìíi¡ à¼ûë-îéûììåí, ì„äåíèåòiììåí, ïàðàñàòûììåí îíû òà¡ ¼àëäûðó, àðòû¼- øûëû£ûìäû ìîéûíäàòòûðó ò.ñ. ìà¼ñàòòàðìåí áiðãå, àìàí- äàñ¼àíäà ¼îëûí ¼ûñûï æiáåðiï, áà¼ûðòó, ò†áåëåñêå øà- ¼ûðûï, ´ðûï æû£ó ñåêiëäi à¼ûë£à ñûéìàéòûí øàëà£àé áàëà ¼èÿëäàð äà æ¥ðäi ꆡiëiìäå. Σàí ¼îñà ìåíi¡ êåãiì îñûíû¡ á„ði îðûíäàë£àíäà åìåñ, îë òåê ìà£àí æàñà£àí ¼ûñàñòû£û ¥øií áàðìà£ûí øàéíàï, †êiíãåíäå £àíà ¼àé- òàòûíûí ñåçåìií. …éòïåñå áàñûí êåñiï àëñà¡ äà, ꆡiëi¡äå ¼àéòïà£àí êåêòi¡ ´ø¼ûíû ¼àëûï ¼îÿòûí ñåêiëäi. Áið༠êåê àëóäû¡ ðåòi êåëìåäi. Îë ¥íåìi ìåíi¡ æà- íûìíàí «áið äå í†ë» äåï, ì´¼àò¼àí, òîÿò íûøàíûìåí †òóií ¼îé£àí æî¼. Ìåí äå ê†ðãåí ñàéûí òiñiìäi ¼àéðàìàé ò´ðà àëìàäûì. Æ„íå iøêå ò¥éãåí ìà¼ñàòûìíàí ¼àéòïàäûì. Æ´ðò ä´øïàííàí êåê àëóäû êàññèð „éåë æåãåí à¼øà¡- äû ¼àéòàðûï àë£àíäàé åñå ¼àéûðó äåï ò¥ñiíåäi. Ì„ñåëå åñåäå åìåñ, ë„ççàòòà. Êåê àëóäû¡ ë„ççàòû, á„ñåêå æå¡iñòi¡ ë„ççàòûíàí äà ò„òòi. ‡çi¡íi¡ áàð åêåíi¡äi, ðóõàíè †ìið ñ¥ðiï ò´ð£àíû¡äû ä„ëåëäåó £îé – á´ë. Ñîíäû¼òàí ìåí Ñàíæàðäû¡ „éåëiíi¡ àìàí-åñåí áîñàíóûí ûíòûçàð áîëûï, àñû£à ê¥òòiì. …ðèíå, îë „éåëäi¡ áîñàí£àíûíàí ìà£àí êåëiï-êåòåð ò¥ê òå æî¼. Å¡ ìà¡ûçäûñû – áiçäi¡ ´æûì øiëäåõàíà£à òåãiñ ê¥íi á´ðûí øà¼ûðûë£àí áîëàòûí. Åí- äåøå Ð¥ñòåììåí ¥ñòåë áàñûíäà êåçäåñåòií ê¥í òóäû. Øiëäåõàíà áiçäi¡ ´ðûñ àëà¡ûìûç áîëìà¼. Ìåí æåêïå- æåêòi¡ „ðò¥ðëi âàðèàíòòàðûí îéëàñòûðäûì. Ìåí á´ëàé äåãåíäå, îë îëàé äåéäi, îë îëàé äåãåíäå, ìåí ñîëàé äåéìií, îë òà£û äà îëàé äåéäi, ñîë êåçäå áûëàé äåéìií äå, îë ìîé- íûíà ñó êåòiï, æà£ûí àøïàé îòûðûï ¼àëì༠ò.ñ.ñ. …éåëäåðiìiçäi ¼îëòû¼òàï, ñåíái ê¥íi êåøêi ñà£àò æåòi æàðûì øàìàñûíäà Ñàíæàðäû¡ ¥éiíå êåëäiê. Ñàíæàð iñ æ¥ðãiçó á†ëiìiíäå iñòåéòií à¼æàð¼ûí, àøû¼ æiãiò. ½´ð༠´øûï, „éåëäåðäi¡ ñûðò êèiìäåðií iëiï, îðûñøà „çië-ìà¼- òàó àéòûï, êåøiêêåíiìiçãå †êïåëåï, á„éåê áîëûï æ¥ð. …éåëäåð ê¥éåóëåðiíi¡ ¼îëòû£ûíàí îðàóëû òóôëèëåðií àëûï êèäi. Àéíàíû¡ àëäûíäà ´ç༠ò´ðûï, øàøòàðûí – 560 –

æ†íäåäi. Êîëÿñêàäà ¼´íäà¼òàóëû æàò¼àí ¼ûçûë øà¼à áàëàíû ¼àóìàëàï, êiìãå òàðò¼àíûí àéòûï, òàëàñòû. Îäàí êåéií áîñàí£àí „éåëäi¡ æàíûíà áàðûï, æà£äàéûí ñ´ðàï, †çäåðiíi¡ ¼àé áàëàäà ¼àëàé áîë£àíäû¼òàðûí åñòåðiíå ò¥ñiðäi. – Äàñòàð¼àí£à îòûðû¡ûçäàð, – äåäi Ñàíæàð ¼îíà¼òàð- £à ¼àðàï. – Êiñiëåð êåëiï áîëäû, åíäi îòûðàéû¼. «Áàðûíøà ñàë¼ûí¼àíäû, ñîíûìåí áiðãå ꆡiëäi áîë- óûì êåðåê, – äåï ïûñû¼òàäûì †çiìäi. – Îíû òiïòi àäàì åêåí äåï åñåïòåìåéòiíäiãiìäi áiëäiðóiì êåðåê». Îðûíäû¼òàðäû ä¥áiðëåòiï, ¼àéäà îòûðàðûìûçäû íà¼- òû àéûðà àëìàé, „ðêiì êiøiïåéië ê†ðiíãiñi êåëiï, áiðií- áiði æî£àðû ´ñûíûï, ûð£àñûï àç-êåì ò´ðûï, à¼ûðû ðåòòåñiï, ¥ñòåëãå æàé£àñòû¼. Áið༠îñû ò´ñòà îéëàñòûð- £àí æîñïàðûìíû¡ á„ði äå òàñ-òàë¼àí áîëäû. Ð¥ñòåì êåë- ìåé ¼àëûïòû. – Ð¥ñòåì áið òû£ûç øàðóàìåí åë æà£ûíà æ¥ðiï êåòiïòi, – äåï ò¥ñiíäiðäi Ñàíæàð. – Àë ìûíàó îòûð£àí – ñîë êiñiíi¡ æ´áàéû Ç„óðåø. Ìåí òî¼ûìà ¼ûçûë ê†éëåê êèãåí, æàíàðû êå¡, „ëäå- íåãå ¼àáà£ûí ò¥éiï àë£àí ༼´áà êåëiíøåêêå ¼àðàäûì. «È„, – äåï îéëàäûì – áåçá¥éðåê áîë£àíìåí, àóçûíû¡ ñàëûìû ìîë æiãiò. ‡çiíå û¡£àé ñ„òi êåëå êåòåäi. Òiïòi, „éåëi äå ñ´ëó, ê†ðäi¡ áå...» Îñûäàí êåéií ìåí Ð¥ñòåì òóðàëû áiðæîëàòà ´ìûòûï, ¼àðñûäà „éåëäåðãå åñòiðòïåé, ñûáûðëàï àíåêäîò àéòûï îòûð£àí Ñàéëàó£à ¼´ëà£ûìäû òîñòûì. Ñàéëàó àíåêäîò- òû †òå øåáåð àéòàäû. Ñîíäû¼òàí ¼àíøà òû¡äàñà¡ äà æà- ëû¼ïàéñû¡. Áiç ãó åòå ¼àë£àíäà „éåëäåð äå ûíòû£ûï, «áiçãå äå àéòøû, î íå?» äåñiï, Ñàéëàó ¼´ëà¼òàðûíà ñû- áûðëà£àíäà æàëà¡àø áiðåóäi ê†ðiï ¼îé£àíäàé áåòòåðií áàñûï, ¼ûñûëà ê¥ëiï, „éòñå äå åñòiãåíäåðiíå †çäåði †êiíáåéòií ðàéìåí àøû¼-æàð¼ûí ¼ûìû¡äàñûï, ì„ç áî- ëûï ¼àëàäû. Í„ðåñòåíi¡ áàóû áåðiê áîëóû ¥øií „ëäåíåøå òîñò ê†òåðiëäi. Êåø ¼ûçà ò¥ñòi. Îñû êåçäå áåëãiëi „äåòiìåí: – ½àéòàìûç, – äåï ñûáûðëàäû „éåëiì. – Áàñûì àóûðûï ò´ð. Ìàíà êåëìåé-༠¼îÿéû¼ äåï åäiì. Ñåí £îé áîëìà£àí. Ìåí ¥íäåãåì æî¼. Ðþìêàíû ¼à£ûï ñàëäûì äà, àéðû¼- øà û¼ûëàñïåí ¼èÿð øàéíàó£à êiðiñòiì. – 561 –

– Ñà£àí á„ðiáið ìåíi¡ íå áîë£àíûì, – äåäi ä„ë ¼´ëà- £ûìíû¡ ò´ñûíàí. – ‡çi¡ ñàó áîëñà¡ áîëäû, †çi¡íåí áàñ- ¼à åøêiìíi¡ êåðåãi æî¼. Ìåí òûæûðûíûï îòûðûï, êåëåñi ðþìêàíû ¼à£ûï ñàë- äûì äà, ìèíåðàëäû ñó iøiï, æàí øà¼ûðäûì. – Åø¼àøàí äà ìà£àí æàíû¡ àøûï ê†ðãåí åìåñ, – äå- ãåí ç„ðëi ñûáûð êåëäi ¼´ëà£ûìà. Òàìàäà ¥çiëiñ æàðèÿëàï, ¥ñòåëäåí ò´ðäû¼. – Ê„ðiì, – äåäi Ñàéëàó æàíûìà êåëiï, – æ´ðò òàðà£àí ñî¡, ¼àëàñû¡ áà? – Íåìåíåãå? – Êàðòà£à. – Áiç ¼àéòàòûí øû£àðìûç, – äåäiì ìåí „éåëiìå ¼àðàï. – Á„éáiøåíi¡ áàñû àóûðûï ò´ð. – Òî¼òà, åé, – äåäi ¼óàíûï êåòêåí Ñàéëàó. – Áiçäi¡ Òîìàíû¡ äà áàñû àóûðûï, ¼àéòàì äåï îòûð. Áiçäiêi ìûíà æåðäå – êåëåñi ¥é. Ñîíäà áàðñûí. Àïàðûï ñàëàéû¼, à? Ìåí ñ´ðàóëû æ¥çáåí „éåëiìå ¼àðàäûì. …éåëiì «ìåéiëäåði¡» äåãåíäåé û¼ûëàññûç ¼àáà£ûí êåðäi. Áiç êèiíiï øû£ûï... „éåëäåðiìiçäi øû£àðûï ñàëäû¼. – ½àøàí êåëåñi¡äåð? – äåäi Ñàéëàóäû¡ „éåëi. – Êåøiêïåñïiç. …ëi áiðàç óà¼ûò áàð £îé, àëà¡äàìà¡- äàð. ½àéòûï êåëãåííåí êåéií, êàðòà ´éûìäàñòûðóäû¡ ¼àìû- íà êiðiñiï åê, Ñàíæàð «òîéäû¡ øûð¼û á´çûëàäû» äåï ð´¼ñàò áåðìåäi. Àìàëñûçäàí ¥é iøiíäåãi æè¾àç£à, „éåëäåðäi¡ êèiìiíå, àÿäàé æåðäå áèëåï æ¥ðãåí áiðëi-æàðûìäû æ´ïòàð£à ¼àðàï, îòûðûï ¼àëäû¼. – Àëûï æiáåðåéiê, – äåäi Ñàéëàó ðþìêàëàð£à òåçäåòå ¼´éûï. – Áîë! – Iøó ¥øií... – ½´ï! Ðþìêàíû îðòàëàé iøiï, ñèãàðåò ò´òàòòûì. ʆêøië ò¥òií àðàñûíàí Ð¥ñòåìíi¡ ñ´ëó „éåëií ê†ðãåíäå, æûíûì ¼àéòà ¼îçäû. «Ïîäëåö! – äåäiì iøiìíåí Ð¥ñòåìíi¡ áåò-æ¥çií åëåñòåòiï. – Êàðüåðèñò! Ìåëî÷íèê! Ñåí êiìñi¡! À¼ûìà¼- ñû¡! Æàìàíøûëû¼òàí áàñ¼à îéëàéòûíû¡ æî¼. Á¥ãií áîë- £àíû¡äà ê†ðñåòåòií åäiì. Ñåí àÿ¼òàí øàëûï ¼´ëàòóû¡ ì¥ìêií, áið༠àÿ¼ïåí iñòåñ áîë£àí ñî¡, ¥íåìi àÿ¼òû¡ àñ- – 562 –

òûíäà æ¥ðåñi¡. μ¼òû¡ áà?! μñà¼ñû¡! Ñîðëûñû¡! Âîò, êòî òû òàêîé!... Èòòi¡ æîëû áîë£ûøûí ¼àðàøû! …éåëi äå ñ´ëó...» Êåíåò ìåíi¡ áàñûìà áið òà¡£àæàéûï, ç´ëûì îé êåëäi. Áið༠„ëi òîëû¼ †ñiï, åðêiìäi áèëåãåí æî¼. ʆ¡ië ò¥êïiðiíåí æàñûðûí îÿíûï, †çiíi¡ áàð åêåíií £àíà áiëäiðiï æàòûð. Ð¥ñòåìíi¡ „éåëiíå æàéëàï òà£û ¼àðàäûì. Ò†áåñiíå ¼àäà£àí øèíüåíû äà †çiíå æàðàñûï ò´ð. μøû ñ¥éiðëåó êåëãåí ì´ðíûíû¡ ¼ûðû åðåêøå ò¥ï-ò¥çó. Àøû¼ ¼î¡ûð ê†çäåðiíi¡ ¼èû£ûìåí ¼àáà£ûí ò¥éiï ¼àðàéäû. ½àáà£ûí íåãå ò¥éåòiíiíå ò¥ñiíáåäiì. Æàíàðûìûç ò¥éiñiï ¼àëûï åäi, ê†çi òûì †òêið åêåí. Åøòå¡åãå ¼ûçû¼ïàéòûí áið ñàëìà¼- òûëû¼ áàð. Îíûñû ìà£àí ´íà£àí æî¼. – Äàñòàð¼àí£à! – äåäi òàìàäà. Åò êåëäi. Ðþìêàëàð£à àðà¼-øàðàï ¼àéòà ¼´éûëäû. Êåí- æåáåê ñ†ç àëûï, „¡ãiìåíi Ñàíæàð åêåóiíi¡ òàíûñ¼àí ê¥íiíåí áàñòàï, îäàí „ði îíû¡ ìiíåçiíå, æ¥ðiñ-ò´ðûñûíà, ´æûì àðàñûíäà£û áåäåëiíå òî¼òàëûï, áàÿ£ûäà àë£àí ¥éiíå ¼´òòû ¼îíûñ àéòóäû äà ´ìûòïàé, îäàí áàëàíû¡ àäàì †ìiðiíäåãi ìà¡ûçûíà ¼àäàëûï, Ñàíæàðäû¡ „éåëiíå êåë- ãåíäå «Ñàëè¼à» äåóäi¡ îðíûíà ¼àéòà-¼àéòà «Ñà£èëà» äåï æà¡ûëûñûï, à¼ûðû «áàëàíû¡ †ìið æàñû ´ç༠áîëñûí» äåãåíäi àóçûíàí „ðå¡ øû£àðûï, òîñò ê†òåðòòi. …ëäåí óà¼ûòòà „ëäåêiì „í àéòàéû¼ äåãåí ´ñûíûñ æà- ñàäû. ʆðøiëåðäi¡ áiðåóiíåí äîìáûðà „êåëiíäi. …óåëi øåòòåí æà£àëàó£à ´éû£àí êåëiñiì òûì ðåòñiç ¼ûñòàó áî- ëûï òàáûë£àí ñî¡, äîìáûðà †íåði áàð àäàìäàð£à òà¡äàï áåðiëå áàñòàäû. Ìåí òàíûìàéòûí áið „éåë ìàéäà æ´ìñ༠¥íìåí «Ìà¼ïàëäû» àéòòû. Ñàéëàó ¥íií ¼´áûëòûï, „ðò¥ðëi „ðòiñòåðäi¡ äàóñûíà ñàëûï, áiðíåøå „í îðûíäà- äû. Îäàí êåéiíãi êåçåê ìà£àí êåëäi. Ìåí äå àéòàòûíûì- äû àëäûí àëà îéëàñòûðûï ¼îé£àì. Æ´ðòòû¡ äàáûðûí ïàéäàëàíûï, iøiìíåí û¡ûëäàï, å¡ æî£àðû äàóñûìäû áåëãiëåï àëäûì äà, îïåðàäà£û „ðòiñòåðøå ¼´øûðëàíûï, «Àëòûáàñàðäû» áàñòàäûì. Á´ë „í ìåíi¡ iøêi ꆡiëiìíi¡ åøáið „óåí äàðûìàéòûí ò¥êïiðëåðiíå áîéëàóøû åäi. Ñîí- äû¼òàí ìåí „ëäå æàí àøóû, „ëäå ê¥éiíiø àé¼àéû – àøûí£àí àùû ¥ííåí áàñòàëàòûí «Åé, ¼àë¼àíû» ñîç£àí- äà äèðèæåðëû¼ åòêåëi ò´ð£àíäàé, ¼îëûìäû æàéûï îð- íûìíàí ò´ðäûì. – 563 –

Øûíûíäà äà, ìåí á´ë „ííi¡ ê†ï æåðëåðií †çiìøå îðûí- äàóøû åäiì. Ì´¡äû ñàçáåí àñòàñûï êåëåòií, æ´ë¼ûí£àí àéáàò ñåçiìäi... «ñåíåí, ñ„óëåì, ¼àéò¼àí ò¥íi» äåãåí æåðäå îäàí ñàéûí øèðû¼òûðûï, «„íiíå áið áàñàéûí Àëòûáàñàð» ò´ñûíäà åêïiíäi àçàéòûï, çàð£à àóûñàìûí. «Î-î-î» äåãåí ûð£à¼òà †çåê †ðòåãåí †êiíiøòi „áäåí øû¡ûíà øû£àðó ¥øií, èòàëüÿíäû¼ àðèÿëàðäû îðûíäàï ò´ð£àíäàé äàóûñû- ìà „äåéi ì´¡äû æàðû¼ø༠åíãiçiï, ¼àéûðìàñûíàí á´ðûí£û «õàëà-ëà-íû» àøûí£àí ê¥éäå øàïøà¡äàòûï „êåòåìií. ‡éòêåíi „ííi¡ ìiíåçií áåðóäi áiðiíøi ìà¼ñàò ò´òàìûí. …äåìiëiê ñîäàí êåéií. Àë ¼àéûðìà ò´ñûíäà ìåíi¡ îòûð- £àí æ´ðòòû †çiìå ¼îñûï àëàòûí „äåòiì áàð-òûí. Áiðiíøi øóìà£ûíû¡ ¼àëàé øû¼¼àíûí òîëû¼ àéòà àëìàéìûí, àë åêiíøi øóìà£û áàñòàë£àíäà †çiìíi¡ „íäi ò„ï-ò„óið àéòûï ò´ð£àíûìäû ñåçäiì. Ñåçäiì äå ì¥ëäå åðêiíñiï êåòòiì. ‡éòêåíi á´äàí êåéií ê†çi¡äi ¼àëàé àøûï-æ´ìñà¡ äà, †çi¡å æàðàñàðû õà¼. ½àéûðìàñûíà êåëãåíäå ¼îñûëû¡äàð äåãåí èøàðàòïåí áàñûìäû èçåï, ¼àðñûäà îòûð£àí Ð¥ñòåìíi¡ „éåëiíå ¼àðà- äûì. ½àðàäûì äà... Ð¥ñòåìíi¡ ñ´ëó êåëiíøåãi „ëäå òà¡ûð- ¼àó, „ëäå ðèçàøûëû¼ – ì¥ëäå ìåí ê†ðìåãåí áið æàí£à æ´ìñ༠æûëû øûðàéìåí à¡òàðûëà ¼àðàï ¼àïòû. …ííåí æà¡ûëà æàçäàï áàðûï, àÿ¼òàï øû¼òûì. Øóûëäàï êåòêåí ¼îøåìåòøiëåð àëäà-æàëäà ê¥í òóà ¼àëñà, ìåíi¡ „íøiëiêïåí-༠ê¥í ê†ðåòií øàìàì áàðûí, ¼àéñûáið „íøiìií äåï æ¥ðãåíäåðäåí ê†ø àðòû¼ åêåíiìäi æûð ¼ûëûï, àðòûíàí ìåíi ´ìûòûï, òåê „ííi¡ ¼´äiðåòií àé- òûï, òà¡äàéëàðûí ¼à£ûï, ãóiëäåñiï, òî¼òàé àëìàé æàòòû. Ê†ï ´çàìàé †çiìíi¡ ¼ûçûï ¼àë£àíûìäû áiëäiì. Áið༠ñàíàì àé¼ûí. Æàí£à æàéëû åðêiíäiê ïåí áàòûëäû¼, áiðò¥ðëi áåéì„ëiì ¼óàíûø áîéûìäû áèëåéäi. Åíäi ¼ûçó- ëû¼¼à àð¼à ñ¥éåï, Ð¥ñòåìíi¡ „éåëií ê†çáåí òiíòå áàñ- òàäûì. …áäåí àðñûçäàíûï àë£àíûì ñîíøà, îéøà øåøiíäiðóãå êiðiñòiì. ʆ¡iëiìíi¡ ò¥áiíåí „ç„çië ñåçiì áàñ ê†òåðiï: «Ìiíå, êåãi¡ ¼àéòòû, æå¡ó äåãåí îñû, îñû» äåï ò´ð£àí ñåêiëäi. Åãåð ìåíi¡ îñû áið ç´ëûìäû¼ îéûì iñêå àñûï, îíû Ð¥ñòåì áiëìåé êåòêåííi¡ †çiíäå äå, åíäi ìåí îíû¡ æàíûíàí åø¼àøàí äà øàðàñûç õàëäå †òïåéòiíiìäi, iøêi ¼îðëû¼òàí, †ç ꆡiëiìíåí àçàï øåêïåéòiíiìäi ñåçäiì. – 564 –

Êåíåò: – Ìåíi¡ „í òû¡äà£ûì êåëåäi, – äåäi Ð¥ñòåìíi¡ „éåëi. – ½àé „íäi àéòàñûç, – äåäiì æ´ë¼ûíûï. – Ìà£àí á„ðiáið. Ìåí êiäiðìåé «½îðëàíäû» áàñòàäûì... Æàëïû „ðáið iðiëi-´ñà¼òû î¼è£àëàð – òîé, ¼îíà£àñû, êåçäåñó, òà£û-òà£ûëàð †ç àëäûíà á†ëåê-á†ëåê êiøêåíòàé †ìiðëåð. …ð †ìiðäi¡ †çiíi¡ áàñòàëóû ìåí àÿ¼òàëóû, ¼àé- øûëû£û ìåí á„òóàñû, áàñòû æ„íå ¼îñàë¼û êåéiïêåðëåði áîëàäû. Àÿ¼ àñòûíàí á¥ãiíãi ¼îíà£àñûíû¡ áàñòû êåéiïêåði ìåí áîëûï øû¼òûì. …ðêiì ñ†éëåãåí ñàéûí ðåòií òàóûï, ìåíi¡ „íøiëiãiìå òî¼òàëìàé êåòïåäi. Áiðåóëåð ìåíi †ìiðäå äå òå¡i æî¼, æàéñà¡ åòiï øû£àðäû. Ìåíi¡ ò¥êêå ò´ðìàé- òûí ¼àëæû¡ûì îòûð£àí æ´ðò¼à òåðå¡ äå †òêið áîëûï ê†ðiíäi. Ç„óðåøòi¡ äå æ¥çiíäåãi áà£àíà£û ïà¡ ìiíåçäåí åøòå¡å ¼àëìàïòû. Ìåí ¼àðàñàì, †çiìíi¡ àéíàäà£û áåéíåì ñåêiëäi áåòiìå ¼îñà ¼àðàéäû. «À¾à, – äåéìií iøiìíåí, Ð¥ñòåìäi îéøà àëäûìà „êåëiï, – ¼àëàé åêåí!?» Ð¥ñòåìíi¡ æ¥çi ìà£àí àÿíûøòû áîëûï åëåñòåéäi. …ëäåêiì ïëàñòèíêà ¼îéäû. Ìåí òà£û äà åðêiíñiï, „éåëäåðäi êåçåê-êåçåê áèãå øà¼ûðûï, èû¼òàðûíà áiëåãiìäi ¼îéûï, øàøòàðûíàí ñèïàï, ¼ûëæà¼òàé áàñòàäûì. Ìåíi¡ ä†ðåêi ¼èìûëûìíû¡ á„ði †çãåëåðãå „éåë çàòûíà ¥ñòåìäiãi áàð, æûðûíäû åðêåêòi¡ æàëïû£à îðò༠åðêåëiãi áîëûï ¼àáûëäàíäû. – Ìåí æàéûð༠ñiçäi øû£àðûï ñàëàìûí, áàñ¼à áiðåóãå åðiï êåòiï æ¥ðìåéñiç, – äåäiì Ç„óðåøêå áè ¥ñòiíäå. – Ìåí †çiì äå áàðà àëàìûí, æàíûìäà... – ½àðñû ñ†ç àéò¼àíäû ñó¼àíûì ñ¥éìåéäi, – äåäiì ñ†çií àÿ¼òàòïàé. Ç„óðåø áåòiìå òà¡ûð¼àé ¼àðàäû. Áèäåí êåéií ¼ûçûï àë£àí Ñàíæàð ´éû¼òàï ¼àë£àí êiøêåíòàé ¼ûçûí îÿòûï àëûï, ïèàíèíî òàðò¼ûçäû. Ñàé- ëàó ñòóäåíò êåçiíäåãi áið «¼îæàíàñûð» ¼´ðáûñûíû¡ „¡ãiìåñií àéòûï, iøåãiìiçäi ¼àòûðäû. À¼ûðû †ñòiï îòûð- £àí „ï-„äåìi òîéäû¡ øûð¼ûí Ñàíæàðäû¡ †çi á´çäû. Àëäûìåí îë Ñàéëàó£à: – Îñû „¡ãiìåíi¡ á„ðiíäå ìåíi ìàç༠¼ûëûï îòûðñû¡, – äåï ê¥äiêòåíäi. Îäàí êåéií iøïåé îòûð£àíäàð£à: – 565 –

– Ìåíi¡ ¥éiìäå êåêiðåéìåé, êiñiìñiìåé îòûðû¡äàð, „éòïåñå êåòi¡äåð, – äåï ´ñûíûñ æàñàäû. …éåëiíi¡ àéò- ¼àí áàñó ñ†çiíå øàìäàíûï, †çiíåí áàñ¼à òiði æàíäû òû¡- äàìàéòûíûí, „éåëiíi¡ ñ†çiíå ò¥êiðãåíií, òiïòi òóûï æàò¼àí áàëàíû äà êåðåê ¼ûëìàéòûíûí, †çiìåí ¼àëæû¡- äàñóäû¡ ¼àóiïòi åêåíií àéòûï, ä„ëåëäåäi. ½îíà¼òàð á´äàí êåéiíãi îòûðûñòû¡ ì„íi æî£ûí ò¥ñiíiï, êèiíå áàñòàäû. Ñàíæàðäû¡ ìû¡ ì„ðòåáå êåøiðiì ñ´ðàï, ¼èûë- £àí „éåëiíå îíäàé-îíäàéäû¡ áîëà áåðåòiíií „ðå¡ ò¥ñiíäiðiï, ñûðò¼à øû¼òû¼. Ìåí áiðäåí Ç„óðåøòi ¼îë- òû¼òàï àëäûì. – Òðàíñïîðò òî¼òàï ¼àëäû, – äåäiì ìà¡àéäà£ûëàð£à åñòiðòå äàóûñòàï, – æàë£ûç æ¥ðó ¼àóiïòi. Ìåí ñiçãå ñåðiê áîëàéûí. Ç„óðåø ¥íäåãåí æî¼. ½àðà¡£û á´ðûø¼à êåëãåíäå àé- øàé£à ¼àðàìàñòàí, ¼´øà¼òàé àëûï, åðíiíå ñ¥ëiêøå ¼àäàë- äûì. Ìåíåí òàï ì´íû ê¥òïåãåí Ç„óðåø àë£àø¼ûäà òû- ïûð åòå àëìàé ¼àëäû. Àðòûíøà æ´ë¼ûíûï, ¼´øà£ûìíàí áîñàíäû äà, æà£ûìíàí òàðòûï æiáåðäi. Ìåí Ç„óðåøòi òà£û äà ¼´øà¼òàé àëäûì. – μðà áåð æà£ûìíàí, á„ðiáið ìåí ñåíi æiáåðìåéìií. Ñåí ìà£àí ´íàéñû¡, – äåäiì åíòiãiï. – Åãåð ´íàò¼àíûì ¥øií êií„ëi áîëñàì, ´íà£àíû¡ ¥øií ñåí äå êií„ëiñi¡... – Æiáåði¡iç, – äåäi îë òà£û ñ¥éå ìå äåï ¼îðû¼¼àíäàé áàñûí ò†ìåí ò´¼ûðòûï. Æiáåðäiì. Åêåóiìiç äå ¥íñiç êåëåìiç. ʆøåäåí àíäà-ñàíäà †òêåí ò¥íãi òàêñèëåðäåí áàñ¼à òiðøiëiê áåëãiñi áiëiíáåéäi. Ç„óðåøòi¡ ¼îëûíàí ´ñòà- äûì. Îë ¼àðñûëû¼ áiëäiðìåäi, òåê áåòií á†êåáàéìåí á¥ð- êåï àëäû. Á†òåí áiðåóäi¡ „éåëiíi¡ îñûëàé ¼îëûíàí åìií-åðêií ´ñòàòûï ¼îéûï êåëå æàò¼àíû ìà£àí „ð¼èëû „ñåð åòòi. …ëäåêiìíi¡ ¼ûëìûñûíû¡ ¥ñòiíåí øû¼¼àíäàé íåìåñå æàëïû àäàì áàëàñûíû¡ òàáè£àòûíäà£û îñû óà¼ûò¼à äåéií áið-áiðiíåí æàñûðûï êåëãåí áið ¼´ïèÿñûíû¡ áåòií àø- ¼àíäàé òà¡ûð¼àó „ði øîøûíó ñåêiëäi áið ñåçiìäåð áèëåäi. Ìåí åíäi ¼îëàéëû îðûíäû äà òà¡äàìàñòàí, ê†øåíi¡ ¼à¼ îðòàñûíäà ò´ðûï, Ç„óðåøòi ¼´øà¼òàé àëäûì. Îë æàáûñà ò¥ñòi. Îñûäàí êåéií-༠àðàìûçäà£û ¼àòûíàñ ì¥ëäå †çãåðiï ñàëà áåðäi. Îíû¡ æ¥çiíäåãi á¥êië êåø áîéûíà ìûç£ûìàé ¼îé£àí ñàáûð ìåí ò„êàïïàðëû¼ æåëãå ´ø¼àíäàé æî¼ áî- – 566 –

ëûï, îíû¡ îðíûíäà æå¡iëå, ìîéûíñûíà ¼àðà£àí ûíòûçàð òiëåê ¼àíà ¼àëûïòû. – Áiçäi¡ ¥é ìûíàó, – äåäi îë áåñ ¼àòàðëû ¼î¡ûð ¥éäi ê†ðñåòiï. Áåñåäêà£à êåëiï îòûðäû¼. – μíàéñû¡, – äåäiì áåòiíå áåòiìäi òèãiçiï. – Ìåí ñåíi ñ´ìäû¼ ñ¥éåì £îé, – äåäi îë áåòiìå ê¥ëiìäåé ¼àðàï. Êåêåòiï àéòûï ò´ð£àíûí ñåçäiì. – Àäàì ¼àíäàé ¼ûçû¼, – äåäiì îíû¡ ñ†çiíå ì„í áåðìå- ãåí áîëûï. – Ìåí ñåíi †ìiðiìäå ê†ðãåí æî¼ïûí, íå àòû¡- äû åñòiãåí åìåñïií. Òåê á¥ãií ê†ðiï îòûðìûí. Áið ñ¥éiñòåí êåéií-à¼, ìiíåêè, ìåí ñåíi áàÿ£ûäàí áiëåòií ñåêiëäiìií. ʆç¼àðàñû¡ äà, òiëåãi¡ äå, îéû¡ äà – á„ði-á„ði ò¥ñi- íiêòi. – Ä¥íèå òàíó ¼´ðàëû¡ ñ¥éiñ áîëäû £îé... Ìåí ¼àð¼ûëäàï ê¥ëiï æiáåðäiì. – Ò-ñ-ñ-ñ... – äåäi îë ¼îëûí àóçûíà àïàðûï. – Áiðåóëåð áàé¼àï ¼àëûï æ¥ðåð. Æî£àðûäàí òåðåçåíi¡ ñàëäûðëà£àí äûáûñû åñòiëäi. – Æ¥ð, iøêå êiðåéiê, – äåäi Ç„óðåø ñûáûðëàï. ½àðà¡- £û ä„ëiçãå êiðäiê. Îë ¼àëòàñûíàí êiëòií àëûï, åñiê àøòû. – Êiðìåéñi¡, – äåäi ìà£àí á´ðûëûï. – ½ûçûì áàð. Åðòå¡ êåøêå ñà£àò 10-£à ¼àðàé êåë. Iøêå êiðå áåðãåí îíû ä„ë òàáàëäûðû¼òà ò´ðûï, ¼´øà¼- òàï ñ¥éäiì. Êåëåñi ê¥íi ò¥íãi ñà£àò 10-äà Ç„óðåøòi¡ ¥éiíå êåëäiì. Ç„óðåø ìåíi åñiê àëäûíäà ê¥òiï àëäû. Åêåóiìiç ¼àðà¡£û ê†øåäå ñåíäåëiï ´ç༠æ¥ðäiê. Êåíåò: – Æ¥ð, áið æåðãå áàðàéû¼, – äåäi Ç„óðåø åñiíå „ëäåíå ò¥ñêåíäåé. Òàêñèãå îòûðäû¼. Ç„óðåø ìàøèíàíû ¼àëàíû¡ øåòiíäåãi áið æåêå ìåíøiê ¥éäi¡ àëäûíà òiðåäi. Òàêñèäåí ò¥ñiï àëûï, à£àøòû¡ òàñàñûíäà „ði-ñ„ði ò´ðûï ¼àëäû¼. – Æîëäàñ ¼ûçäû¡ ¥éi, – äåäi îë ìåíi¡ ò¥éìåìäi ø´¼û- ëàï. – μÿëûï ò´ðìûí... Íå äåéìiç? – Ê¥éåóiì äå. – Áiçäi¡ îòáàñûí áiëåäi £îé. – Îíäà... – Ð¥ñòåìíi¡ iíiñi äåéií áå?.. – Ìåéëi¡... – 567 –

– Æî¼, áîëìàéäû, – äåäi îë ¼îáàëæûï. – ½´ðûñûí- øû êåòåéiê... À¼ûðû òà£û äà òàêñè ´ñòàï, ¼àéòàäàí Ç„óðåøòi¡ ¥éiíå êåëäiê. Ç„óðåø òà£û äà òàáàëäûðû£ûíäà ò´ðûï: – Åðòå¡ ñà£àò 10-äà, – äåéäi ñûáûðëàï. – Ñ¥éåñi¡ áå? – äåéìií ñûáûðëàï. – Ñ¥éãåíäå ¼àíäàé! – äåéäi êåêåòiï. Åðòå¡iíå æ´ìûñòàí êåéií, êàôåäå îòûðûï ñà£àò 9.30 áîëóûí ê¥òòiì. Á´ë æîëû äà Ç„óðåø åñiê àëäûíäà ¼àðñû àëäû. – Á¥ãií êiðóãå áîëàäû, – äåäi ¼´ïèÿ æûìèûï. ¦éãå êiðãåí ñî¡, „ëãiíäå ñàòûï àë£àí êîíüÿãiìäi øû£à- ðûï, ¥ñòåëãå ¼îéäûì. – Êåðåãi æî¼, – äåäi Ç„óðåø ¼àáà£ûí òûðæèòûï. – Ê¥í„íi á„ðiáið àðà¼ïåí æóà àëìàéñû¡. Êåðåãi æî¼... Ìåíi¡ áàñûì àóûðàäû. Æ¥ð, àñ ¥éäåí øàé iøåéiê. Øàé iøiï îòûð£àíäà ìåíi¡ ꆡiëiìå „ëäå¼àëàé ¥éãå Ð¥ñòåì êiðiï êåëìåñ ïå åêåí äåãåí ¥ðåé êåëäi. Á„ëêiì, êiðiï êåëåð. Êiì áiëãåí, „äåéi „éåëií ñûíàó ¥øií, íå áàñ- ¼à áið æ´ìûñïåí àÿ¼ àñòûíàí iññàïàðûí òàñòàï, æåòiï êåëói ì¥ìêií £îé. Øàé iøiï áîëûï, ñèãàðåò ò´òàòòûì. – Îòûðà ò´ð, ìåí ¼àçið... – Ç„óðåø îðòà ¥éãå êiðiï êåòòi. «Êîíüÿêòàí áið ðþìêà òàðòûï àë£àíäà æà¼ñû áîëàòûí åäi, – äåï îéëàäûì, – ñîíäà æå¡ië áîëàð åäi». …ëäåí óà¼ûòòà îðòà ¥éäåí Ç„óðåø øû¼òû. – Æ¥ð, – äåäi ¼îëûìíàí ´ñòàï. Á†ëìåãå êiðäiê. Øàìûí ñ†íäiðiï òàñòàïòû. Àñ ¥éäi¡ æàðû£ûíàí åäåíãå ñàë£àí ò†ñåê àïï༠áîëûï ê†ðiíiï ò´ð. Ìåí Ç„óðåøòi ¼´øà¼òàï ò´ðûï, áið ¼îëûììåí õàëà- òûíû¡ ò¥éìåëåðií à£ûòà áàñòàäûì. Áûëàéøà òàëäûðìàø ê†ðiíãåíìåí äåíåñi òû£ûç åêåí. – Åíäi êåëìå, Ð¥ñòåì áiëiï ¼àëñà, åêåóiìiçäi äå †ëòiðåäi, – äåï àë¼ûíà ñûáûðëà£àí Ç„óðåøòi¡ ¥íiíåí åñiìäi æèûï àëäûì. Îñû ñ†ç ìåíi¡ áà£àíà øàé iøiï îòûð- £àí êåçäåãi ¥ðåéiìäi ¼àéòà „êåëäi. Ìà£àí, øûíûíäà äà, îíû¡ áiëiï ¼àëóû „áäåí ì¥ìêií ê†ðiíäi. Åãåð áiç îñû iñiìiçäi á´äàí „ði æàë£àñòûðà áåðñåê, åðòå ìå, êåø ïå, „éòåóið, áið ê¥íi áiëiï ¼îþû àéäàí àíû¼ ¼îé. Ñîäàí êåéií – 568 –

îñû êåçãå äåéiíãi à¼ûë-ñàíà¡ ìåí ìà¡äàé òåði¡äi ñàðï åòiï êåëãåí á¥êië †ìiði¡íi¡ ò´íû£û áið-༠ñ„òòå òàñ-òàë¼àí áîëàäû. Àë îíû ñîíàó òó áàñòàí åðiíáåé-æàëû¼ïàé ¼àéòà ¼´ðó£à ò†çiìi¡ æåòå ìå, ò†çiìi¡ æåòñå, £´ìûðû¡ æåòå ìå? Áið ñ„òòå á„ðií á¥ëäiðó... ½àíäàé ¼îð¼ûíûøòû! ½´ìàðëû¼ ñåçiìi ëàïûëäà£àí ìåíi¡ áîéûìäû ¥ðåé ëåçäå ñàë¼ûíäàòòû. Òåëåôîí øàëäûð åòå ò¥ñêåíäå, ìåí ñåëê åòå ¼àëäûì. «Ò¥í îðòàñûíäà íå£ûë£àí òåëåôîí?!.» Ç„óðåø õàëàòûí æàìûëûï, òåëåôîí£à áàðäû. ͆ìiðäi øàòàñòûðûï, ¼àòå ò¥ñêåí áiðåó åêåí. Ç„óðåø ¼àéòûï êåëiï, ê†ðïåãå êiðäi. – Æ¥ðåãi¡ òàðñûëäàï ò´ð £îé, – äåäi áàñûí êåóäåìå ñàëûï. Ð¥ñòåìäi àéòûï, ìåíi¡ ¥ðåéiìäi ´øûð£àíûìåí, †çi „ëi ñàáûðëû ñåêiëäi. Ìåí êåòóãå àñû¼òûì. «Îñûìåí òî¼òàòó êåðåê! Òî¼òàòó êåðåê!» ¦í-ò¥íñiç êèiíå áàñòàäûì. Ç„óðåø æà¼¼à ¼àðà- ìàó£à òûðûñòûì. Êèiíiï áîëûï, ä„ëiçãå øû¼òûì. Ç„óðåø õàëàòûí æàìûë£àí ê¥éi àëäûìà êåëiï, áåòiìå ¼àðàäû. Æàé- ï༠ò„ïiøêåìåí ò´ð£àíäiêi ìå, ìà£àí àï-àëàñà ñåêiëäi ê†ðiíäi. Çàó¼ûì áîëìàñà äà, ðåíæiòêiì êåëìåé, ¼´øà¼- òàï, åðíiíåí ñ¥éäiì. – Ñàó áîë! Ç„óðåø ïîéûç£à øû£àðûï ò´ð£àíäàé ¼îëûí á´ë£àäû. Ñûðò¼à øû£ûï, Ç„óðåøòi¡ ¥éiíåí åêi-¥ø ê†øå ´çà£àí êåçäå áà£àíà£û ¥ðåé áàñûëäû. Åíäi åøêiì „ëãiíi¡ á„ðií ìîéíûìà ¼èûï ñàëà àëìàéòûíäàé ê†ðiíäi. Îíû¡ îðíûíà „ó áàñòà£û «Ð¥ñòåìíåí êåê àëó» òóðàëû îé ¼àéòà îðàëûï, ñîë îéäû¡ ê¥íi á´ðûí áîëæàï áiëãåíäåé, ì¥ëòiêñiç îðûí- äàëóû ìåíi ¼àéðàí ¼àëäûðäû. «Îñûìåí òî¼òàòó êåðåê...». Áið ñ„òêå „éåëiìå äåãåí àÿíûø ñåçiìiì îÿíäû. Òåçiðåê æåòóãå, êåøiêêåíiìå êåøiðiì †òiíiï, „¡ãiìåëåñóãå, åðêå- ëåòóãå àñû¼òûì. Ìåí Ç„óðåøêå åíäi ¼àéòûï áàðìàñ¼à áåêiíäiì. «Åíäi êåëìå, Ð¥ñòåì áiëiï ¼îéñà, åêåóiìiçäi äå †ëòiðåäi», – äå- ãåí ñ†ç ìàãíèòîôîí£à æàçûï àëûï, ¼àéòàëàò¼àíäàé iøiìäå ñàéðàï ò´ðàäû. Åêi ê¥ííåí êåéií Ç„óðåø òåëåôîí ñî¼òû. Ìåí îíû¡ òà£û äà êåçäåñêåíiìiçäi ¼àëàéòûíûí åñòiï, ¼àé- ðàí ¼àëäûì. Áàÿ£û ¥ðåé ꆡiëiìå ¼àéòà îðàëäû. – Æî¼! – äåäiì ¥çiëäi-êåñiëäi. – Åíäi áàðà àëìàéìûí. μìûò. (цçiìíi¡ ñîíøàëû¼òû ä†ðåêi øû¼¼àíûí ñåçiï – 569 –

ò´ðìûí). Ìà£àí äà î¡àé åìåñ. Áið༠á„ðiìiç äå æà£äàé£à áà£ûíàìûç. Àðàäà àéäàí àñòàì óà¼ûò †òêåíäå Ð¥ñòåì òà£û áið øà- ðóàìåí iññàïàð£à êåòòi äå, àÿ¼ àñòûíàí ꆡiëiìíi¡ ò¥êïiðiíäåãi Ç„óðåøêå äåãåí ñåçiìiì (¼àíäàé àðñûçäû¼) ¼àóiïòi¡ æî£ûí áiëiï, ¼àéòàäàí îÿíà áàñòàäû. Å¡ áîëìà- £àíäà õàáàðëàñó£à áîëàäû £îé äåãåí øåøiìãå êåëäiì äå, ò¥ñ øàìàñûíäà ¥éiíå òåëåôîí ñî¼òûì. Ç„óðåøòi¡ äàóñû ìà£àí àøóëû ê†ðiíäi. – Á´ë êiì? – Ìåí £îé, – äåéìií ¼´ïèÿ, æ´ìñ༠¥íìåí. – Ìåíi êiì? – Ìåí øå? ½àëàéøà ´ìûòûï ¼àëäû¡? Ç„óðåø òàíûäû. ¦íäåìåé ¼àëäû. – Õàëi¡ ¼àëàé? – äåäiì ¥íñiçäiêòi á´çûï. – Æàìàí åìåñ... – Ò¥íäå ò¥ñiìäå ê†ðäiì. (‡òiðiê àéòòûì.) – Ñîñûí åêåí £îé òåëåôîí ñî£ûï ò´ð£àíû¡. – Òåê îë åìåñ... Ñåíiìåí æîëû¼¼ûì êåëåäi... – Æî¼! – äåï êåñiï òàñòàäû. – Ìåí ñåíi ´ìûòà àëìàäûì, – äåäiì ëèðèê àêòåðëåðøå ¼àìû¼¼àí, „ëñiç ¥íìåí. ¦íäåãåí æî¼. – μìûòó£à òûðûñ¼àí åäiì... Ñåíi, †çiìäi àÿ£àíäû¼òàí... Ñåíi¡ àðû¡à, àáûðîéû¡à êið æ´¼òûðûï àëàì áà äåï ¼îðû¼- ¼àíäû¼òàí. (Ñî¡£û ñ†ç ìåíi¡ †çiìå äå „ñåð åòêåí ñåêiëäi.) ¦íäåãåí æî¼. – Íåãå ¥íäåìåéñi¡? …ëäå á„ði áåêåð áîë£àíû ìà?.. ½àëàéøà?.. …ëäå ìåíi¡ àéò¼àíûìà ñåíáåéñi¡ áå? – Á„ði äå †òiðiê, – äåäi îë àï-àé¼ûí åòiï. Ìåí á†òåí áiðåóäi¡ àòûí æàìûëûï ñ†éëåï îòûðûï, øûí àòû àøûëûï ¼àë£àí àëàÿ¼ ñåêiëäi ñàñ¼àíûìíàí æà- óàï ¼àéòàðó£à ñ†ç òàáà àëìàé ¼àëäûì. – Á„ði äå †òiðiê, – äåäi îë á´ðûí£ûäàí äà íû£ûçäàï. μÿë£àí òåê ò´ðìàñ: – Íåãå, íåãå? – äåé áåðäiì. Òåëåôîíäà îë äà ¥íñiç, ìåí äå ¥íñiç – åêi ìèíóòòàé ò´ðäû¼. – Ìåí îí ê¥í áîéûíà... – äåï àéò¼ûñû êåëìåé ò´ð£àí- äàé êiäiðiï ¼àëäû. – Ñåíi¡ êiðãåí, øû¼¼àíû¡äû ê¥çåòòiì. – 570 –

Îí ê¥í áîéûíà ñåíi¡ ñûðò¼à êiììåí øû£ûï, êiììåí êiðãåíi¡äi, ¼àé àñõàíàäàí ò¥ñêi òàì༠iøêåíi¡äi ñà£àòûíà øåéií ¼àëäûðìàé àéòûï áåðå àëàì. Ìåí ûë£è àÿëäàìàäà ò´ð£àí àäàì áîëûï ê†ðiíóãå òûðûñàòûíìûí. Ê¥òòiì... Ðàñ... ½àñû¡à áàðó£à àðëàíäûì... Åíäi îñû ¼îðëû¼ òà æåòåäi... ½àéòûï ìàçàìäû àëìà! Îéäà æî¼òà áåéòàíûñ òàáè£àòòû¡ ¥ñòiíåí øû¼¼àí æî- ëàóøûäàé à¡ûðûï ¼àïïûí. – À-à?! – äåãåí áåéìà£ûíà äûáûñûìíû¡ ¼àëàé øû¼- ¼àíûí ñåçáåé ¼àëäûì. ½´ëà£ûìäà ¥çiê-¥çiê ûçû¡äà£àí òåëåôîííû¡ ¥íi ¼àëäû. Á´äàí êåéií äå ìåí ê†øåäå, àâòîáóñ iøiíäå Ç„óðåøïåí êåçäåñiï ¼àëûï æ¥ðäiì. Îë ìåíi ê†ðãåíäå †çiíi¡ ¼óàíûï ò´ð£àíûí æàñûðìàéòûí. Øûí û¼ûëàñïåí ñ„ëåìäåñiï, à¼ûëäû „éåëäåðãå ò„í áið ´ñòàìäûëû¼ïåí æà£äàéûìäû ñ´ðàéòûí. À¼ûðû áiðòå-áiðòå óà¼ûò †òêåí ñàéûí åø iëòèïàòñûç áàñ èçåñóìåí £àíà †òåòií áîëäû¼. Êåéií îëàð ¼àëàíû¡ áàñ¼à àóäàíûíàí ¥é àëäû ìà, ì¥ëäå ê†ðìåé êåòòiì. Àðàäà£û àç£àíòàé î¼è£à îñûìåí áiðæîëà áiòòi. Ìåí àíäà-ñàíäà iøiï àëûï, áîçáàëàøûëû¼ ä„óðåíäi îðòà£à ñàë- £àíäà åñiìå àëûï, æà¼ûí æîëäàñòàðûìà àòûí àòàìàé, ìà¼- òàíûøïåí „¡ãiìåëåï áåðåòiíìií. *** …ëäåáið ñåáåïïåí æîë ò¥ñiï, ìåêòåï àëäûíàí †òiï áàðà æàò¼àí áåòiì åäi. Ê¥ííi¡ ûñòû£ûíàí òà¡äàéûì ¼´ð£àï, ø†ëäåãåí ñî¡, á´ðûøòà£û ñó ñàòûï æàò¼àí æåðãå „äåéi á´ðûëäûì. – Ñî¡û êiì åêåí? – äåäiì äå, êåçåêòå ò´ð£àí õàëû¼òû¡ ê†ïòiãií ê†ðiï, ê¥òåð-ê¥òïåñiìäi áiëìåé, åêi îéëû áîë- äûì. – Ìåí áîëàìûí, – äåäi „ëäåêiìíi¡ ñ„ë ê¥øåíiï øû¼- ¼àí ¼î¡ûð äàóñû. – Ñàëàìàòïûñûç? Á´ðûëûï, áåòiíå ¼àðàäûì. Òàíûäûì. Ð¥ñòåì åêåí. Øàøûíà ê„äiìãiäåé ༠êiðiïòi. Æûëòûðà£àí „äåìiøå áåòiíå á„ëåíäåé „æiì åíáåñå äå, ê†çiëäiðiãiíåí, äàóñûíàí, ¼èìû- ëûíàí áîé£à àóðó ñåêiëäi ñûíàïòàï êiðåòií ¥ëêåíäiêòi¡ íûøàíû ñåçiëåäi. ‡êïå, ðåíiø ´ìûòûë£àëû íå çàìàí. – 571 –

– Ð¥ñòåìáiñiç! Àìàí, åñåíñiç áå? – äåäiì ¼îëûí ¼ûñûï. – ½àíøà æûëäàí áåði ê†ðiñiï îòûðìûç, – äåäi îë áåòiìå áàðëàé ¼àðàï. – È„, áiðàç áîë£àí øû£àð. ½àéäà iñòåï æ¥ðñiç? – Òðåñòå... – Å-å-å! – Á´ðûí „¡ãiìåëåñiï, áàñ ò¥éiñòiðiï ê†ðìåãåíäiêòåí áå, „ði ¼àðàé íå àéòàðûìäû áiëìåé ¼àë- äûì äà: – Ñó iøêåëi ò´ðñûç £îé? – äåäiì ñó ¥øií ò´ð£à- íûí àéäàí àíû¼ áiëiï ò´ðñàì äà. – …, è„, – äåäi îë áàñûí èçåï. – Ìûíà áið áàëà ø†ëäå- ãåí ñî¡... Æà¡à ìåêòåïêå „êåëiï åäiì. Áiðiíøi êëàñ¼à áà- ðàäû. Ñî£àí òiðêåòiï àëûï áàðàì... Äàéûíäàëàäû äåé ìå, ¼´äàé-àó, î¼ó áàñòàëìàé æàòûï ñàá༠æ¥ðåäi åêåí £îé †çäåðiíå. Ñîäàí áàðûï Ð¥ñòåìíi¡ ¼îëûíàí ´ñòàï ò´ð£àí æåòiëåð øàìàñûíäà£û ´ë áàëà£à ê†çiì ò¥ñòi. …ëäå ìiíåçi, „ëäå ìåêòåïêå êåëãåí ñî¡, †çií îñûëàé áîëó êåðåê äåï òàï¼àí øåøiìi – ìîíòèûï, òûï-òûíûø ò´ð. Êåòiê òiñií ê†ðñåòiï, ìà£àí ñû£ûðàÿ ¼àðàäû... Ìåí „ëäåíå àéò¼ûì êåï, àóçûì- äû àøà áåðäiì äå, ò´ðûï ¼àëäûì. Áàëà áûðøûï òåðëåãåí ìà¡äàéûí æå¡iìåí ñ¥ðòòi. Æ¥ðåãiì øûì åòå ¼àë£àíäàé áîëäû. ‡ðåêïiï, àóçûìà òû£ûëäû. ‡çi æàñà£àí ¼ûëìûñû- íû¡ áið êó„ñií ê†ðiï ¼àë£àí ¼àðà¼øûäàé ¼ûïûëû¼òàé áàñòàäûì. Áið༠áàëàíû¡ æ¥çiíåí ê†çiìäi àëà àëìàäûì. Áàëà ìåíåí àéíûìàéäû åêåí... Àñòàïûðàëëà! ʆçi, ì´ðíû, ñèðåêòåó øàøû, áàñ áiòiñi, æåëêåñiíäåãi îðàéû, òiïòi ¼´ëà£ûíû¡ ¼àòïàðûíà øåéií... Ñîéûï ¼àïòàï ¼îé- £àíäàé... Iøiìíåí Ç„óðåøïåí êåçäåñêåííåí áåðãi óà¼ûòòû æàí- òàëàñûï ñàíàé áàñòàäûì, ñàíàé áàñòàäûì... Ñåãiç æûë... ½àëàéøà? Ä´ðûñ, ñåãiç æûë! Øûíäû¼òàí ¼àøûï ¼´òûëó ì¥ìêií åìåñ. Áàëà æåòiäå. Áèûë ìåêòåïêå áàðìà¼... Áàëà òåðëåï-òåïøiï, áið ñòà¼àí ñóäû „ðå¡ áiòiðäi äå, «„êåñiíå» ¼àðàï, iøií ê†ðñåòiï (òûðñèûï êåòòi äåãåí áîëó êåðåê), æûìèûï ¼îéäû. Ñ¥ï-ñ¥éêiìäi. – Àë æà¼ñû, – äåäi Ð¥ñòåì ìà£àí êåòåòiíií áiëäiðiï. Ìåí áàñûìäû èçåäiì. Áàëàíû¡ àÿ£ûíû¡ áàñûí iøiíå àëûï, ìàéìà¼òàó áàñûï áàðà æàò¼àíûí ê†ðãåíäå ê†çiì ¼àðàóû- òûï, æ¥ðåãiì øàíûøòû. Áàëàíû¡ „êåãå îñûíøà ´¼ñàóûí ìåí á´ðûí áàé¼à£àí åìåñïií. – 572 –

Ñóäû iøêåí, iøïåãåíiì åñiìäå æî¼, ¼àðà ¥çáåé, „ëãiëåðäi¡ àðòûíàí æûíäû àäàìäàé áiðàç æåðãå äåéií åðiï îòûðäûì. Îëàð ê†ï ´çàìàé àëäà£û àÿëäàìàäàí àâòîáóñ¼à ìiíäi. Ê¥òïåãåí æà£äàé ìåíi ì¥ëäå åñå¡ãiðåòiï æiáåðäi. …ëãi áàëà£à äåãåí „êåëiê û¼ûëàñûìíû¡ áið ê†ðãåíäå-༠áî- éûìíàí ëàï åòiï ñûðò¼à òåïêåíi †çiìå òà¡ ê†ðiíäi. …ëäå „éåëiìíi¡ «¼àçiðãi îòáàñû» äåãåí áåéì„ëiì ¼à£èäàíû æå- ëåó åòiï, æàë£ûç ¼ûçäàí êåéií ¥é iøiíå æà¡àëû¼ åíãiçáåé ¼îé£àí øà£ûí òiðëiãiìiçãå áàñûëìàé ¼àë£àí ìàó¼ûìíû¡ „ñåði ìå, „ëäå òåê áàëàíû¡ †çiìíåí ñîíøàëû¼ àéíûìàé ¼àë£àí ò¥ði ìå, „éòåóið, áàëà àâòîáóñ¼à ìiíiï áàðà æàò- ¼àíäà æ¥ðåãiìäi áiðåó ¼îñà ñóûðûï áàðà æàò¼àíäàé ê†ðiíäi. Ñîäàí êåéií ò¥íi áîéû ê†ç iëìåé, †çiìíåí òà£äûðû á†òåí, ò¥òiíi á†ëåê æàðàë£àí, òó£àí ´ëûìäû îéëàäûì. Òóûñûìäà áàëàæàí åäiì. μëûìíû¡ †ìið áîéû ìåíi òàíû- ìàé †òåòiíi, òàíû£ûñû äà êåëìåéòiíi, ì„¡ãi æàòòû£û æà- íûìà áàòòû. Ìåí †ìiðiìíi¡ ´çûí-ûð£àñûíà ê†ç æiáåðäiì. Á´ë †ìiðäå ¼àòåìiç ¼àéñû, ä´ðûñûìûç ¼àéñû – àäàì áiëiï áîë£àí áà?! Îñûäàí áiðàç æûë á´ðûí Ç„óðåøïåí àðàìûçäà£û æàñòû¼- òû¡ æåëiãiíåí òó£àí á´ðà æ¥ðiñòi òàðàçûíû¡ áið áàñûíà, ¼àë£àí £´ìûðûìäû åêiíøi áàñûíà øû£àðûï, ñàë£àñòûð- £ûì êåëåäi. Àíû¼òàó£à çåðäåì æåòïåéäi. Áàð áiëãåíiì – Ç„óðåøòi øûí ꆡiëìåí ´íàòûïïûí. Áið༠ìåí àë£àøûíäà ì´íû ìîéûíäà£ûì êåëìåäi. ‡éòêåíi ì´íû¡ á„ði †çiìäi ¼îðøà£àí îðòàíû¡ ¼à£èäàñûíà ì¥ëäå ¼àéøû åäi. Ñîí- äû¼òàí ìåí äå ꆡiëiìäåãi øûíàéû ñåçiìäi æàë£àí äåï òàíó£à ì„æá¥ð áîëäûì. Ñîíäà ìåíi¡ æiáåðãåí å¡ ¥ëêåí ¼àòåì ¼àéñû? Ç„óðåø ïå? Æî¼, á¥êië ¼àë£àí £´ìûðûì áà? Ñî¡£û êåçäå áàëàì ûë£è ò¥ñiìå êiðåäi. – 573 –

ÁIРʦÍÄIÊ ÀØÓ ½àéñûáiðäå îéëàï îòûðñà¡, àäàì †ìiðiíäå áið-༠ðåò î¡áàé ¼àòòû àøóëàíàòûí ò„ðiçäi. ‡éòêåíi †ìið áîé£û ¼óàíûøòàð ìåí ðåíiøòåðäi¡ iøiíäå ¼àéòêåíäå äå áiðåóiíi¡ øî¼òû£û áèiê áîëûï ¼àëàòûíû àíû¼ ¼îé. Ñîâõîç ¼´ðûëûñûíà ìàøèíàìåí ñó òàñûï æ¥ðãåí Îð- äàáåê á´äàí á´ðûí òàëàé ûñòû¼-ñóû¼òû áàñûíàí †òêåðñå äå, á¥ãiíãi àøóûí îñûíäàé áið-༠ðåò áîëàòûí î¼è£à äåï ´¼¼àí åäi. Á¥êië ꆡiëií æàíàøûð àÿíûø ñåçiìi ìåí †øïåíäiëiê ñåçiìi ¼àòàð áèëåï, iøòåé áið ê¥éçåëiñêå åíãåí. Í„ðåñòåäåé óûëæû£àí ࡼàó, ¥íäåìåéòií Àéã¥ëäi ì„¡ãiëiê ñ„áèäåé ê†ðåòií. Áàëàíû¡ †ñói äåãåí ì¥ëäå ê†çãå ê†ðiíáåéòií ä¥íèå £îé. …éòïåñå, îíæûëäû¼òû áûëòûð áiòiðãåí, ¼àçið êiòàïõàíàäà iñòåéòií Àéã¥ëäi òàï Îðäàáåêòi¡ ïiêiðiíäåãi Àéã¥ëìåí òå¡åñòiðóãå åøêiìíi¡ êåëiñïåéòiíi ñ†çñiç. Øûíûíäà, îë ñî¼òàóûëäàé ¼ûç. Áið༠ì´íû àéò- ¼àí àäàìäû Îðäàáåê áàðûíøà ´ÿòñûç, àðäàí áåçãåí áiðåó äåï áiëåð åäi. Îðäàáåê ¼àðûíäàñûìåí ê†ï ñ†éëåñïåéòií. ‡ìiðiíäå æà¼ñû ê†ðåòiíií àéòûï, åðêåëåòiï ê†ðãåí æàí åìåñ. Àëàéäà, †çi ¥íäåìåãåí ñàéûí, ¼àðûíäàñûí iøòåé àÿëàé ò¥ñåòií. Àë á¥ãií ò†áåñiíåí æàé ò¥ñêåíäåé: – Æ´ìûñ¼à êåëãåí ñòóäåíòòåðäi¡ áiðåói Àéã¥ëãå ñ†ç ñàëûï æ¥ð åêåí, – äåãåí õàáàðäû åñòiãåíäå òàáè£àòûíäà æî¼ áið äîëûëû¼ïåí ò¥òiãiï, òiïòi æûëàðìàí õàëãå êåëäi. – 574 –

«Á´ë ìàñ¼àðà £îé! Êiøêåíòàé áàëàíû...» äåäi „ði îé- ëàó£à áàòûëû æåòïåé. Îñûíû îë ø¥ïiëäåãåí ¼´äû¼òàí êå¡iðäåê ñåêiëäi æóàí øëàíãàìåí ñó ñîð£ûçûï ò´ðûï òà, ð†ëäå îòûðûï òà, ¼´ðû- ëûñ iðãåñiíäåãi ¥ëêåí àñòàó£à ñó ¼´éûï ò´ðûï òà áàñûíàí åêi åëi øû£àðà àëìàäû. Àäàìäàð ì´íøà àðñûç áîëàäû äåï åø¼àøàí äà îéëàìà£àí-äû. «Îíû¡ îéûíäà íå áàð „ëi? Ò¥ê æî¼... áàëà... Ñî£àí ñ†ç àéòó äåãåí...» «Ñ†ç àéòó» äåãåí ò´ñ¼à êåëãåíäå Îðäàáåê †ç îéûíàí †çi ´ÿëûï, ¼ûçàðûï êåòòi, iëå-øàëà îë ¼ûï-¼ûçûë àøó£à àéíàëäû. Øëàíãà- íû ê†òåðiï àëûï, ìàøèíàíû¡ áåëiíåí àñûðà áàð ê¥øiìåí ëà¼òûðûï æiáåðäi. Ê¥í øûæûï ò´ð åäi. ʆëå¡êå ´çàðà áàñòà£àí êåç. Êåóäåñiíå äåéií æàëà¡àøòàí£àí ìàéûñ¼à¼ æàñ æiãiò æî- òàñû æûëòûðàï, ê†ëáåé ¼îéûë£àí òà¼òàé áîéûìåí øå- ëåêòåï ëàé òàñûï áàðàäû. Áàëøû¼ àðàëàñòûðûï ò´ð£àí òîëû¼ „éåë êåòïåíií ¼´ð£à¼ æåðãå ñ´ëàòà ñàëûï, ê†ëå¡êåäåãi øåëåêòi¡ åðíåóiíåí òiçåðëåé îòûðûï ñó iøòi. Ò¥ðåãåëiï, øîë༠¼àìçîëûíû¡ àñòàðûìåí àóçûí ñ¥ðòòi äå, ¼àéòûï êåëiï, êåòïåíií àëäû. – …é, Îðäàáåê, – äåäi àé£àéëàï, – àñòàó òîëäû, êiäiðå ò´ð åíäi. Îðäàáåê ìàøèíàñûíû¡ ê†ëå¡êåñiíå îòûðûï, ¼àëòàñû- íàí ïàïèðîñ àëäû. Ûñòû¼òàí æiïñiãåí ìà¡äàéûí æå¡iìåí ûñà ñàëäû äà, êiðæèiï, æ´ìûñ iñòåï æàò¼àíäàð£à ¼àðàäû. Øûëûìûí ò´òàòûï, áið æàìáàñòàï, ¼îëûìåí æåð òiðåé îòûð- äû, êiøêåíåäåí ñî¡ ê†êïåêòi¡ åñêi ò¥áiðií æ´ëûï òàñòàï, ñîë îðûí£à øûíòà¼òàï ¼èñàÿ êåòòi. Ò´ëà áîéûí ¼´ðûñòàò- ¼àí áið æûí „ëi òàð¼àð åìåñ. «Ñåíäåðäi ìå, – äåäi êåíåò ûçàäàí ñ´ï-ñ´ð áîëûï. – ʆðñåòåðìií ìåí ñåíäåðãå, ò´ðà ò´ð!» ½îëäàðû ¼àëòûðàï, ¼àçið ò†áåëåñåòiíäåé, áàñûí ê†òåðiï àëäû. Êiðïiø ¥éäi¡ òàñàñûíàí øû£à êåëãåí æóàí ¼àðûí äèñ- ïåò÷åð: – Îðäàáåê-àé, – äåäi ¼ûðûëäàé ñ†éëåï. – Ìåíi ¥øiíøi ôåðìà£à àïàðûï êåëåñi¡ áå? Îðäàáåê ¥íäåãåí æî¼. – Æî¼, êåøêå ¼àðàé, ñà£àí ¼àçið àïàð äåï ò´ð£àì æî¼ ¼îé. Îðäàáåê á´£àí äà æàóàï ¼àéòàðìàäû. – 575 –

– Åé, òiëi¡ áàéëàíûï ¼àëäû ìà, êiìãå àéòûï ò´ðìûí? – äåäi åíäi îë êåéiï. Îðäàáåê áàñûí øàé¼àäû. – Óà¼ûòûì æî¼, – äåäi äèñïåò÷åð êåòiï ¼àë£àííàí êåéií. Àëäûíäà£û ñåëäið øà£ûðäû¡ áið òàëûí ñûíäûðûï, †çi äå áàé¼àìàñòàí, àóçûíà ñàëûï òiñòåëåé áàñòàäû äà, àùû ä„ìií ñåçiíiï, ëà¼òûðûï òàñòàäû. Æàðòû ñà£àòòàí êåéií ñàìàð¼àó îðíûíàí ò´ðäû. Øà¡-øà¡ áîë£àí øàëáàðûí åêi ¼îëûìåí êåçåê-êåçåê ¼à£ûï, ìà¡äàéûíà ò¥ñêåí êåïêà- ñûí øàë¼àéòà íû£ûçäàï êèiï, ð†ëãå îòûðäû. Á´ðûí äà ê†ï ñ†éëåìåéòií Îðäàáåê êåøêå äåéií îñûëàé åøêiìãå áið àóûç òië ¼àò¼àí æî¼. Êåøêiëiê æ´ìûñòàí øû£ûñûìåí, ò¥íäåëåòiï ñîâõîç îðòàëû£ûíäà£û ¥éiíå êåëäi. – Àéã¥ë ¼àéäà? – äåäi êåëå „éåëiíå. – Àéã¥ë êëóá¼à êåòêåí. Åðòå¡ „ëãi æ´ìûñ¼à êåëãåí ñòóäåíòòåð êåòåéií äåï æàòûð £îé. Ñîëàð êîíöåðò ¼îÿäû äåé ìå, êåòêåí „éòåóið áiðäå¡å äåï. – Æàë£ûç áà? – Åíäi êiììåí áàðóøû åäi? Îðäàáåê „éåëiíå àëà ê†çiìåí áið ¼àðàäû. Æîëäà£û øûëàïøûíäû ñàëäûð åòêiçiï, øû£à æ†íåëäi. ½àðà¡£û ê†øå áîéûìåí êëóá¼à ¼àðàé òóðà æ¥ðäi. Àëûñòàí òî¼ûëäà£àí ìîòîð ¥íi åñòiëåäi. Êëóáòû¡ åñiãiíi¡ àëäûíäà áåéòàíûñ ñòóäåíò æiãiòòåð ò´ð. Îðäà- áåê «Á¥ãií – êîíöåðò» äåãåí æàðíàìà æàïñûðûë£àí åñiêòi æàðòûëàé àøûï, iøêå êiðäi. Ä„ëiç iøiíäå „ëäåíåãå ñû- áûðëàñûï ò´ð£àí àóûëäû¡ åêi æiãiòiíå òà¼àï êåëiï àìàí- äàñòû äà: – Áiçäi¡ Àéã¥ëäi ê†ðäi¡äåð ìå? – äåäi á´ë ñûáûðëàï. – Îòûð£àí, – äåäi áiðåói çàëäû¡ åñiãií ê†ðñåòiï. – Áà- £àíà îòûð£àí. Îðäàáåê øà£ûí, ¼àïûðû¼ çàë£à êiðäi. Çàëäà èíå øàí- øàð æåð æî¼. Ò¥ðåãåï ò´ð£àíäàð áiðií-áiði êèìåëåï, ñàõ- íà æ༼à ìîéûíäàðûí †ëãåíøå ñîçàäû. Îðäàáåê òå †êøåñií ê†òåðiï, ñàõíà£à ¼àðàï åäi, ãàëñòóê ò༼àí, ´çûí áîéëû, á´éðàáàñ æiãiòòi ê†ðäi. Êîíöåðò æ¥ðãiçiï ò´ð£àíû, òà¼ï༠àéòûï ò´ð£àíû áåëãiñiç, „éòåóið ûðæèÿ ê¥ëiï, áiðäå¡å äåï ñ†éëåï ò´ð. Îäàí ñî¡ ñû£àëàï çàë£à ¼àðàäû, – 576 –

æóû¼ ìà¡íàí Àéã¥ë ê†ðiíåð åìåñ. Àë¼ûíûï, ¼àòòû æ¥ðãåíäiêòåí òåðëåï òå êåòòi. «Ìûíà çàëäû¡ iøi íå äåãåí ûñòû¼». Òà£û äà †êøåñií ê†òåðiï, ñàõíà£à ¼àðàäû. Êåêæèå-êåêæèå ìîéíû äà àóûðûï ¼àëäû. À¼ûðû ò¥ê ê†ðå àëìà£àí ñî¡, ñûðò¼à øû¼òû. Êîíöåðòòi¡ àÿ¼òàëóûí ê¥òiï, åñiê àëäûíäà „ði- áåði æ¥ðäi äå: – Æàð¼ûíûì, îéûíäàðû¡ ¼àøàí áiòóøi åäi? – äåäi áà£àíà£û ñòóäåíòòåðäi¡ ¼àñûíà êåëiï. – …ëi áiðàç áàð, à£àé. Áàñòàë£àíûíà ê†ï áîë£àí æî¼. – Å, ñîëàé ìà åäi. «Æî¼, á„ðiáið ê¥òåìií, – äåï îéëàäû òà£û äà, – îòûðà- ìûí îñû àðàäà ¼àøàí àÿ¼òàë£àíøà». Ñà£àòûíà ¼àðàï, åñòiðòå: «…ëi áiðàç áàð» äåäi äå, êëóáòû¡ iðãåñiíäåãi à£àø àðàñûíà ¼îéûë£àí îðûíäû¼¼à êåëiï îòûðäû. ½àðà¡£û áîë£àíäû¼òàí îðûíäû¼òû¡ †çií ñèïàëàï æ¥ðiï, „ðå¡ òàóûï àëäû. «Îòûðàìûí îñû àðàäà ¼àøàí àÿ¼òàë£àí- øà». ½àðà¡£ûäà „ð æåðäåí øûëûì îòòàðû æûëòûðàï, àë- ëåÿ áîéûìåí ¼ûäûð£àí àäàìäàðäû¡ ¼àðà¡äà£àí áåéíåëåði ê†ðiíiï ¼àëàäû. ʆðøi îðûíäû¼òàðäû¡ áiðiíåí áiðåóëåðäi¡ áàÿó ñ†éëåñêåí äàóûñòàðû, „ëäå¼àéäàí ãèòàðà ¥íi åñòiëiï ò´ð. Îðäàáåê ê†ç àëäûíà ¼àçið êîíöåðòòi¡ àÿ¼òàëàòûíûí, àäàìäàðäû¡ ñûðò¼à øû£àòûíûí, ¼àðûíäàñûíû¡ äà øû- £àòûíûí, áið êåçäå „ëäå¼àíäàé áåéáàñò༠æiãiò Àéã¥ëäi¡ ñî¡ûíàí ¼àëìàé, áiðäå¡åëåðäi àéòûï, æ´ðò ê†çiíøå æ„áiðëåéòiíií, îñû êåçäå †çiíi¡ „ëãi æiãiòòi á¥ðå ´ñòàï, ¼´ëà¼-øåêåäåí àÿìàé áið ñî£àòûíûí åëåñòåòòi. «Åêiíøiëåé êiìãå ñî¼òû£àðûí áiëiï æ¥ðñií ê†ðãåíñiç!» ʆðøi îðûíäû¼òàí: – Ìåíi¡ íå àéòï༠áîë£àíûìäû áiëåñiç áå?– äåï ñû- áûðëàäû „éåë ¥íi. – Æî¼, – äåäi åðêåê ¥íi. – Øûíûìåí, îñû óà¼ûò¼à äåéií ò¥ñiíáåäi¡iç áå? – Æî¼. – Áèãå øà¼ûð£àíäà äà... – „éåë ¥íi äiðiëäåï. – Îñû àðà£à êåëñií äåï êiñi æiáåðãåíäå äå... Ñîíäà äà ò¥ñiíáåäi¡iç áå? – 577 –

– Ìåí ¼àéäàí áiëåéií, – äåäi åðêåê ¥íi ò´íøû£à ñû- áûðëàï. – Êåë äåäi¡iç – êåëäiì... – ½àëàéøà ò¥ñiíáåéñiç? ½àëàéøà?.. – …éåë ¥íi åñòiëìåé êåòòi. «Ò¥ó, øàéòàí! – äåäi åðiêñiç Îðäàáåê iøiíåí. – ½àëàé ´ÿëìàéäû †çi? ½ûç äåãåí áûëàé...» – Íå äåéií ìåí åíäi? – äåï ñûáûðëà£àí åðêåê ¥íi åñòiëäi. – Ìåíi æà¼ñû ê†ðåòiíi¡å, á„ðiíå ñåíåéií. Áið༠àéòûï ò´ðìûí £îé... ìåíi¡ ñ¥éãåí àäàìûì áàð... Îðäàáåê ¼àðà¡£û£à òåñiëå ¼àðà£àí ê¥éi ìûðñ åòiï ê¥ëiï æiáåðå æàçäàäû. Ñåáåái «ñ¥éãåí» äåãåí ñ†ç ê†ðåð ê†çãå æàë£àí àéòûë£àíäàé òûì ¼îëàïàéñûç øû¼òû. Îñû áið ñ†çäi †ç òàáè£àòûìåí, †ç áîëìûñûìåí, êiñi ñåíåòiíäåé åòiï àé- òûï áåðóäi¡ ¼àíøàëû¼òû ¼èûí åêåíií Îðäàáåê á´ðûí- íàí áiëåòií. «Ñ¥éåì äåìåó êåðåê, ´íàòàì äåó êåðåê, – äåäi iøiíåí. – Ñîíû¡ †çi æåòiï æàòûð». – Ñiçäi, ñiçäi... – äåï áàñòûðìàëàò¼àí „éåë ¥íi åñòiëäi „ëãi ò´ñòàí òà£û äà. – Å¡ àë£àø ê†ðãåííåí áàñòàï... Òåê ñiçäi £àíà... Ìà£àí áàñ¼à ò¥êòi¡ êåðåãi æî¼. Òåê... Áàÿó åñiï ò´ð£àí ò¥íãi ñàìàë ´éûò¼ûï êåòiï, à£àø æà- ïûðà¼òàðû ñóñûëäàé æ†íåëäi. Îðäàáåê æåë òûí£àí êåçäå åðêåê ¥íií òiïòi àï-àíû¼ åñòiäi: – Ñà£àí †òiðiê àéòó£à ìåíi¡ àðûì æåòïåéäi. Ò¥ñiíåìiñi¡ îñû£àí. ½àìû¼ïà. Àë æà¼ñû åíäi... Ìåíi¡ ñàõíà£à øû£- óûì êåðåê, Àéã¥ë! Îðäàáåê ñåëê åòå ¼àëäû. «Àéã¥ë» äåãåí ¥í òàó£à æà¡£û- ðû¼¼àí äûáûñòàé „ï-ñ„òòå ñàíàñûíäà áiðíåøå ¼àéòà- ëàíäû. Àéã¥ëäi¡ áóëû£ûï æûëà£àí äûáûñû êåëäi. Îñû êåçäå æûëàí øà£ûï àë£àíäàé îðíûíàí àòà æ†íåëãåí Îðäàáåêòi¡ æàí-ä¥íèåñi àäàì àÿðëû¼ åäi. Åøêiì ê†ðìåé ò´ð£àíäà îñû àðàäàí òåçiðåê ¼àøûï ¼´òûë£ûñû êåëãåíäåé æ¥ãiðå áàñ- òû. Åñiê àëäûíäà ò´ð£àí ñòóäåíòòåðãå ê†ðiíáåó ¥øií êëóá- òû¡ ñûðòûìåí êåòòi. Îë †ìiðiíäå òàï á¥éòiï àáûðæûï ê†ðãåí æî¼ åäi. Áîë- ìàøû áiðäå¡åíi äå ïàéûìäàó£à ¥ëãåðå àëìàäû. ‡ç ¥éiíå òà¼à£àíäà áàðûï, äóûëäà£àí øåêåñií áàñûï, æ¥ðiñií áàÿó- ëàòòû. Åíòiãiï, ¼àëòàñûíàí îðàìàëûí àëûï, òåðií ñ¥ðòòi. Òî¼ûëäà£àí ìîòîð ¥íií äå åñòiäi. – 578 –

– ½àëàéøà á´ëàé? – äåäi åñií æèûï. – ½àëàéøà á´ëàé? Êiì îéëà£àí? Òiïòi... ßïûð-àó, ñîíäà... ñ†ç ñàëûï æ¥ðãåí æiãiò åìåñ, Àéã¥ëäi¡ †çi áîë£àíû ìà?! Îðäàáåê ¥éiíi¡ àëäûíäà£û à£àø æà¡£ûðû¼òà ì´¡àéûï ´ç༠îòûðäû. Iøòåé æà¡ûëûï, iøòåé ò¥çåëåòií áàðëû¼ ò´éû¼ ìiíåçäiëåðãå ò„í áið ¼àñèåòïåí á´ë äà „ëãi î¼è£à- íû¡ æàé-æàïñàðûí à¼ûë£à ñàëûï, òàðàçûëàï îòûð. Êå- íåò îë «Àéã¥ëäi¡ äå áiðåóäi ´íàòûï, áiðåóãå £àøû¼ áîëóû ì¥ìêií-àó» äåãåí îéäû¡ îñû óà¼ûò¼à äåéií áàñûíà ¼àëàé êåëìåãåíiíå ¼àéðàí ¼àëäû. «¤àæàï» äåäi áàñûí ꆡiëñiç øàé¼àï. Êåóäåñií êåðíå- ãåí ¼ûç£àíûøòàí øûìûðëàï æ¥ðåãi àóûðäû. «¤àæàï» äåäi òà£û äà. ¦éãå êiðiñiìåí, «Êåòåñi¡ áå?» äåãåí „éåëiíi¡ ñ´ðà£ûíà æàóàï áåðìåñòåí, áið êåñå àøû£àí ê†æåíi äåì àëìàñòàí ñiìiðiï ñàëäû äà, êåëãåí içiìåí ¼àéòà òàðòòû. Àé „ëi òóà ¼îéìà£àí. Òóûðëû¼òû¡ òåñiãiíäåé æûëòû- ðà£àí ñèðåê æ´ëäûçäàð £àíà ê†ðiíåäi. Áàñûí êàáèíàäàí øû£àðûï, æåëãå òîñòû. Àíäà-ñàíäà øàáûíäû¼ æèåãiíåí ò¥íãi òîð£àéëàð ëûï åòiï ´øûï êåòåäi. Áiðåí-ñàðàí ¼îñà- ÿ¼òàð æàðû¼¼à åíòåëåï, æîë áîéûìåí ñåêåêòåï, ìàøèíà æà¼ûíäàï ¼àë£àíäà £àíà æîëäàí á´ðûëûï êåòåäi. Îðäàáåê ¼àëòàñûíàí òåìåêi àëûï ò´òàòòû. Æ¥ðåãiíi¡ òåðå¡iíåí ì´¡äûëàó áið ñåçiìäåð ¼´éûëûï, áið êåçäå †çiíi¡ äå àë£àø¼û ìàõàááàòûíû¡ ñ„òñiç áîë£àíûí îéëàäû. Í„ðåñ- òåäåé ï„ê ¼àðûíäàñûíû¡ „ëãi áið ò´íøû£à æûëà£àí ¥íií åñiíå àë£àí ñàéûí, åò-æ¥ðåãi åçiëiï, åëæiðåé ò¥ñòi. Ò´¡£ûø ðåò ¼´øà¼òàï, áàóûðûíà áàñ¼ûñû êåëäi, «†ìið äåãåí îñû» äåï, àð¼àñûíàí ¼à£ûï, æ´áàò¼ûñû êåëäi. – 579 –

ʇÊÒÅÐÅÊ Á´ðûí ½àáûð£à †çåíi ê†êòåìäå á´ð¼-ñàð¼ òàñûï, æàç- äû¡ àÿ£ûíäà ñóû àçàéûï, êåé ò´ñòàðû îéäûì-îéäûì ¼àðà ñó£à àéíàëûï, êåé æåðëåði òiïòi ¼´ð£àï ¼àë£àíäà, æ´ðò †çåí òàáàíûíà êèiç ¥é òiãiï àëàòûí åäi äåéòií ¼àðèÿëàð. Îë áiç ¥øií áàÿ£û çàìàí ñåêiëäi. Áiçäi¡ ò´ñûìûçäà ½àáûð£à †çåíi Çàóûò ò´ñûíàí á†ãåë- ãåí. Á†ãåòòi¡ áàóûðûíäà æàé¼àëûï ¼àëû¡ òàë †ñêåí. Òó ñûðòûíàí ¼àðà£àíäà á†ãåòòi¡ çîð ò´ë£àñû áàð áèiãiìåí ê†ðiíiï, òàáè£àòòû¡ ä¥ëåé ê¥øiíå †çiíi¡ ò†òåï áåðiï ò´ð£à- íûí ñåçåòiíäåé, àéðû¼øà àéáàðëàíà ò¥ñåäi. Ñîë á†ãåòòi¡ ¼àëû¡ ¼´ð༠†ñêåí î¡ò¥ñòiê ¼àïòàëûìåí æ¥ðiï îòûðñà¡, Í´ðïåéiñ ꆡiíå òiðåëåñi¡. Îäàí †òiï, î¡£à á´ðûëñà¡, „óäåì æåðäå ò†áåñi ê†ê òiðåãåí ê†ê òåðåêòi ê†ðåð åäi¡. ʆê òåðåê áiçäi¡ áàëàëû¼ øà£ûìûçäû¡ ñ„íi åäi. Ñîíøà ¼èûðäàí ê†ðiíåòií, ò†¡iðåãiíäå òàë-øûáû¼ æî¼, æàë£ûç à£àøòû¡ ¼àñûíà êåëãåíäå, ò¥áiíäåãi ñàÿäàí „ëäåáið æàí ðà¼àòûí ñåçãåíäåé áîëàñû¡. ¦ëêåíäåðäi¡ ñ†çiíå ¼àðàñà¡, îñû àðà áið êåçäå ¼àëû¡ îðìàí áîë£àí ò„ðiçäi. Îòûð£ûç£àí Îéìàóûò äåãåí êiñi åêåí. Æàíû æ„ííàòòà áîëñûí. «Àë ñîíäà ¼àë£àí à£àøòàð ¼àéäà» äåãåí áið îé áàñûìûç£à êåëåäi äå, áið༠îíû îäàí „ði æàë- £àñòûðó£à áiçäi¡ óà¼ûòûìûç áîëìàéäû. ‡éòêåíi áiçãå îñû ʆêòåðåêòi¡ „ñåði áàñûì: îäàí ç„óëiì, îäàí æàëïà¼, îäàí êèåëi à£àø æî¼. Ñ„ë æåë ò´ðñà, æàïûðà¼òàðû ñóñûë- äàï, î£àí ´øàð áàñûíäà£û ¼´ñòàðäû¡ øóûëû ¼îñû- – 580 –

ëûï, ñ„ë ¼îð¼ûíûøòû, ñ„ë ¼àòåðëi ¼´ïèÿ ò¥ðãå åíåäi. Áiçäi¡ ñàíàìûçäàí òûñ òiëäåñó ÿ ñûðëàñó æ¥ðiï æàò- ¼àí ñåêiëäi. Àäàì ñàíûíäàé æ´ï-æ´ìûð, áiëåó-áiëåó á´òà¼òàðûíà øû£ûï, æåðãå ¼àðàñà¡, áiðò¥ðëi ꆡiëi¡ ê†òåðiëiï, †çi¡äi †çãåëåðäåí áèiê ñåçiíåñi¡. Æåðäåãiëåð ñåíåí ò†ìåí, „ëñiç áîëûï ê†ðiíåäi. Æi¡iøêå á´òà¼òàðûíà æîëàìàéòûíáûç – ñûíäûðûï àëàìûç áà äåï. Ñåáåái ¥ëêåíäåðäi¡ àéòóûíøà, „ëäå áàëàëàðäû¡ †çäåðiíi¡ íàíûìû, „éòåóið, ʆêòåðåêòi¡ á´òà£ûí ñûíäûðñà¡, ¼àí à£àäû åêåí äåãåí ëà¼àï áàð. ‡éòêåíi êèåëi à£àø. Êèåëi à£àøòû ñûíäûðó£à, øàáó£à áîëìàéäû. Àë øàáàìûí äåï àóðó áîë£àí áið àäàì áàð. Îë àäàìäû á„ðiìiç äå áiëåìiç; àóðó åêåíi äå ðàñ. Àóûë£à ¼îñûëìàé, æàç áîéû æàë£ûç ¥é áîï îòûðóøû åäi áåé- øàðà. Áiçäåð ¥øií ʆêòåðåê æåðãå †ñiï ò´ð£àí à£àø åìåñ, àäàìäàð ìií„æàò ¼ûëàòûí „óëèåëi ìàçàð ÿ ìåøiò ñåêiëäi. Áiðíåøå áàëàíû¡ ¼´øà£û æåòïåéòií äi¡iíå àð¼à¡äû òiðåñå¡ áîëäû, æàíû¡à æàéìà-øó༠í´ð ò†ãiëiï, øàëà ´é¼ûäà ê†çi¡äi æ´ìûï, áåéæàé áàëáûðàï òûíû¼¼û¡ êåëåäi. Àéðû¼øà áið æ´ïàð èiñòi àóàíû ñåçåñi¡... Æàçäû¡ áàñûíäà êåëñå¡, à£àø ò¥áiíäåãi àðû¼ áîéû- ìåí à£ûï æàò¼àí ñó£à àÿ£û¡äû ìàëûï îòûðàð åäi¡. Æ¥ãiðå-æ¥ãiðå äîìáû£ûï iñiíãåí àÿ£û¡ ñàë¼ûí ñóäàí ðà¼àòòàíûï, áîéû¡äû æå¡iëäåòiï, òûíûñû¡äû êå¡åéò- êåíäåé áîëàäû. ʆïòåí áåði æàíû¡à æîëàìàé æ¥ðãåí £àæàéûï ñåçiìäåð îðàëûï, iøêi „ëåìi¡äi ñàð¼ûëìàñ ¼óàíûø¼à á†ëåéäi. Ä¥íèå¡ ò¥ãåëäåíiï, òàë áîéû¡äà áiðäå-áið êåìøiëiãi¡ æî¼òàé, ì´¼òàæû¡ æî¼òàé ñåçiíåñi¡ †çi¡äi. Òåê áið £àæàáû – ñîë ñåçiìäåð †ç áîéû¡äà á´ðûííàí áàð í„ðñå ìå, „ëäå ʆêòåðåêòi¡ ò¥áiíäåãi ¼àçûíà ìà – î£àí ê†ç æåòêiçå àëìàéñû¡; „éòåóið îñû à£àø¼à, îñû ñàÿ- £à áàéëàíûñòû åêåíií à¡£àðàñû¡. Îñûíû¡ á„ði ê†êòåìãi òàñ¼ûíäàé ìîë à£ûíìåí ê†êiðåãi¡å ñàð¼ûðàï ¼´éûëûï æàòàäû. Ñåí ê†êòåìãi ½àáûð£à †çåíi ñåêiëäiñi¡. À£ûë-òåãië ñó... Æîé¼ûí äàðèÿ... ½àòåðëi ìîëøûëû¼... – 581 –

Ñîë ñ„òòå áîéû¡à £àæàéûï ê¥ø æèíàëûï, æàíû¡äà£û áàëàìåí ê¥ðåñå êåòêi¡ êåëåäi; æû£ó ¥øií åìåñ, áîéû¡äà- £û ¼óàíûø òàñ¼ûíûí ñ„ë-ï„ë àçàéòó ¥øií. Êåéáið àò༼´ìàð áàëàëàð òåðåê áîéûìåí æî£àðû †ðëåï, àäàì ¥ðåéií ´øûðàòûí áèiêêå äåéií áàðàäû. Ñåí äå ´ìòûëàñû¡. ½ûì-¼è£àø á´òà¼òàðäû¡ àðàñûíàí „ëãi áàëàíû¡ áiðäå ¼îëû, áiðäå àÿ£û àíäà-ñàíäà áið ê†ðiíåäi. ½àíøà ¼îð¼ûï ò´ðñà¡ äà, †çi¡äåé áàëàíû¡ æåòêåí æåðiíå ñåí äå æåòñåì äåéñi¡. Æåðãå ¼àðàìàó£à òûðûñûï, á´òà¼- á´òà¼òàí ´ñòàï æî£àðû †ðëåéñi¡. Áið༠¼àíøà ¼àðàìàéûí äåñå¡ äå, æåòêåí æåði¡äi îéøà áîëæàï, æ¥ðåãi¡ ê†òåðiëåäi. Æåòåì äåãåí æåði¡å á„ðiáið æåòå àëìàéñû¡. À¼ûðûíäàï ò¥ñå áàñòàéñû¡. цéòiï ìàíàäàí áåðãi £àæàéûï ñåçiìäåði¡äi àòû †øêið á„ñåêå áûò-øûò ¼ûëàäû. Æî£àðûäà ò´ð£àí ìà¼òàíø༠áàëà£à ûçà áîëàñû¡. Ìåí òåðåê ò¥áiíäåãi ñàë¼ûí ñàÿíû ¼àíà£àò ¼ûëûï, ´ç༠æ¥ðäiì. À¼ûðû ʆêòåðåêòi¡ ò†áåñiíå áið ê¥íi ìåí äå øû¼òûì. Ðàñ, òàëïûí£àí, æàòòû¼¼àí ê†ï ê¥íäåð †òòi. Á´ë øàðóàíû¡ áið ê¥íäå áiòïåéòiíií „ó áàñòà-༠áiëãåíìií. ʆêòåðåêòi¡ å¡ áèiê á´òà£ûíà æåòêåí êåçäå ìåíi åêi- ༠ñåçiì áèëåäi: áiði – ¼óàíûø, åêiíøiñi – ¼îð¼ûíûø. Îñû åêi ñåçiìíi¡ áið-áiðiíå ´¼ñàñ åêåíií ìåí ñîíäà áiëäiì. Åêi á´òà¼òû¡ àðàñûíà àÿ£ûìäû òiðåé, òåðåêòi¡ æi¡iøêåðãåí äi¡ií ¼àïñûðà ¼´øà¼òàï, àéíàëà£à ê†ç æiáåðãåí êåçäå, áàð ä¥íèåíi æà¡à ê†ðãåíäåé àóçûìäû àøûï ñiëåéäiì äå ¼àë- äûì. Ìåí †çiì òó£àí æåðäi ì´íäàé áèiêòåí åø¼àøàí äà ê†ðìåãåí åäiì. Áiðåóäi¡ ê†çií, ¼´ëà£ûí, àóçûí æåêå-æåêå ê†ðiï, åíäi áåò-æ¥çií ò´òàñ ê†ðãåíäå ì¥ëäå áàñ¼àøà „ñåð áåðåòiíi ñåêiëäi, ìåí †çiì òàëàé øîìûë£àí †çåí, ê†ëäi, òàëàé ¼ûäûð£àí îé ìåí ¼ûðäû åíäi ê†ðiï, åíäi òàíûäûì. «Å, ñåí îñûíäàé ìà åäi¡? Ñåí ìåí îéëà£àííàí „ëäå¼àéäà „äåìi, „ëäå¼àéäà êå¡, „ëäå¼àéäà ´ëû åêåíñi¡ £îé!» – äåéòií ñåêiëäiìií iøiìíåí. Îäàí êåéií ´ç༠æûëäàð †òòi. Åðæåòiï, †ìið ñî¼ïà£ûí ¼óàëàï, æàí-æ༼à òàðàäû¼. Åë æ༼à àò içií ñèðåê ñà- ëûï, ʆêòåðåêêå ñî£à àëìàé æ¥ðóøi åäiì. Áið æîëû æî- ëûì ò¥ñiï, á†ãåòêå áàðäûì. Áàÿ£ûøà ¼àëû¡ òàëûí æàé- ¼àëòûï, ê¥ìïiëäåòiï ñóñûí ¼´é£àí òåãåíåäåé áîëûï æà- òûð åêåí æàðû¼òû¼. Ñîë ¼àíàòûí æà£àëàé, Í´ðïåéiñ ꆡiíi¡ ò´ñûíà êåëäiì. Îðàï †òiï, î¡£à á´ðûëäûì – – 582 –

ʆêòåðåê æî¼! Æ¥ðåãiì „ëäåáið æà¼ûí àäàìíû¡ ¼àçàñûí åñòiãåíäåé øûì åòå ¼àëäû. Æà¼ûíäàï êåëiï ¼àðà£àíäà ê†ðäiì, àëûï äèíîçàâðëàðäû¡ ¼à¡¼à ñ¥éåãiíäåé àïï༠áîëûï, æàð¼ûðàï øàøûëûï æàòûð åêåí... Åëó æûëäà åë æà¡à äåéäi. Åëìåí áiðãå æåð æà¡à. Æà- ¡àð£àíû îñû áîëäû £îé. Ìûíà çàìàíäà òàó æî£àëûï êåò- ñå äå, òࡼàëó£à áîëìàéäû. ʆêòåðåê áàëàëû¼ øà£ûìûçäû¡ ê†ðêi åäi. ʆçiìäi æ´ìñàì, ê†ç àëäûìà êåëåäi. ߣíè ʆêòåðåê †çiìíi¡ iøiìäå, æ¥ðåãiìäå äåãåí ñ†ç £îé. Æàäû¡äà ñà¼òàé àëàòûíû¡ ¼àí- äàé æà¼ñû. Åë ìåí æåðäi ñà¼òàéòûí áàñ¼à íå àìàëû¡ áàð?.. – 583 –

ÒÀËÀÑÁÀÉ Çàìàí àóûñ¼àí êåçäå †òêåí áèëiê æ¥éåñi ò´ñûíäà æà- ñàë£àí ¼èÿíàòòàð åêøåëiï, çåðäåëåíiï, ñàí ò¥ðëi ñàðàïòàí †òåäi. ½àíøà àäàì æàçû¼ñûç ñîòòàëäû, ¼àíøàñû àòûëäû, ¼àíøà ìàë, ¼àíøà ä¥íèå-ì¥ëiê çîðëû¼ïåí ò„ðêiëåíäi – á„ði, øàìàìåí áîëñà äà, åñåïòåëåäi. Åñåïòåëìåéòií òåê ðóõàíè øû£ûíäàð. ‡éòêåíi àäàìíû¡ iøêi àçàáûí åñåïòåéòií ò„ñië æî¼. Ñåíi¡ ðóõàíè ñåíiìi¡, ´æäàíû¡ ê†çãå ê†ðiíáåãåííåí êåéií, àñà ìà¡ûçäû í„ðñå áîëûï åñåïòåëìåéäi. Àëàéäà áàðëû¼ çàìàíäà äà àäàìäàð ìàë- ì¥ëiê ¥øií åìåñ, ´æäàíû ìåí ñåíiìi ¥øií áàñòàðûí †ëiìãå òiêêåíi ì„ëiì. ʆíå à¡ûç-„¡ãiìå, æûð-äàñòàíäàðäà£û ìàõàááàò æîëûí- äà ¼´ðáàí áîë£àí æàíäàðäû¡ òà£äûðëàðû äà ñåíiì áîñ- òàíäû£ûíà òiêåëåé áàéëàíûñòû. Îëàðäû¡ ìàõàááàò¼à äå- ãåí ñåíiìäåði àÿ¼¼à òàïòàëäû. Ñî£àí øûäàé àëìàé, îëàð †çäåðiíi¡ †ëiìäåði àð¼ûëû æàñàë£àí çîðëû¼¼à ¼àðñûëû¼- òàðûí áiëäiðäi. Äiíè ñåíiì äå ìàõàááàòòû¡ áið ò¥ði. Êå¡åñòiê æ¥éå ò´ñûíäà ìû¡äà£àí ìåøiòòåð òàë¼àíäàëûï, ¼îæà-ìîëäà- ëàð ò´ò¼ûíäàëûï, àòûëàòûíäàðû àòûëûï æàò¼àíäà äiíè ñåíiìäi †ìiðëåðiíi¡ ì„íi äåï ´¼¼àí ¼àíøà ìû¡ àäàì ðó- õàíè ¼àñiðåòòi áàñòàí êåøêåíií ñàíàï áåðó ì¥ìêií åìåñ. Ìåíi¡ àíàì Єçèÿ ¼´ðàí£à æåòiê áiëiìäàð áîëìàñà äà, áið ¼´äàé£à ê¥íäå æiê-æàïàð áîëûï ñûéûíûï îòûðàòûí äiíäàð êiñi åäi. ½óàíñà äà, ê¥éiíñå äå, à¼ûð àÿ£û ìåíi – 584 –

æà¼ñû ê†ðñå äå, ñ†çiíi¡ àÿ£û: «Àëëà òà£àëà, áið †çi¡ æàë- £ûçûìà æàð áîëà ã†ð, æàðàò¼àí èåì!» – äåï ä´£à ñ†çiíäåé áîëûï àÿ¼òàëàð åäi. Áiçäi¡ áàëàëû¼ øà£ûìûç àòåèçìíi¡ ä„óiðëåï ò´ð£àí êåçiíå ñ„éêåñ êåëäi. ½´äàéäû¡ æî¼ åêåíi, ä„ëåëäåóäi ¼àæåò åòïåéòií, †çiíåí-†çi áåëãiëi í„ðñåäåé åëåñòåéòií. «½´äàé£à ñåíó – íàäàíäû¼òû¡ áåëãiñi» äåéäi áiçãå ì´£àëiìäåð. Àóàäàí äà, ñóäàí äà, ø†ïòåí äå èäåîëîãèÿíû¡ èiñi ࡼûï ò´ð£àí êåç. Àïàìíû¡ ç„ðåñiíi¡ ´ø¼àíû ìà£àí ¼ûçû¼ áîëûï ê†ðiíiï: «Àïà, ¼´äàé æî¼», – äåéìií æàíûíà æåòiï êåëiï. Àïàì åëåìåãåí àäàì áîëûï, æûëûñòàï, ñûðò¼à øû£ûï êåòåäi. «Àïà, ¼´äàé æî¼»,– äåéìií ìåí ñî¡ûíàí ¼óûï æåòiï. Àïàì ò¥ði á´çûëûï, æàë£ûç ´ëûíà ´ðñà àëìàé: «½àðà£ûì, áàñ¼à áið „¡ãiìå àéòøû»,– äåéòií æàëûíûï. Áàñ¼à „¡ãiìå ìà£àí ¼ûçû¼ åìåñ. …éòñå äå ìåí ¥øií ¼´äàé- äû¡ áàð – æî£ûíû¡ à¼è¼àòûíàí ã†ði, îñû òóðàëû àéòûñ- òà ¥ëêåí êiñiëåðäi¡ †çi¡å ¼àðñû êåëå àëìàé, îëàðäû¡ àë- äûíäà †çi¡íi¡ ¥ñòåìäiãi¡äi ñåçiíó ìà¡ûçäûð༠ñåêiëäi. ½ûñ¼àñû, áiçäåð äå ñîë çàìàí£û ñàÿñè æ¥éåíi¡ êiøêåíòàé æåíäåòòåði áîëàòûíáûç. Áiç äiííi¡ †çií àïèûí äåï ´¼¼àí- íàí êåéií, äií æîëûí ¼ó£àíäàðäû æà£ûìñûç àäàìäàðäû¡ ¼àòàðûíà æàò¼ûçàìûç. Áið༠†ìið áàð óà¼ûòòà áiçäi¡ îñû ò¥ñiíiãiìiçãå ñ„éêåñ êåëå áåðìåéòií. Áiçäi¡ àóûëäà Òàëàñáàé äåãåí ìîëäà áîëäû. Åë iøiíäå ñûéëû åäi. Àïï༠ê¥ìiñòåé ñà¼àëû áåëiíå ò¥ñêåí å¡ãåçåð- äåé ò´ë£àëû êiñi. Îðàçà, æàíàçà, òà£û áàñ¼à àÿò, ä´£à î¼ûð ò´ñòàðäà îíû¡ £àæàéûï ñàçäû, ꥡiðåíãåí ¥íiíå òà¡ ¼àëàð åäi¡. Ðàñ, àóûëäà Ìåéðàì äåãåí òà£û áið ìîëäà áàð. Îíû¡ äà äàóñû £àæàï. ‡çi äiìê„ñòàó, áàñû ñåëêiëäåï æàéøû- ëû¼òû¡ †çiíäå „ðå¡ îòûðàòûí àäàì. ½´ðàí î¼û£àí êåçäå áàñû îíàí ñàéûí ñåëêiëäåï, †çiíi¡ îñû áið àéû¼ïàñ äåðòií àéòûï, æàðàò¼àí£à ì´¡ûí øà£ûï, æûëàï æàò¼àíäàé ñàé- ñ¥éåãi¡äi ñûð¼ûðàòàäû. Ûø¼ûíà øû¼¼àí çàðëû ¥íiíåí Àëëàäàí áàñ¼à£à àëäàíáàéòûí ¼àñiðåòòi æàí àçàáû ñåçiëãåíäåé áîëàäû. Àë Òàëàñáàéäû¡ ¥íiíåí æàëáàðûíóäàí ã†ði „ëäåáið ì„¡ãiëiê ´£ûìíû¡ ñàáûðëû ñàëòàíàòû àé¼ûíûð༠ñåçiëåäi. Åêi ê†çií æ´ìûï àëûï, á´äàí ã†ði ì„íäiðåê òå ñ„íäiðåê áàñ¼à áið ä¥íèåãå åíiï êåòêåíäåé, åíäi ñîäàí øû¼¼ûñû êåëìåãåíäåé, àÿò áiòêåííåí êåéií äå ê†çií àøïàé, ¥íñiç – 585 –

îòûðàòûíû áàð. Îë ¥øií ¼´ðàí î¼ó „øåéií áið äiíè æî- ðàë£û åìåñ, †ìiðëiê ì´ðàò ñåêiëäi. «Òàëàñáàé ìîëäàíû¡ ¥íiíäå áið ñè¼ûðëû ê¥ø áàð» äåï „¡ãiìå ¼ûëàð åäi òû¡- äà£àí æ´ðò. Îñû êiñi òóðàëû êåéií – êiìíåí åêåíi åñiìäå æî¼, ìû- íàíäàé áið „¡ãiìå åñòiäiì. Êåçiíäå ìåøiò ´ñòà£àí áåëãiëi ìîëäà Òàëàñáàé „ðiäåãi ¼ó£ûí-ñ¥ðãií êåçiíäå àéäàëûï, „óåëi ½àçà¼ñòàíäà, êåéií Êîëûìà æà£ûíäà ëàãåðüäå áîë£àí ñåêiëäi. ½àíøà æûë îòûð£àíûí êiì áiëñií, „éòåóið, îë êåçäå 20–25 æûëäàí ò†ìåíãå ñîòòàëó ñèðåê áîë£àí. Åë ò´ðìûñûíû¡ †òå àóûð êåçi. Ñîòòàë£àíäàðäû¡ æà£äàéû îäàí äà àóûð. Ê¥íäiç îí øà¼òû øà¼ûðûìäàé æåðäåãi êåí îðûíûíäà æ´ìûñ iñòåï, ûìûðòòàòûï ëàãåðüãå îðàëàäû. Íàäçèðàòåëüäåði àñà ¼àòàë àäàì. ‡çiíå ´íàìà£àí àäàìäàðäû çàáîéäû¡ å¡ òåðå¡ ¼àóiïòi æåðëåðiíå æiáåðåäi. Òàëàñáàé ¼´äàé áåðãåí ìîë ¼àéðàò- òû¡ àð¼àñûíäà „çiðãå áàñòû¼òàðäû¡ ¼àòòû ¼à¾àðûíà iëiãå ¼îé£àí æî¼. Æ´ìûñ¼à òû¡£ûëû¼òû, òiëàë£ûø, æ´ìñ༠àäàìäû îëàð äà òåðiñ ê†ðìåéòií ñåêiëäi. …ëäå¼àëàé çàáîéäà àâàðèÿ áîëûï, ëàãåðüäi¡ àäàìäàðû æ´ìûñòàí êåøêiëiê åðòå ¼àéòûï æ¥ðäi. Îñûíäàé ê¥ííi¡ áiðiíäå á´ëàð àäàì æåðëåíiï æàò¼àí çèðàòòû¡ ò´ñûíàí †òòi. Àøòû¼ òàó¼ûìåòií áàñòàí êåøiï æàòñà äà, åë †çiíi¡ ê„äå-æîðàëàðûí ´ìûò¼ûñû êåëìåéòií ñåêiëäi. Á†ðiê êè- ãåí øî¼øà ñà¼àëäû, ´çûí áîéëû êiñi äàóñûí ê†òåðå ñ†éëåï, „ëäåêiìäåðãå ´ðñûï, æ´ðò¼à òàïñûðìà áåðiï, øà- ðóàøûëû¼ æà£ûí áàñ¼àðûï æ¥ð. «Ê„íå, ¼´ðàí î¼û£àíäà áåðiëåòií ñàäà¼àíû îðûí-îðíûíà ¼îéû¡äàð», – äåãåí ñ†çi àíû¼ åñòiëåäi. Òàëàñáàé ¼´ëà£ûíà ¼´ðàí î¼ó äåãåí ñ†ç òèãåíäå æ¥ðåãi †ðåêïiï êåòêåíäåé áîëäû. Ê¥¡iðåíãåí àÿò ò¥ãië, ¼´ðàí äåãåí ñ†çäi¡ †çií åñòiìåãåëi ¼àíøà æûë? …ëäå¼àëàé òû- íûñû òàðûë£àíäàé, òåðå¡ ê¥ðñiíå äåì àëûï, íàäçèðàòåëüäi¡ ¼àñûíà êåëäi. – Øûðà£ûì-àé, †ëiê àòòàìàéòûí õàëû¼ åäiê. Ìûíà áið ì´ñûëìàííû¡ æàíàçàñû øû£àðûëûï æàòûð åêåí. д¼ñàò áåðñå¡, áàðûï áåò ñèïàï, êåøiêïåé àðòòàðû¡íàí æåòåð åäiì, – äåäi æàëûí£àíäàé áið ¥íìåí. Íàäçèðàòåëü „ëäåáið †ç øàðóàñûìåí áàñû ¼àòûï êåëå æàòòû ìà: – 586 –

– Æàðàéäû, áið༠òûì êåøiêïå, – äåäi á´£àí á´ðûëûï òà ¼àðàìàñòàí. Òàëàñáàé †ç òîáûíàí á†ëiíiï, àÿ¡äàï ¼àáið áàñûíà êåëäi äå, øåòòåó æåðãå êåëiï îðíàëàñòû. ʆíåòîç ò¥áiò òà¼èÿñû ê†çiíå ò¥ñêåí àðû¼ øàë åñòiëåð- åñòiëìåñ ¥íìåí «½´ëõóàëëàíû» î¼ûï, ¼àáið øåòiíäåãi îðàìàë£à ò¥éiëãåí ò¥éiíøåêòi àëäû. Øàìàñû òèûí-òåáåí ñàäà¼à áîëó êåðåê. Îäàí êåéiíãi ê†çi æûïûëû¼òà£àí ê†ñå- ëåó áiðåói äàóñûí øû£àðìàé, àóçûí £àíà æûáûðëàòûï, îíû¡ ¼àíäàé àÿò î¼ûï îòûð£àíûí áiëó òiïòi ì¥ìêií áîë- ìàäû. Ñàäà¼à ò¥éiíøåêòåð áiòòi. Åíäi „øåéií ð„ñiì ¥øií £àíà àéò¼àíäàé, áàñ¼àðûï æ¥ðãåí êiñi : – Òà£û äà î¼èòûíäàð áàð ìà?– äåäi äå, æàóàï ê¥òïåñ- òåí á´ðûëûï, æåðäå æàò¼àí ñûðò êèiì ñåêiëäi áiðäå¡åíi ê†òåðå áàñòàäû. Òàëàñáàé îñû àðàäà ê†ïòåí ê¥òêåí àðìàíûí îðûíäàó- £à ì¥ìêiíäiêòi¡ êåëãåíií, åãåð îíû ¼àçið ïàéäàëàíûï ¥ëãåðìåñå, ì´íäàé ñ„òòi¡ åíäi êåçiãói íå£àéáië åêåíií àíû¼ ñåçäi. Ñîíû ñåçãåííåí êåéií, áið íàðò„óåêåë èåêòåï, «Èàñèíäi» ¼èðà£àòòàï áàñòàï àëà æ†íåëäi. Á´ë ´ç༠ñ¥ðåíi ìîëäàëàðäû¡ †çäåði ñèðåê î¼èòûí. Áið༠ñ†çiíi¡ àéòû- ëóû äà, ñàçû äà ê¥ðäåëi îñû áið ñ¥ðåíi Òàëàñáàéäû¡ ñà- £ûí£àíû ñîíøà, ꥡiðåíòiï áàñòàé æ†íåëãåíäå, ê†çiíåí ༼àí æàñòû òåæåóãå øàìàñû æåòïåé ¼àëäû. μç༠æûë ê†ðìåãåí æà¼ûíûìåí ê†ðiñêåíäåé, àðìàíñûç áið ìàó¼ûí áàñó ¥øií †çiíi¡ äå, †çãåíi¡ äå æ¥éêåñií ¼àëæûðàòà, àÿò- òû à¡ûðàòûï àëûï æ†íåëäi. Ìàíàäàí áåði ´ñà¼-ò¥éåê ê¥áið-ñûáûð£à ñåëò åòïåé îòûð£àí ¼àëû¡ ¼îðûì ä¥ð ñiëêiíãåíäåé áîëäû. ʆìåéäåí øû¼¼àí çîð äàóûñ áàð£àí ñàéûí ¼àéðàòòàíûï, áàð£àí ñàéûí àéáàòòàíûï, æåð- ä¥íèåíi ꥡiðåíòiï áàðà æàò¼àíäàé. Îòûð£àíäàð íå áîë£àíûíà ò¥ñiíå àëìàé, àóûçäàðûí àøûï à¡òàðûëûï ¼àë£àí. Êiñiíi¡ æàí ä¥íèåñií áiðäåí áàóðàï, „ëäåáið áà¼èëû¼ „ëåììåí òiëäåñêåí îñûíàó £àæà- éûï ñàçäû „óåíãå áàðëû¼ àäàìè ì´¡-çàð, †êiíiø, àðìàí, àðûç, òiëåê òåãiñ ñûéûï êåòêåí ñåêiëäi. …ðêiì „ëãi „óåí- íåí †ç òà£äûðûí ñåçãåíäåé, àÿò î¼ûï îòûð£àí áåéòàíûñ æàííû¡ æ¥çiíåí ê†çäåðií àëà àëìàéäû. Òàëàñáàé á´ðûí£û „äåòiìåí åêi ê†çií òàðñ æ´ìûï àë- £àí. Ò†çiìií òàóûñó£à àéíàë£àí îñû áið àçàïòû †ìiðäi áið – 587 –

ñ„òêå ´ìûòûï, ä¥íèåäåí îç£àí ìûíà æàí£à, ñîíûìåí áiðãå æûëäàð áîéû †çiíåí ¼´ðàí ä„ìåòiï æ¥ðãåí àðóà¼òàðäû¡ á„ðiíå áà£ûøòà£àí îñû ä´£àñûíû¡ áiòêåíií òiïòi äå ¼àëà- ìàé îòûð£àí ñåêiëäi. Æàí-ò„íiìåí áåðiëå çàðëàï îòûð£àí îñû áið àäàì „ðêiìíi¡ æ¥ðåãiíäå àòûí àòàï, ò¥ñòåóãå êåëìåéòií „ëäåáið ñ„óëåëi ñåçiì îòûí ò´òàò¼àíäàé „ñåð åòòi. Ìàð¼´ìíû¡ àëäû¡£û æà¼òà îòûð£àí òóûñ¼àíäàðû äà ¥í-ò¥íñiç ê†ç æàñòàðûí ò´íøû£à æ´òóìåí áîëäû. Ì´ñûëìàí ä„ñò¥ðiíäå ä´£à î¼ûï îòûð£àí êåçäå æûëàó£à áîëìàéäû. ʆç æàñû ðèçàøûëû¼òû¡ æî¼òû£ûíû¡ áåëãiñi. Ïåíäå áàëàñû ¼´äàéäû¡ á´éðû£ûí ìîéûíäàó àð¼ûëû †ìiðiíå ìà£ûíà òàáàäû. ½´äàé£à áà£ûøòàë£àí ¼´ëøûëû¼- òû¡ ¼àøàíäà àðòû ¼àéûð. ½àç༠¼´äàéäàí †ëãåíiìäi òiðiëòiï áåð äåï ñ´ðàìàéäû. Àðòûíû¡ ¼àéûðûí ñ´ðàéäû. Îòûð£àí æ´ðòòû¡ ꆡiëiíäå, øàìàìåí, îñû ò„ðiçäi îéëàð ò´ðóû ì¥ìêií åäi. Òàëàñáàé «Ñ´áûõàíäû» àÿ¼òà£àí êåçäå æ´ðòòû¡ á„ði ¼îëäàðûí æàéäû. Òàëàñáàé êåíåò ä´£àñûí á†ëiï, àëäà îòûð£àí øàëäàð æà¼¼à ¼àðàï: – Ìàð¼´ìíû¡ àòû êiì? – äåäi. – Ñìàéûë, – äåäi „ëäåêiì à¼ûðûí £àíà, ¼àòåëåñiï êå- òåì áå äåï ¼îðû¼¼àíäàé. – …êåñiíi¡ àòû êiì? – äåäi á´ë æîëû Òàëàñáàé åøêiìãå ¼àðàìàé. – Èìàíáàé, – äåäi òà£û áiðåó. Òàëàñáàé ¼îëûí æî£àðû ê†òåðiï: – Îñû ä´£àíû ìàð¼´ì Èìàíáàé ´ëû Ñìàéûëäû¡ àð- óà£ûíà áà£ûøòàäû¼, – äåäi. – Æàò¼àí æåði æàðû¼, èìàíû ñàëàìàò áîëñûí! Àëëà òà£àëà êåéiíãi ´ðïà£ûíà òàòó-ò„òòi, ñàíàëû £´ìûð êåøóäi í„ñiï ¼ûëñûí! ß, ´ëû Àëëà! – äåäi ñîäàí êåéií ꥡiðåíå æàëáàðûí£àí áið ¥íìåí. – Á´ë ä´£à- íû áàñ¼à äà áàðøà àðóà¼òàð£à, ïàé£àìáàðëàð ìåí ñàõàáà- ëàð£à, åë ¥øií øåéiò áîë£àí åðëåð ìåí „óëèå-„ìáèåëåð- ãå, êåçiíäå æàñà£àí, êåéií àðòûíäà ´ðï༠¼àëìà£àí, áiçäåí ¼´ðàí ä„ìåòiï æ¥ðãåí æàíäàðäû¡ ðóõûíà áà£ûøòàäû¼. Ìàð¼´ìäàðäû¡ æàë£àíäà ïåíäåøiëiêïåí æiáåðãåí ¼àòåëåði áîëñà, êåøiðiì æàñàï, ¼àáið àçàáûíàí ¼´ò¼àðà ã†ð! Ìàð¼- ´ìäàðäû¡ àðòòà ¼àë£àí ´ðïà¼òàðûí, áàðøà ¼àç༠¼àóûìûí ¼ûç£àíûø ïåí ê¥íøiëäiêòåí, †çiìøiëäiê ïåí êåêøiëäiêòåí, æàë£àí æàëàäàí, æàçû¼ñûç æàçàäàí, ¼ó£ûí- – 588 –

ñ¥ðãiííåí, àøòû¼ ïåí iíäåòòåí, òàáè£è àïàòòàðäàí, ìû¡ áið ï„ëåäåí, æ¥ç áið ¼àòåðäåí ñà¼òàé ã†ð! – Òàëàñáàé àÿòûí àÿ¼òàï, áåòií ñèïà£àí êåçäå, æ´ðò „ëi äå àë£àø¼û „ñåðäåí àéû£à àëìàé, òûì-òûðûñ îòûðûï ¼àë£àí åäi. – Øûðà£ûì-àé, ¼ûðû¼òû¡ áiði ¼ûäûð äåóøi åäi. ½àé- äàí æ¥ðãåí æàíñû¡? Á´ë ò†¡iðåêòå ìûíàíäàé ¼´ðàí î¼èòûí æàí æî¼ ñåêiëäi åäi £îé, – äåäi à¼ñà¼àëäû ¼àðèÿ Òàëàñáàé£à òà¡ûð¼àé ¼àðàï. – Ä„ì àéäàï, ì„í„é ñåáåïïåí êåëiï ¼àë£àí æàí åäiê, – äåäi Òàëàñáàé æàóàáû ¼èûí ñ´ð༼à òàï áîë£àíäàé, æåðãå ¼àðàï îéëàíûï. – Îòáàñûí, à£àéûí-òóûñòû ê†ðìåé, åë- äåí æûð༠æ¥ðãåíiìiçãå ò†ðò-áåñ æûëäû¡ æ¥çi áîëäû... – Ñîòòàëûï æ¥ðñi¡ áå? – äåäi à¼ñà¼àë ¥ðåéëåíå. Òàëàñáàé àéòàð-àéòïàñûí áiëìåãåíäåé, ¥íñiç îòûðûï ¼àëäû. …ëäåí ñî¡ ñiëòiäåé òûí£àí òûíûøòû¼òû á´çûï: – È„, à¼ñà¼àë, ñîíäàé áið òàó¼ûìåòòi òàðòûï æ¥ðãåí æàéûìûç áàð... – äåäi. – Àòà-áàáàëàðûì ¼´äàé æîëûí ¼ó£àí æàíäàð åäi. ‡çiì äå ìåøiò ´ñòà£àí ìîëäà åäiì. À¼ æîëäû ´ñòà£àíäàðäû à£àø àò¼à ìiíãiçäi. Çàìàííû¡ òàë- ¼ûñûíà ò¥ñòiê. Øûíûìäû àéòñàì, ¼àòûí-áàëàíû¡ ¼àéäà æ¥ðãåíií †çiì äå áiëìåéìií. Áàñûíà ê¥í ò¥ññå, ò´ëïàð – æàáû£à, áàòûð ¼îð¼à¼¼à àéíàëàäû åêåí. Ò¥çiêïåí äå, á´çû¼ïåí äå òà£äûð ¼îñûï, äîñ-æàðàí áîëäû¼. ½îðëû¼¼à äà, çîðëû¼¼à äà åò ¥éðåíäi. ¦éðåíå àëìàéòûíû¡ – æ¥ðåêòi ¼ûæûëäàò¼àí áið ñà£ûíûø. ½´ðàííû¡ àÿòòàðûí, ñ¥ðåëåðií ñà£ûíäûì. Êåéäå ¼´ðàí î¼ûï îòûð£àí êåçäåðiì ò¥ñiìå êiðåäi. Æàíûìäû ¼èíàï æ¥ðãåí çàòòû¡ áiði îñû åäi. Á¥ãií ðåòi êåëiï, àðóà¼òû¡ äà ñàóàáûí àëûï, †çiìíi¡ äå øåðiìäi òàð¼àòûï îòûðìûí. – Àïûðàé, ¥íi¡ äå, ñ†çi¡ äå á†ëåê åêåí. Æàíàçàìûç æåòiì ¼ûçäû¡ òîéûíäàé áîëûï îòûð£àíäà, †çi¡äi áiçãå êåçiêòiðãåí áið Àëëàíû¡ †çi øû£àð. Åñiìi¡ êiì áîëàäû? – Òàëàñáàé. Øàë áið ¼îëûìåí æåð òiðåï, îðíûíàí ò´ðäû. – Áiçäi¡ àóûë ìûíàó ò´ð, – äåäi ¼îëûìåí ê†ðñåòiï. – Ä„ì ê¥òiï ò´ð. Àóûç òèiï êåò. ½ûñûëñà¡, †çiìiç æåòêiçiï ñàëàéû¼. ½´ð àëà¼àí ¼îÿ áåðó àëäûìåí †çiìiçãå îáàë áî- ëàð. – È„, è„, ìûíàó ò´ð. Æàï-æà¼ûí, – äåãåí ¼îøòàó ñ†çäåðäi¡ àÿ£û ¼îë¼à£à àéíàëäû. – 589 –

– Àðóà¼òû ¼àäiðëåï, á´ðûëûï êåëãåíi¡içäi¡ †çi áiçãå ¥ëêåí ì„ðòåáå, – äåäi æèûíäû áàñ¼àðûï æ¥ðãåí á†ðiêòi êiñi. – Ìûíà …áåêå¡ åëiìiçäi¡ ¼àäiðëi à¼ñà¼àëû åäi. цçií æåðãå òàñòàìàé, ä„ì àóûç òèiï êåòñå¡iç, á„ðiìiç äå ðèçà áîëàð åäiê. – È„, ñ†éò, øûðà£ûì. ½àíøà àñû£ûï ò´ðñà äà, øûäàé àëìàé, Òàëàñáàé åë- ìåí áiðãå „óäåì æåðäåãi àóûë£à êåëäi. Àóûë èåëåði äå ò¥ñiíiêòi àäàìäàð åêåí, «îíäà£û áàñòû¼òàðäû¡ æàéû áåëãiëi £îé, ñûéëû ¼îíà£ûìûç£à îáàë áîëûï æ¥ðìåñií» äåï àñû¼- òûðûï, ä„ìíi¡ á„ðií òåçäåòiï, àïûë-£´ïûë àñòàí êåéií, å¡ ìà¡ûçäû øàðóà åíäi êåëãåíäåé, á„ði äå ä´£à ê¥òiï, Òàëàñáàé£à ¼àðàäû. Òàëàñáàé á´ë æîëû àÿòòû, ìàíà£ûäàé åìåñ, ñàáûðìåí î¼ûäû. Áið༠òࡼàëó àë£àø¼ûäàí êåì áîë£àí æî¼. Áiðåói ¼´ðàí ñ†çiíi¡ àéòûëó åðåêøåëiãiíå ¼àéðàí ¼àëûï, åêiíøiñi ìûíàíäàé „óåçäi, çàðëû ¥íäi †ìiðäå åñòiìåãåíäåðií àéòûï ó-øó áîë£àí æ´ðòòû æèûí áàñ¼àðûï æ¥ðãåí àäàì „ðå¡ òî¼òàòòû: – Îó, à£àéûí, àéòòû¼ ¼îé æà¡à, Ò„êå¡íi¡ îáàëûíà ¼àë- ìàéû¼ äåï. Îíäà£û íàäçèðàòåëüäåðäå íå àäàìøûëû¼ áàð äåï îòûðñû¡. Îíàí äà …áåêå¡ ¼îí༼à áàòàñûí áåðñií, ñîñûí òåçiðåê øû£àðûï ñàëàéû¼. …áåêå¡ ¼îëûí æàéäû: – Øûðà£ûì, ¼´äàé æîëûí ¼ó£àí ¼àñèåòòi „óëèå, ñåíñi¡ ¼àëû¡ åëãå „êå áîëàòûí àäàì. Æàñûì ¥ëêåí áîë£àí ñî¡, áàëàìäàé ê†ðiï, áàòà áåðiï æàòûðìûí. Áàñ¼à ò¥ñêåí ìûíà áið ¼èûíäû¼òà áið Àëëà †çi¡å æàð áîëñûí, ¼àðà£ûì! ¤àéûï-åðåí, ¼ûðû¼ øiëòåí øûëàóû¡äà áîëñûí! Iñ ò¥ñïåñií áàñû¡à, ¼ûð£àóûëäàé æîð£àëàï, ¼ûäûð êåëñií ¼àñû¡à! Àðóà¼òàð ¼îëäàñûí, æàìàíøûëû¼ áîëìàñûí! Áàñû¡ àìàí, àÿ¼-¼îëû¡ á¥òií áîëûï, åëi¡ìåí, îòáàñû¡- ìåí òàáûñó£à æàçñûí! …óìèí! – …óìèí! – äåï øó åòòi ¼îðøà£àí æ´ðò. Òàëàñáàéäû ê†ëiêïåí æåòêiçiï ñàëàòûí áîëäû. «Ìåí „ði ¼àðàé Òàéñîé£àí£à êåòåìií, ñiçäi æîëàé òàñòàé êåòåìií» äåï æèûíäû áàñ¼àð£àí ¼ûçûë á†ðiêòi êiñi åêiíøi àò¼à †çi îòûðäû äà, àóûë øåòiíäå „ëäåáið áàëà ´ñòàï ò´ð£àí ñåðêåíi øûëáûðûíà áàéëàï, æåòåëåï àëäû. – 590 –

Àòòû àäàì£à æåðäi¡ ¼àøû¼òû£û æî¼ äåãåí îñû – á´ëàð „¡ãiìåëåñiï îòûðûï, ëàãåðüäi¡ ¼àñûíà ¼àëàé êåëiï ¼àë- £àíäàðûí äà áiëìåé ¼àëäû. Åêåói àòòàí ò¥ñòi. ½ûçûë á†ðiêòi êiñi åêi ¼îëûí ¼àáàò ´ñûíûï: – Ò„êå, ìåíi¡ àòûì Áåéñåíáàé áîëàäû. Åë-æ´ðòû¡ûç- áåí àìàí-ñàó ¼àóûøóû¡ûç£à òiëåêòåñïií. Àë ìûíà ñåðêåíi æàíàçàíû¡ ¼´äàéû ñàäà¼àñû äåï ¼àáûëäà¡ûç, – äåäi ñåð- êå áàéëàí£àí øûëáûðäû Òàëàñáàéäû¡ ¼îëûíà ´ñòàòûï æàòûï. – Îéáàé-àó, ì´íû ìåí íå iñòåéìií, †çiì àéäàóäà æ¥- ðiï, – äåäi Òàëàñáàé ¼îëûí æàéûï. – Åøòå¡å åòïåéäi, Ò„êå, ì´íäà äà áið ¼àóûì åë £îé, ¼´äàéû ñàäà¼àäàí ä„ì òàòñûí. – Ñîíû àéòûï, Áåéñåíáàé ¼àéòàäàí àò¼à îòûðûï, åêiíøi àòòû æåòåêòåï àëäû. – ½îø! – äåäi æ¥ðiï áàðà æàòûï àðòûíà á´ðûëûï. Ñåðêåìåí ¼àë£àí Òàëàñáàé àç-êåì û¡£àéñûçäàíûï ò´ðäû äà, «æàðàéäû, áîë£àí iñêå åíäi íåìåíåñiíå ¼èíàëà- ìûí» äåãåí îéìåí ñåðêåíi æåòåêòåï, áàðàê¼à êåëäi. Ñåðêåíi ñûðò¼à áàéëàï, áàðàêòû¡ iøiíäå êåçåêøiãå òàïñûðìà áåðiï æàò¼àí ëàãåðü áàñòû£ûíû¡ ¼àñûíà êåëäi. …¡ãiìåëåñiï ò´ð£àí àäàìíû¡ ¼àñûíà íåãå êåëåñi¡äåð äåãåíäåé áàñòû¼ á´£àí ´íàòû¡¼ûðàìàé ¼àðàäû. – Êåëãåíiìäi áiëäiðåéií äåï, – äåäi Òàëàñáàé êií„ëiëåó ¥íìåí. – Êåøiêïåéìií äåãåíi¡ ¼àéäà? – Êåøiêêåíiìå êåøiðiì ñ´ðàéìûí, áàñòû¼. Ì¥ìêiíäiê áîëñà ñiçãå áiðäå¡å ê†ðñåòåéií äåï åäiì. Áàñòû¼ «áiðäå¡å» äåãåííåí ñåêåì àëûï ¼àë£àíäàé, á´£àí ê¥äiêòåíå ¼àðàäû. – Ñûðòòà ò´ð, – äåäi Òàëàñáàé. Áàñòû¼ òà£û íå áîï ¼àëäû äåãåíäåé, æ¥ãiðå áàñûï, ñûðò¼à øû¼òû äà, ñåðêåíi ê†ðiï, åøòå¡åãå ò¥ñiíáåé, áà- ñûí øàé¼àï, Òàëàñáàé£à ¼àðàäû. – Áàñòû¼, òåê àøóëàíà ê†ðìå¡iç, – äåäi Òàëàñáàé îíû¡ ò¥íåðå áàñòà£àí æ¥çiíåí ñåñêåíi¡êiðåï. – ‡çi¡iç ð´¼ñàò áåðãåííåí êåéií, æåðãiëiêòi õàëû¼òû¡ ñ´ðàóûìåí, †ëiê æ†íåëòóäi¡ ð„ñiìií æàñàï, çèðàò áàñûíäà àðó༼à ä´£à áà£ûøòàäûì. Ä„ñò¥ð áîéûíøà ä´£à ¼ûë£àí àäàì£à ¼´äàéû ñàäà¼à áåðåäi. Ìûíàó ñåðêå – ñîë ¼´äàéû ñàäà¼à. Ñiçäåð ¼´äàéûäàí ä„ì òàòñûí äåï „äåéi àëà êåëäiì. – 591 –

– Ñîíäà íå iñòåóiìiç êåðåê, – äåäi †çi ¼àç༠áîëñà äà, îðûñøà ò„ðáèåëåíãåí áàñòû¼ „ëi äå ò¥ñiíi¡êiðåìåé. – Ìûíà ñåðêåíi ñîþ êåðåê, – äåäi Òàëàñáàé ê¥ëiìñiðåï. Îñû êåçäå ¼à¾àðëû áàñòû¼òû¡ æ¥çi àÿ¼ àñòûíàí æ´ìñà- ðûï: – Íå äåéäi? – äåï ê¥ëiï æiáåðäi. – Ìûíàóû¡ ¥ëêåí îëæà £îé. Àéäàóäà£ûëàð ò¥ãië, íàäçèðàòåëüäåðäi¡ †çäåðiíi¡ åò ê†ðìåãåíiíå ¼àíøà áîë£àíûí áið ¼´äàéäû¡ †çi áiëñií. – Îéáàé-àó, ñåíi á´äàí áûëàé îíäàé æåðãå æiáåðiï ò´ðó êåðåê áîëäû £îé. – Áàñòû¼ áiðæîëà æ´ìñàðûï, åò ïåí ñ¥éåêòåí æàðàë£àí àäàì ¼àëïûíà êåëäi. Ñîë ê¥íi á¥êië áàðàêòà ꆡiëäi êåø áîëäû. Ñåðêå ñîéû- ëûï, áàñòû¼¼à æ†íåëòiëäi. Áàñòû¼ ðà¼ûìû ò¥ñiï, æàëïû êóõíÿ£à äà àç£àíòàé åò æiáåðiïòi. ½´äàé æîëûí ¼ó£àí Ò„êå¡ †ñòiï ñîòòàëûï æ¥ðiï òå, ñîë æà¼òû¡ ñûéëû àäàìûíà àéíàëäû. Ñî£ûñòàí êåéiíãi æûëäàðû Òàëàñáàé àéäàóäàí îðàëûï, çà¡äû ò¥ðäå †çiíi¡ ìîëäàëû¼ iñiíå ¼àéòà êiðiñòi. Àäàì ñàíà- ñûí ò¥íåêêå àéíàëäûð£àí àïèûí-äiííi¡ †êiëi æ´ðò¼à ìàç༠áîëóäû¡ îðíûíà, íåãå åëäi¡ ñûéëû êiñiñi áîëûï æ¥ðãåíiíå áiçäi¡ äå ò¥ñiíáåé æ¥ðãåíiìiç äå îñû êåç áîëàòûí. Êåéií ñûðòòà æ¥ðiï, åë †ìiðiíåí áåéõàáàðëàó æ¥ðäiì. Åñòiãåíiì Òàëàñáàé ñî¼ûðiøåêòåí ¼àéòûñ áîëûïòû. Ñî¼ûðiøåêêå åêi ê¥ííi¡ áiðiíäå îïåðàöèÿ æàñàëûï, „ði êåòñå áið æåòiäåí êåéií æ´ðòòû¡ á„ði ò´ðûï êåòiï æàò¼àí çàìàí åäi. «Àæàëûì îñûäàí êåëiï ò´ðñà – Àëëàíû¡ á´éðû- £û. Á¥êië òà£äûðûí ¼´äàéäû¡ ¼îëûíà ´ñòàò¼àí òà¼óà äåóøi åäiê, ì´íû¡ äà æàíû ò„òòi åêåí £îé äåãåí ñ†çãå ¼àëàð æàéûì æî¼. Àáûðîéûìíàí ñàäà£à. ½´äàé †çi áåðãåí æà- íûí †çi àëñà, î£àí íåñiíå ðåíæèìiç», – äåï îïåðàöèÿ æà- ñàòïàé, êåòåð-êåòêåíøå †çiíi¡ îò áàñûí æ´áàòóìåí áî- ëûïòû. Áiðåóëåð ì´íû íàäàíäû¼¼à ñàé£àí øû£àð. Áið༠҄êå¡ óà¼ûòòû¡ ¼ûðû ìåí ñûðûíàí áåéõàáàð æàí åìåñ åäi. Êiì áiëåäi, ¼èÿíàòøûë çàìàííàí àáûðîéìåí ¼´òûëó- äû æ†í ê†ðäi ìå åêåí... Øûí à¼è¼àòûí Àëëà áiëåäi. – 592 –

½ÎÉØÛ¤μË Åëóiíøi æûëäàðäû¡ îðòàñû. Áiçäi¡ áàëà êåçiìiç. Àóëûìûç êå¡-áàéò༠¼àç༠äàëàñûíû¡ áið ò¥êïiðiíäå, àóäàí îðòàëû£ûíàí àëøà¼òàó áîë£àíäû¼òàí †ñå àëìàé, áàÿ£û ìåøåó ê¥éiíäå ¼àëûï ¼îé£àí, „ðò¥ðëi òàðèõè- „ëåóìåòòiê àïàòòàðäàí çàðäàïòû ê†áiðåê øåêêåí, åñêåðóñiç åñêi ì¥ëiêòåé ê†çäåí òàñà æàáàéûëàó, æàäàó- ëàó åë åäi. Êèíî, êîíöåðò äåãåíäåð áiçäåð ¥øií åðòåãiìåí áiðäåé. Æàí ä¥íèåìiçäå „ëäåáið ðóõàíè àøòû¼òû¡ áåëãiñi ñåçiëåòií. Àóäàí£à îáëûñòàí „ðòiñòåð êåëiïòi äåãåí õàáàð åñòiñåê, ñîëàðäû¡ àóûë£à êåëóií òà£àòñûç ê¥òiï, æ¥ðåãiìiç òàð- ñûëäàï ¼àëàé ¼óàíàòûíûìûçäû á¥ãiíãi òiëìåí àéòûï æåòêiçó î¡àé åìåñ. Òåãiíäå, áàëà êåçäå àäàì áîéûíäà£û ¼óàíûø ñåçiìií àéðû¼øà ê¥øåéòåòií áið àðòû¼ ¼óàò áî- ëàòûí ñåêiëäi. Ñîíûìåí «Àóäàí£à «½îçû ʆðïåø – Áàÿí ñ´ëó» ôèëüìi êåëiïòi, æà¼ûíäà áiçäi¡ àóûë£à äà êåëåäi åêåí» äåãåí õàáàð æåòêåíäå, ìåí àïòà áîéû ´é¼ûäàí ¼àëäûì. …ëãi õàáàð åñiìå ò¥ññå, æ¥ðåãiì àò¼à¼òàï, ôèëüìäi ¼àëàé ê†ðåòiíiì ê†ç àëäûìà åëåñòåï, ¼óàíûøòàí ´é¼ûì øàéäàé àøûëàäû. Áið ê¥íi Àéäàðõàí äåãåí áàëà «½îçû ʆðïåø...» ôèëüìií àóäàí îðòàëû£ûíàí ê†ðiï êåëãåíií àéòûï, „ëãiíi¡ àóçûíà êiðiï êåòå æàçäà£àíäàé áîëûï „¡ãiìåñií òû¡äà- äû¼. – 593 –

– ½îçû ¼àíäàé? Áàÿí ¼àíäàé åêåí? – äåéìiç. – Îé, åêåói äå †ðiìäåé, êåðåìåò ñ´ëó, – äåéäi Àéäàð- õàí. Ó-øó áîëûï, òà¡ ¼àëñ༠òà, ò¥ðëåðií ä„ëäåï åëåñòåòå àëìàéìûç. – ½îäàð ¼àíäàé åêåí? – äåéìiç. – ½îäàð iði, å¡ãåçåðäåé. – Iði áîë£àíäà, ¼àíäàé? – ½îçûäàí áèiãiðåê. – Îéáàé, íåãå? – äåéìiç òà¡ ¼àëûï. ‡éòêåíi æûðäà ½îäàðäû¡ áîéû 40 êåç äåãåí æàäûìûç- äà ¼àëûï ¼îé£àí. …ð êåç øàìàìåí 70 ñàíòèìåòð áîë£àíäà, ½îäàðäû¡ áîéû, êåì äåãåíäå, 28 ìåòð áîëó êåðåê. À¼ûðû, ìåéëi ¼àíäàé áîëñà äà, àëäûìåí ôèëüìäi ê†ðåéiêøi äåãåí ì„ìiëåãå êåëäiê. Áið ê¥íi à¡ñà£àí ôèëüì àóûë£à äà æåòòi-àó. Æàç àéû áîëàòûí. Ûìûðò æàáûëà êèiç ¥éäi¡ àëäûíà à¼æàéìà êåðiëiï, ýêðàí æàñàëäû. Õàëû¼ û£û-æû£û. Æ´ðòòû¡ á„ði ìàëäàñ ¼´ðûï æåðäå îòûð. Æûðäà£û î¼è£à£à ¼àíû¼ áîë£àí ñî¡, áiçäåð ôèëüì áàñòàë£àí ñ„òòå-༠áàñ¼à áið „ëåìãå åíiï êåòêåíäåé, †çãå †ìiðäi ´ìûòòû¼. Àëäû- ìûçäà æ¥ðiï æàò¼àí ôèëüì åìåñ, òóðà ñîë î¼è£àíû¡ †çi ñåêiëäi. Áàÿí ¼àíäàé ñ´ëó, ½îçû ¼àíäàé ê†ðêåì! ½àðàáàé íåòêåí ¼ûòûìûð! ½îäàð ¼àíäàé æåêñ´ðûí! Æàíòû¼ øå? …, àòà¡à í„ëåò! μè£à †çiíi¡ ¼àòåðëi ñ„òiíå æà¼ûíäàï êåëå æàòûð. ½îäàð ½îçûíû †ëòiðóãå øûí áåò àëäû. Áiçäå ç„ðå æî¼. Êåíåò àëäàí, ýêðàí£à æà¼ûí æåðäåí øó øû¼òû. Àïûð- òîïûð. Íå áîë£àíûíà ò¥ñiíáåé ¼àëäû¼. – Îó, ½îéøåêå, ¼îéñà¡ûçøû, – äåãåí äàóûñòàð øû- £àäû. …ëäåêiì áiðåóëåðäi áî¼òàï æ¥ð. – Æiáåð äå æiáåð, – äåéòií ñåêiëäi. À¼ûðû íå áîë£àíûíà ò¥ñiíäiê. Àóûëäà ½îéøû£´ë äå- ãåí øî¼øà ñà¼àëû øîøà¡äà£àí, ¼ûçáà, òåíòåê øàë áî- ëàòûí. Åêi ñ†çãå êåëìåéòií. ½îäàð ïûø༠ñàëó£à ½îçû- íû¡ àðòûíàí æà¼ûíäàé áåðãåíäå, „ëãi êiñi ¼àìøûñûí àëà ñàëûï, ýêðàí£à ´ìòûë£àí. Æ´ðòòû¡ á„ði ½îéøåêå¡äi ´ñòàï æ¥ð, áîñà-áîëìàñà, ½îäàðäû ´ñòàï æ¥ðãåí åøêiì æî¼. – 594 –

Æ´ðò †ñòiï àïûð-òîïûð áîëûï æ¥ðãåíäå ½îäàð ½îçû- íû †ëòiðäi äå êåòòi. Àáûð-ñàáûð áàñûëà ¼îéìà£àí ñî¡, ýêðàíäû àíû£ûð༠ê†ðó ¥øií ìåí àëäû¡£û æà£ûíà êåëäiì. ½àìøûñûí ¼ûñà ´ñòàï, áàñûëà àëìàé, ¼àëøûëäàï îòûð£àí ½îéøû£´ëäû¡ ò¥ðiíå ¼àðàï åäiì – æûëàï îòûð åêåí... Áið çàìàíäà ôèëüì àÿ¼òàëäû. Ñ´ëóëû¼ ïåí ìàõàááàòòû¡ ì„¡ãiëiê åñêåðòêiøiíäåé áîë£àí àðó Áàÿí ìåí ¼àéðàí ½îçû ¼èÿíàòòû¡ ¼´ðáàíû áîëûï êåòå áàðäû. Ñîëàé áîëàðûí ê¥íi á´ðûí áiëñåê òå, îñû ¼àñiðåò á„ðiìiçãå àÿ¼ àñòûíàí òàï áîë£àíäàé, æ„íå „ð¼àéñûìûç£à æàñàë£àí æåêå ¼àñòàíäû¼òàé æ¥ðåãiìiçäi æàðàëàï, ¼èíàëà æûëàï, æ´áàíà àëìàé îòûðìûç. Êåíåò: – Àïûð-àé, ½îéøåêå¡íi¡ äå ´ñòàñïà£àí àäàìû ¼àë- ìàäû-àó, à¼ûðû ðåòií òàóûï, ½îäàðìåí äå ò†áåëåñêåí æî¼ ïà, – äåãåí „ëäåêiìíi¡ „çiëi áåéì„ëiì òàðèõ ò¥êïiðiíåí á„ðiìiçäi †çiìiç †ìið ñ¥ðiï îòûð£àí á¥ãiíãi ê¥íãå, à¼æàéìà êåðiëãåí êèiç ¥éäi¡ àëäûíà ¼àéòà „êåë- ãåíäåé áîëäû. – ½îéøåêå¡ êåòiï ¼àëìà£àíäà, îñû ñ†çi¡ ¥øií ñåí äå ñûáà£à¡äû àëàòûí åäi¡, – äåï î£àí òà£û áiðåó „çië ¼îñòû. ½îéøåêå¡, øûíûíäà äà, ôèëüìíi¡ àÿ£ûíà ¼àðàìàé, êåòiï ¼àë£àí åêåí. Á´ë äà îíû¡ á„ðiìiçäi æûëàò¼àí ç´ëûì- äû¼ „ðåêåòêå ê†ðñåòêåí ¼ûðû äåï îéëàäû¼. …ðèíå, ½îéøåêå¡ êèíîäà áîëûï æàò¼àí î¼è£à£à ò¥ê iñòåé àëìàéòûíûí, ½îäàðäû¡ ½îçûíû á„ðiáið †ëòiðåòiíií áiëìåéäi åìåñ, áiëäi. Áið༠ê†ðå ò´ðûï, ò¥ê ¼àðñûëû¼ áiëäiðìåé, ¥íäåìåé îòûðà áåðóäi †çiíi¡ æàíûíà, á¥êië òàáè£àòûíà æàñàë£àí ¼èÿíàò äåï ´¼òû. Òàðèõ¼à, †ìiðãå û¼ïàë æ¥ðãiçiï, ç´ëûìäû¼¼à á´£àó ñàëó£à áið àäàì ò¥ãiëi áið ´ðïà¼òû¡, òiïòi áiðíåøå ´ðïà¼- òû¡ øàìàñû æåòïåói ì¥ìêií. Ì„ñåëå, ñåíi¡ ¼èÿíàòïåí åø¼àøàí äà êåëiñïåéòií ê¥ðåñêåð ðóõû¡äû æî£àëòïà- óû¡äà £îé. ½îéøåêå¡ ´ñòàñ¼àí àäàìûí ´ðûï æû£àòûíäàé ¼àðóëû äà êiñi åìåñ, ¼à¡£àëà¼òà£àí áið æàïûð༠øàë £îé. Áið༠æàíûí ¼îðëàéòûí í„ðñåíi¡ á„ðiíå ¼àðñû øû£ûï, ò†áåëåñóäi †çiíi¡ ìiíäåòiíäåé ê†ðåòií ñåêiëäi. ½àëàé áîë- £àíäà äà, îíû¡ îñû áið áàëà ñåêiëäi êiñi ê¥ëåðëiê iñ- – 595 –

„ðåêåòiíäå „ëäåáið æ¥ðåêòiëiêòi¡, ûìûðàñûç ðóõòû¡ æàò- ¼àíûí æî¼¼à øû£àðó ì¥ìêií åìåñ åäi. Àë áiçäi¡ óà¼ûòûìûçäà ¼èÿíàò ýêðàíäà åìåñ, ä„ë ¼àñû- ìûçäà æàñàëûï æàòñà äà, æ„íå îíûìåí ê¥ðåñóãå áiçäi¡ òàëàé àìàëûìûç áîëñà äà, ¼èÿíàò¼à ¼àðñû øû¼¼ûìûç êåëìåéäi. ‡éòêåíi áiç †çiìiçãå æàñàë£àí ¼èÿíàòïåí „ëäå- ¼àøàí òàáûñ¼àí£à ´¼ñàéìûç. Å¡ ¥ëêåí ¼àòåð îñû ìà åêåí?.. Îñûíäàé îéëàðäû¡ æåòåãiíäå æ¥ðãåíäå åñiìå åðiêñiç ½îéøåêå¡ ò¥ñåäi. – 596 –

ÎÍÄÀÒÐ Á‡ÐIÊ Îíäàòð á†ðiêòi †çiíi¡ áàñûíàí ê†ðó Çà£èïàíû¡ (á„ëêiì, ½àçèïàíû¡, „ëäå ½àïèçàíû¡ – á„ðiáið åìåñ ïå, êiì áîëñà äà) àðìàíû åäi. «½î¡ûð ¼îø¼ûë ìàìû¼ ò¥ãií òîë¼ûíäà- òûï, øiðêií, äàëà£à øû¼ñàì!» äåéòií. Áið༠¼îø¼ûë ò¥ñòi îíäàòð á†ðiêòi ¼îë£à ò¥ñiðó î¡àé åìåñ. Íå †çi òàïòûðìàé- äû, òàïñà¡ – áà£àñû óäàé. Ò¥í áîëñà, „ëãi íåìå Çà£èïà- íû¡ ò¥ñiíåí êåòïåéäi. Îÿíñà, ò¥ê òå æî¼ – áàç áàÿ£û òî- çó£à àéíàë£àí á†êåáàéûí áàñûíà îðàï, ꆡiëi ¼´ëàçûï æ´ìûñ¼à êåòåäi. Çà£èïà åíäi á†ðiêêå à¼øà æèíàäû. Ê¥éåóiíåí æàñû- ðûï, òàìà¼òàí ¼ûì¼ûðûï, êèíî, òåàòð£à æîëàìàé æ¥ðiï, à¼ûðû á†ðiêòi¡ ¼´íûíà æåòêiçäi-àó. Åíäi ä¥êåíãå ò¥ñóií ê¥òiï, òàáàíûíàí ñàáûëäû. Îë ¼´ð£ûðäû¡ ò¥ñåòií ò¥ði æî¼. Ñàòóøûëàðäû¡ àóçûíàí øû£àòûí ñ†ç áåëãiëi: «Ê†ï áîëäû ò¥ñïåãåëi...» «Æóû¼ àðàäà áîëìàéòûí øû£àð, áîë- ñà äà, áàçäàí êåòåð». Áàç£à ì´íû êiì æiáåðåäi? Óàéûì£à – óàéûì, Çà£èïà ò¥í áàëàñû ´é¼ûäàí ¼àëäû. Áið ê¥íi ê¥òïåãåí æåðäåí (áàð ¼ûçû¼òû¡ †ñòiï ê¥òïå- ãåí æåðäåí áàñòàëàòûí „äåòi £îé) á´ëàðäû¡ á†ëìåñiíå áóõãàëòåðèÿäà iñòåéòií áið „éåëäi¡ òà¡ àòïàé îíäàòð á†ðiê ´ñòàé êiðìåñi áàð ìà. Á†ðiêòi ê†ðãåíäå, Çà£èïà áåçãåê òè- ãåíäåé ¼àëøûëäàäû. …ëãi „éåë Çà£èïàíû¡ àðáàë£àí áà- ¼àäàé á†ðiêòåí ê†çií àëà àëìàé ò´ð£àíûí ê†ðiï: «Ñi¡iëiì ñàòûï àë£àí åêåí, áàñûíà ñûéìà£àí ñî¡, ñàò¼àëû îòûð. Áið༠¼ûìáàòòàó, 250 ñîì», – äåäi ¼îëûíäà£ûñûí ¥ñòåëäi¡ – 597 –

¥ñòiíå ¼îéûï. Çà£èïà áàñ ñàëäû. À¼øàñû äà ¼àáûð£àñûíà áàòûï áàðàäû. ½àï, åíäi ¼àéòòi? Óäàé åêåí... Êåíåò: «Îéïûðìàé, ¼àíäàé æàðàñàäû!» – äåï, †çiíå òà¡- òàìàøà áîï ¼àðà£àí „ëãi „éåëäi¡ ñ†çiíåí åñií æè£àíäà áàðûï, á†ðiêòi¡ †ç áàñûíäà ò´ð£àíûí ñåçäi. Æ¥ãiðiï àéíà- £à áàðäû. Øûíûíäà äà, £àæàï åêåí. ‡çií „ðå¡ òàíûäû. «Çà£èïà, ñà£àí ñ´ìäû¼ æàðàñàäû. ½àðûç àëñà¡ äà, àë îñûíû. ½àéäà ¼àëìàé æàò¼àí à¼øà», – äåäi „ëãi „éåë. Çà£èïà ò„óåêåëãå áàñòû. ½àðûçäàíûï, á†ðiêòi ñàòûï àëäû. ¤àæàï! Òà¡ ¼àëìà£àí, ìà¼òàìà£àí àäàì æî¼. ¦éiíå êåëãåíäå ê¥éåói äå êåðåìåò ¼óàíäû. Á¥êië ò¥íäi àéíà àë- äûíäà †òêiçãåí øû£àð. Õîø! Á†ðiê ì„ñåëåñi øåøiëäi. Åíäi îíû¡ àð æà£ûíäà òà£û áið á„ëåñi áàð åêåí. ½àëàäà á†ðiê àëûï ¼àøóøûëàð ê†ï äåéäi. Æàíû¡íàí çó åòiï, á†ðêi¡äi àëà-ìàëà, ëåçäå ê†çäåí £àéûï áîëàäû åêåí. Îñûíû îéëà£àíäà, Çà£èïàíû¡ æ¥ðåãi àò¼à¼òàï, òûíûñû òàðûë£àíäàé áîëàäû. À¼ûðû îéëàï-îéëàï á†ðiêêå òàìà£ûíàí †òêiçåòií áàó òà¼òû. Ìû¼òû ¼ûëûï òà¼òû. Á†ðiêòåí àéûðûë£àíøà, áà- ñûì áiðãå êåòñií äåéòií ñåêiëäi. Äàëàäà æ¥ðãåíäå ê†øåíi¡ áàð õàë¼û îñûíû¡ æàë£ûç á†ðêií à¡äûï îòûð£àíäàé, „ðêiìãå áið ¥ðåéëåíå ¼àðàï, æà¼ûíäà£àííû¡ á„ðií ´ðû ê†ðiï, àé£àéëàéûí äåñå ¥íi øû¼ïàé, òàëàé ðåò æ¥ðåãi òî¼- òàï ¼àëà æàçäàäû. ½àéòà-¼àéòà ê†çi òàðòûï, áåòi æûáûð- ëàéòûíäû øû£àðäû. Áið ê¥íi (áàð á„ëå îñûëàé áið ê¥íi áàñòàëàäû) ê„ñiïîä༠æèíàëûñûíàí êåø øû£ûï, ç„ðåäåí ç„ðå ¼àëìàé, ¼àéòà- ¼àéòà ¼´äàé£à ñûéûíóìåí ¼àðà¡£û ê†øåíi áîéëàï, äå- äåêòåï êåëå æàò¼àí. Êåíåò, ¼àéäàí ïàéäà áîë£àíû áåëãiñiç, æàëà¡äà£àí åêi æiãiò àðòûíàí æ¥ãiðiï æåòiï, áàñ ñàëìàñû áàð ìà. Æàðìàñ¼àí æåði – îíäàòð á†ðiê. Çà£èïà †ëäiì äåï îéëàäû. ½´ëûíäà-¼´ëûíû øû£ûï øû¡£ûðûï åäi, îíû †çi åñòiãåí æî¼. Àïûð-òîïûð... Áàñûíäà£û á†ðiêòi¡ áàóû òà- ìà£ûíà iëiãiï, áóûíäûðûï áàðàäû. Ñî£àí ¼àðàìàé „ëãiëåð á†ðêií æ´ëûï àë£àí ñåêiëäi. Òà£û äà øû¡£ûðäû. ‡ç äàó- ñû †çiíå àëûñòàí òàëûï åñòiëåäi. Êåéäå øû¡£ûð£àíû ìèëèöèîíåðäi¡ ûñ¼ûðû£û ñåêiëäi åñòiëåäi. Òà£û äà àëûñ- æ´ëûñ. Òàé£àí༠æåðäå á„ði äå îïûð-òîïûð ¼´ëàäû. Çà- £èïà æåðãå ò¥ñêåí á†ðêiíå æàáûñàòûí ñåêiëäi... Àíàëàð ¥ëãåðòïåé ¼à£ûï „êåòåäi... Åíäi †çií †ëòiðãiñi êåëåòiíäåé... – 598 –

Á„ëêiì, ïàëüòîñûí äà øåøiï àëàð. Çà£èïà åñií áið æè£àí- äà †çiíi¡ åáië-ñåáië ¼àøûï êåëå æàò¼àíûí ê†ðäi. ‡êiíiø ïåí ¼àé£ûäàí ê†çiíi¡ æàñû ûðøûï-ûðøûï êåòòi. Îñûíøà å¡áåêïåí ¼îë£à ò¥ñêåí á†ðiêòåí à¼ûðû îñûëàé àéûðûëäû. …òòåãåí-àé, „òòåãåí-àé! Ê¥éiíiø ïåí àøóäàí ¼ûñòû¼¼àí Çà£èïàíû¡ †øií àëà- òûí æàë£ûç àäàìû – ê¥éåói. ¦éãå æåòiï, åñiêòi òåïêiëåé àø¼àí îë ê¥éåóií ê†ðãåíäå, ìûñû¼ ê†ðãåí èòòåé áàñ ñàë- äû: «Ñåí îòûð îñûíäà øàë¼àéûï, ìåíi ê†øåäåãi æ†ëiêòåð òîíàï, †ëòiðiï æàò¼àíäà. Åëäi¡ ¼îðû... Á¥éòêåíøå †ëãåíiì àðòû¼, †ëãåíiì!» Çà£èïà äàóûñ ¼ûëûï à¡ûðàï ¼îÿ áåðäi. «Îñûíøà å¡áåêïåí àë£àí á†ðiêòåí àéûðûëäûì, ìiíå, ¼ó ¼´äàé!» Åñi øû¼¼àí ê¥éåói á´£àí à¡ûðàÿ ¼àðàï, ¥í-ò¥íñiç ñiëåéiï ò´ð. Òiëi áàéëàíûï ¼àë£àí ñåêiëäi. «Îéáàé, íå£ûï ò´ðñû¡?» – äåéäi Çà£èïà å¡iðåãåí ê¥éi. Ê¥éåói áiðäå¡å äåï ûìäàéòûí ñåêiëäi. ½îëûíà ¼àðàé- òûí ñåêiëäi. Çà£èïà ê¥éåóiíi¡ ê†çiíi¡ içiìåí †çiíi¡ ¼îëû- íà ¼àðàï, ¼îëûíäà ò´ð£àí îíäàòð ¼´ëà¼øûíäû ê†ðiï, íå áîë£àíûíà ò¥ñiíáåé, à¡-òà¡ áîëûï ò´ð. Åñií æèûï, íå áîë- £àíûí ò¥ñiíäi. …ëãiíäå á„ði æàïûðëàï ¼´ëà£àíäà, áið áàñ êèiì æåðãå ò¥ñêåí åäi, ñîë „ëãiëåðäiêi åêåí £îé ì´íû¡ ¼îëûíà iëiêêåí. Á´£àí äà ðà¼ìåò. Êåíåò ê¥éåóiíi¡ „ëi äå ࡼèûï ì´íû¡ ò†áåñiíå ¼àðàï ò´ð£àíûí ê†ðiï, áàñûíà ¼îë æ¥ãiðòêåíäå, áàñûíäà ò´ð£àí †çiíi¡ îíäàòð á†ðêií áàé¼àï, Çà£èïà ìåëøèäi äå ¼àëäû. – Êiì êiìäi òîíàäû †çi? – äåäi ê¥éåói „ðå¡ äåãåíäå òiëãå êåëiï. – 599 –

ÀßËÄÀÌÀÄÀÍ ÀßËÄÀÌÀ¤À ÄÅÉIÍ Îë àâòîáóñ¼à êiðiï, îðòà ò´ñòàí îðûí àëäû. Àëäà áið òîï ¼ûçäàð îòûð åêåí. ‡çäåði æàï-æàñ, ñ¥ï-ñ¥éêiìäi. …ëäåíåãå ì„ç áîëûï, ê¥ëiñiï, áiçäi ê†ðäi¡äåð ìå äåãåíäåé, æàí-æà¼- òàðûíà ¼àðàï ¼îÿäû. Á´ë îëàðäû¡ „ð¼àéñûñûíà êåçåê-êå- çåê ê†ç òàñòàï, iøòåðiíåí áiðåóií †çiíå òà¡äàé áàñòàäû. «È„, „íå áiðåó, øåòòå îòûð£àíû ñ´ëó åêåí, ñîë – ìåíiêi». Îë «†çiíi¡» ¼ûçûíà ¼àéòà-¼àéòà æàëòà¼òàï ¼àðàé áåðäi. Êåíåò ê†çäåði ìåí ê†çäåði ´øûðàñà êåòòi. Á´ë ê†çií àëìàé, ¼àäàëà ¼àðàï åäi, àíàó äà ê†çií òàéäûðìàäû. Áiðàçäàí êåéií òà£û äà ê†çäåði ò¥éiñòi. Á´ë æîëû ¼ûç áî- ëàð-áîëìàñ æûìè£àíäàé áîëäû. Ñîäàí „ði ê†ç¼àðàñ àð- ¼ûëû ´ç༠„¡ãiìå áàñòàëäû. ʆçäi òåê ê†ðó ¥øií £àíà æàðàë£àí äåó ¼àíäàé ´ø¼à- ðû ïiêið äåñå¡øi?! ʆç å¡ àëäûìåí ñ†éëåó ¥øií æà- ðàë£àí. Òië æåòïåéòií í„ðñåëåðäi òåê ê†çáåí £àíà àé- òó£à áîëàäû. ½àíäàé £àæàï ñåçiìäåð áàð ê†ç¼àðàñòà?! ʆçäi¡ æàíàðû àäàìíû¡ æàí ä¥íèåñiíi¡ å¡ òåðå¡ ò¥êïiðiíå áîéëàéòûí ëàçåð ñ„óëåñi iñïåòòi. Òiïòi ìóçû- êàäàí äà ì´íäàé ë„ççàò àëà àëìàéñû¡. Ìóçûêàäà ¼àëàé- äà „ð¼àëàé ò¥ñiíóãå áîëàòûí áåéì„ëiì ò¥ñiíiêñiçäiê áàð. Àë ì´íäà á„ði àï-àíû¼. Á„ðií äå æàíû¡ìåí ¼àïûñûç ´£àñû¡. – 600 –