Төлен Әбдікұлы - Парасат майданы

– ½óûðä༠¼óûðûï æàòûðìûç, – äåäi àïàì æ¥ðå ñ†éëåï. Ò¥ñòåí êåéií „êåì íàøàðëàé áàñòàäû. – Áàëà ¼àéäà? – äåäi áið êåçäå „ëñiç ¥íìåí. Æ¥ãiðiï „êåìíi¡ æàíûíà êåëäiì. Àïàì äà, æèåí à£àì äà, Ñìࣴë, ñîíû¡ àëäûíäà £àíà êåëãåí ‡òåãåí øàë – á„ði „êåìíi¡ ¼àñûíà æèíàëäû. – ½àë¼àì, – äåäi „êåì ¼îëûìäû ´ñòàï, – øåøå¡äi ðåíæiòïå... Îäàí êåéií àïàìíû¡ ¼îëûí àëäû. – Á༴ë áîë, – äåäi ê†çií àéûðìàé. – ½îø... ½àéòåéií... Áiçäi¡ å¡iðåãåí ¥íiìiç ¼àòòûð༠øû£ûï êåòêåí ñî¡: – Òåê, æûëàìà¡äàð. Àðûçäàñûï ¼îþ äåãåííi¡ ¼àòåëiãi æî¼. Íåãå îñûíøà æûëàéñû¡äàð? – äåï áàñó àéòòû ‡òå- ãåí øàë. …êåì æèåí à£àììåí, Ñìࣴëìåí àðûçäàñûï ¼îøòàñòû. Ñîäàí êåéií ‡òåãåíãå ¼îëûí ñîçäû: – Áið æûëû òó£àí ò†ë åäi¡... òiðøiëiêòå àðòû¼ êåòêåí æåðëåðiì áîëñà, êåø!.. ‡òåãåí ¼àëòàñûíàí îðàìàëûí àëûï, ê†çiíi¡ æàñûí ñ¥ðòòi. – ‡çi¡ äå êåø, Ñåéñåí! Ïåíäå áîë£àí ñî¡ àðòû¼-àóûñ ñ†çäåðiìiç áîë£àí øû£àð... Æàìàíäû¼¼à ¼è£àí êåçiì æî¼. ½îø, ¼´ðáûì! Ìåí äå ê†ï ´çàìàñïûí. Ñî¡û¡íàí æåòåðìií... ‡òåãåííi¡ ñ†çiíå ¥é iøiíäå æûëàìà£àí àäàì ¼àëìàäû. – Ìîëäà£à àäàì æiáåðiï ïå åäi¡äåð? – äåäi „ëäåêiì. Æèåí à£àì ìîëäàíû àëäûðòó£à êiñi æiáåðìåê áîëûï, ñûðò¼à øû£ûï êåòòi. Ìîëäàíû¡ ¥éi ïîñåëêàíû¡ å¡ øåòiíäå áîëàòûí. Îë êåëãåíøå „êåì áàñûí ê†òåðiï, ê„äiìãiäåé òû¡àéûï ¼àëäû. Ìîëäà êiðiï êåëãåíäå, „êåì ñóñûí iøiï îòûð åäi. – Îó, øàëû¡ òû¡ £îé, – äåäi ìîëäà ê¥ëiï. – Æà¡à áið „çiðäå ò†ìåíäåï êåòêåí ñî¡, øà¼ûðòûï åäiê, – äåäi æèåí à£àì ìîëäà£à æàñòû¼ òàñòàï æàòûï. ¦é iøi ¼àéòàäàí ꆡiëäåíå áàñòàäû. – Áiç „ëãiíäå Ñåéñåíìåí àðûçäàñûï ¼îéûï åäiê, – äåï ‡òåãåí ìîëäà£à ¼àðàäû. – Ìûíà ¼àç Äîñìà£àìáåò áûëòûð àóûð£àíäà á¥êië ¥é iøiìåí àðûçäàñûï, àðòûíàí æàçûëûï, ò´ðûï êåòòi £îé, – – 201 –

äåäi ìîëäà ¼àëòàñûíàí òàñïèû£ûí àëûï æàòûï. – Êåç- äåñêåí ñàéûí ´ÿòòû áîëûï æ¥ðìií äåï ¼îÿäû ìà£àí. Àðûçäàñ¼àííàí êåéií äå æàçûëûï êåòóãå áîëàäû åêåí £îé äåãåí áið ¥ìiò æ¥ðåãiìiçäå ò´òàíûï, ê„äiìãiäåé ñåðïiëiï ¼àëäû¼. …¡ãiìåìiçäi¡ á„ði †ñòiï àÿ¼ àñòûíàí æàçûëûï êåòêåí àäàìäàðäû¡ ò†¡iðåãiíäå áîëäû. Ìîëäà àéòûë£àí „¡ãiìåëåðãå «á„ði äå ¼´äàéäû¡ á´éðû£ûíà áàéëàíûñòû, á´éðû¼òàí àðòû¼ åøòå¡å áîëì༠åìåñ» äåãåí ò´æûðûì æàñàäû. Æèåí à£àì: – Ìåí ¥éãå áàðûï êåëåéiíøi, àò¼à ø†ï ñàëûíáàï åäi, – äåï îðíûíàí ò´ðà áåðãåíi ñîë åäi: – Ìîëäåêå, áåði êåëi¡içøi, – äåäi „êåìíi¡ ¼àñûíäà îòûð£àí Ñìࣴë. – Ñåéñåí ò†ìåíäåï êåòêåí ñåêiëäi. Òà£û äà àíòàëàï, „êåìäi ¼îðøàï àëäû¼. …êåìíi¡ ê†çi æ´ìóëû, àóçû àøûëûï, êåóäåñi ñûð-ñûð åòåäi. Àëäûíäà ä„ë îñûëàé ´éû¼òàï æàò¼àíûí òàëàé ðåò ê†ðãåíìií. Ñîíäû¼òàí á„ëåíäåé ¼àóiïòi æàé áîëàð äåï îéëà£àí æî¼ïûí. Ìîëäà ìåí ‡òåãåí ¼àáàòòàñûï, „êåìíi¡ òàìûðûí ´ñòà- äû. Ìîëäà ê¥áiðëåï, èìàí ¥éiðóãå êiðiñòi. Ìåí àëäûíäà áàé¼àìà£àí åêåíìií, „êåìíi¡ ê†çi ò†¡êåðiëiï, æàðòûëàé àøû¼ æàòûð åêåí. Êåóäåñiíäåãi ñûðûë äà, äåìi äå á„ñå¡- äåé áåðäi. – Øûìûëäû¼ „êåëi¡äåð, – äåäi ìîëäà äàóûñòàï. – Òåê æûëàìà¡äàð. Æàé òàëûï êåòòi. Òàëûï êåòêåíäå æûëàìàñ áîëàð. Ìîëäà ìåí ‡òåãåí àëûï êåëãåí ༠øûìûëäû¼òû „êåìíi¡ ò†ñåãiíå êåðiï áàéëàäû äà, áiçäi û£ûñòûðûï, †çäåði øûìûëäû¼òû¡ iøiíå êiðäi. Îïåðàöèÿ æàñàï æàò¼àí ä„ðiãåðäi¡ øû£óûí ê¥òêåíäåé á„ðiìiç äå êåðóëi ò´ð£àí øûìûëäû¼¼à ¼àðàï ¼àëûïïûç. …ëäåí óà¼ûòòà øûìûëäû¼ iøiíåí áàñû ñåëêiëäåï ‡òå- ãåí øû¼òû. Ìåí åø í„ðñåãå ò¥ñiíáåé, à¡ûðûï ¼àëäûì. ‡òåãåííi¡: – Àòòàíûï êåòòi, – äåãåí æàðû¼ø༠¥íií åñòiãåíäå áà- ðûï „êåìíåí áiðæîëà àéûðûë£àíûìäû áiëäiì. Îñû êåçäå ê†êiðåãiìäå æ¥ðãåí áàðëû¼ †êiíiø, ¼àé£û óûòû êåóäåìå øàóûï, á¥êië òiðëiãiìíi¡ ¼´äàéû – „êåì- íåí ì„¡ãi àéûðûë£àíûìäû ò¥ñiíiï, å¡iðåï æûëà£àí – 202 –

ê¥éiìäå øûìûëäû¼¼à ´ìòûëäûì. Øûìûëäû¼ iøiíå ìîë- äà áîñàòïàäû. – Øûðà£ûì, áàëàëû¼òû ¼îé, †ëiêêå îáàë áîëàäû. Àëëà òà£àëà „êå¡å èìàí áåðñií. Åíäi îë á´ë ä¥íèåíi¡ àäàìû åìåñ. Ñîíäû¼òàí ì´íû¡ ¼èÿíàò áîëàäû. Ñàáûð ¼ûëû¡- äàð, ñàáûð. Êiìäåð åêåíií àéûðûï áîëàð åìåñïií, êåçåê-êåçåê êåëiï, ìåíi ¼´øà¼òàï ê†ðiñiï æàòûð. Òåê àïàìäû äàóñû- íàí àéûðäûì. – Àñ¼àð òàóäàé „êå¡íåí àéûðûëäû¼ ¼îé, æàë£ûçûì- àé! ½àíàòòû£à ¼à¼òûðìàé, ò´ìñû¼òû£à øî¼ûòòûðìàé, †ñiðiï åäi, æàë£ûçûì-àé! – äåï òàñ ¼ûï ¼´øà¼òàï, àéû- ðûëìàé ¼îéäû. Áið øàìàäà: – Ñàáûð ¼ûëû¡äàð, æàìè£àò. Øàëäàí àéûðûëäû¼. Åíäi æà¼ñûëàï àòòàíäûðì༠ïàðûç. ‡çäåði¡å †çäåði¡ áåðiê áîë- ìàñà¡äàð áîëìàéäû, – äåãåí ìîëäàíû¡ äàóñûíàí êåéií ó-øó ñàÿáûðëà£àíäàé áîëäû. Æèåí à£àì ìåí Ñìࣴë, ‡òåãåí øàë, òà£û áið-åêi àäàì åñiê æà¼òà ò¥ðåãåï ò´ðûï, åíäiãi øàðóàøûëû¼òû à¼ûë- äàñà áàñòàäû. Æàí-æ༼à õàáàð òàðàòó êåðåê, àð£û øåòi Òî¼àíàé£à äåéií... ʆðøi àóûëäà£û øàëäàðäû¡ á„ði áið ò¥í iøiíäå êåëå àëìàéäû, îëàðäû òà¡åðòå¡ àðíàéû ìà- øèíàìåí àëäûðò¼àí æ†í. Ìàë£à áið åñòèÿð àäàìäû æiáåðìåñå, æåòïåé ¼àëóû ì¥ìêií. ½ûðû¼ øà¼ûðûì æåð î¡àé åìåñ. ‡òåãåííi¡ áàð£àíû æ†í øû£àð. Á´ðûí£û ïiñêåí íàí æåòïåéäi, åêi æåðäåí ¼àçàí îðíàòûï, íàí ïiñiðó êåðåê. Ïiðê„íøiê áið æ༼à êåòiï ¼àëûï æ¥ðìåñií, àëàòûí æûðòûñûìûçäû àëà àëìàé ¼àëûï, ìàñ¼àðà áîëàìûç. Ñ¥éåêêå ñàëàòûí êèiìäåðäi áiðåóãå òàïñûð£àí æ†í. Ñ¥éåêêå ò¥ñóäåí ìûíà ê†ðøi ½àéûð- áåê øàë ¼àëûï ¼îéûï æ¥ðìåñií. Ñûíàóøû ê†ç £îé... Ìîëäà£à àòàéòûí ìàëäû êåìïiðäi¡ †çi àéòñûí... òà£û ñîë ñèÿ¼òûëàð. À¼ûðû ‡òåãåí ìàë£à áàðàòûí áîëäû. ½àë£àí øàðóàøûëû¼òû òiêåëåé †çi òûíäûðàòûí áî- ëûï, æèåí à£àì ñûðò¼à øû¼òû. ¦éäåãiëåðãå ¼ûçìåò åòóãå Ñìà£´ë ¼àëäû. Ò†¡iðåêòåãi õàëû¼ åñòiãåí áåòòåðiíäå ꆡië àéòó£à òî- ïûðëàï êåëiï æàòûð. Æûëàé-æûëàé åêi ê†çiì á´ëàóäàé – 203 –

áîëûï, àøòûðìàé ¼àëäû. Áàñûì çûð¼ûëäàï, øåêåì ñó- ûðäû. Åíäi øàëäàð êåëãåí „éåëäåðãå: – Ñàéëàó øàðøàï ¼àëäû. ʆï æûëàòïà¡äàð, ¼àðà¼òà- ðûì. Áàé¼à¡äàð, øàìàëà¡äàð,– äåï òåæåó ñàëà áàñòàäû. Ò¥í îðòàñûíà ¼àðàé ¥é iøiíäåãi ó-øó áið ¼àëûï¼à ò¥ñ- êåí ñåêiëäi áîëäû. ½àéòà-¼àéòà øàé êåëäi. Øàëäàð „êåì òóðàëû „¡ãiìå áàñòàäû. цçäåðiíäå åøáið ðåíiø-ê¥éiíiø æî¼. Îñûëàé áîëóû çà¡äû äà, òiïòi îñûíûñû ä´ðûñ áîë- £àíäàé, åìií-åðêií ¼àëæû¡äàñûï, åíäiãi †ëiìíi¡ êåçåãiíå äàóëàñûï, „¡ãiìå-ä¥êåíìåí ¥é iøiíäåãi †ëiì åëåñií áiðòå- áiðòå ñåéiëòå áåðäi. – Àïûðìàé, Ñåéñåí „óëèå åêåí,– äåäi ìîëäà øàéûí ´ðòòàé îòûðûï.– ʆç æ´ìàðäû¡ àëäûíäà áið ñà£àòòàé á´ðûí £àíà ¥é iøiìåí àðûçäàñûï, ìåíi øà¼ûðò¼àí åêåí. Ìåí êåëãåííåí êåéií-à¼, ê¥òiï æàò¼àíäàé ò†ìåíäåé áåðäi. – ‡ëå †ëãåíøå à¼ûëûíàí, íå ñ†çiíåí æà¡ûëìàäû £îé,– äåäi Ñìࣴë.– ʆçi æ´ìûë£àíøà á„ðiìiçäi òàíûï æàòòû. – Æàðû¼òû¼-àé! – ßïûðàé, „! – äåñòi øàëäàð áàñòàðûí øàé¼àï. – ½àíøà àóûð£àíäà ä„ðìåíi ¼àøûï, ä„ðåòi ¼èíàï, áåðåêåíi àëûï ê†ðãåí åìåñ ¼îé, – äåï ñ†çãå àðàëàñòû åñií æèÿ áàñòà£àí àïàì. – Òàçà êåòòi £îé... Æî¼, æî¼... – ½àëàé áîë£àíäà äà, „éòåóið êåìïiðäi¡ àëäûíäà êåòêåíi ¼àíäàé æà¼ñû. Êåëiíãå ¼àðà£àí ê¥í áîëñà, íå áîëìà¼øû. Êiðiï-øû£óäû¡ †çi à¼èðåò ¼îé, – äåï ¼àóiï áiëäiðäi øàë- äàð. Êåëiíãå ¼àðà£àí ê¥ííi¡ ¼èûí åêåíií ä„ëåëäåó ¥øií „ð¼àéñûñû æåêå-æåêå ìûñàëäàð êåëòiðiï, ñîíäàé ê¥éãå òàï áîëûï îòûð£àí êåéáið ê†çi òiði øàëäàðäû¡ õàëäåðiíå àÿíûø áiëäiðiï, î£àí ¼àðà£àíäà „êåìíi¡ ìûíàó †ëiìi ¼´äàéäàí òiëåï àëàòûí †ëiì åêåíií àéòûï, òàï áið „êåì †ëìåé ¼àë£àíäà æà£äàéûìûç ¼èûíäàï êåòåòiíäåé, îñû- íû¡ á„ðií ñ„òi ò¥ñêåí iñêå „êåï òiðåäi. Ò¥í îðòàñû àó£àíäà æûë¼ûíû àëûï, ‡òåãåí îðàëäû. ¦ñòi-áàñû ìàëìàíäàé ñó áîëûï ‡òåãåí ¥éãå êiðiï êåëãåí- äå, îòûð£àí æ´ðòòû¡ á„ði à¡òàðûëûï, òà¡-òàìàøà áîëäû. – Îéáàé-àó, ´øûï êåëäi¡ áå, íå iñòåäi¡? – Ìàëû¡ áàð ìà? – ¦ñòi-áàñû¡ íåãå ñó? – äåãåí ñ´ðà¼òàð ¼àïòàï êåòòi. – 204 –

– Îðàëìàìåí æ¥ðñåì, òà¡ àòà áið-༠êåëåòií ò¥ðiì áîë- äû, – äåäi ‡òåãåí ò´ìà£ûí áîñà£àäà£û øåãåãå iëiï æàòûï, – áàðûï ìàëäû òàï¼àíøà íå çàìàí †òòi. ½àéòàðäà ¼àòòû æ¥ðñåì, ñåìiç áàéòàë áàðëû£ûï, åòi á´çûëûï êåòåð äåï ¼îðû¼òûì. Ñîñûí ò„óåêåë äåï ò†òåëåï †çåííåí †òòiì. Æ´ðò øîøûï êåòòi. – Îéáàé, íå äåéäi?! Ò¥í iøiíäå ìå?.. – Àñòàïûðàëëà! Æ¥ðåãi¡ ¼àéòûï äàóàëàï æ¥ð. – Òàé-¼´ëûíäàé áiðãå †ñêåí Ñåéñåí †ëiï æàò¼àíäà æàííàí ¼îð¼ûï æ¥ðåéií áå? Ñåéñåíãå ¼ûëìà£àí ¼ûçìåòòi „ëäå¼àøàí ñ¥éåãi ¼óðàï ¼àë£àí „êåì Í´ðûì£à æàñàéìûí áà?.. – ‡òåãåí ñó ñi¡ãåí åòiãií øåøå àëìàé, „óðå áîëûï æàòòû. – Òà¡åðòå¡ êåëãåí ìàë ¼àøàí ñîéûëàäû?.. ‡òåãåííi¡ ò¥í iøiíäå †çåííåí †òói ¥ëêåí àçàìàòòû¼ áîë£àíûí æ´ðò æà¡à ñåçiï, òà£û äà æàìûðàé áàñòàäû. – …é, á´ðûí£ûíû¡ àäàìûíà äàóà áàð ìà! – äåäi „ëäåêiì. – ‡òåêå¡íåí áàñ¼à àäàì áîë£àíäà ìàëäû¡ ¥ëãåðói äå ¼èûí åêåí, äåãåíìåí ä´ðûñ áîëûïòû, – äåäi òà£û áiðåói. – ‡ëiêêå îñûëàé ¼ûçìåò åòïåê êåðåê, – äåï à¼ûë àéò- òû ìîëäà. ‡òåãåí á´ëàé ¼ûçìåò åòó †çiíåí áàñ¼à åøêiìíi¡ ¼îëû- íàí êåëìåéòiíiíå ñåíiìäi ïiøiíìåí ò†ðäå íû¼ îòûð. Îñûëàéøà „¡ãiìå-ä¥êåí ¼´ðûï, òîé£à æèíàë£àíäàé áiðií-áiði ¼à£ûòûï, ¼àëæû¡ àéòûñûï, †ëiêòi ê¥çåòêåí øàëäàð òà¡ àò¼àíøà áið ê†ç iëìåäi. Ìîëäà ò¥íiìåí ¼´ðàí øû£àðäû. Òà¡åðòå¡ áið òîï øàë ñ¥éåêêå ò¥ñòi. Ñ¥éåêêå ò¥ñêåí øàëäàð£à êèiì á†ëiñåðäå ½àéûðáåê øàë „êåìíi¡ ñàïòàìà åòiãií àëìàé, †êïåëåï øû£ûï êåòòi. – Å, ìåéëi, – äåäi „ëäå¼àëàé ¼ûðñû£ûï ¼àë£àí æèåí à£àì. – Áàñ¼à áåðåòií ò¥ãiì æî¼. …øåéií ñàíäàëûï... …éòïå- ñå ò¥ãi æî¼, êèiëìåãåí, æàï-æà¡à ñàïòàìà åòiê... Òàì༠iøiëiï, „ëäåíåøå ðåò ¼´ðàí î¼ûë£àííàí êåéií, †ëiêòi øû£àðàðäà ìîëäà ä„óið àéíàëäûðäû. Æ´ðòòû¡ á„ði òîïûðëàï, àóûç ¥éãå ñûéìàé êåòòi. Æèåí à£àì ìåíi øà- ¼ûðûï, ìîëäàíû¡ àëäûíà îòûð£ûçäû. Ìîëäà àÿòûí àé- ðû¼øà áið ñàçäû „óåíìåí ñàðíàòà î¼ûï, „ëäåí óà¼ûòòà: – Ñåéñåííi¡ àçàí øà¼ûðòûï ¼îé£àí àòû êiì? – äåäi äàóûñòàï. – Ñåéñåí †çiíi¡ àòû åìåñ ïå?.. Æ´ðò à¡òàðûëûï áið-áiðiíå ¼àðàäû. – 205 –

– Àçàí øà¼ûðòûï ¼îé£àí àòû... – äåï ê¥ìiëæiï ¼àëäû æèåí à£àì. Àïàì äà ¥íñiç îòûð. Êåíåò: – Ñåéñåíáàé, – äåäi øàëäàðäû¡ áiði. – Àçàí øà¼ûðòûï ¼îé£àí àòû êiì? – äåï ¼àéòàëàäû ìîëäà. – Ä´ðûñ, ñîë ä´ðûñ, – äåäi àïàì „ëãi øàëäû¡ ñ†çií ¼´ïòàï. Ìåí †ç „êåìíi¡ øûí àòûí æà¡à åñòiï ò´ð£àíûìà iøòåé òà¡ ¼àëäûì. Ìîëäà „êåìíi¡ òó£àí æûëûí ñ´ðàäû. Ñåíáåé ò´ð£àí- äàé: – ¦êiìåòøå åìåñ, øûí æûëûí àéòû¡äàð, – äåï äàóûñ- òàäû. À¼ûðû ä„óið àéíàëäûðó àÿ¼òàëûï, êiëåìãå îðàë£àí †ëiêòi ñûðò¼à øû£àðûï, ìàøèíà£à ñàëäû. – Ä´ðûñû àðáàìåí àïàð£àí £îé, áið༠åíäi ìàøèíàäàí áàñ¼à ê†ëiê ¼àëìàäû, „ði †çi ñîíøàìà æåð, – äåï à¼òàë- £àí áîëäû ìîëäà. ½àáiðäi¡ áàñûíà êåëãåííåí êåéií æåðiíi¡ êåðåìåò æ´ìñ༠áîë£àíûí, ¥éiíi¡ àóçûí æàáàòûí êiðïiøòåðäi¡ ñîíøàëû¼òû ìîë êåëãåíi áiðñûïûðà „¡ãiìå áîëäû. Æèåí à£àìà á¥éiðäåí òåñêåí ëà¼àò ´íàìàé, ê¥ðåãií àëûï †çi ò¥ñiï, „ëäåáiðäå¡åëåðií æ†íäåãåí áîëûï, áið óà¼ûòòà øà¡- øà¡ áîëûï ¼àéòà øû¼òû. ½àáiðãå òîïûð༠ñàëäû¼. Æ´ðòòû¡ á„ði †ëiê àëäûíäà- £û å¡ ñî¡£û ïàðûçäàðûíàí ¼´òûëûï ¼àëó£à àñû¼¼àíäàé ê¥ðåêêå êåçåêêå ò´ðäû. Áiðíåøå àäàì ¼´ðàí î¼ûï, ¼àáiðäi¡ á´ðûø-á´ðûøûíà ¼îé£àí à¼øàíû á†ëiñiï àëäû. Æûðòûñ æûðòûëäû. Æèíàë£àíäàð à¼ûð£û ðåò ¼îëäàðûí æàéûï, „êåìíi¡ †òå æà¼ñû àòòàí£àíûí „¡ãiìå ¼ûëûï, †òêåí æîëû Æàð¼ûìáàéäû¡ êåìïiðií ê†ìãåíäå ê¥ðåê áàòïà£àí æåðäi¡ ¼àëàéøà æ´ìñàðûï êåòêåíiíå òà¡ ¼àëû- ñûï, îðûíäàðûíàí ò´ðäû. Ò†ðò-áåñ ê¥ííåí êåéií „êåìíi¡ æåòiñií áåðäiê. Òà£û äà ìàë ñîéûëûï, íàí ïiñiðiëiï, á¥êië ê†ðøi-ê†ëåì àáûð-ñà- áûð áîëûï æ¥ð. ʆðøi àóäàííàí äà áàòà ¼ûëûï êåëiï æàò¼àíäàð áàð. Áiç òiïòi óàéûì-¼àé£ûíû ´ìûòûï, á¥êië ûíòà-û¼ûëàñûìûç æ´ðòòû øà¼ûðó, òàìà¼òû, øàéäû ¥ëãåðòó, àçà£à êåëãåíäåðäi á†ëìå-á†ëìåãå îðíàëàñòûðó, – 206 –

òà£û äà ñîë ñèÿ¼òû òîëûï æàò¼àí øàðóàøûëû¼òàð£à àóûï êåòòi. Ä„ì ¥ñòiíäå áåñiíøi àóûëäàí êåëãåí Îñïàí ìîëäà ìåí †çiìiçäi¡ êiøi ìîëäà àéòûñûï ¼àëäû. Êiøi ìîëäà ¼îë ñ¥ð- òóãå áåðãåí ãàçåòòi àëìàé, ìàéëû¼ ñ´ðàäû. Îñû êåçäå Àáûë øàë: – Áiçäi¡ ìîëäà îñû ¼àçèòêå ¼îë ñ¥ðòïåéäi, øàðè£àòòà ñ¥éäåï æàçûë£àí áà? – äåï Îñïàí ìîëäà£à ¼àðàäû. Îñïàí †çiíi¡ àóçûíàí øû¼¼àí ñ†çäi¡ øàðè£àò ñ†çiíåí áið êåì áîëìàéòûíûí æà¼ñû áiëåòií àéðû¼øà æàóàïêåðøiëiêïåí ìà¡ûçäàíûï áiðàç îòûðäû äà: – ½àçèòêå ñ¥ðòóãå áîëàäû, – äåäi Àáûë£à ¼àðàï. – ½àçèòêå ñ¥ðòó øàðè£àò¼à ¼àéøû êåëìåéäi. Îíäà ò´ð£àí õàðàì åøòå¡å æî¼. Á´£àí êiøi ìîëäà øàìäàíûï ¼àëäû. Åêåói øàðè£àòòàí „ðò¥ðëi ìûñàëäàð êåëòiðiï, áiðàç àéòûñòû. Áið༠ñ†çäåðiíå ¼àðà£àíäà ¼´ðàíäà ä„ë ãàçåòêå áàéëàíûñòû àéòûë£àí íà¼- òûëû í´ñ¼àó æî¼ åêåíi áàé¼àëûï ò´ð. – Áiðåó àòòàí ò¥ñiï æàòûð, – äåï õàáàðëàäû åñiêòåí áàëàëàðäû¡ áiði. «Á´ë êiì åêåí?» – äåï æèåí à£àìíû¡ á´ðûëà áåðãåíi ñîë åäi, åñiêòåí ¥ñòiíäå ¼àóäûðëà£àí ïëà- ùû áàð øî¼øà ñà¼àëäû, à¼ñàðû øàë êiðiï êåëäi. Êåëãåí áåòòå ò†ðãå îòûðà ¼àëûï, ¼´ðàí áàñòàäû. ½´ðàí î¼ûëûï, ¼îë æàéûë£àííàí êåéií áàðûï, àìàíäû¼¼à ê†øòi. – È„, ¼àçà ¼àéûðëû áîëñûí, á„éáiøå, – äåäi àïàìà ¼àðàï. – Èìàíûí æîëäàñ ¼ûëñûí. Áiç àëäû¡ã¥íi £àíà åñòiäiê. Áîëìàñà ¼ûçìåò ¼ûëó£à êåóäåäå øûáûí æàí ò´ð£àíäà æåòóãå áîëàòûí åäi. ½àë£àí£à £´ìûð áåðñií. Òà- íûìàé ¼àëäû¡ áà, ìåí Àéäàðõàíìûí £îé... ʆðøi àóäàí- äà ò´ðàìûç. – À-à, – äåï æàëò ¼àðàäû àïàì. Ñîäàí êåéií îéëàíûï ¼àë£àíäàé ñ„ë ò´ðäû äà, äàóûñ ¼ûëûï ¼îÿ áåðäi. Òà£û äà ¼´ðàí î¼ûëäû. ½îë£à ñó ¼´éûëäû. Øàé êåëäi. – Ñåéñåííi¡ æàë£ûç ´ëû îñû áàëà ìà? – äåï Àéäàðõàí ìà£àí ¼àðàäû. – È„, – äåäi æèåí à£àì. Àéäàðõàí „êåììåí áiðãå áîë£àí ê¥íäåðií „¡ãiìåëåé êåëiï: – Øûðà£ûì, – äåäi ìà£àí ¼àðàï. Ñåéñåí åêåóiìiç êiøêåíå ê¥íiìiçäåí áiðãå †ñiï åê. Êiñiíi¡ àëà æiáií àòòà- – 207 –

ìàéòûí, ñûðòûíàí ñ†ç ñ†éëåìåéòií, êiñiëiãi áèiê æàí åäi. …êå¡å òàðòñà¡, æàìàí áîëìàññû¡. …êåíi æî¼òà£àí äà æà¼- ñû. Áið༠åçiëå áåðóãå áîëìàéäû. Æàë£ûçûíàí àéûðûëûï æàò¼àíäàð äà áàð. È„... Ñîäàí ñà¼òàñûí äå¡äåð. Àïàì ê†çiíå æàñ àëäû. – Æûëàìà¡äàð, – äåäi Àéäàðõàí òà¼èÿñûí øàë¼àéòûï. – Ó„éiìãå áåðiê áîë£àí æ†í. È„... Áàÿ£ûäà áið õàííû¡ æàë- £ûç ´ëû †ëiï, ꆡië àéòó£à Åäiãå áè êåëãåíäå áàñûí ê†òåð- ìåñòåí: «Ìåíi¡ á´ë ¼àé£ûì ¼àéòñå ¼àëàäû?» äåï ñ´ðàïòû äåéäi. Ñîíäà Åäiãå áè ò´ðûï: – Åé, õàíûì, – äåñå êåðåê. – Åé, õàíûì, ñåíi¡ á´ë ¼àé£û¡, Êåëåëi áèäi¡ êå¡åñiíäå ¼àëàäû, Áèiê òàóäû¡ ò†áåñiíäå ¼àëàäû, ‡çåí-ñóäû¡ ê†áåñiíäå ¼àëàäû, ½ûðàí ¼´ñòû¡ ¼èÿ£ûíäà ¼àëàäû, Æ¥éðiê àòòû¡ ò´ÿ£ûíäà ¼àëàäû, Ñ´ëó æàðäû¡ ¼îéûíûíäà ¼àëàäû, μëû òîéäû¡ îéûíûíäà ¼àëàäû, Îñû àéò¼àíûìäû iñòåìåñå¡, ‡ëå-†ëãåíøå †çi¡íi¡ ìîéíû¡äà ¼àëàäû, – äåãåí åêåí. – ßïûð-àé, „! – äåñòi îòûð£àíäàð òà¡ûð¼àï. – Ñîë àéò¼àíäàé, – äåäi Àéäàðõàí ñ†çií æàë£àï, – †ëãåííi¡ àðòûíàí †ëìåê æî¼. Áåðiê áîë£àí æ†í. Ìiíåêè, ¼àíäàé ¼ûëûï æ†íåëòiï æàòûð. Åëäi¡ îðòàñû äåãåí îñû £îé... Êåëåñi ê¥íi ìåí àóäàí£à áàðàòûí ñîâõîç äèðåêòîðû- íû¡ ìàøèíàñûíà iëåñiï æ¥ðiï êåòòiì. ½àé£û æ¥ãi æå¡iëäåï, áîéûì ñåðãiï ¼àë£àí ñåêiëäi. ‡ëiêòi ¼àäið ò´ò¼àí îñûíàó ¼ûðóàð †ëiì æîðàë£ûñûíû¡ £àñûðëàð áîéû õàëû¼ àðàñûíäà ñà¼òàëûï êåëóiíi¡ ñûðûíà æà¡à ò¥ñiíãåíäåéìií. «ßïûð-àó, – äåéìií iøiìíåí òà¡ ¼àëûï, – íåãå æ´ðò åë îðòàñûíäà †ëãiñi êåëåäi? Íåãå †ìið áîéû áàñ¼à æåðäå £´ìûð êåøiï, †ëó ¥øií òó£àí åëãå îðàëàäû? Íåãå?..» Îðàëàòûí åëi¡ áîëñà, î£àí íå æåòñií... …ëäå¼àëàé ꆡiëiì áîñàï, ê†çiìå ûñòû¼ æàñ òiðåëäi. Áið༠„êåìíi¡ ¼àçàñûíà æûëà£àì æî¼. Áàñ¼à áiðäå¡åãå. Áàñ¼à... – 208 –

ÎÐÀËÓ I Øà¡û á´ð¼ûëäà£àí, ¼óû¼òàé òàð ê†øå áîéûìåí ìàë- òà òàñòàð£à øî¼àëà¼òàï, à£àø ê†ïiðäåí †òiï, ïîñåëêàíû¡ ñûðòûíà øû¼òû¼. Á´ë æåð òàóäû¡ ø†ãå-ø†ãå òàóñûëûï, òåãiñòåëãåí åòåãi åêåí. Ê†ï ´çàìàé îé¼û-øîé¼û 䆡-ò†áåëi áàóðàé áàñòàëäû. Æ¥ðãåí ñàéûí øàò¼àë àðàñûíà ñ¥¡ãiãåí á´ëò༠æîë êåé- äå î¡ ¼àïòàëäàí, êåéäå ñîë ¼àïòàëäàí ê†ðiíiï, êåéäå òàï áið àñïàí£à àïàðàòûí æîëäàé ìàøèíàíû¡ æàí äàóñûí øû£àðûï, áèiê ¼ûð£à øàíøûëûï, òiê †ðëåéäi. Æàíûìäà£û øîôåðiìå ê†ç òî¼òàòûï ¼àðàï åì – áåòiíi¡ àçäà£àí ñåêïiëi áàð, åòæå¡äi æ¥çiíåí ñ„áèëiê ࡼàóëû¼ áàé¼àëàòûí, øiï-øèêi áàëà åêåí. Áiðò¥ðëi ì´¡äû, ¼àëû¡ ¼àáà£û ìåí îíøà ¼èþëàñïàé ò´ð£àí ä¥ðäåê åðiíäåði, ñîë- áûðàé£àí àóûð áàñ áiòiìi ê†ï ñ†éëåìåé, iøòåé îéëàó£à äà£äûëàí£àí àäàìíû¡ êåéïií òàíûòàäû. Іëãå ñ„ë å¡êåéå ò¥ñiï, åêi æà£ûíà ༠ò¥áiò áîç †ñêåí òàñò༠æîë£à ñåëñî¼ ¼àðàï, ¥íñiç îòûð. Ç„óäå: – Ìûíàó íå í„ðñå? – äåï ì¥æiëiï, ¼´ëàó£à àéíàë£àí åñêi ìàçàðäû ê†ðñåòêåíiìäå: – Áàÿ£û Áàëòà áàòûðäû åñòói¡iç áàð ìà? Ñîíû¡ ìîëà- ñû £îé, – äåäi øàìàäàí òûñ áið øàáàí ¥íìåí. – Å-å-å... Îë †çi ¼àé ò´ñòà áîë£àí êiñi åêåí? – Êiì áiëãåí... Íàìàç î¼ûï îòûð£àí æåðiíäå †ëòiðiï êåòñå êåðåê. Êåëiï ¼àë£àí æàóäû ê†ðñå äå, íàìàçûí – 209 –

á´çáàïòû £îé æàðû¼òû¼. – Îë îñûíû àéòûï, áàð áiëãåíiì ñîë-༠äåãåíäåé òà£û ¥íñiç ¼àëäû. Áàëàíû¡ „¡ãiìå ñ¥éìåéòií ¼ûëû£û ìà£àí ´íà£àí æî¼. цéòñå äå ñ„òi ò¥ñiï, êåëãåí áåòòå àóäàí îðòàëû£ûíàí ìàøèíàíû¡ òàáûëà êåòêåíiíå ¼óàíûï, ꆡiëäi îòûðäûì. Òiïòi êîìàíäèðîâêà£à øû£óûìíû¡ †çi ñ„òi ò¥ñêåí iñ åäi. ‡òêåí æàçäà „ëäå¼àëàé ¼îíà£àñûíû¡ ¥ñòiíäå áåéòà- íûñ „éåëäåí îñû æà¼òà ò´ðàòûí áið òàíûñûì æàéëû õà- áàð åñòiãåì. Îíû¡ †çi ñ„òi ò¥ñêåíäiêòåí øû£àð, „¡ãiìåëåñiï îòûð£àí åêi „éåëäi¡ àóçûíàí Á„òèìà äåãåí åñiìäi åñòiãåí ñî¡: – ½´äàé ¥øií àéòû¡ûçøû, – äåãåì „¡ãiìåëåðií á†ëiï. – Ì´íû¡ûç ê„äiìãi Ñåðiêáàåâà Á„òèìà ìà? Ñiç îíû ¼àéäàí áiëåñiç? – ½àéäàí áiëåòiíi íåñi? Èíñòèòóòòà áiðãå î¼û£àí ïîä- ðóãàìäû ´ìûòûï, ìà£àí áiðäå¡å ê†ðiíiï ïå?! ½àéäàí áiëóøi åì? – äåï „ëãi „éåë áiðò¥ðëi øàìäàíûï ¼àëäû. Øàìäà- íûï ¼àë£àíäû¼òàí, îíû¡ êiìãå òèãåíií, áàëàëàðûíû¡ ñà- íûí, ¼àçið ¼àéäà ò´ðàòûíûí äà àéòûï áåðäi. Ñîäàí îñû æ༼à æîë ò¥ñêåíäå áið ñî£óäû ꆡiëiìå ò¥éiï æ¥ðóøi åì. Êiï-êiøêåíòàé êåçiìiçäåí áiðãå îéíàï, áiðãå æ¥ðãåí, áiðãå î¼û£àí Á„òèìà £îé... ½ûìûçäû¼ †ñêåí áîç ¼ûðàòòû ¼àïòàëäàï, æàçû¼¼à øû¼òû¼. Æåð áåòi 䆡ãåëåíiï, àëûñòà ì´íàðò¼àí òàó æî- òàñû àëäûìûçäû îðà£ûñû êåëãåíäåé æàðûñûï, ê†êæèåê áîéûìåí çûìûðàï êåëåäi. Àøû¼ òåðåçåäåí òàó ¼îéíàóû- íû¡ ñàóìàë èiñi ࡼèäû. Ìåí øiëäå àéûíû¡ ¼àëû¡ îðòà- ñûíäà ê†çäi¡ æàóûí àëûï, ¼´ëïûðûï ò´ð£àí £àæàéûï áið æàñûë ò¥ñòi òàó á†êòåðiíå òàìàøàëàé ¼àðàï, ðà¼àò¼à øîì- äûì. Áið༠ê†ï ´çàìàé áiðêåëêi ãóiëäåãåí ìîòîð ¥íiíåí, ìàøèíàíû¡ ûð£àóûíàí ê†çiìå ´é¼û òû£ûëäû. Êiñi æà- ëû¼òûðàòûí ´ç༠æîëäà ñåðiãiìíi¡ „¡ãiìå áiëìåéòií ìà- ¼àóïåñ áàëà áîë£àíûíà ¼ûíæûëäûì. – Òî¼òàòøû, øûðà£ûì, – äåäiì äå, ñ†ìêåìäi àøûï, iøiíåí áið á†òåëêå êîíüÿê ïåí ñòà¼àí àëäûì. – …ëi ´ç༠æ¥ðåòií áîëñà¼, çåðiãiï †ëåðìiç. Òûì áîëìàñà, ´é¼û àøûë- ñûí. Êîíüÿêòû¡ àóçûí àøûï, ñòà¼àí£à îðòàëàé ¼´éûï, øîôåð æiãiòêå ´ñûíäûì. – Àòû¡ êiì ñåíi¡? – 210 –

– Ì´ðàò. – Ê„íå, Ì´ðàò, ìûíàíû òàðòûï æiáåð. Òàíûñòû¼ ¥øií... – À£àé, ìà£àí iøóãå áîëìàéäû, – äåäi îë áàñûí øàé- ¼àï. – Іëäå îòûðìûí £îé. – Íå£ûëóøû åäi, ò„éiði. ½àëàëû æåð åìåñ... Àéäàé æàçû¼. Àëûï æiáåð åíäi. Ì´ðàò ñòà¼àíäû ¼à£ûï ñàëäû äà, òûæûðûíûï, æå¡iìåí àóçûí ñ¥ðòòi. ‡éòêåíi æåéòií åøòå¡å æî¼ åäi. ‡çiì åëó ãðàìäàé iøiï, á†òåëêåíi¡ àóçûí æàóûï, ¼àéòàäàí ñàëûï ¼îéäûì. «Àíåêäîò ò„ðiçäi áiðäå¡å áàñòàñàì áà åêåí» äåï îéëàíûï, Ì´ðàò¼à á´ðûëäûì. Ì´ðàòûì iøiìäiê ê†òåðå àëìàéòûí áàëà åêåí. Åêi øåêåñi, áåòiíi¡ ´øû, ê†çiíi¡ àëäû äåìäå ¼ûçàðûï øû£à êåëiïòi. Áiðäå¡åãå ¼óàí£àíäàé †ç- †çiíåí æûìû¡-æûìû¡ åòåäi. – À£àé, – äåäi à¼ûðûíäà „ëäå¼àëàé òiëiíå îðàòûëûï. – Æîë ´ç༠¼îé, ¼àðàï îòûð£àíøà „¡ãiìå áîëñûí... – Îë áið ¼îëûìåí ð†ëií áàñûï, ïàïèðîñ ò´òàòòû. – Ìåí †çiì ñiçäåðäi¡ ãàçåòòåði¡içäi æûë ñàéûí àëäûðûï ò´ðàìûí. ½àçið äåãåí ãàçåòñiç ê¥í æî¼ ñåêiëäi £îé †çi. Ãàçåò î¼ûìà- ñà¡, ñà¡ûðàó àäàì ñåêiëäi, æà¡àëû¼òàí ¼´ð ¼àëàñû¡... ‡òêåí æûëû... – Ì´ðàò îñû ò´ñòà ì´ðûíûí òàðòûï, ¼îïà¡äàï, ¼îç£àëûï ¼îéäû. Ì´íûñû „¡ãiìåì åíäi áàñ- òàëäû äåãåíäi áiëäiðãåíäåé áîëäû. – ‡òêåí æûëû ñiçäi¡ ãàçåòòå «Áà¼ûò äåãåí íå?», «Ìàõàááàò äåãåí íå?» äåãåí òà¼ûðûïòà áiðíåøå ìà¼àëà æàðèÿëàíäû. Åñi¡içäå áîëàð... åñi¡içäå áîëàð äåéìií-àó, ãàçåòòi áàñûï øû£àð£àí †çi¡iç £îé. Àéòàéûí äåãåíiì, ñîë ìà¼àëàäà Áà¼ûò äåãåí ¼ûçäû¡ Àëìàòû£à î¼ó£à áàð£àí ñî¡, àóûëûíäà£û æiãiòií òàñòàï êåòêåíi àéòûë£àí. Ñîë êåçäå †çiìíi¡ áàñûìäà îñûíäàé áið æà£äàé áîëûï åäi. Á´äàí ñî¡ øîôåð æiãiò †çiíi¡ îíæûëäû¼òû áûëòûð áiòiðãåíií, Ñ„óëå äåãåí ¼ûçáåí ê†ïòåí äîñòàñûï æ¥ðåòiíií, ¼ûç î¼ó£à êåòêåíäå ì´íû¡ „êåñi ¼àéòûñ áîëûï, åðå àë- ìà£àíûí, ñîë êåòêåííåí ¼ûçäû¡ õàò æàçáàé ¼îé£àíûí, ìåíñiíáåé òàñòàï êåòêåíií, ñîë ¥øií áið ê¥íi iøiï àëûï, ñó£à êåòiï †ëìåê áîë£àíûí òiëiíå îðàòûëûï îòûðûï, òåãiñ áàÿíäàï øû¼òû. Ìåí áàëàíû¡ ò¥ðiíå ¼àðàäûì. ʆï áîë£àíäà 19-äà. «È„, è„, àäàìäàð òåê îñûíäàé æàñòà £àíà – îí òî£ûçûíäà íå- ìåñå æèûðìàñûíäà £àíà íàìûñ ¥øií, ìàõàááàò ¥øií æàí- – 211 –

äàðûí ¼èÿ àëàäû. Ì´íäàé æàñòà àäàì øûíäû¼ ¥øií ê¥- ðåñå àëàäû». – Åíäi îéûì àéòàäû-àó, – äåäi îë áåòi ø´¼ûðàÿ æûìè- ûï, – îñûíû¡ á„ðií àíà æîë£ûäàé ãàçåòêå æàçûï æiáåðñå, á„ëêiì îë ðàéûíàí ¼àéòûï, – êåíåò Ì´ðàò îñû ìåí íå ñàíäûðà¼òàï îòûðìûí äåãåíäåé êiëò òî¼òàï, ¼ûçàðûï ¼îÿ áåðäi, – Êåøiði¡iç, à£àé, „íøåéií áið îé £îé... Áiç ¼îéíàóäû¡ åòåãiìåí ¼àéòàäàí øàò¼àë£à åíãåíäå ê¥í ê†çi á´ëò¼à òû£ûëûï, òàó iøi ñàë¼ûí òàðòòû. Àóàäàí æà¡- áûð èiñi ñåçiëäi äå, iëå ñåêñåóië ñûí£àíäàé ê¥í øàòûðëàï, †òêiíøi í†ñåð ò†ïåëåï ¼´éûï êåòòi. – Áiðà¼, – äåäi Ì´ðàò æàð¼ åòêåí íàéçà£àé îòûíà íåìêåòòi ¼àðàï, – îë ¼ûç íå îéëàñà, îíû îéëàñûí, ¼îðëà- ñûí, ìàç༠¼ûëñûí ìåéëi... Ìåíi¡ ꆡiëiì áàÿ£ûøà... Áàÿ£ûøà ñ¥éåì, àéíûìàéìûí. Àë áà¼ûò äåãåí íå? – äåäi îë á´ë áið „øåéií çàò äåãåíäåé ¼îëûí ñiëòåï. – Áà¼ûò äåãåí àäàìäàðäû¡ ðóõàíè ¼àíà£àòû. Àäàì ä¥íèåãå ¼àíà- £àòòàíáàéäû, áiëiìãå ¼àíà£àòòàíáàéäû... Òà£û íåìåíå... àò༼à, øåíãå ¼àíà£àòòàíáàéäû, áiëiìãå ¼àíà£àòòàíáàéäû. È„, îíû àéòòûì £îé... Ñîíäà åíäi àäàì áàñ¼à áiðäå¡åãå ¼àíà£àòòàíó£à òèiñòi £îé... – Ì´ðàò ä„ëiðåê áiðäå¡å àéò- ¼ûñû êåëiï, ñàóñà¼òàðûí æûáûðëàòòû. – Àéòàëû¼, ñiç áið ¼àñèåòòi iñ ¥øií æàíû¡ûçäû ¼´ðáàí åòóãå áåë áàéëàäû- ¡ûç. Ñiç †ëiï êåòåñiç, áið༠ê†çäåãåí ìà¼ñàòû¡ûç îðûí- äàë£àííàí êåéií, ðóõàíè ¼àíà£àòòàíàñûç. Îäàí àðòû¼òû¡ ñiçãå ¼àæåòi æî¼. Ñiç áà¼ûòòûñûç. Ò¥ñiíiï îòûðñûç áà? Ìûñàëû, ìåíi àëàéû¼... Ìåí Ñ„óëåíi ´íàòàìûí. Åãåð Ñ„ó- ëå äå ìåíi òàï †çiìäåé ´íàòñà, ìåí ¥øií á´äàí àðòû¼òû¡ êåðåãi æî¼. ½àíà£àò. Áà¼ûòòûìûí. Ì´ðàò, àð༠iøêiñi êåëìåé, ñòà¼àííû¡ áåòií æàï¼àí àäàìøà àëà¼àíûìåí åíäi åøòåìåíi¡ ¼àæåòi æî£ûí áiëäiðäi. Æàóûí „áäåí áàñûëäû. Òàó iøi æà¡àðûï, ê†ê ìàéñà£à á†ëåíäi. Àëûñòà£û øû¡äàð ê¥í í´ðûíà ìàëûíûï, æàð- ¼ûðàï ò´ð. Á´ëò àðàñûíàí ¼´ëà£àí òà¼òàéäàé æàëï༠ñ„ó- ëåëåð ñîíàó ç„óëiì àñïàííàí ¼´éûëûï æàò¼àí ñàð¼ûðà- ìà ñó ñåêiëäi ê†ãiëæiì à¼øûë ò¥ñêå áîÿë£àí. ½à¼ ò´ðûï, á´çûëà áàñòà£àí æîëìåí ìàøèíà û¡ûðàíûï, áàÿó æ¥ðiï êåëåäi. Ì´ðàò áiðàç ¥íñiç îòûðäû äà, iøiíäåãi ñåçiìií áàñ¼à áið ò„ñiëìåí ñûðò¼à øû£àð£ûñû êåëãåíäåé ì´ðíûíû¡ àñòû- – 212 –

íàí û¡ûëäàï «Æàð¼ åòïåñ ¼àðà ꆡiëiì íå£ûëñà äà» „íií áàñòàï êåòòi. Øûäàéäû ðèçà áîëûï æàð iñiíå, ½îðëû¼ ïåí ìàçà£ûíà òàáûíñà äà, – äåãåí ò´ñ¼à êåëãåíäå ñ†çií àé¼ûí àéòûï, îïåðàäà£û áàðè- òîí äàóûñòû àðòèñòåðøå áiðò¥ðëi ¼îðàçäàíûï, ã¥æiëäåï êåòòi. Áið༠¼àéûðìàñûíäà£û áèiê íîòà£à ñî¼ïàé, „íäi øîë༠àÿ¼òàäû. Îñûäàí êåéií Ì´ðàò ¼àéòûï „¡ãiìå áàñ- òà£àí æî¼. ½àéòà áà£àíàäàí áåðãiíi áåêåð àéòòûì áà äå- ãåíäåé, ¼àáà£û ò´íæûðàï, ò¥íåðiï, ¥íäåìåé ¼àëäû. Ìåíi¡ äå „¡ãiìåãå çàó¼ûì ñî¼ïàäû. Æà¡áûð òàìøû- ëàðû àé£ûçäà£àí òåðåçåäåí á´ðàëà¡äà£àí òàó æîëûíà, îäàí „ðiäå ê†ñiëiï æàò¼àí, ê†ñiëãåí ñàéûí òåãiñòåëãåí äàëà£à ¼àðàï, îé£à øîìäûì. Áiçäi¡ æ༠îñûíäàé æàçû¼ áîëàòûí. Á„òèìà åêåóiìiç òàëàé ¼îë ´ñòàñûï ¼ûð àñûï, àóûë åøêiñií àéäàï „êåëåòiíáiç. Áàëàëû¼ øà£û¡äû – ìûíà Ì´ðàò ñåêiëäi àëáûðò øà£û¡äû, òó£àí æåði¡äi îéëà£àí ñîíäàé ò„òòi, ðà¼àò, ì´¡äû... Ìàøèíà áiðêåëêi ûð£àï êåëåäi... II Òó£àí æåði¡, ìåéëi ê†êìàéñà áîëñûí, ìåéëi êåçåðãåí ø†ëåéò áîëñûí, á„ðiáið ê†ðêåì äå, àë áàëàëû¼ øà£û¡ ìåéëi ðà¼àòïåí †òñií, ìåéëi æî¼òû¼ïåí †òñií, á„ðiáið áàë- äàí ò„òòi åìåñ ïå. Æàç áîéû ½î¡ûðàóëû †çåíiíi¡ æà£à- ñûíäà áèå áàéëàï, ¼ûìûç àøûòàòûí îí øà¼òû êèiç ¥é ìåíi¡ ê†ç àëäûìäà „ð¼àøàí „ñåì, ê†ðiêòi ê¥éiíäå åëåñòåéäi. Ñîëàðäû¡ ê¥íãå ê¥éiï, ¼î¡ûðàéûï êåòêåí ê†íå òóûðëû¼òàðû äà, ò¥òiíãå ûñòàë£àí ò¥íäiêòåði äå, æåë ñî¼- ñà ñàðòûëäàï, ñàáàëàï ò´ðàòûí ¥çiê áàóëàðû äà ꆡiëiìå àëàá†òåí ûñòû¼. Ìåí ê†êæèåêòåí øàøûðàï, ê¥í ê†òåðiëå áàñòà£àíäà-༠ø†ïøiëåðäi¡ êåøêi ñàë¼ûííàí àøè ¼îé- ìà£àí ñàóìàë ¼ûìûçäû¡ åêi-¥ø êåñåñií ñiìiðiï ñàëûï, †ãiçãå æàéä༠ìiíåòiíiíåí áàñòàï, á´ë àóûëäû¡ ¼àøà£àí ¼´ëûíäàðûí ¼àëàé ´ñòàï, æåëiãå áàéëàéòûíûí, æûë¼û ¼àéûðûï æ¥ðãåí áàëà£à êåìïiðëåðäi¡ íå äåï ´ðñàòûíûí, òiïòi ñ„ñêåäå ñàìàóûðäû¡ êåðíåéiíåí ø´áàòûë£àí – 213 –

ê†êøóëàí, àùû ò¥òiííi¡ æåëñiç òûìû¼òà ¼àéòiï ê†òåðiëåòiíií, ò¥ñêi à¡ûçà¼òà ê†ë æà¼òàí ¼àíäàé èiñòåð êåëåòiíií, à¼ûðûíäà áà¼òàøûëàðäû¡ êåøêi àé£àéû ìåí øûáûðò¼ûëàðäû¡ ñàðòûëûí, æ´ìûñòàí ¼àéò¼àí ø†ïøiëåðäi¡ äàáûðëà£àí äàóûñòàðûí – á„ðií ¼àëäûðìàé áàøàéëàï ñóðåòòåï áåðå àëàð åäiì. ‡éòêåíi á´ëàðäû¡ á„ði ìåíi¡ áàëàëû¼ øà£ûìäà ê†ðiï, áiëiï †ñêåí áåëãiëi †ìið £îé. ʆçiìäi æ´ìñàì áîëäû, îñûëàð òiçáåêòåëiï, ñîë á´ðûí- £û àï-àé¼ûí, ò¥ñiíiêòi ¼àëïûíäà àëäûìà êåëåäi. Æ„íå ꆡiëiìäi ì†ëäið ñåçiìãå òîëòûðûï, £àæàéûï ìåêåí – áà- ¼ûòòû ä„óðåí áîëûï åëåñòåéäi. …ëäå á´ëàðäû¡ á„ðií òà- ìàøà åòiï ò´ð£àí ìåíi¡ àÿóëû áàëàëû¼ øà£ûìíû¡ áåé- £àìäû£û ìà åêåí? Åñiìäå, áiçäi¡ ¥é ñî£ûñ áàñòàë£àí æàçäà À¼ñóàòòà îòûð- äû. Áiçäi¡ ¥é äåï îòûð£àíûì – æåçäåìíi¡ ¥éi £îé. ‡çiì òà¼ûð æåòiììií. «…êå¡ àò¼à ìiíãåí, áèëiê àéò¼àí êiñi. Ì„ìáåòåéäi¡ iøiíäå ñîäàí ò„óiði áîë£àí æî¼. Áið༠íå êåðåê, êåøåãi àëàñàïûðàíäà á„ði êåòòi... Àë øåøå¡ áîëñà, ñîíû¡ ê¥éiãiíåí †ëäi» äåéòií ìà£àí ¥ëêåíäåð. Á„ëêiì, ñî- ëàðäû¡ ò„óiðëiãiíåí áîëàð, „êåììåí ä„ìäåñ áîë£àí àäàì- äàð ìåíi ê†ðãåí æåðäå æûëû´øûðàï, ìà¡äàéûìíàí ñè- ïàï ¼àëàäû. Áið êåçäå ìåíi¡ äå †çãåëåðäåé àòà-àíàì áîë£àíûí, áîë- £àíäà àíàó-ìûíàó åìåñ, åëãå ñûéëû, ¼àäiðëi, æà¼ñû àäàì- äàð áîë£àíûí øûí ñåçiíãiì êåëiï, „ëãi êiñiëåðäi¡ ì¥ñiðêåãåí ñ†çäåðií ì†ëèiï, áåðiëiï òû¡äàóøû åì. Áið༠ìåíi¡ ꆡiëiìäå ñà£ûíûøòû¡, ÿ óàéûìíû¡ ç„ðåäåé äå áåëãiñi áiëiíáåéòií. Ìåí åøêiìäi äå ñà£ûíáàéòûíìûí, içäåìåéòiíìií. Àòà-áàáàñûíû¡ êiì åêåíií áiëìåé †ñåòií êåìáà£àë, ñîðëû áàëàëàðäû¡ áiði åäiì. Ê¥çäå æ´ðòòû „ñêåðãå àëà áàñòàäû. Àóûë£à êîëõîçäû¡ àêòèâòåði êåëiï, áàëà-øà£à, êåìïið-øàëäàð£à äåéií æè- íàï, ìèòèíã †òêiçäi. Îíäà Îòàíûìûç£à øàáóûë æàñà£àí æàóëàðäû¡ êiì åêåíäåðií àéòòû. Ìàéäàíäà£û æàóûíãåð- ëåðãå êèiì-êåøåê, àñòû¼ æ†íåëòó òóðàëû ¼àóëû ¼àáûë- äàäû. Ñîë æèíàëûñòà «íåìiñ», «ãåðìàí» äåãåí åêi ñ†ç åñòiäiì. Áið༠îëàðäû¡ åêåói áið-༠àäàì áà, „ëäå ¼îñû- ëûï æ¥ðãåí îä༠ïà, îë àðàñûí àéûðà àëìàäûì. Øà¼ûðûë£àíäàðäû¡ á„ði àóäàííàí ¼àðàëûï êåëiï, æ¥ðåòií ê¥íäåðií áiëiï, åëìåí ¼îøòàñûï æàòòû. ½àòûí- – 214 –

äàð åëäi¡ ç„ðåñií àëûï, äàóûñ ¼ûëûï, êåéáiðåóëåði ñî£ûñ¼à áiðãå áàðàòûíäàé áàëà-øà£àñûìåí àóäàí£à áiðãå àòòàíóäà. «Ïîâåñòêà» áiðiíåí ñî¡ áiði êåëiï æàòûð. Åðêåêòåð æ¥ðåð àëäûíäà àóûë ¥éäi àðàëàï, ä„ì òàòûï êåòåäi. Ò´ð£ûíáåê äåãåí „çië¼îé æiãiò áiçäi¡ ¥éäåí ä„ì òàòûï îòûðûï: – Îñû ¥éäi¡ ä„ìi àéäàï, àìàí-ñàó îðàëàð ìà åêåíáiç, ìûíà áið ¼àñû¼òû àëûï êåòåéií, áàð£àí ñî¡ îðíûíà íåìiñòi¡ ¼àñû£ûí ñàëûï æiáåðåðìií, – äåï ñàáû ìàéûñ- ¼àí ¼àëàéû ¼àñû¼òû ñàëûï àë£àíäà ¼àé£û æ´òûï, ò´íæû- ðàï îòûð£àí øàëäàð äà ìûðñ åòiï: – Àïûðìàé, Ò´ð£ûíáåê-àé, „çiëi¡-àé ñåíi¡, „é, ¼àë- ìàéäû-àó ñ¥éåêêå ñi¡ãåí ìiíåç, – äåï ¼àéðàí ¼àëûï, áàñòàðûí øàé¼àñ¼àí. Æåëòî¼ñàííû¡ îðòà øåíiíäå åðêåê êiíäiêòåí æ†íäi åøêiì ¼àëìàäû. Ê„ði øàëäàð, ñîñûí æåçäåì £àíà. Æåçäåìíi¡ iøêi ñàðàéûíäà †êïåñi ìå, „ëäå æ¥ðåãi ìå – „éòåóið áið ì¥øåñi ê†ïòåí àóûðûï æ¥ðåòií. Ñî£àí áàéëàíûñòû æàðàìñûç áîëûï ¼àéòûï êåëäi. «Ä„ì øû£àð áà飴ñòû æiáåðìåãåí, äåíñàóëû£û äà æ†íäi åìåñ ¼îé» äåñòi ¼àòûíäàð æà£û. Ñîäàí ¼à¡òàð †òòi, à¼ïàí †òòi. Íàóðûçäû¡ áàñûíäà êåë- ãåí åêiíøi ïîâåñòêà åøòå¡åãå ¼àðàò¼àí æî¼, æåçäåììåí á¥êië àóûë áîëûï, æûëàï ¼îøòàñòû¼. ‡ñòiï àóûë òiðøiëiãi àÿ¼ àñòûíàí †çãåðäi. Æ´ìûñ¼à áiðû¡£àé ¼àòûíäàð ¼àëäû. Îëàð áîðàíäû ê¥íäåði ¼àð ê†ìiï, æåðìåí-æåêñåí áîë- £àí ìàÿëàðäû àðøûï, òiñòåñêåí ì´çä༠ø†ïòi øîòàÿ¼ïåí ñóûðàòûí. Ñîñûí øàíà£à òèåéòií. ʆêòåìäå àðû¼ á†ãå- ãåíäå æàëï༠ê¥ðåêòåðäi æåðãå çîð£à ñi¡iðiï, øûì îÿòûí. Åãiíäi ¼îë îðà¼ïåí îðûï, àñòû¼ òîëû ¼àïøû¼òàðäû êiðãå æàë£ûç ê†òåðiï àïàðàòûí. ‡ãiçãå åðêåêòåðøå æàéä༠ìiíåòií. Óà¼ûòûíäà òàì༠iøïåãåíäiêòåí, øåòiíåí àñ¼à- çàíäàðû àóûðàòûí. Ñîë êåçäåãi àóûð õàë †ìiðiìíi¡ å¡ ê†¡iëñiç ê†ðiíiñòåðiíi¡ áiði áîëûï ¼àëäû. Êåéií óíèâåðñèòåòòå î¼ûï æ¥ðãåíäå òàðèõ ñàáà£ûíàí μëû Îòàí ñî£ûñûíû¡ çàðäàïòàðû òóðàëû ëåêöèÿ òû¡äàï îòûð£àíäà ê†ç àëäûìà ¼èðà£àí ¥éëåð, †ðòåíãåí ¼àëàëàð, ñíàðÿäòàð ò¥òiíi åìåñ, æ¥çäåði ê¥ï-ê¥ðå¡ áîëûï, †ëãåíøå òèòû¼òàï, àéûðäû¡ – 215 –

ñàáû îéûï òàñòà£àí àëà¼àíäàðûíà, òiëiì-òiëiì áîë£àí áåòòåðiíå ò´çû æî¼ ñàðû ìàé æà£ûï, êèiç ¥é iøiíäå òà¡ áîçûíäàé àëàãåóiì ñ„óëå øàøûï ò´ð£àí îø༠îòûíà àÿ¼- ¼îëûí æûëûòûï, ¼àéíàï æàò¼àí ¼àçàí£à ìå¡-çå¡ ¼àðàï, áåëãiñiç áið ñåáåïïåí æûëàï îòûðàòûí àóðó ¼àòûíäàð åëåñòåéäi. Äåãåíìåí, òiði ïåíäåíi¡ àòû òiði ïåíäå £îé. Á´ðûí£û- øà æåð æûðòûëäû, ò´¼ûì ñåáiëäi. Ìàë ò†ëäåï, ôåðìà ¼ûð£à ê†øòi. Øiëäåäå îð༠áàñòàëäû. Ìiíå, îñû êåçäå áiçäi¡ àóûë£à ñ´ìäû¼ æàìàí õàáàð êåëå áàñòàäû. ½àòàðûíàí ¥ø àäàì£à ¼àðà ¼à£àç øû¼òû. Àðà- ñûíàí àé òîëìàé Ò´ð£ûíáåêòåí ¼àðà ¼à£àç êåëiï, îíû á¥êië àóûë áîëûï åñòiðòêåíäå áåéøàðà øåøåñi μëáèêå ê†çiìiçøå æûíäàíûï êåòòi. Àë£àøûíäà êåìïiðäi¡ æûíäàí£àíûí åøêiì áàé¼à£àí æî¼. Øàëäàð åñòiðòiï áîëûï, ¼àòàð ò´ð£àí „éåëäåðäi¡ áiði áåòií áàñûï, ê†ðiñóãå åíäi òà¼àé áåðãåíäå, êåìïið î¼ûñ àðòûíà á´ðûëûï, æåðîø༠áàñûíäà áîñ øåëåêòi ò´ìñû- £ûìåí ò¥ðòêiëåï ò´ð£àí åøêiãå «øåê» äåï ¼àëäû. Êåìïið òà£û äà «øåê, „é!» äåï òàáàëäûðû¼òàí ñ¥ðiíå àòòàï, åøêiíi ¼óà æ†íåëãåíäå äå æ´ðò áiðò¥ðëi à¡òàðûëûï ¼àë£àíìåí, á„ëåíäåé áið îé£à êåëå ¼îéìà£àí. Êåìïið åøêiíi ¼óûï, ´çàé áåðäi. …ëäåí ñî¡ åøêi áið æ༼à, êåìïið áið æ༼à ëà£ûï áàðà æàò¼àíûí ê†ðãåí æ´ðò øîøûíûï, ä¥ð åòå ¼àëäû. – Ñà¼òà, ¼´äàé, ìûíàó ñàó åìåñ ¼îé?! – Êåìïið æûíäàíûï êåòòi, – äåãåí áiðåóäi¡ àé¼àéû øû¼òû. Åêi „éåë ñî¡ûíàí æ¥ãiðiï, øàëäàðäû¡ áiði àòïåí ¼óäû. À¼ûðû åñêi ꆡíi¡ ò´ñûíàí ´ñòàï, àóûë£à æåòåëåï àëûï êåëãåíäå, êåìïið áiðiìiçäi òàíû£àí æî¼. Àïï༠¼óäàé øàøû æàëáûðàï, áåòi ¼èñàéûï, û¼ûëû¼ àòûï, åñiðiê áóûï ò´ð åêåí. Åøêiì òiêòåï áåòiíå ¼àðàé àëìàäû. ʆïòi ê†ðãåí ¼àðòòàðäû¡ †çäåði «Àëëàëàï» áåòòåðií á¥ðêåé áåðäi. Áà飴ñ êåìïiðäi æàçûëàð äåï îéëàï åäiê, æàçûëìàäû. Æûí ´ð£àí ê¥éiíäå áið àé£à æåòïåé ¼àéòûñ áîëäû. Òåê †ëåðiíi¡ àëäûíäà Ò´ð£ûíáåêòi¡ àòûí àéòûï, ê„äiìãiäåé äåíi ñàó àäàìøà æûëà£àí åêåí äåñiï æ¥ðäi æ´ðò. Êåìïiðäi¡ æåòiñií áåðãåííåí êåéií «øà¡ûðà£û òûì áîëìàñà, îñû æàç æû£ûëìàñûí» äåï ûë£è †çåí æà£àñûí- – 216 –

äà£û ¼ûñòàóëàðûíäà îòûðàòûí Ìà£ðèïà êèiç ¥éiíå ê†øiï êiðäi. ‡çi áið äiíäàð, ¼àìꆡië, àóðó „éåë åäi. Æ´ìûñ¼à áið ê¥í áàðñà, áið ê¥í æàòûï ¼àëàäû. Æåòi ñàéûí æàéñûç ò¥ñ ê†ðiï, ¼´äàéû íàí ïiñiðiï, áàëàëàð£à ¥ëåñòiðiï æ¥ðãåíi. Áiç ê¥éi¡êiðåï ïiñêåí 䆡ãåëåê, ûñòû¼ íàíäû àëûï æà- òûï, «¼´äàéû¡ûç ¼àáûë áîëñûí» äåï áàòà áåðåìiç. Êåéäå ìåí iøiìíåí «îñû êiñiíi¡-༠íå òiëåãåíi îðûíäàëñà åêåí» äåï øûíäàï òiëåéòiíìií. Ê¥éåói Ñåðiêáàé ìàéäàí£à áðèãàäèð áîëûï æ¥ðãåíäå êåòòi. ½ûð ì´ðûíäû, ¼èÿ¼òàé ¼àðà ì´ðòû áàð, àçäàï ì´ðíûíàí ñ†éëåéòií. Á„òèìà äåãåí æàë£ûç ¼ûçû ìåíiìåí øàìàëàñ... Øàøû æàëáûðà£àí, òàëäûðìàø, à¼ñàðû ¼ûç. Øàøû ê†çiíå ò¥ñå áåðãåí ñî¡, áàñûí „ëñií-„ëñií êåéií ñåðïiï, ñiëêiï òàñòàé áåðóäi „äåò ¼ûï êåòêåí. Àóûëäû¡ ¼àë£àí áàëàëàðû áiçäåí áiðñûäûð£û åðåñåêòåó áîë£àíäû¼òàí, ¥ëêåíäåðãå ê†ìåêòåñiï, æ´ìûñ áàñûíäà æ¥ðåäi. Å¡ áîëìà£àíäà ø†ïøiëåðãå ñóñûí, òàì༠òàñèäû. Á„òèìà åêåóiìiç àÿ¼-¼îëûìûç æàðû¼-æàðû¼ áîï, àóûë ñûðòûíäà£û ¼´ëà£àí åñêi ꆡíi¡ àðàñûíäà êåøêå äåéií æàëû¼ïàé îéíàéìûç. Á´ë ꆡäåð àòàì çàìàí£û åñêi ìåêåííi¡ ¼àëäû¼òàðû áîëàòûí. Æåë ìåí æà¡áûðäàí, ¼àð ñóûíàí, åøêi-ëà¼òàð- äû¡ ò´ÿ£ûíàí òåãiñ äåðëiê òîïûð༼à ê†ìiëiï, ¼àéñûáiðåóëåði ìîëà£à ´¼ñàï, æ´ìûð ò†ìïåøiêêå àéíàë- £àí. Æûë ñàéûí ìà¡àéûíà ¼àðà øà£ûð, àùû æóñàí †ñiï, ñîë ê¥éiíäå ¼óðàï, ¥ãiòiëiï ò¥ñå áåðãåííåí, æåði ¼àðà òî- ïûðà¼òàíûï, æûëìà-æûë „ëãi ò†ìïåøiêòåðäi¡ †çií òåãiñòåé ò¥ñåäi. Êåéáið áåðiê ¼àëàí£àí ¥éëåðäi¡ £àíà ì¥æiëãåí êåñåêòåði àé¼ûí ê†ðiíiï, áið êåçäå îñû îðûíäà äà àäàì áàëàñûíû¡ òiðøiëiê ¼´ð£àíûí áiëäiðãåíäåé áîëàäû. Á„òèìà ¥éäåí æàñà£àí ¼óûðøà¼òàðûí „êåëåäi. Ìåí „ëäå¼àíäàé áið àëûñ ¼èÿëäàð£à áåðiëiï æ¥ðiï, åñêi ê¥ëê†ìiðäi¡ àðàñûíàí ñûð£àíû¡, ñà¼èíàíû¡, êåñåëåðäi¡ òîò áàñ¼àí ñûíû¼òàðûí æèíàéìûí. цéòiï ¥é áîëûï îé- íàéìûç. Îë – á„éáiøå, ìåí – îòà£àñû. «Á„éáiøåì» ìà£àí: – ½ó ø´í༠¼´äàé, áèåíi íåãå ¼àéûðìàéñû¡?.. ½´ëûí£à ñóäû êiì áåðåäi?.. Îñû ¥éäi¡ åðêåãi ñåí áå, æî¼, ìåí áå? – äåï ø„¡êiëäåï ´ðñûï æ¥ðåäi. Á„òèìà æàëïû æàéøûëû¼- òà äà, îéíà£àíäà äà àé¼àéëàï ´ðñûï æ¥ðóäi ´íàòàòûí. – 217 –

¦é ñûðòûíäà «æåëiìiç» áàð. Áèå ñàóó£à «æåëiíi¡» áà- ñûíà áàð£àíäà, ìåí åíäi îòà£àñûëû¼òû ¼îéûï, áèå áîëà- ìûí, ñàóûëûï áîë£àííàí êåéií ¼´ëûí£à àéíàëàìûí, îäàí ñî¡ Á„òèìàíû¡ «îé, æàìàíäàò¼ûð, æåëiíi ¥çå ìå, ¾è-¾è, øó» äåï àé¼àéëàï ¼óàëàóû ¥øií òà£û äà á†òåí æûë¼û áîëóûìà òóðà êåëåäi. Êåéäå êåñåíi¡ ñûíû¼òàðûíà ¼´éûï «¼ûìûç» áåðåäi. Áåðåð àëäûíäà †çiíi¡ øåøåñiíå ´¼ñàï ñàïûðûï îòûðûï àëàòûíû áàð. Ìåí æàëû£ûï êåòåì. – Óà, á„éáiøå, ¼´éñà¡øû, îòûðà áåðåìiç áå? – Îòûðñà¡ îòûð, îòûðìàñà¡ æ¥ðå áåð. ½ûìûçäû ñà- ïûðìàé àäàì iøå ìå? – Á´ë åíäi îíäàé ¼ûìûç åìåñ ¼îé, – äåéìií ìåí ìi¡ãiðëåï. Á„òèìà ê†çiíi¡ àñòûìåí àëàðà áið ¼àðàï, åðåãåñiï ñà- ïûðà ò¥ñåäi. «Êåø áîëûï», ò†ñåê ñàëûï, ´éû¼òàó£à êiðiñåìiç. ʆçiìiçäi æ´ìàìûç. Àë îë ¼èñàÿð-¼èñàéìàñòàí: – Ò´ð, òà¡ àòòû, – äåéäi. – Ò¥ê òå òà¡ àò¼àí æî¼, „ëi æàòà ò´ðó êåðåê, – äåéìií ìåí îéûííû¡ áèëiãií Á„òèìàíû¡ áið †çi àë£àíûíà ê†íãiì êåëìåé. цéòiï àóûë àäàìäàðûíàí åñòiãåí, ê†ðãåíäåðiìiçäi ¼àé- òàëàï, ´ç༠îéíàéìûç. Áið ê¥íi ûìûðò æàáûëûï, áèåëåð à£ûòûëûï, åë æ´ìûñ- òàí ¼àéò¼àíäà äà îéûí ¼ûçû£ûíàí áîñàìàé æàò¼àí- áûç. Á„òèìà êåñåêòåðäi ¼àëàñòûðûï á†ëìå æàñàï, îíû¡ iøiíå «ûäûñ-àÿ¼òàðûìûçäû», ¼óûðø༠áàëàëàðûìûçäû ¼îéäû. Êiñi êåëãåí ñû¡àé áiëäiðiï, ¼àçàí£à åò ñàë£àí áîëäû. – ½îíà¼òàð£à ¼ûñòàí ¼àë£àí ñ¥ðiìäi ñàëàéûí. Áið ìàë æåéòií æ†íäåði áàð. Åðêåãiìiç „ëi æ´ìûñòà. ½îé ñîÿòûí àäàì æî¼, – äåï †çiìåí-†çi ñ†éëåñiï æ¥ð. Ìåí øûáû¼ àòòû áîðáàéëàï, ¥éäi¡ ò´ñûíà øàóûï êåëiï: – Ïîâåñêå êåëäi, ñî£ûñ¼à êåòåì, – äåäiì åíòiãiï. Àñû- £ûï, òåç ñ†éëåãåííåí øàøàëûï ¼àëäûì. – Êåòåì, – äåäiì „¡ãiðëåï. Á„òèìà ìåíi¡ òà£û ¼àíäàé îéûíäû øû£àðûï ò´ð£àíû- ìà ò¥ñiíi¡êiðåìåé, ñ„ë îéëàíûï ¼àëäû. – 218 –

– …, „, ñî£ûñ¼à æ¥ðåñi¡ áå? Ïîâåñêå ìå... – äåäi àð- òûíøà. – Ä´ðûñ, áàðñà¡ áàð. «Áàëàëàðûìíû¡» áåòiíåí ñ¥éiï, «á„éáiøåììåí» ¼îø- òàñûï, ñî£ûñ¼à àòòàíäûì. ½´ëà£àí åñêi ¥éäi àéíàëà áåðå, ò†ìïåøiê ¼îðäàíû¡ ¥ñòiíå æàòà ¼àëûï, «íåìiñòåðìåí» àòûñòûì. «Íåìiñòåðäi» òàóûñûï áiòiðiï, ñî¡ûíàí î¼ òèiï, †çiì ¼´ëàäûì. Îäàí ñî¡ ìûíà ¼àé£ûëû õàáàðäû åñòiðòó ¥øií àóûë Ñîâåòòi¡ áið àäàìû áîëûï, «¼àðà ¼à£àç àëûï» Á„òèìà£à ¼àéòûï êåëäiì. Á´ë æîëû ¼àáà£ûì ò´íæûðàï, àóçûì ¼îìïèûï: – Øûðà£ûì Á„òèìà, ¼àòûí †ëñå, ¼àìøûíû¡ ñàáû ñûí- äû, àçàìàò †ëñå, àñ¼àð òàóûì ¼´ëàäû äåãåí, – äåï †çiì æàòòàï àë£àí ¥ëêåíäåðäi¡ ñ†çiíå ñàëûï àëûñòàí îðà£ûò- òûì. – Ñî£ûñ àòû ñî£ûñ. Ê¥í ñàéûí æàìàíàò õàáàð ê¥òiï, á„ðiìiç äå ¼´äàé£à ìiíàæàò ¼ûëàìûç. Ñåí äå áið àòàíû¡ øà¡ûðà£û å¡. Á„ëåíøåêå¡ Ì„ñêåó ò¥áiíäå åðëiêïåí ¼àçà áîïòû! ½´äàé... Á„òèìà ìåíi¡ ñ†çiìäi àÿ¼òàòïàé, òàï áið ìàéäàíäà ê¥éåói †ëãåí „éåëøå äàóûñ ¼ûë£àí áîï çàðëàï àëà æ†íåëäi. Ä„ë îñû êåçäå („ëi ê¥íãå åñiìíåí êåòïåéäi) àçà áîéäû ¼àçà ¼ûëûï, àóûë æà¼òàí à¡ûðàï, äàóûñ ¼ûë£àí „éåë ¥íi ¼àáàò øû¼ïàñû áàð ìà?! Ç„ðåìiç ´øûï, ¥é æ༼à ò´ðà æ¥ãiðäiê. Êåëñåê, óäà- øó. …éåëäåð ê†ðiñiï, æûëàï æàòûð. Àò òûðìà æ¥ðãiçåòií Áà£èëà äåãåí êåëiíøåê áåòií øèåäåé åòiï òûðíàï òàñ- òàïòû. «μñòàäàí ê†ïòåí õàáàð æî¼. Æà¼ñûëû¼¼à æàç£àé, æ¥ðåãiì ¼îáàëæè áåðåäi», – äåï æ¥ðãåí ñîíû¡ àëäûíäà. Ê¥éåói êîëõîçäû¡ æàë£ûç ´ñòàñû áîë£àíäû¼òàí æ´ðòòû¡ á„ði, „éåëi äå àòûí àòàìàé, «μñòà» äåéòií. – μñòåêå¡ ø„éiò áîï êåòiïòi, – äåãåí ñ†çäi åñòiãåíäå æ¥ðåãiì ¼ûñûëûï, ¼îðû¼¼àíûìíàí æûëàé àëìàé, àëà¼- òàï, ò†ðäå îòûð£àí øàëäàð£à ¼àðàäûì. Îëàð ´ñòàíû¡ †ëiìiíå òiêåëåé êií„ëi æàíäàðäàé æ¥çäåðií ê†ðñåòå àë- ìàé, ò´£æèûï, ¼àðàáåò áîï, æåð ø´¼ûï îòûð åêåí, Áiðàçäàí ñî¡ Òàëàñáàé ìîëäà û¡ûðàíûï, àÿò áàñòà£àí áîëäû. Áið༠„éåëäåðäi¡ äàóûñ ¼ûë£àí ¥íäåði áàñûëìà- £àí ñî¡, àÿòûí äî£àðûï, òà£û äà ò†ìåí ò´¼èûï îòûðûï ¼àëäû. Ê¥ìiñòåé àïï༠ñà¼àëûíà ñîð£àëà£àí æàñòû ñàó- ñà£ûìåí ¼àëàé ¼à£ûï ¼àëûï îòûð£àíûí áàé¼àï ¼àëäûì. – 219 –

– Åé, øûðà¼òàðûì, ò„¡iðãå ¼´ëäû¼, – äåäi ò†ìåíiðåê îòûð£àí Ñ¥éiíäiê øàë áàñûí „ðå¡ ê†òåðiï. Åêi ê†çi ¼ûï- ¼ûçûë åêåí. – Ò„¡iði äå¡äåð, – äåäi òà£û îíñûç äà òàð- £ûë äàóñû øî¼àë༠æîëìåí æ¥ðiï †òêåí àðáàäàé iðêiñ- òiðêiñ øû£ûï. – Æàðàò¼àííû¡ æàçóû ñîëàé áîëñà, áiç ¼àéòóøû åê... Òàëàñáàé ꥡiðåíòiï àÿòòû ¼àéòà áàñòà£àíäà, „éåëäåðäi¡ æûëàóû áàñûë£àíäàé áîëäû. Òåê ¼àéñûáiðiíi¡ ëû¼ñû£àí †êñiêòi áàñà àëìàé, û¼ûëû¼ àòûï, ¼îðñ-¼îðñ åòêåí ¥íäåði åñòiëiï ò´ð. Ìîëäàíû¡ ꥡiðåíãåí, ñàçäû äàóñû ìåí ¼´ðàííû¡ ò¥ñiíiêñiç ¼´ïèÿ ñ†çäåði ä¥íèåäåí ûðûçäû¼-íåñiáåëåði òàóñûëûï áiòêåí æàíäàðäû¡ ñî¡£û òiëåê-òàëàáûíäàé ¼àñèåòòi ñåçiëiï, êèiç ¥éäi¡ iøiíäå ëû¼ òîëû àäàìíû¡ àðà- ñûíàí á´ë ¥íäi á´çó£à åøêiìíi¡ áàòûëû áàðìàäû. Òàëàñ- áàé àÿòòû áiòiðiï, «Ñ´áûõàí£à» ò¥ñêåíäå, ¼´ðàí£à æåòiê øàëäàð àóûçäàðû æûáûðëàï, êåóäåëåðií ê†òåðiï, ¼îë æàþ£à ¼àìäàíäû. ½´ðàí áiòêåíäå „éåëäåðäi¡ àðàñûíàí òà£û áið ¼àðëû¼- ¼àí çàðëû äàóûñ øû¼òû. Á´ë áà£àíàäàí æûëàé àëìàé åñå¡ãiðåï, ¼´ðàí î¼ûëà áàñòà£àíäà áàðûï åñií æèûï, æû- ëàó£à øàìàñû êåëãåí Áà£èëà åäi. Êåðåãåãå áåòií áåðiï, à¡ûðàï, òîë£à¼ ¼ûñ¼àí „éåëäåé òå¡ñåëå áåðãåí Áà£èëà- íû¡ áåòií òûðíàòïàé, åêi ¼îëûí ¼àéûðà ´ñòà£àí åêi „éåë äå æàóëû¼òàðûíû¡ ´øûìåí áåòòåðií áàñûï, ñàé-ñ¥éåêòåði ñûð¼ûðàï, åãiëiï ò´ð. Áà£èëà „áäåí „ëñiðåï, æûëàó£à øàìàñû æåòïåé, îíû¡ æàíûíäà ò´ð£àí Ûðûñáèái àïàé †çiíi¡ äå åêi áåòiíåí æàñ ñîð£àëàï: «Áà£èëàæàí, æàíûì, åñi¡äi æèøû, ñàáûð åòøi, àç £àíà ñàáûð åòøi... Ì´íøà íå ¼ûë£àíû¡», – äåï æàëû- íûï, áåòií áåði á´ð£àíäà Òàëàñáàé åêiíøi àÿòûí áàñòàï êåòòi. Áà£èëà æûëàóûí äî£àðäû. Áið༠æ¥ðåãi ¼ûñûëûï, åñiíåí òàí£àí àäàìøà „ëñií-„ëñií àóûï êåòiï îòûðäû. Æ¥çiíå ¼àðàï åäiì, åêi ê†çi æ´ìûëûï, åðiíäåði ê†íòèiï, áåòi ¼àðàê¥ðå¡äåíiï, áàðëû£ûï, iñiï êåòêåí åêåí. Ò´ëà áîéûì äið åòå ¼àë£àíäàé áîëäû. Àë¼ûìûìà òiðåëiï ò´ð£àí áið ò¥éiíøåê åðiãåí ì´çäàé æàñ¼à àéíàëûï, åêi áåòiìå òî¼òàóñûç ïàðëàé áåðäi. Àäàì áàëàñûí îñûíøà ¼èíà£àí- äàé íå æàçû£û áàð åêåí äåï îéëàéòûí ñåêiëäiìií. ‡êïå, – 220 –

áàóûðûìäû òàìûðûìåí æèûðûï, áiðåó á¥ðiï ò´ð£àíäàé iøåêòåðiì ñîë¼ûëäàï, ¼àòòû ¼èíàëûï æûëàäûì. Îñû êåçäå æ´ðòòû¡ íà¼òûëû íå çàò¼à æûëà£àíûí ìåí áiëìåéìií, àë †çiì íåãå åêåíi áåëãiñiç ´ñòà à£àéäû¡ ¼àçàñûíà åìåñ, òåê Áà£èëàíû¡ ¼àñiðåòiíå £àíà æûëàäûì. μñòàíû¡ æåòiñií áåðãåíøå Áà£èëà äàóûñ ¼ûëûï, ¥éäå îòûðäû. Æåòiñií áåðãåí ñî¡, åðòå¡iíå ê¥í øû£à àóûë£à æûë¼û êåëãåíäå, ¼îëûíà æ¥ãåí àëûï, ¥é ñûð- òûíà øû¼òû. – Áàð, Áà£èëàíû¡ àòûí „êåï áåði¡äåð, – äåäi øåëåê ´ñòàï ò´ð£àí „éåëäåðäi¡ áiði. Ìåí áàñûíà ¼àðà îðàìàëäû á¥ðêåé æàìûë£àí êåëiíøåêòi¡ æàíûíà òà¼àï áàðûï: – Àïà, àòû¡ûçäû ìåí „êåï áåðåéií, – äåäiì à¼ûðûí £àíà. Áiðò¥ðëi í´ðû ñ†íiï, †ëi ê†çäåé ìåëøèiï ¼àë£àí æàíàðûíà ê†çiì ò¥ñêåíäå, ëû¼ñûï êåëiï ¼àë£àí ê†ç æà- ñûìà „ðå¡ èå áîëûï ò´ðäûì. Åíäi áið ¼àðàñàì, æûëàï æiáåðåðiìäi àíû¼ áiëiï, ò†ìåí ¼àðàï ò´£æèÿ áåðäiì. Ñîí- äà äà ê†çiì æàñ¼à òîëûï, àëäûìà ´ñûí£àí æ¥ãåí ìåí Áà- £èëàíû¡ ¼îëû ñó øàé£àíäàé á´ëäûðàï ê†ðiíäi. Æûë¼ûëàðäû èiðiï æ¥ðãåí Ñ¥éiíäiê àòàé£à Áà£èëàíû¡ òûðìà£à æåãåòií À£àøêåðií æ¥ãåíäåòiï àëûï, æåòåêòåï, ¥éiíi¡ ñûðòûíà àëûï êåëäiì. Áà£èëàíû¡ òiçãiíäi àëûï æàòûï, ¥í-ò¥íñiç øàøûìíàí ñèïà£àíû æ¥éêåìäi áiðæîëà áîñàòûï æiáåðäi. Êåëiï ¼àë£àí †êñiãiìäi òî¼òàòà àëìàé, áiðò¥ðëi åðñi äûáûñïåí øè¼ åòå ¼àëäûì äà, áið æà£ûíàí îñûíûìà ¼àòòû ´ÿëûï, ò¥ê øàðóàì áîëìàñà äà æûë¼û æà¼¼à ¼àðàé ò´ðà æ¥ãiðäiì. Æ¥ãiðiï êåëå æàòûï, àðìàí- ñûç æûëàï àëäûì. «Á„ëêiì, òiïòi îë †ëìåãåí øû£àð, – äåéìií, áið æà£û- íàí ñåíãiì êåëìåé. – Á„ëêiì, êåëåð. ½àëàéøà îë ì¥ëäåì †ëiï ¼àëäû åêåí?.. Øiðêií-àé, á„ði äå áåêåð áîëûï, áið ê¥íi àìàí-ñàó æåòiï êåëñå! Øiðêií-àé, ñîíäà£û Áà£èëà- íû¡ ¼àëàé ¼óàí£àíûí ê†ðñåì!» – äåï îéëàéìûí. Æ„íå ìà£àí ñ†éòåòií ñåêiëäi áîëûï ê†ðiíäi. – Æàðàòóøû Àëëà òà£àëà, áàð åêåíi¡ ðàñ áîëñà, ñ†éòøi, òiði ¼ûëøû! – äåéìií æàëáàðûíûï. – Òiði ¼ûëøû!!! Áà£èëà àòûí òûðìà£à æåãiï, îðûíäû¼¼à æàé£àñà îòûð- äû äà, øûáûðò¼ûäàí åòi †ëiï êåòêåí ì„ñòåê êåðäi áîæû- ìåí æàñ¼àï, ø†ïøiëåðäi¡ ñî¡ûíàí æ¥ðiï êåòòi. – 221 –

Îñû î¼è£àäàí êåéií Á„òèìà åêåóiìiç «¼àðà ¼à£àç» îéû- íûí îéíàìàéòûí áîëäû¼. Òiïòi áèiê ò†ìïåøiêêå øû¼- ¼àíäà ¼ûðäàí áàóûðëàé ¼´ëà£àí àòòûëû, àðáàëû æîëàó- øûëàð, æàéûëûì£à øû¼¼àí àóûë æûë¼ûëàðû, êåøêiëiê æ´ìûñòàí ¼àéòûï êåëå æàò¼àí ø†ïøiëåð àíû¼ ê†ðiíiï ò´ðàòûí åñêi îðûí£à áàðóäû ñèðåòiï êåòòiê. ½àòàðëàñà ê†òåðãåí á†ðåíåíi¡ ñàëìà£û ¥ëêåíäåðäi¡ èû£ûí ¼àíøà åçãåíìåí, áîéû êiøêåíå áàëàëàðäû¡ èû£û- íà æåòïåé ò´ðàòûíû ñåêiëäi, ñî£ûñ òàó¼ûìåòi åë å¡ñåñií å¡êåéòiï æiáåðãåíìåí, áàëàëàð£à çà¼ûì ñàëìàéäû. Áàëà- ëàð ñîë á†ðåíå æàíøûï, òåð òàìøûëà£àí à£àëàðäû¡ æ¥çiíå, ò¥ñiï êåòñå, †çäåðií äå áàñûï ¼àëàòûíûí ñåçiï, ¼àëàé ¥ðåéëåíå ¼àðàñà, ñî£ûñ òóäûðûï æàò¼àí àëàñàïû- ðàí „ðåêåòêå äå ñîëàé ¥ðåéëåíiï ¼àðàéäû. Áið༠áàëà ¥øií ñîíû¡ †çi æåòiï æàòûð åìåñ ïå?! Íåìiñòåð øåãiíiï, áiçäi¡ „ñêåðëåð æàó ¼îëûíäà ¼àë£àí ¼àëàëàðäû áiðiíåí ñî¡ áiðií àçàò åòiï æàòòû. Ìàéäàí æà¼òàí õàò-õàáàð ¥çiëãåí æî¼. Á¥êòåëiï, ìû- æûðàé£àí õàòòû àøûï æàòûï: – Àë, ê„íå, î¼ûøû, – äåéòií áiçãå êåìïiðëåð. Áiç àëà- ¼àíäàé áið áåò ¼à£àç£à àñû£ûñ ñ¥éêåëãåí àéáà¼-ñàéá༠æàçóäû òàíè àëìàé, åæiêòåé áàñòàñà¼: – Îñû íåìåëåðãå ì´£àëiì àé ¼àðàòûï æ¥ð ìå? ½àðiï òàíûìà£àíû íåñi-åé, – äåï øàëäàð êåéiï, àë£àø¼û áóûí- íàí-༠ñ†çäi¡ íîáàéûí òàíûï, †çäåði æåòåëåï, àéòûï îòû- ðàäû. Ñîëäàòòàðäû¡ æàç£àí õàòòàðûíà ¼àðàï, ñî£ûñòû¡ áà- ðûñûí à¡£àðó ¼èûí åäi. ½àé æåðäå æ¥ðãåíäåðií †çäåði äå áiëìåéòií ñåêiëäi, „éòåóið àìàíáûç, áåòiìiç iëãåði äåéäi. – Ñîíäà ì´íû¡ iëãåðiñi ¼àé æ༠áîëäû åêåí, – äåéòií øàëäàð îéëàíûï. – Ñið„, „ði êåòiï áàðà æàò¼àíû áîëàð. – Å, „ði êåòïåãåíäå, áåði êåëå æàòûð äåéñi¡ áå? – Òåê ¼àéäà£ûíû... – Á´ äà áið Àëëà òà£àëàíû¡ æàçóû øû£àð, – äåï øàë- äàð „¡ãiìåãå àóûï êåòåäi. – Åñi¡äå ìå, Ò„êå, ä„ë ñî£ûñ áàñòàëàð æàçäà îñû èò áiòêåí ´ëûï, àóûëäû áàñûíà ê†òåðåòiíi?.. – Èòòi àéòàñû¡-àó, ìûíà ïàòøà£àðëàð (áiçäi ê†ðñåòiï) ¼ó òàÿ¼òû ìûëòû¼ ¼ûëûï, îñû àóûë ¥éäi¡ àðàñûíäà àòûñ- òû £îé. Ñîäàí áàñ¼à îéûí ¼´ðûï ¼àë£àíäàé. …, á´ë ûðûì – 222 –

äåãåííi¡ †çi áàñòàìàé ¼îéìàéäû £îé. Æàðû¼òû¼ áàÿ£û- íû¡ áàëàñû êåòïåóøi ìå åäi à¼ñ¥éåê îéíàï, àëòûáà¼àí òåóiï... Ìàð¼´ì ½àðàòåìiðäi¡ ½èñû¼ì´ðûíû... – Æàñà£àí à¼ûðûí ¼àéûðëû ¼ûëñûí. Ñ´ìäû¼ ¼îé „éòïåñå. Àóûëäû¡ øàëäàðû çàìàííû¡ á´çûëóûí èòòåðäi¡ ´ëû- £àíû ìåí áiçäi¡ îéûíûìûçäàí ê†ðiï, õàò î¼ûëûï áîë£àí ñî¡ òàï îñûëàé „¡ãiìå ñî£àòûí. ...Õàò î¼ûëûï æàòûð. Æåçäåìíi¡ õàòû. μûï îòûð£àí – ìåí. «... Ãîñïèòàëüäà ò†ðò àé æàòòûì. Æàçûëûï øû¼¼àí ñî¡ áàñ¼à ïîëê¼à æiáåðäi. ½´äàé àéäàï Ñåðiêáàé£à æîëû¼- òûì. Æûëàï ê†ðiñòiê...» ʆçiìíi¡ àñòûìåí áàé¼àï åäiì, Ìà£ðèïà æûëàï îòûð åêåí. «Åêåóiìiç ¼àçið áiðãåìiç. Á´ äà áið ìåäåò áîëäû. Æàíû- ìûçäà Á„êåíååâ Òàñáîëàò äåãåí òà£û áið ¼àç༠áàð. ‡çi Æåòi¼àðàäàí. Àð£ûí. Æà¡£àáûëäû¡ ¼ûçûí àëûï îòûð£àí Àëäàìæàðäû¡ Ê„ðiìiíå òóûñ åêåí. Ìûðçàòàéëàðäû äà òàíûï îòûð...» – Å-å, ¼´äàé, „ëãi „êåñi ¼àéò¼àíäà êåëãåí òóûñòàðû £îé, å-å, áà飴ñ-àé... – ½àíäàé æ„íå... îíäàé æåðäå... È„, î¼è áåð. «Áàñ¼à íå àéòà áåðåéií. À£àéûí æ´ðò¼à áiçäåí ñ„ëåì. ½àéûð ¼îø, ñàó ò´ðû¡äàð. ½´äàé àìàíäû¼ïåí ê†ðóãå æàç- ñûí. Øàé¼àñòàí. 1942 æûë, 14 íîÿáðü.» Õàòòû¡ ¼àðñû áåòiíå æàóäû æå¡åðìiç, îðàëàðìûç, ¼àóûøàðìûç äåãåí ñ†çäåðäi øàëà-øàðïû ´é¼àñòûðûï, åêi øóì༠†ëå¡ æà- çûï æiáåðiïòi. (Êåéií îñû †ëå¡äi „íãå ¼îñûï àéòûï æ¥ðäiê). Ñîíû¡ åðòå¡iíå ¥éãå øîë༠áðèãàäèð Åðæiãiò êåëäi. – …é, ½àòøà, – äåäi îë àéòûñàòûí áèëåðäåé ¼àìøû- ñûí àëäûíà ¼îéûï. – Áàéû¡íàí õàò àëäû¡. Àìàí åêåí. ½´äàé †çi æàð áîëñûí... Ñåí åíäi Àéûð¼´ìäà£û Ä„ðêåì- áàéäû¡ îòàðûíà ê†ìåêøi áîï ê†øiï áàð. Ìûíà ñîðëû æåñið-æåòiìäåðãå àéòó£à àóçûì áàðìàéäû. Áiëäi¡ áå, àóçûì áàðìàéäû. Ñåíi¡ ꆡiëi¡ ñàó. Åðòå¡ ê†ø... цéò, øûðà- £ûì. Êåëåñi ê¥íi-༠àïàéûì ¼ûð£à ê†øiï êåòòi äå, ìåí Ñ„ëåí êåìïiðäi¡ ¥éiíäå ¼àëäûì. – 223 –

Ñ„ëåííi¡ ò†ðò æàñàð ¼ûçûíàí áàñ¼à åøêiìi æî¼. Áà- ëàñû ñî£ûñòà †ëäi, êåëiíi ò†ðêiíiíå êåòiï ¼àë£àí. Êiøêåíå ¼ûçäû åðìåê åòiï, ê¥í †òêiçãåí áîëàäû. Áàñ¼à áiòiðåð ò¥ê øàðóàñû áîëìà£àí ñî¡, òàì༠iøiñiìåí i¡iðäå åðòå æàòûï ¼àëàäû. – ½àð£àì, æàò, øàìíû¡ ìàéû æî¼ ¼îé. Àç£àíòàé ê„ð„ñiíäi ê†ðøiäåí ñ´ðàï àëäûì, – äåéäi ìà£àí äà. ½àðà¡£û á†ëìåäå êåìïið ìåí êiøêåíå ¼ûçäû¡ äåì àë- £àí äûáûñòàðûíà, àóûç á†ëìåäå æîð£àëà£àí òûø¼àíäàð- äû¡ òû¼ûðûíà ¼´ë༠ò¥ðiï, „ðíåìåíi áið îéëàï, ñåêåì àëûï æàòûï, ´éû¼òàï êåòåì. Ñ„ëåííi¡: «Øûðà£ûì-àó, ñàáà£û¡à áàðìàóøû ìà å¡» äåãåí äàóñûíàí îÿíûï êåò- ñåì, òåðåçåäåí áiëiíãåí áîëàð-áîëìàñ òà¡ áîçû ¥é iøiíå àëàãåóiì ñ„óëå áåðiï ò´ðàäû. μé¼ûëû-îÿó ê¥éiìäå êèiíiï, ñ†ìêåìäi àëûï, òûñ¼à øû£àìûí. Ñiáiðëåï àò¼àí òà¡íû¡ ì´çäàé àóàñû áåòi-¼îëû¡äû øûìûðëàòà ¼àðûï, ´é¼û¡äû øàéäàé àøàäû. Àñïàíäà£û ´ñ༠¦ðêåð äå, ½´ñ æîëû äà £àéûï áîë£àí, øî¼òàé æàð¼ûðà£àí Òåìið¼àçû¼ ïåí Òà¡ æ´ëäûçûí £àíà ê†ðåñi¡. Ìåí àóûëäû¡ øåò æà£ûíäà£û, àéíàëàñûíà ༼àëà ò´ð£ûç£àí î¼øàó ¥éãå êåëiï, òåðåçåñií ¼à£àìûí. ¦éäå æàðû¼ áiëiíãåíäå òàìà¼òû¡, æàñ ò†ëäi¡, ¼óðà£àí ø†ïòi¡ ¼ûø¼ûëòûì èiñòåði 쥡êiãåí àóûç á†ëìåãå êiðiï, Á„òè- ìàíû¡ êèiíiï áîëóûí ê¥òåìií. Áàñûíà ¼î¡ûð á†êåáàé îðàï, ê†ê ïàëüòî êèiï, Á„òèìà øû£àäû. – Êåòòiê ïå? – äåéäi ´é¼ûäàí àéû¼ïà£àí, ìàíàóðà£àí áið ¥íìåí. Ñûðò¼à øû£ûï, ¼àðàê†ëå¡êå øà¼òà ¼´ð£à¼ ¼àðäû øû¼ûðëàòà áàñûï, äàóðû£à ñ†éëåñêåí àóûë áàëà- ëàðûíà ¼îñûëûï, ¼îïàíû¡ æåëñiç, òûìû¼ îðòàñûìåí †òåòií øàíà æîëûìåí ìåêòåïêå òàðòàìûç. ½îïàäàí „ði øû¼¼àíäà øàáûíäû¼ òàáàíûíäà îòûð£àí ò¥éå ôåðìàíû¡ ò´ñûíàí †òåìiç. Îñû æåðãå êåëãåíäå àëûñòà æàéûëûï æ¥ðãåí ò¥éåëåðãå ñåçiêòåíå ¼àðàï, áóðàëàó áiðåói æåêå- äàðà á†ëiíiï øû£ûï, áiçãå ¼àðàé ò´ðà øàïïàñ ïà åêåí äå- ãåí îéäàí àðûëà àëìàé, †çåí òàáàíûíà ò¥ñåìiç. ‡çåííåí †òêåí ñî¡ ìåêòåï òèiï ò´ð. Ò†áåñií ¼àìûñïåí æàï¼àí ¼îðæûí ¥é. Îíû¡ áiðiíäå áiç î¼èìûç, åêiíøiñiíäå À¼òîðòà àïàéäû¡ îòáàñû ò´ðàäû. Îëàð æàç£û äåìàëûñ ê¥íäåði ñàë¼ûí áîëàäû äåï, êëàññ ò´ð£àí æà£ûíà ê†øiï àë£àíäà áiç àÿäàé òàð, ¼óû¼ á†ëìåäå ¼àëàìûç. Ê¥íøû- – 224 –

£ûñ¼à ¼àðà£àí êëàññ òåðåçåñiíåí á¥êië àóûë ê†ðiíiñi, á†ãåò æèåãiíäåãi òî£àé, àðû¼-òî£àí, çèðàòòàð ê†ðiíiï ò´ðàäû. Á„òèìàíû¡ ¥éäåí àëûï øû¼¼àí áið æàïûð༠íàíûí áà- ëàëàð òàëàï „êåòïåñ ¥øií ñàá༠æ¥ðiï æàò¼àíäà á†ëiï æåéìiç. …ðèíå, „¡ãiìå íàíäà åìåñ ¼îé. Áið༠†çií áiðò¥ðëi æà¼ñû ê†ðóøi åì. Òåê ìåí £àíà åìåñ, îíû á¥êië êëàñòà£û áàëàëàð †çãåøå ñûéëàéòûíûí ñåçåìií, ñåçåìií äå, †çiìíi¡ æà¼ñû ê†ðóiìíi¡ òîëû¼ ñåáåái áàð åêåí-àó äåï îéëàé- ìûí. Ñîë æûëû ¼ûñ¼û äåìàëûñòàí êåéií †êïåìå ñóû¼ òèiï, ¼àòòû àóûðäûì. Àëäûíäà áið àïòàäàé æ†òåëiï æ¥ðãåì. Ñàá༠¥ñòiíäå ûñòû£ûì ê†òåðiëiï, áóûíäàðûì ñûð¼ûðàï, æ¥ðåãiì àéíûäû. Àóûë£à ¼àéòàðäà ñ†ìêåìäi Á„òèìà£à áåðäiì. Ò´ëà áîéûì ¼àëòûðàï, „êåòiï áàðàäû. Æàóûï ò´ð£àí æûëûìû¼ ¼àð áåòiìå, ìà¡äàéûìà òèåäi äå, åðiï êåòåäi. Àóûë øåòiíå êåëãåíäå „ëñiðåï, áóûíäà- ðûì äiðiëäåï, æîë£à îòûðà êåòòiì. Ñàë¼ûí ¼àðäû¡ ¥ñòiíå ¼èñàéûï, ´éû¼òà£ûì êåëåäi. ½àéòûï îÿíáàñòàé áîëûï ´éû¼òà£ûì êåëåäi. Á„òèìà: – Øûäàøû, àç £àíà øûäàøû, – äåï æàëûíûï, áið ¼îëûìäû èû£ûíà àñûï, ñ¥éðåòiï, øåòòåãi †ç ¥éiíå êiðãiçäi. Ìà£ðèïà àïàé ìåíi ê†ðiï, øîøûï êåòòi. – ʆòåê, íå áîï ¼àëäû, – äåäi ç„ðåñi ´øûï. – Ò¥ñi á´çûëûï êåòiïòi £îé, ¼´äàéûì-àó. – Ñàá༠¥ñòiíäå àóûð£àí... – Îéáàé, æàíûì-àé! Øåøiíäið òåçiðåê. Àëäà æàíûì- àé, áà飴ñ áàëà-àé! Ìà£ðèïà àïàé ìåíi¡ àÿ£ûìíàí æàðòûñû æî¼ êåðçi åòiêòi øåøiï àëûï: – Ìûíàäàí †ëìåãåíäå, íåñi ¼àëóøû åäi, – äåï áîñà£à æ༼à ëà¼òûðûï æiáåðäi. Ïåø ò¥áiíå ò†ñåê ñàëûï, ìåíi åêåóëåï æàò¼ûçäû äà, ¥ñòiìå ê¥ïi-òîíäû ¥éiï, ¼ûìòàï òàñòàäû. Ò¥íãå ¼àðàé äå- íåì á´ðûí£ûäàí äà ê¥éiï-æàíäû. Ñîíäà äà áåòiìäi àø- ïàé, ò´íøû£à òåðëåï æàò¼àí åäiì... …ëäå ´é¼ûñûðàäûì áà, „ëäå ¼ûçóäàí åñiðiê áóäû ìà, ò¥ííi¡ áið óà£ûíäà òàñ- òàé ¼àðà¡£û á†ëìåäå ûäûñ-àÿ¼ ò´ðàòûí áîñà£à æà¼òà ò¥ðåãåëiï æ¥ð åêåì. – ½àë¼àì, …áäiê„ðiì, êåë, æàòà ¼îéøû, ¼îðû¼ïà, øûðà£ûì, æàé ´é¼ûñûðà£àíû¡ £îé, – äåï ¼îëûìíàí òàðò- – 225 –

¼àí Ìà£ðèïà àïàéäû¡ ¼àëòûðà£àí äàóñûíàí åñiìäi æè- äûì. Îë êiñi ìåíi ¼îëûìíàí æåòåëåï, †çiíi¡ ò†ñåãiíå „êåëäi äå, æ´ï-æ´ìñ༠áàóûðûíà ¼ûñûï, òàñ ¼ûï ¼´øà¼òàï æàò- òû. Ñîíäà, ìåíi¡ æ¥ðåãiì òàðñ-òàðñ ñî£ûï, ¼îð¼ûíûøûì- äû „ëi áàñà àëìàé æàò¼àíûìäà, †ìiðiìäå ì´ðíûì òû£ûï ê†ðìåãåí àíà ê†êiðåãiíi¡ æàí£à æàéëû, æ´ïàð èiñiíåí æ¥ðåãiìå æàí êiðãåíäåé äåíåì áàë¼ûï, ðà¼àò¼à øîìûï, áið ¼èÿë ä¥íèåñiíå åíiï êåòêåíäåé áîëûï, òåê åíäi æûëàï æiáåðìåñåì åêåí äåï, òûï-òûíûø ìàó¼ûìäû áàñûï æàò- òûì. …ëäåí ñî¡ áàðûï òó ñûðòûìäà æàò¼àí Á„òèìàíû ñåçäiì. Á„ðiìiç áið ê†ðïåíi¡ iøiíäå åêåíáiç. Îíû¡ æûï- æûëû, æ´¼à äåíåñi ìà£àí òèiï æàòòû. Äåìàëûñûíà ¼àðà- £àíäà îÿó ñåêiëäi. Àçäàï ñåðãiãåí ò„ðiçäi áîëûï, áåòiìäi àøûï ê†ðiï åì, Á„òèìà áåòiìäi ê†ðïåìåí á¥ðêåï ¼àéòà æàïòû äà, ò†áå æà£ûìäû ¼ûìòàï, †çi æà¼ûí ñû£ûëûñûï æàòòû. Ò¥íiìåí áiðåñå ûñûï, áiðåñå òî¡ûï, „ëñií-„ëñií áàñ- òûðûëû£ûï, òûíøè àëìàäûì. Åðòå¡iíå ê¥íäiç äå ò´ëà áîéûì ê¥éiï-æàíäû. Êåøêiëiê òà£û äà åñiðiê áóûï, ñàí- äûðà¼òàé áàñòàäûì. ʆçiìäi àøñàì áîëäû, ïåø ¥ñòiíäå ò´ð£àí ïiëòåëi øàì æàí£àí †ðòòåé àëàóëàï, ò†áåíi, êåðìå æiïòå iëóëi ò´ð£àí îðàìàë ñ¥ëãiëåðäi ¼ûï-¼ûçûë æàëûí- ìåí æàëàï ò´ð£àí ò„ðiçäi. Øàìäû ¼îç£à£àí ñàéûí ëàï- ëàï åòiï, á¥êië æåð-ä¥íèåíi †ðòåï æiáåðãåëi ò´ð£àíäàé ê†ðiíåäi. – ‡ðòåíäiê ¼îé, øàìäû áàñïàéñû¡äàð ìà? – äåéìií æàí ´øûðà àé¼àéëàï. Ìà£ðèïà àïàé ìåí Á„òèìà ìà£àí ¥ðåéëåíå ¼àðàéäû. Øàì£à ¼àðàé ´ìòûë£ûì êåëåäi. – Á„òèìàæàí, ìîëäàíû øà¼ûðûï êåëå ¼îéøû. ½îðû¼- ñà¡, øàì àëûï øû¼, òåçiðåê, – äåäi ìåíi ò´ð£ûçáàé áàñûï îòûð£àí àïàñû. ʆç àëäûìíàí æàï-æàñûë ñà£ûìäàð æ¥çäi. Áèäàéû¼- øà æàïûðûë£àí ñîë ñà£ûìäàðìåí ¼îñà ¼´ëàï, ¼îñà ò´ðûï, áið ¼èìûëäàð æàñàï æ¥ðãåí ñåêiëäiìií. Áið༠¥é iøiíäå æàë£ûç Ìà£ðèïà àïàé£à áîé áåðìåé àëàñ´ðûï, åñiðiêòåíiï æ¥ðãåíiìäi †çiì ñåçãåì æî¼. Áiðàçäàí ñî¡ Á„òèìà£à åðiï, ¼îëûíà ¼´ðàí êiòàáûí ´ñòà£àí ìîëäà àòàé êåëäi. Òàáàë- äûðû¼òàí àòòàé áåðå: – Àìàíñû¡äàð ìà, øûðà¼òàðûì! Àëëà òà£àëà á´ë øà- ¡ûðà¼òû¡ ¥éäåãiñi ìåí ò¥çäåãiñií àìàí ¼ûëûï, ûðûçäû¼- – 226 –

íåñiáå, áà¼-ä„óëåòòåí àðûëòïàñûí! – äåï, ¼îëûìåí áåòií ñèïà£àíäà, êåóäåñií æàï¼àí ê¥ìiñòåé ñà¼àëûí äà ´øûíà äåéií ñàëàëàï †òòi. Æàéáàðà¼àò ê¥ëiìñiðåãåí ê¥éi ìåíi¡ æàíûìà ìàëäàñ ¼´ðûï îòûðûï, òàìûðûìäû ´ñòàäû. Æ´ìñà¼, ñàë¼ûí àëà¼àíûìåí øåêåìäi áàñûï ê†ðäi. – Àÿ¼òàí †òêåí ñóû¼ áàð, – äåäi îéëàíûï ò´ðûï. – Áið òàìûðäû ñ†éëåòïåé ò´ð. Ò„ðiçi áiðäå¡åãå ¼´ëà£àí ñåêiëäi... Ì´ç£à ¼´ëàï ïà å¡? – ½´ëà£àì, – äåé ñàëäûì, åñiìäå áîëìàñà äà. Ìîëäà àòàé ñîë æàéáàðà¼àò, äiíäàð, ìåéiðáàí ¼àëïûíäà ¼àëòà- ñûíàí ñèÿ ¼àðûíäàøûí àëûï, ìà£àí áiðíåøå iøiðòêi æàç- äû. Ñîäàí êåéií ¼´ðàí êiòàáûí áàñûìíàí ¥ø àéíàëäû- ðûï, ´øû¼òàï àëäû äà: – Êàëèìà£à òiëi¡äi êåëòiðiï æàò, àéíàëàéûí, åøòå¡å åòïåéäi. Æàçûëûï êåòåñi¡, – äåäi ñåíiìäi ¥íìåí. – È„, „óìèí, ¼´äàé àéò¼àíû¡ûçäû êåëòiðñií, æàðû¼- òû¼, – äåï æàëáàðûíóäà Á„òèìàíû¡ àïàñû. Ìîëäà åðiòêåí ñàðû ìàé ìåí †ëòiðãåí àëìàñòû¡ áàð àóðó£à ìû¡ äà áið åì åêåíií àéòà îòûðûï, àëäûíà „êåëãåí øàéäàí åêi-¥ø êå- ñåäåé iøòi äå, äàñòàð¼àí øåòií ¼àéûðûï, áàòà ¼ûëûï, øû£ûï êåòòi. Ìîëäà êåòiñiìåí „æåïò„óið æà¼ñàðûï ¼àë- äûì. Áà£àíà£û áiëòåëi øàìíû¡ ëàïûëäàï åëåñòåói áàñû- ëûï, ìà¡äàéûìíàí òåð áiëiíäi. Iøiðòêi åçäiðiï, øàé iøòiì. Àçäàï ꆡiëiì ê†òåðiëiï, æàíûìäà îòûð£àí Á„òèìà£à ¼àðàï, æûìèûï ê¥ëiï ¼îéäûì. цéòóiì ì´¡ åêåí, Á„òèìà áåòií áàñòû äà, æûëàï ¼îÿ áåðäi. Øåøåñiíi¡ íåãå æûëàäû¡ äåãåíiíå æàóàï áåðìåñòåí, ò†ìåí ¼àðàï, ñîë¼ûëäàï, ê†ï æûëàäû. Áið êåçäå ê†ç æàñûí àëà¼àíûìåí ñ¥ðòiï, æàñ æó£àí ê†çiíi¡ àñòûìåí ìà£àí ê¥ëå ¼àðà£àíäà, ìåí îíû¡ ¼óàí£àííàí æûëàï îòûð£àíûí ò¥ñiíäiì. Ñîíäà æ¥ðåãiìäi æûï-æûëû ñåçiì áèëåï, †çiìíi¡ äå òàìà£ûìà áið ûñòû¼ ò¥éiíøåê òiðåëiï ¼àëäû. *** Êåëåñi ê¥íi ´éû¼òàðäà Ìà£ðèïà àïàé «æàðû¼ áîëûï ò´ðñûí» äåï ñû¼ñèìà øàìäû êið ìåí ìàéäàí æûëòûðàï ò´ðàòûí ¼î¡ûð æ„øiêòi¡ ¥ñòiíå æà£ûï ¼îéäû äà, ìåíi òà£û äà îðòàëàðûíà àëûï æàòòû. Ìà£ðèïà àïàé àóûð-àóûð ê¥ðñiíiï, «òûíûøòû¼, áåéáiòøiëiê ¼ûëà ê†ð» äåï ò„¡iðãå – 227 –

æàëáàðûíûï æàòûï, ´éû¼òàï êåòòi. Á„òèìà äà æàñòû¼¼à áàñû òèiñiìåí ´é¼û£à êiðiñòi. ‡çiíi¡ æàòûñû ä¥íèåäå æà- ìàí åêåí; ´é¼ûñûðàï ñ†éëåï, åðñiëi-¼àðñûëû àóíàï, ê†ðïåíi àøûï òàñòàäû äà, åêi àÿ£ûí òóðà ìåíi¡ ¥ñòiìå êåñå-ê†ëäåíå¡ àðòà ñàëäû. Ìåí îðíûìíàí åïòåï ê†òåðiëiï, Á„òèìàíû¡ áàñûí æàñòû¼¼à ñàëäûì. Áið༠îë åêiíøi ðåò àøûï òàñòàäû. Ñîäàí ñî¡ îíû æàñòû¼¼à ¼àéòà æàò¼ûçûï, iðãåñií òiðåï ¼ûìòàäûì äà, †çií ¼´øà¼òàï æàòòûì. Ìû- ñû¼òû¡ áàëàñûíäàé æûï-æûëû, æ´ï-æ´ìñà¼. Áåòiíå ¼àðà- ñàì, áåòi äå, àóçû äà àøû¼ æàòûð åêåí. «Ñ¥éãåíi ñ´ëó áîëàäû» äåäiì iøiìíåí. Îíû¡ †çi äå îñû êåçäå êåðåìåò ñ´ëó åäi. ½ûçû£ûï êåòiï, áåòiíåí, ìîéíûíàí èiñêåäiì äå, à¼ûðûí £àíà øàøûíàí ñèïàäûì. Ñî£àí ¼îñà: «Øiðêií Á„òèìà åêåóiìiç áið ¥éäi¡ áàëàñû áîëñ༠¼îé, òà¡ àò¼àí- øà îñûëàé ¼´øà¼òàï, èiñêåï æàòàð åì», – äåï òå îéëàï ¼îÿì. Á„òèìà «Æî¼, îíû¡ áîëà ¼îéìàñ» äåãåíäåé, áàñûí øàé¼àï, ïûñûëäàï, ì´ðíûí ó¼àëàï, ê†ðïåäåí àóíàï øû£ûï êåòòi. Îñû êåçäå Ìà£ðèïà àïàé îÿíäû. Áàñûí ê†òåðiï, ¼îáûðàï êåòêåí øàøûíû¡ àðàñûíà ¼îëûí ñà- ëûï æiáåðiï, áið-åêi ¼àñûäû äà, ê†éëåãií ø´áàëòûï îð- íûíàí ò´ðäû. – Àíò àò¼ûðäû¡ ¼ûçû, æàòûñû èòòi¡ æàòûñûíäàé £îé ì´íû¡, ê†ðïåíi àøûï òàñòà£àíûí ¼àðàøû. Àóûðûï æàò- ¼àí áàëà£à æåë òèãiçåð ìå åêåí, – äåï Á„òèìàíû¡ ¥ñòiíå „êåñiíi¡ åñêi ò´ëûáûí æàïòû. Ñîäàí êåéií «Åãåð Á„òèìà ò´ëûïòàí àøûëûï ¼àëñà, ¼àéòàäàí ê†ðïåãå êiðãiçiï àëàì äà, ò´ëûïòû àð æà£ûíà òiðåï ¼îÿìûí» äåï îéëàï æàòûï, †çiì äå ´éû¼òàï êåòiïïií. *** Òà¡åðòå¡ Á„òèìà î¼ó£à êåòiñiìåí, Ìà£ðèïà àïàé ¼îëûíà ê¥ðåê àëûï, ì´ç áåòiíåí ¼àìûñ êåñiï „êåëóãå ê†ëãå êåòåäi. Ñûðòòà à¼ïàííû¡ øó༠ê¥íi ò¥ñiï ò´ðàäû. ¦é ñûðòû- íàí †òêåí †ãiç øàíàíû¡ ñû¼ûðû, ìàë£à êåéiãåí áà¼òà- øûëàðäû¡ àé¼àéû, ø†ï içäåï, ¼îðà-¼îðàíû ò¥ðòêiëåãåí àóûë ñèûðëàðûíû¡ 송iðåãåíi àï-àé¼ûí åñòiëåäi. Ñîë æûëû à¼ïàí àéû åðåêøå òûìû¼ áîëûï ò´ð£àí. …ðíåìåãå ꆡiëiì áið á†ëiíiï, äåíåì äå àçäàï æå¡iëäåãåí ñåêiëäi áîëäû. – 228 –

Ò¥íãå ¼àðàé ¼ûçóûì ê†òåðiëiï, òà£û äà ø†ë ¼ûñàäû. Äåíåì äiðiëäåï, æ¥ðåãiì ñî£ûï, «áàÿ£ûäàé øàìíû¡ ëà- ïûëäà£àíû åëåñòåìåñå åêåí» äåï ç„ðåì êåòiï, ò¥ê îéëà- ìàó ¥øií, àóçûìà ò¥ñêåí ñ†çäi àéòûï, Ìà£ðèïà àïàé ìåí Á„òèìà£à ò¥í îðòàñûíäà „¡ãiìå àéòû¡äàðøû äåï æàëû- íàìûí. Îëàð ìåíi¡ á´ë ñ†çiìäi ñàíäûð༠äåï ´£àäû. Ñîí- äû¼òàí ìåíi¡ àéò¼àíäàðûìäû åëå¡ ¼ûëìàé, áàñûìà äûì- äàï îðàìàë áàñûï, ñóñûí æ´ò¼ûçûï: «Æàò åíäi, ¼àð£àì, ñ†éëåé áåðìå, òûíûø ¼àíà æàòà ¼îé, á„ëêiì, ´éû¼òàï ¼àëàðñû¡», – äåï, á¥ðêåï æàóûï òàñòàéäû. Ò¥ííi¡ áið óà£ûíäà áóëû£ûï, æ†òåë ¼ûñûï, äåì àëà àëìàé æàíòàëà- ñûï æàòñàì, Ìà£ðèïà àïàé ò†ñåãiíåí ´øûï ò´ðûï, àëäû- ìà øûëàïøûí ¼îéûï, áàñûìäû ñ¥éåï, æàðàò¼àí£à ¼´ëøû- ëû¼ åòiï: – Ñà¼òàé ê†ð, ò„¡iði... æàð áîëà ã†ð, – äåï æàëáàðû- íûï îòûðàäû. Ñîë êåçäå Á„òèìà äà ò†ñåãiíåí ò´ðûï, ¼´ìàíìåí ñó „êåëiï, iøê†éëåêøå¡ ê¥éiíäå æàíûìà òiçåðëåé ¼àëûï, áiðäå¡å äåï ê¥áiðëåï îòûðàäû. ½´ëà£ûìäû ñàëûï, òû¡- äàï ¼àëñàì, «ñà¼òàé ã†ð, ò„¡iði, æàð áîëà ã†ð, ò„¡iði» äåï øåøåñiíi¡ ñ†çií ¼àéòàëàï îòûð£àíûí åñòóøi åì. Ñîíäà ê†çiìíåí æàñûì ñîð£àëàï: – ½´ðáàíäàðû¡ áîëàéûí... – äåï êåìñå¡äåéìií. Áið༠àìàë ¼àíøà, îëàð ìåíi¡ á´ë ñ†çiìäi äå ñàíäûð༠äåï ´£ûï: – …áäiê„ðiì, æàò, ¼àë¼àì, ñ†éëåé áåðìåøi åíäi, æàòà £îé, – äåï ñ†çiìíi¡ àÿ£ûí òû¡äàìàé, á¥ðêåï æàóûï òàñ- òàð åäi. Ñîë àóûð£àííàí íàóðûçäû¡ àÿ£ûíäà – äàëàäà îé- äûì-îéäûì ¼àðà æåð ê†ðiíiï, †çåíäåðäå ñå¡ á´çûëûï, ìåê- òåïêå á†ãåò áîéûìåí àéíàëûï áàðàòûí êåçäå áið-༠ò´ðäûì. Ñ„ëåí êåìïið ìåí àóûðûï æàò¼àíäà áið ê¥ííi¡ iøiíäå ñûð¼àòòàíáàñòàí ¼àéòûñ áîëûï, êiøêåíå ¼ûçäû øåøåñi ò†ðêiíiíå àëûï êåòiïòi. Á´äàí êåéií 1944 æûëäû¡ åðòå ê†êòåìiíäå, òàñû£àí ñóäàí ñî¡ ¼ûð áîéûíà ¼ûç£àëä༠ò´íûï, òåðiñòiêòåí ñî¼- ¼àí æåëìåí áiðãå ê†ê øàë£ûííû¡, æóñàííû¡, æàð¼àáà¼- òà£û æàëáûç áåí ñó ñi¡ãåí ¼àìûñ áîðû¼òàðäû¡ èiñi êåë- ãåíäå, àéíàëàíû ñàð ì´íàð£à á†êòiðãåí ê¥çäå äå, ê¥í ñà- éûí æå¡iñ õàáàðûí æåòêiçãåí ༼ûðàó ¼ûñòà äà îñûëàð- ìåí àðàëàñ, ¼´ðàëàñ ò´ðûï æàòòûì. – 229 –

*** ʆêòåì àéûíäà ñàá༼à åðòå êåëiï, ìåêòåï iðãåñiíäåãi ¼àðà ñóäû¡ ¼àáà£ûíäà ê¥íøóà¼òàï îòûðìûç. Æàíûìûç£à áiçäåí áið êëàññ ò†ìåí, àëòûíøûäà î¼èòûí Æàðàñ êåëiï îòûðäû. ‡çi ¼àëàäàí êåëãåí, îðûñøà æà¼ñû ñ†éëåéòií, øûëûì øåãåòií. Á´çû¼òû¼ æàéëû „¡ãiìå àéòûï, «õóëè- ãàíìûí» äåï ìà¼òàíàòûí. Æàðàñ áiëåãií ò¥ðiï, ¼îëûíäà- £û «Ïðîùàé, Ðîäèíà» äåãåí æàçóäû ê†ðñåòiï, òiçåñií ¼´øà¼òàï îòûðäû. ½ûçû¼òà£àí áàëàëàðäû¡ áiði ò¥êiðiêòåï, ñ¥ðòiï ê†ðäi. Êåòåòií ò¥ði æî¼. – Äóðàê òû! Á´íû òàòóèðîâêà äåéäi. Á´ë åø¼àøàí êåòïåéäi. ‡éòêåíi èíåìåí ïiñiï æàçàäû. Áiëäi¡ áå? – äåäi Æàðàñ á´çû¼ áàëàëàðäû¡ êåéïiìåí ê†çií áàæûðàéòûï. – Êåðåê ïå, ¼àçið-༠æàçûï áåðåéií. – Äàâàé, – äåï ¼àëäû áàëàëàðäû¡ áiði. Æàðàñ êëàñ¼à áàðûï, ´øûíà æiï îðà£àí èíå ìåí òóùü „êåëäi. Ñîäàí ñî¡ ø†ïòåñií, û¡£àéëû æåðãå æàé£àñûï àëûï: – Àë êåëå áåði¡äåð, – äåäi äàóûñòàï. Áàëàëàð òîïûð- ëàï, ¥éìå-æ¥éìå áîëäû. Áiðàçäàí êåéií ¼îëäàðûíà Êðåìëüäi¡, áåñ æ´ëäûçäû¡ ñóðåòi, «Íå çàáóäó ðîäíóþ ìàòü» äåãåí ñ†ç æàçûë£àí áàëàëàð áiëåêòåðií ò¥ðãåí áîéû ê¥íãå ¼ûçäûðûíûï, áåò-áåòiíå êåòiï æàòòû. – Àóûðà ìà? – äåäiì áiðåóiíå. – Àóûðûï ò´ð, – äåäi ì´ðíûí òûðæèòûï. – …é, ò´ðà ò´ðøû, – äåäiì ìåí òóùòû¡ àóçûí æàóûï, êåòêåëi ò´ð£àí Æàðàñ¼à. – Ìà£àí äà æàçûï áåðøi. – Ïîæàëóéñòà, êåë. Íå äåï æàçàéûí? – Á„òèìà äåï æàç, – äåäiì ¼´ëà£ûíà ñûáûðëàï. – «Ô» ìà, «Á» ìà? – Á, á, «áà¼à» äåãåíäå àéòûëàòûí «á». Æàðàñ èíåíi ñèÿ£à áàòûðûï àëäû äà, áiëåãiìäi ¼ûñà ´ñòàï, ïiñêiëåé áàñòàäû. Òåðiãå êiðãåí èíåíi¡ ´øû êiðøiëäåï, æàíûìäû øû£àðûï áàðàäû. Ñîíäà äà åðíiìäi òiñòåãåí ê¥éi «Á„òèìà» äåãåí ñ†çäi¡ äåíåìäå ì„¡ãi-áà¼è ¼àëûï ¼îÿòûíûíà iøiìíåí ðèçà áîëûï, ê†ïòåí à¡ñàï æ¥ðãåí åðëiê ñåçiìäåð äåíåìå øûìûðëàé ¼´éûëûï, áiëåãiìíi¡ òåðiñií ñûïûðûï òàñòàñà äà áûë¼ åòïåñòåí, ¥íñiç øûäàï áà¼òûì. – 230 –

Æàðàñ «Á„òèìà» äåï æàçûï áîëäû äà, íåãå åêåíi áåëãiñiç, ñî¡ûíà ëåï áåëãiñií ¼îéäû. Ñîñûí ñèÿñûíû¡ àóçûí æàóûï: – Áîëäû åíäi, – äåäi îðíûíàí ò´ðûï, – Ñ„ë êåïêåñií æå¡i¡äi ò¥ñiðå áåð. Ñî¡£û ñàáà¼òà áiëåãiìíi¡ øûìûðëàï àóûð£àíûí ñåçäiì. Ñàáà¼òàí øû£ûï, Á„òèìà åêåóiìiç àóûë- £à òàðòòû¼. Ê¥í ê†êæèåêêå òà¼àï ¼àë£àí. ʆêòåì áîëñà äà øà¡û øû£ûï ¥ëãåðãåí ¼àðà æîë áîéûìåí ¥íñiç êåëåìiç. – Á„òèìà, – äåäiì èû¼ òiðåñòiðå ¼àòàðëàñûï. – Íå? – äåäi îë ò†ìåí ¼àðà£àí ê¥éi. – Áiðäå¡å ê†ðñåòåéií áå? – ʆðñåòøi, – Á„òèìà áàñûí ê†òåðiï, ìà£àí ¼àðàäû. Ìåí æàçó æàçûë£àí ¼îëûìäû àëäûíà àïàðäûì äà, í༠áið £àæàéûï ì¥ñiíiíi¡ ïåðäåñií ñûïûð£àëû ò´ð£àí ìà¼òàí- ø༠ì¥ñiíøiäåé æå¡iìäi ò¥ðiï ¼àëäûì. Ò¥ðiï ¼àëäûì äà, †çiì òà¡ ¼àëäûì. Áiëåãiì ê¥ï áîëûï iñiï êåòêåí. Æàçóëà- ðû ¼àí£à àðàëàñûï, ñîð£ûø¼à ñi¡ãåí ñèÿäàé æàéûëû¡- ¼ûðàï áàðûï áiòiïòi. – Îé, á´ íåìåíå, – äåï øîøûï êåòòi Á„òèìà. Ñîñûí åæåëåï î¼ûï øû¼òû: – Á-„-òè-è-ì-à! Á„òèìà ¼àïåëiìäå íå àéòàðûí áiëìåãåíäåé: – Ì´íû¡ íå? – äåäi à¼ûðûí £àíà. «Øûíûíäà äà, ì´íûì íå?» äåãåí îé îñû êåçäå †çiìíi¡ äå áàñûìà êåëiï, ñî£àí æàóàï òàáà àëìàé, æåðãå ¼àðàäûì. – μÿò åìåñ ïå? Ì´íû¡ íå? – äåï ûçàäàí ê¥éiï-ïiñêåí Á„òèìà îíñûç äà ñîë¼ûëäàï ò´ð£àí áiëåãiìäi æ´ë¼ûï- æ´ë¼ûï æiáåðäi. – À-à! – äåï ¼àëäûì àóûðñûíûï. Á„òèìà îíûìà ¼àðàéòûí ò¥ði æî¼. «Íåãå æàçäûðäû¡, íåãå æàçäûðäû¡?» äåï æàíûìäû ê†çiìå ê†ðñåòiï, ñiëêiëåé áåðäi. – Ñåíäå ´ÿò æî¼ åêåí, – äåäi àìàëû òàóñûë£àí ñî¡. – Ìåí åíäi ñåíiìåí ñ†éëåñïåéìií. ‡çi¡ àóë༠æ¥ðøi ìå- íåí. Íå ¼ûë£àí áàëàñû¡?.. Á„òèìà äóûëäàï, ¼ûçàðûï êåòêåí áåòií áàñûï, ìåíåí îçûï êåòòi. Ìåí „ëi äå †ç êií„ìà òîëû¼ ò¥ñiíáåé, ìàé òîïûð༼à àÿ£ûìäû ñ¥¡ãiòå áàñûï, ñî¡ûíàí ¥íñiç åðiï êåëåìií. Ûìûðò æàáûëûï, áiç àóûë£à òà¼à£àíäà, Á„òèìàíû¡ àøóû òàð¼àï, ìåíi ê¥òiï àëäû. – 231 –

– Àóûðà ìà? – äåäi ìà£àí ê†çiíi¡ ¼èû£ûìåí ¼àðàï. Ìåí òà£û ¥íäåìåäiì. «Àóûðàäû» äåñåì, íàìûñ æiáåðìåéäi, «àóûðìàéäû» äåñåì, „ëãiäåé ´ñòàï, æàíûìäû øû£àðà ìà äåï ¼îð¼ûï êåëåìií. – Êåòïåé ìå åíäi? – Êåòïåéäi, – äåäiì ìi¡ãið åòå ò¥ñiï. Îñû êåçäå Á„òè- ìàíû¡ æûëû æ¥çáåí æûìèûï ¼àðà£àíûí áàé¼àï ¼àëäûì. Áàñûìäû ê†òåðiï, òóðà ¼àðàó£à áàòà àëìàäûì. Æ„áiðëåíiï, æûëàï æiáåðãiì êåëäi. – Æ¥ðøi åíäi òåçiðåê, – äåäi Á„òèìà ¼îëûìíàí åïòåï ´ñòàï, æàëûí£àíäàé áið ¥íìåí, – æ¥ðå ¼îéøû, êåø áîï êåòòi. III Áiç æåòiíøi áiòiðãåí æûëû (îë êåçäå áiçäi¡ æà¼òà îí æûëäû¼ ìåêòåï áîë£àí åìåñ) ñî£ûñ áiòòi. Áiðàç àäàì òiði ¼àéòòû. Îíû¡ iøiíäå ìåíi¡ æåçäåì ìåí Á„òèìàíû¡ „êåñi Ñåðiêáàé áàð. Ñåðiêáàé àóûð æàðàëàíûï, 10 àéäàé ãîñïè- òàëüäà æàòûïòû. Ñîíäà äà æàðàñû òîëû¼ æàçûëìàé, êåë- ãåííåí êåéií äå î¼ òèãåí æàóûðûíûíà ä„ði æà£ûï, áàé- ëàï æ¥ðäi. Áiðåð àéäàí ñî¡ òiðøiëiê ¼àéòà áàñòàëäû. ½àéòûï êåë- ãåí êiñiëåðäi¡ ¼ûçìåòêå ò´ðàòûíäàðû ¼ûçìåòêå, ¼àðà æ´ìûñ¼à ò¥ñåòiíäåði ¼àðà æ´ìûñ¼à ò¥ñòi. Á„òèìàíû¡ „êåñi Ñåðiêáàé åñåïøiëiêêå ò´ðäû. Æåçäåì ôåðìà ìå¡ãåðóøiñi áîëûï òà£àéûíäàëäû. Àë ìåíi ìåêòåï áiòiðiñiìåí ìàøèíà îð༼à ñàëäû. Æ„íå ìåí áið ìàøè- íà îðà¼òû¡ î¼óûí î¼ûï æàò¼àíäàé, áðèãàäèð åìòèõàí áiòïåé ò´ð£àíäà-༠ø†ïòi Ò†ëåê ñàéûíàí øàáàòûíûìûç- äû êåëiï àéòûï êåòòi. Ìåí á´£àí äåéií ìåêòåï áiòiðiñiìåí ¼àëà£à áàðûï, ìàìàíäû¼ àëàòûí áið î¼ó£à ò¥ññåì äåï àðìàíäàóøû åäiì. Åíäi ñîë àðìàíûìíû¡ áîñ ¼èÿë åêåíiíå ê†çiì æåòòi. Áiðiíøiäåí, ìåíäå î¼ó£à áàðó£à ¼àðàæàò æî¼ åäi. – Ñåí î¼ûï, ìåíi¡ ê†ñåãåìäi ê†ãåðòïåé-༠¼îéøû, „êåì! Àòà-áàáà¡ î¼ûìàé äà íàíûí òàï¼àí. Åë åñií æèÿ àëìàé æàò¼àíäà ¼àéäà£û ¼àðàæàò, – äåï æåçäåì ¼àòòû êåéiãåíäiêòåí, ñî£ûñòàí ïàéäà áîë£àí æ¥ðåãiíi¡ ´ñòàìàñû ´ñòàï ¼àëà æàçäàï, „ðå¡ òî¼òà£àí. – 232 –

Åêiíøiäåí, ¥ñòiìäå ¼îëäàí òî¼û£àí æ¥í øàëáàð, æ¥í øåêïåííåí áàñ¼à ëûïà æî¼. Ñî£ûñ áiòêåí æûë£û êåðåìåò òàðøûëû¼òû êiì ´ìûòòû äåéñi¡. Áîé ê†òåðiï, ñ„í ò¥çåéòií æàñ¼à êåëiï ¼àë£àíäà îñûäàí ¼èûí åøòå¡å æî¼ åêåí. ¦øiíøiäåí, êîëõîç äà òàñ êåíåøå æàáûñûï, àéûðûëàð åìåñ. – Äûðäàé æiãiò áîëäû¡äàð. Ìåðò áîë£àí à£àëàðû¡íû¡ îðíûí áàñàòûí ñåíäåð åìåññi¡äåð ìå?! Êiì iñòåéäi ìûíà êîëõîçäû¡ æ´ìûñûí?! ‡ëìåëi êåìïið-øàë, àóðó ¼àòûí- äàðäû¡ æåãiëói æåòïåäi ìå? Ñåíäåðäi äå ìåêòåï ò„ðáèåëå- ãåí êîìñîìîë äåéäi-àó. Îé, àóçû¡íû¡ iøií ´ðàéûí, – äåï áàñ¼àðìà ñûïûðòà áî¼òà£àí. Øûíûíäà äà, ìåíi¡ òàï îñûí- äàé ñàïûðûëûñ êåçäå î¼ó£à áàðàì äåóiìíi¡ æàéëàó£à ê†ø æà¡à êåëiï, „ëi ¥é äå òiãiëìåé æàò¼àíäà æàé£àñûï îòû- ðûï, øàé iøïåê áîë£àí íèåò ñåêiëäi åðñi æà£û áàðû äà ðàñ åäi. Ò†ëåê ñàéûíàí Æ„êåé åêåóiìiç æûë ñàéûí øiëäåäå – áèäàéû¼ òîëûñûï, øiðêåé ¼àíàòû ¼óðàé áàñòà£àí êåçäå ø†ï øàáó£à êiðiñiï êåòåìiç. Æ„êåé ñî£ûñòàí ¼àéò¼àí, „ëi ¥éëåíáåãåí, „éåë ìiíåçäi ꆡiëøåê, ìîìûí æiãiò. Æ´ìûñ- ¼à áåðåêåëi, áåéíåò¼îð æàí. *** Á´ë †¡iðäi¡ ø†ái ñîë æûëû †òå áèiê, „ði ¼àëû¡ †ñòi. Áið༠ê†êòåìãi æàéûë£àí ñóäàí æåðäi¡ á´ðûí£û æàðû¼- òàðû êå¡åéiï, ê„äiìãi ¼àçàíø´¡¼ûðëàð£à àéíàëûï, îðà¼¼à ¥ëêåí ¼èûíäû¼ òó£ûç£àí. Ìåíi¡ ìàøèíà îðà£ûì ò¥ñ êåçiíäå îñûíäàé áið ø´¡¼ûð- £à áàòûï ¼àëûï, †çiì äî¡£àëà¼òû¡ ¥ñòiíå ¼´ëàï, î£àí ¼îñà îðà¼òû¡ æ¥çi ¼èðàï, òiði „áiãåðãå ò¥ñiï æàò¼àíûìäà àóûë æà¼òàí áiçãå ¼àðàé åêi àòòû ¼´ëàäû. ʆê æîð£à àòòû¡ ¥ñòiíäåãi áàñ¼àðìà áîëäû, ¼àðàãåð àò¼à ìiíãåí ¼àëïà¼òû êiñiíi òàíûìàäûì. Îëàð êåëãåíäå ìåí äå †ãiçäåðäi øû- áûðò¼ûëàï, ìàøèíà îðà¼òû æàðû¼òàí øû£àðûï, æà¡à æ¥ç àóûñòûðûï áîëûï, ø´¡¼ûðäû¡ åðíåóiíå ¼´éðû£ûìäû ¼îéûï, òåðiìäi áàñûï, äåì àëûï îòûð£àì. – Ñàëàìà£àëåéêóì, – äåãåí ñ„ëåìiìäi äå àëìàñòàí: – È„, áàëà, íå îòûðûñ á´ë? – äåäi †êòåì ¥íìåí áàñ- ¼àðìà. – ½àçið äåìàëàòûí óà¼ûò ïà åêåí?! Íå£ûï †íäiðìåãåíñi¡äåð †çäåði¡? – 233 –

Ìåí áàñûìäû ê†òåðiï, áàñ¼àðìà£à ¼àðàï åäiì, ê†ê æîð- £àíû¡ ¥ñòiíäå ¼àìøûñûí á¥éiðiíå òàÿíûï, †çåíãå äåéií ñîçûë£àí øàë£ûíäû áåòêåéãå àñòàìñè ¼àðàï ò´ð åêåí. – È„, ñ†éëå, – äåäi ¼ûçàðà á†ðòêåí æ¥çií ìà£àí á´ðûï. – Æàðû¼¼à ò¥ñiï êåòòiì, – äåï ê¥ìiëæiäiì. – Øû£àð- £àíûì îñû æà¡à £àíà... ‡çiì îðà¼¼à ¼´ëàï... – Æåðäi¡ àñòûíà íå£ûï ò¥ñiï êåòïåéñi¡, æ¥ãåðìåê. Íå¡å áûëæûðàï ò´ðñû¡? ¦êiìåòòi¡ øàðóàñûíàí ¼ûìáàòïûí äåï ò´ðñû¡ áà? Ìåí ¥íäåãåì æî¼. Àò ¥ñòiíäå øiðåíiï ò´ð£àí æóàí ò´ë£à- £à æèiðêåíå ¼àðàäûì. Æ„íå áàñûìà ìûíàíäàé îé êåëäi. «Ìåíi¡ ñîðûì ¼àéíàï îòûð£àíû ìûíàó, àë áàñ¼àðìà ´é¼û- ñû ¼àí£àíøà ´éû¼òàï, òîé£àíûíøà iøiï-æåï, îäàí êåéií ä¥íèåíi áið †çi òûíäûðûï æ¥ðãåíäåé îñûíøà „êiðå¡äåéäi. …ðêiì †ç õàë-¼àäàðûíøà ¥êiìåòêå „ðò¥ðëi ïàéäà êåëòiðói ì¥ìêií, áið༠æ´ðòòû¡ á„ði äå áiðäåé òåðëåï, áiðäåé ¼èíà- ëó£à òèiñòi åìåñ ïå? Á´ë íåãå ìà£àí ¼îæàëû¼ ¼ûëàäû?» – …é, øûðà¼, – äåäi ìåíi¡ ¼àðà£àíûìäû ´íàòïàé, – „ã„ð îñû ñàéäû¡ áîéûí àéäû¡ àÿ£ûíà äåéií áiòiðìåñå¡, æîí òåði¡íåí òàñïà òiëiï àëàìûí, áiëäi¡ áå? Ñîñûí àíäà- £ûäàé îòûðûñû¡äû åíäiã„ði ê†ðìåéòií áîëàéûí. Ò´ð îð- íû¡íàí! Ìåí îðíûìíàí ò´ðäûì. – ½àé¼àé! – äåäi áàñ¼àðìà ¼àìøûñûíû¡ ñàáûìåí ìà- øèíà îðà¼òû ê†ðñåòiï. – Æî¼, ¼àé¼àéìàéìûí, – äåäiì òiñòåíiï, ûçàäàí „ðå¡ øûäàï. Áàñ¼àðìà àòûí òåáiíå ò¥ñiï åäi, ìåí æåðäåí øûáûðò- ¼ûìäû àëäûì. Áið༠îë ìåíåí ¼îðû¼¼àí æî¼. – Òàðò òiëi¡äi! – äåï ¼àìøûñûíû¡ òîáûë£û ñàáûìåí êåóäåìíåí í´¼ûï æiáåðäi. Ðàñ, îíøà ¼àòòû òèãåí æî¼. Áið༠„¡ãiìå ¼àòòû òèþäå ìå?! Ò¥òiãiï, àøó ¼ûñûï ò´ð£àíäà á„ðiáið, ¼àòòû òèñå äå ñåçáåñ å¡. Å¡ àóûðû ñà£àí ¼îë æ´ìñàë£àíû £îé. Ìåí øûáûðò¼ûíû¡ ñàáûìåí ê†ê æîð£àíû áàñòàí ¼´ëàøòàï ò´ðûï ñàëûï †òòiì. Àò øàë¼àëàé îñ¼ûðûíûï, ¥ñòiíäåãi áàñ¼àðìàíû ò¥ñiðiï êåòå æàçäàäû. Øûáûðò¼û- íû ò†áåìå ¥éiðiï, øàðò åòêiçãåíiìäå æàíûíäà£û ¼àðàãåð àò òà ¥ðêiï, åêåói æàïûðûëà øåãiíäi. Îñû êåçäå Æ„êåé †ãiçäåðií òî¼òàòûï, ¼àñûìûç£à êåëãåí åêåí. – 234 –

– ‡é, ñåí æûíäàíûï êåòòi¡ áå? – äåï ¼îëûìäà£û øû- áûðò¼û£à æàðìàñà êåòòi. – …é, èòòi¡ áàëàñû, – äåäi áàñ¼àðìà ¼´òûðûíà àé¼àé- ëàï, – ìåí ñåíi¡ „êå¡äi áiëåìií, õàëû¼ æàóû áîë£àí. Ñåí ñîíû¡ ê¥øiãiñi¡. …êå¡íi¡ àóçûí... ñåíi ¼´ðòó£à øàìàì êåëåòií øû£àð. Ò´ðà ò´ð, á„ëåì... Ò´ðà ò´ð... Áàñ¼àðìà àòûí áîðáàé£à áið ñàëûï, øàáûíäû¼ æèåãiìåí ñèûðøûëàð£à ¼àðàé ûç£ûòà æ†íåëãåíäå äå: – Ò´ðà ò´ð, á„ëåì! – äåï áàðà æàòòû. Ìåí †çiìíi¡ àóçûìäû àøñàì-༠æûëàï æiáåðãåëi ò´ð£àíûìäû ñåçäiì äå, «Íå áîëûï ¼àëäû, æàíûì-àó, àéòñà¡øû» äåï ¼èûë£àí Æ„êåéäi¡ ñ´ðà£ûíà æàóàï áåðìåñòåí, †ãiçäåðiìäi ¥ñòi- ¥ñòiíå øûáûðò¼ûëàï, àéäàé æ†íåëäiì. Êåëåñi ê¥íi òà¡ ñ„ðiäåí æàó£àí æà¡áûð êåøêå äåéií áàñûëìàäû äà, ø†ï ¼´ð£à£àíøà æåéäå, äàìáàëûìûçäû æóäûðûï àëì༼à àóûë£à òàðòûï êåòòiê. Æîëäà êåëå æà- òûï, Æ„êåéãå ìûíàíû àéòòûì: – Æ„êå! Ìåí îñû òàÿó ê¥íäåðäi¡ áiðiíäå êåòåìií. Ìåíi¡ ¼´ðàë-ñàéìàíäàðûìäû †çi¡ ò¥ãåíäåï †òêiç. Áîëìàñà áið àäàì æiáåðåð. – ½àé æ༼à, á„òið-àó, – äåäi òà¡ ¼àë£àí Æ„êåé. – Îíû òàï ¼àçið †çiì äå áiëìåéìií. – Ñåí íåìåíå, áàñ¼àðìà ´ðûñòû äåï... åëäåí áåçåñi¡ áå? – Æî¼, æî¼! Îäàí åìåñ, Æ„êå. («Äåãåíìåí, á´ äà ñå- áåï» äåï îéëàäûì iøiìíåí) Îíû ìåí òiïòi ñîë ñà£àòûíäà ´ìûòûï êåòêåì. Îäàí åìåñ... μó£à æ¥ðåì. Ìåíi¡ ¼èÿ àëìàé, ¼èíàëàòûí àòà-àíàì æî¼, Æ„êå. Ìà£àí ¼àéäà áîëñà äà á„ðiáið åìåñ ïå? Æåòiì àäàì£à á„ðiáið! Æ„êåé òûì áîñ êiñi £îé, ìåíi¡ ê¥éçåëãåí áið àóûç ñ†çiìå ê†çi æàñàóðàï øû£à êåëäi. – …é, Îéìàóûò à£àéëàð äàíûøïàí åäi £îé! …é, íåñií àéòàñû¡! Îë êiñiëåð òiði áîëñà, ñåíi àëà¼àí£à ñàëûï áà£àð åäi £îé. …é, øiðêií-àé, áîëìàäû £îé! – ‡çi¡ îéëàøû. ‡ñòiï æ¥ðå áåðñåì, áàñòû¼ ò¥áiìå æåòåäi £îé. Íå àëûï æàò¼àí àáûðîé æî¼. ʆðiíãåíãå ò¥ðòêi áîëûï. Ìåí æî£àëûï êåòñåì, åøêiì içäåé ¼îéìàñ, àë ìûíà ¼î¡ûð †ãiç æî£àëûï êåòñå, ¼ûì-¼óûò áîëàòûíû àíû¼! Ñîëàé åìåñ ïå! Ñîñûí áåë áàéëàäûì. Àìàíäû¼ áîï, ò¥ñiï êåòñåì, ¥ø-ò†ðò æûëäà áið ìàìàíäû¼ àëûï øû£àìûí. – 235 –

– Ì-ì, ñîëàé äå, – äåäi Æ„êåé ò¥ñiíiï. – Î äà æ†í. Ñåí †çi¡ áiðàç áiëiìi¡ áàð áàëàñû¡. Ì„ã„ð î¼ó£à ò¥ñiï êåòñå¡, ¼´äàé áiëåäi, îñû áàñ¼àðìàíû¡ îðíûí æ´ëûï àëà- ñû¡. – Åêiíøiäåí †çiìäåãi ¼àðàæàò àçäàó. Ñåí ìà£àí ¼àòûí àëì༠áîï æ¥ðãåí à¼øà¡íàí áiðàç à¼øà áåð. Ñîñûí ìåíi¡ á¥êië å¡áåêà¼ûìäû †çi¡ àë. – ‡ãiçäåðäi íå iñòåéñi¡? – Ñèûð£à ¼îñûï êåòåì. – Ñåí îíäà Êåíæåáàé ¼àñ¼àíû ìà£àí òàñòàï êåò. Øåòêi ¼àñ¼à †ãiç æàñòàó ìàë, æàðàìàé æ¥ð. – Ìåéëi, á„ðií àë. – Å, ä´ðûñ îíäà, ¼´äàé áåòi¡íåí æàðûë¼àñûí. Àçàìàò áîï êåòñå¡, áiçãå çèÿíû¡ òèìåñ. Áið༠åëäi ´ìûòïà. Êåøòåòiï À¼ñóàòòà£û àóûë£à æåòòiê. Æåçäåì ¥éäå åêåí. ¦ø-ò†ðò ê¥ííåí áåði æ¥ðåãi øàíøûï, á¥ãií £àíà ò„óið áîëûïòû. – Ò†ëåê ñàéûí ࣴñ¼à äåéií áiòiðåñi¡äåð ìå? Áûëòûð- £ûäàí ¼àíäàé åêåí †çi? – äåäi äå ¼îéäû. Øàéäû äà òûï-òûíûø îòûðûï iøòiê. Òåê æàòàðäà ìåíi ¼àéðàí ¼àëäûð£àí ìûíàíäàé áið æàé áîëäû. Æåçäåì ò†ñåãiíi¡ ¥ñòiíäå äàìáàëøà¡ îòûðûï, ¼ûìûç iøòi äå: – …áäiê„ðiì, – äåï ¥í ¼àòòû. – …ó. – ½´ëà£û¡ ñàë. Àéòàòûí ñ†çiì áàð... – Æåçäåì ñàóñà¼- òàðûí æà¡à ê†ðãåíäåé, ì´¼èÿò ¥¡iëiï áiðàç îòûðäû. – …êå- øåøåäåí åðòå ¼àëûï å¡... Àäàì àÿäû ìà, ¼´äàé àÿäû ìà, „éòåóið, òåíòiðåï, æåòiìäiê ê†ðãåí æî¼ñû¡. Áà¼òûì, î¼ûò- òûì. Áåòi¡íåí ¼à¼¼àí ê¥íiì æî¼. Ìiíåêè, åíäi æiãiò áîë- äû¡. Îíû äà ê†ðäiì. Êåøåãi ñî£ûñòà áið îêîïòû¡ ò¥áiíäå †ëiï ¼àëñàì ¼àéòåð åì. Ò„óáå, „ðèíå, ò„óáå! Ôðîíòòà æ¥ðãåíäå Ñåðiêáàé åêåóiìiçäi¡ áîðà£àí î¼ àñ- òûíäà æàòûï àéò¼àí ñåðòiìiç áàð, òiði ¼àéòñà¼, ñ¥éåê æà- ¼ûí òóûñ áîëì༼à... ‡çiìíåí òó£àí ´ë æî¼... È„... Ñåðiêáàéäû¡ ´ëäàé ¼ûï àñûðàï îòûð£àí æàë£ûç ¼ûçû Á„òèìàíû ñà£àí àëûï áåðåì. ½îëûìíàí åíøi á†ëiï, ¥é ¼ûëàì. ½´äà ò¥ñiï ¼îéäûì... Æåçäåì îñûíû àéòòû äà, êåíåò àóà æåòïåãåíäåé àóçûí àøûï, áåòi òûðæèûï, êåóäåñií ´ñòà£àí ê¥éi æàñòû¼¼à ¼´ëàï áàðà æàòòû. Æ¥ãiðiï áàðûï, áàñûí ñ¥éåäiê. – 236 –

– Òà£û äà ´ñòàäû-àó, ¼´ð£ûð-àé, – äåï àïàéûì ê¥éiíå ñ†éëåï, æàñòû¼¼à áàñûí ñàëäû. Ìà¡äàéûíà äûì¼ûë îðà- ìàë áàñòû¼. Æåçäåì „ëäåí ñî¡ ê†çií àøûï, „ëñiç ¥íìåí: – Åøòåìå äå åòïåñ, àáäûðàìà¡äàð, ä„ðiìäi „ïåðøi, – äåäi. Æåçäåì òûíûøòàëûï, ´é¼û£à êåòòi. Áiç äå øàìäû ñ†íäiðiï, ò†ñåãiìiçãå ¼èñàéäû¼. Åêi ê†çiì áà¼ûðàéûï, àøû¼ ò¥íäiêòåí ¼´ëà£àí áîç ñ„óëåãå ¼àðàï æàòûðìûí. Ò¥íäiêòåí æàë£ûç æ´ëäûç ê†ðiíäi. Àé ñ„óëåñiíå ìàëûíûï, ¼àë¼ûï æ¥ðãåí ༠áàóûð á´ëòòû¡ òàñàñûíà åíiï, æî¼ áîëäû äà, ¼àéòà ê†ðiíäi. Àëûñòàí, øåêñiç áið „ëåìíåí ¼´áûëûï, æûìû¡ ¼à£àäû. Á´ëòòàð ê†øiï áàðàäû. Ñîíàó ì„¡ãiëiê àñïàí „ëåìiíäå ä¥íèåíi¡ á„ði ¼ûì-¼óûò çå¡iï æ¥ð. ¤àæà- éûï ä¥íèå, øàò ò´ðìûñ àëûñòà, ¼èûðäà, „ëi äå àëûñòà äåï àðáàï ò´ð£àíäàé. Îñûíäàé áið êå¡ ä¥íèåíi, åðêiíäiêòi, àëûñòû à¡ñàï æàòûï, îé£à áåðiëäiì. Àÿ£ûí „ì„íäà à¡äàï áàñàòûí, ñîí- äû¼òàí åø¼àøàí äà áà¼ûòñûçäû¼¼à ´øûðàìàéòûí, áið༠áà¼ûòòû äà áîëûï æàðûìàéòûí, ê„äiìãi åêi îéëû àäàìäàð ñåêiëäi, ìåí äå áåëãiñiç áið î¼è£àíû¡ áàñûìà ò†íiï ò´ð£à- íûí ñåçiï, ¼îáàëæó£à àéíàëäûì. Á„òèìàíû îéëàäûì. Æåçäåì àéò¼àí ïè£ûë ¥ø ´éû¼òàñàì ò¥ñiìå êiðãåí åìåñ. «¦éëåíó, ñ†éòiï, ê„äiìãi „éåëãå àéíàëäûðó. Î, òîáà, ìû- íàó ìàñ¼àðà ¼îðëû¼ åìåñ ïå?! – äåãåí îéäàí æ¥ðåãiì èíå ñ´¼¼àíäàé æèûðûëàäû. – Ò¥ó, ´ÿò-àé! μÿò-àé!.. Ò´ï-ò´íû¼ ñåçiìäi îñûíøà ëàéëàï...» ʆðïåìäi òàñ á¥ðêåíiï, äóûë- äà£àí áåòiìäi áàñûï, ´ç༠æàòòûì. Æ„áiðëåíãåíiì ñîíøà, †êñiï æûëà£ûì êåëäi. Åðòå¡ ê¥í øû£ûñûìåí-༠á„ði æà- áûëûï, àÿ¼-¼îëûìäû ìàòàï áàéëàï, ¥éëåíäiðå ñàëàòûí ñåêiëäi. «Æî¼, æî¼, êåòåì, – äåï áåêiíäiì iøiìíåí. – Ìûíàó ´ÿòòàí áiðæîëà †ëãåí àðòû¼. Ñîíäà á„ði ´ìûòûëàäû. Òåê îñû æàéûíäà îéëàìàñàì åêåí». Ìåí ò¥íiìåí ê†ç iëãåì æî¼. Ñûðòòàí òà¡ ñ„óëåñi áiëiíãåíäå äå îñûíàó æàíûìäàé æà¼ñû ê†ðãåí, áiðãå †ñêåí Á„òèìàíû àð æåòiï, „éåëäiêêå àëó äåãåí ñ´ìäû¼ ïè£ûë- äàí åêi áåòiì äó-äó åòiï, ¼àíûìäû ñûðò¼à òåïêåí ñîë ´ÿò ñåçiìiìäi áàñà àëìàé-༠¼îéäûì. Êåéií îéëàï îòûðñàì, ìåí Á„òèìàíû ñ„áè ê¥éiíäå ñ¥éiïïií äå, ñîë ñ„áè ê¥éiíäå æ¥ðåãiìäå ñà¼òàëûï ¼àëûï- – 237 –

òû. Æ„íå îë ìàõàááàò àäàìäàðäû¡ ïåðiøòåíi, ïàé£àìáàð- äû ñ¥éãåíi ò„ðiçäi áîëûï, ïåíäåëiê ¼àðûì-¼àòûíàñ, ïåíäåëiê ñ¥éiñïåíøiëiê, æåð áåòiíäå æ´ïòàñûï òiðëiê ¼´ðó, ´ðï༠¼àëäûðó çà¡äûëû£ûí ñåçiíó, òà£û ñîë ñèÿ¼òû †ìiðäi¡ øûíäû¼òàðûíà áiðäå-áið ¥éëåñïåéòií òà¡£àæà- éûï, ò¥ñiíiêñiç áiðäå¡å áîëûï øû£ûïòû. Ñîíäà áàðûï ìåí áiçäåð ¥øií ê¥éiíóäi¡ äå, ñ¥éiíóäi¡ äå, àøóäû¡ äà, ìàõàááàòòû¡ äà ¼óàò ì†ëøåði „ó áàñòà àäàì- äàð£à òàáè£àò á†ëãåí øàìàäàí àñïàó êåðåê åêåíäiãií, åãåð îäàí àññà, ìà£ûíàñûçäû¼¼à ´øûðàéòûíûí ò¥ñiíäiì. Åðòå¡iíå Ñåðiêáàéäû¡ ¥éiíå áàðó£à áàòûëûì æåòïåäi. Ò¥ñòå Á„òèìà ñó àëó£à †çåíãå áàð£àíäà, æà£àäà ê¥òiï îòûðäûì. Ê¥íãå ê¥éiï, ¼î¡ûðàéûï êåòiïòi. Àñû£ûï, òåç æ¥ðãåííåí ¥øêið ì´ðíûíû¡ ´øû òåðøiï, åíòiãiï ò´ð. – Àïà¡ àóûðìàé ìà? – äåäiì Á„òèìà øåëåê ïåí èiíà£àøòû òàñòàï, æàíûìà îòûð£àíäà. – Àóûðìàéäû. – ʆêå¡ øå? – Îë äà àóûðìàéäû. – Áåòi¡ íåãå æàðûëûï êåòêåí? – Ñó£à ò¥ñêåííåí... Á„òèìà á´ðûìûíà áàéëà£àí ê†ê ëåíòàíû ¼àéòà-¼àéòà òiñòåëåï, åðìåê ¼ûï îòûðäû. – Òûðíà£û¡äû àëìàïñû¡ £îé, – äåäiì ¼îëûíà ¼àðàï. – Ñîë ¼îëûì †òå û¡£àéñûç... Ä´ðûñ àëà àëìàéìûí... – Ò´ðà ò´ð, ¼àçið àëûï áåðåéií. – Ìåí ¼àëòàìíàí á„êiìäi àëûï, òûðíà£ûí àëó£à êiðiñòiì. – Áiðäå¡å àéòà- éûí, ðåíæiìåéñi¡ áå? – Æî¼. – Ìåí ò¥íäå æåçäåìíåí æàìàí õàáàð åñòiäiì. Á„òèìà ¥íäåãåí æî¼. – Ñà£àí àéòòû ìà? – Æî¼, àéò¼àí æî¼... Áið༠ìåí ¥éäå „¡ãiìåëåñiï îòûð- £àíäàðûí ñûðòòà æ¥ðiï åñòiï ¼îé£àì. – È„, íå àéòòû îëàð? – Íå àéòñûí. Îñûíäàé ñ†çiìiç áàð... Û-û, åêåóiìiçäi ¼îñàìûç äåäi. – È„, ñîñûí? – Ñîñûí àïàì «…ëi øiï-øèêi áàëà åìåñ ïå åêåói äå», – äåï æûëàäû. – 238 –

– Ñîñûí? – Ñîñûí ê†êåì ´ðûñòû. «Ìåí ñåíi 15-i¡äå àë£àì», – äåäi... – Ñîñûí? – Ñîñûí, ñîë. Åêåóiìiç äå ¥íñiç îòûðäû¼. Æà£àëàóäàí ñó ò¥áiíäåãi ¼àéðà¡ òàñòàð, ìàë içäåði àíû¼ ê†ðiíiï ò´ðäû. Á„òèìàíû¡ «àïàì æûëàäû» äåãåí ñ†çiíåí êåéií, á´ë iñòi¡ êiñi æ„áiðëåéòií áið ì„íi áîëó êåðåê äåãåí îé£à áåêè ò¥ñòiì. – ½´ðûñûí, – äåäiì ìåí áàñûìäû æåðäåí ê†òåðóãå ´ÿëûï, – î¼ó£à êåòiï ¼àëàì... Êåòåì. – ½àëàé êåòåñi¡? – ½àøûï êåòåì. Á„òèìà àÿ£ûíû¡ àñòûíäà£û òàñ êåñåêòi æûëæûòûï, †çåíãå ò¥ñiðiï æiáåðäi. Øîëï åòiï, ¥ñòiìiçãå ñó øàøûðà- äû. – Æà¡áûð, – äåï ê¥ëäi Á„òèìà ìà£àí ¼àðàï. – ½àøûï êåòåì äåéñi¡ áå? – È„, ¼àøûï êåòåì... Ñåí áið༠òiñi¡íåí øû£àðóøû áîëìà. – Àïàìà äà àéòïàéûí áà? – Àïà¡à ìà?.. Àïà¡à àðòûíàí àéòñà¡ àéòàðñû¡. – Æà¡áûð, – äåäi îë òà£û áið òàñòû äîìàëàòûï æiáåðiï. – Æîëû¡à à¼øàíû ¼àéäàí àëàñû¡? – À¼øàíû òàáàòûí áîëäûì £îé, – äåäiì åðåñåê àäàì- äàðäàé áàéñàëäû ïiøiíìåí. – Òåê áàñ¼àðìàìåí øåêiñiï ¼àë£àíûì øàò༠áîëûï ò´ð. Å¡áåêà¼ûìäû æåï ¼îéûï æ¥ðìåñå... Îñûäàí ñî¡ «¼àëàé øåêiñòi¡» äåãåí Á„òèìàíû¡ ñ´ðà- óûí ê¥òiï, ¥íäåìåé ¼àëäûì. – ½àëàé øåêiñòi¡? – äåäi îë àéò¼àíäàé. Ìåí àðàñûíà †çiìíi¡ ïàéäàìà øåøiëåòií áiðíåøå î¼è£à- ëàð ¼îñûï, ø†ï áàñûíäà áîë£àí æà£äàéäû áàÿíäàï áåðäiì. Ì„ñåëåí, áàñ¼àðìàíû¡ «òàðò òiëi¡äi» äåï æåòiï êåëåòií æåðiíäå, êåðiñiíøå, ìåí æåòiï áàð£àí áîëûï øû¼òûì. Ìåíi¡ êåóäåìíåí ¼àìøûìåí í´¼ûï ¼àëàòûí æåðiíäå, ìåí äåíåìå òèãiçáåé, ¼àìøûñûí æ´ëûï àë£àí áîëûï øû¼- òûì. Îäàí êåéií áàñ¼àðìà àò ¥ñòiíäå, ìåí æåðäå, æåêïå- æåê àé¼àñûï êåòêåí áîëäû¼. …ñiðåñå áàñ¼àðìàíû¡ «àòòàí – 239 –

¼´ëàï, ¼àëïà£û ´øûï êåòåòií» æåðiíäå Á„òèìà iøåãi ¼àòà, ê†çiíåí æàñ ༼àíøà ê¥ëäi. – Àçäàï ñåíi¡êiðåìåäiì, áið༠¼ûçû¼ åêåí, – äåäi ê†çiíi¡ æàñûí ñ¥ðòiï æàòûï. – Êåë, á„ñòåñåéiê, – äåäiì ìåí †æåòòåíiï. – Íå òiãåñi¡, òóðà áàñ¼àðìàíû¡ †çiíå áàðûï, áåòòåñåì. ‡òiðiê áîëñà... Ê„íå, á„ñòåñåñi¡ áå? Á„òèìàíû¡ á„ñòåñïåéòiíií áiëiï àë£àí ñî¡: – Á„ñòåñåìiç áå, à? – äåï ¼àçið áàðàòûíäàé îðíûìíàí ò´ðà êåëäiì. Á„òèìà òà£û áið òàñòû ñó£à ò¥ñiðiï æiáåðìåê áîëûï, àÿ£ûí ñîçà áåðäi äå, òàéûï êåòiï, ñûð£àíàé æ†íåëäi. Ñûð- £àíàï áàðà æàòûï, ìåíi¡ òiðñåãiìíåí ´ñòàé ¼àëûï åäi, ñó£à åêåóiìiç äå ´ìàð-æ´ìàð ¼´ëàäû¼. Á„òèìà àð¼àñûìåí ¼´ëà- £àíäû¼òàí áiðäåí áàòûï êåòiï, ¼àéòà øû¼òû. – Ôó! – äåäi àëà¼àíûìåí áåòií ñ¥ðòiï. – Àð¼àìà áið òàñ áàòûï êåòòi. Ñåí ¼àëàé ¼´ëàäû¡, à? – Ìåí àÿ£ûììåí ò¥ñòiì. Á„ðiáið ñó áîëäûì. – Ì„-„, ìåíi ¼àðà, – äåäi äå, Á„òèìà †ç ò´ð¼ûíà †çi ¼àðàï, ê¥ëiï æiáåðäi. Iøií áàñûï, iøåãi ¼àò¼àíøà ê¥ëäi. Á„òèìàíû¡ ìàëìàíäàé áîë£àí ñàðû ñ„òåí ê†éëåãi á´ëòèûï ¼àë£àí êåóäåñiíå, æ´ï-æ´ìûð ñàíäàðûíà åòiìåí åò áîëûï æàáûñûï ¼àïòû. Æàëà¡àø àäàì ñèÿ¼òû. – ½àðàìà, – äåäi ìà£àí ê†çií àëàðòûï. – Íåãå ¼àðàé- ñû¡? – Êiì, ìåí áå?.. Ìåí ¼àðàï ò´ð£àì æî¼. – …ðèíå, ñåí. – Á„òèìà æà£à£à øû£ûï, ê†éëåãiíi¡ åòåãií ñû¼òû. – ½àøàí æ¥ðåñi¡? – äåäi òåðiñ ¼àðàï ò´ðûï. – Á¥ãií ø†ïêå áàðàìûç... Ñîë æà¼òàí êåòåì. Åíäi êåëìåéìií. – À-à?! – Á„òèìà á´ðûëûï, òà¡ûð¼àé ¼àðàäû. – Êåëìåéñi¡ áå? Îñû á¥ãií áå? – äåäi ê†çi æûïûëû¼òàï. – Æî¼... è„, îñû á¥ãií... – Åíäåøå... – Á„òèìà áiðäå¡å àéò¼ûñû êåëiï, àëäûìà êåëäi äå, ¥íäåìåé ò†ìåí ¼àðàï, ê†éëåãiíi¡ åòåãií ´ç༠ñû¼òû. – Åíäåøå, æà¼ñû... – Á„òèìà áàñûí ê†òåðãåíäå ñó åêåíi, „ëäå ê†çiíi¡ æàñû åêåíi áåëãiñiç, áåòiíäå iði-iði òàìøûëàð iëiíiï ò´ðäû. – Æà¼ñû, – äåäi åðiíäåði äiðiëäåï. – 240 –

– Æà¼ñû, – äåäiì. Æ¥ðåãiìäi áiðåó æ´ë¼ûï ¼àë£àíäàé áîëäû. Îñû êåçäå ñó£à êåëå æàò¼àí êåëiíøåêòåðäi¡ ñàìáûðëà- £àí äàóûñòàðû, øåëåê ¼à¡£ûðû åñòiëäi. Á„òèìà àñû£ûñ ñó àëäû äà, èiíà£àøòû èû£ûíà ñàëûï, æà£à£à øû¼òû. Á´ðû- ëûï ¼àðàó£à äà ¥ëãåðãåí æî¼, åêi øåëåêòi àóûðñûí£àíäàé ¼àáûð£àñû ìàéûñûï, òåç-òåç áàñûï, æîð£àëàé æ†íåëäi. Æ´ðò ê†çiíåí †ñòiï æàñûðûí£àíûìûç ìà£àí ¼ûçû¼ áîëûï ê†ðiíäi. Ñîë ê¥íi àóûëäàí áiðæîëà øû¼òûì. Àðòû¼ ê†éëåê- ê†íøåêòåðiìäi áiëäiðìåé ñàëûï àëäûì. 4-5 ê¥ííåí êåéií Ò†ëåê ñàéûíû¡ ìà¡ûí çåðòòåï æ¥ðãåí ãåîëîãòàðäû¡ ìà- øèíàñûíà îòûðûï, àóäàí îðòàëû£ûíà æ¥ðiï êåòòiì. ½îøòàñàðäà Æ„êåé ¼îëûìíàí ñ¥éiï: – Ñåí ¼àéòûï êåëãåíøå ìåí äå áàëàëû-øà£àëû áîëûï îòûðàìûí, àìàíäû¼ïåí æîëû£àéû¼. Æîëû¡ áîëñûí, – äåï î¡ ñàïàð òiëåäi. Á´äàí êåéií ìåí îñûíàó „ð êåç îéëà£àí ñàéûí æ¥ðåãiìäi øî¼òàé ¼àðèòûí ½î¡ûðàóëû †çåíiíi¡ áîðû¼òû æà£àëà- óûí, ê†êïåêòi, æàçû¼ áåòêåéäi ¼àíøà æûë ñà£ûíûï æ¥ðäiì!.. μó£à ò¥ñå àëìà£àí ñî¡, ä„ì àéäàï Àëìàòûäàí áið-༠øû¼òûì. …ëäåêiìäåðäi¡ ê†ìåãiìåí áàëàëàð ¥éiíå îðíàëàñ- òûì. 10-êëàñòû áiòiðãåí æûëû æåçäåìå õàò æàçäûì. Áið༠æåçäåìíi¡ ìà£àí äåãåí †êïåñi „ëi òàð¼àìà£àí åêåí, æàóàï ¼àéòàðìàäû. Îäàí ñî¡ àóûëäû¡ àìàíäû£ûí ñ´ðàï, Æ„êåéãå õàò ñàëäûì. Ê†ï ´çàìàé æàóàï êåëäi. Åëäi¡ àìàíäû£ûí, áàÿ£ûøà À¼ñóàòòà îòûð£àíäàðûí, ìåí êåòêåí æûëû ¥éëåíãåíií, åêi ´ëû áàð åêåíií, ¼àçið òðàêòîð æ¥ðãiçåòiíií æàçûïòû. Æåçäåìíi¡, àïàéûìíû¡ àìàíäû£ûí, à¼ûðûíäà †òêåí æûëû áàóûð àóðóûíàí Ñåðiêáàéäû¡ ¼àéòûñ áîë£àíûí, æûëûí áåðãåí ñî¡, Ìà£ðèïà àïàéäû¡ Á„òèìàíû àëûï, Øû£ûñ ½àçà¼ñòàí æà¼òà£û ò†ðêiíiíå ê†øiï êåòêåíií áà- ÿíäàïòû. «Ñ´ðàñòûðûï, àäðåñií æiáåð», – äåï iëå òà£û õàò æàç- äûì. Áið༠àäðåñií òàáà àëìàäû ìà, „ëäå ì´íû ï„ëåíäåé ìà¡ûçäû iñ äåï ´¼ïàäû ìà, æàóàï êåëìåäi. цéòiï ìåíi¡ åêiíøi †ìiðiì áàñòàëäû. Òàëàé àäàìäàð- ìåí ä„ìäåñ áîëäûì. …ñiðåñå óíèâåðñèòåòòå æà¼ñû-æà¼ñû – 241 –

äîñòàðûì áàð åäi. Á„ði äå à¼ûëäû, à¼ûíæàíäû, àëáûðò æiãiòòåð-ò´£ûí. Áiç †ìið æàéûíäà, õàëû¼ æàéûíäà, ¼ûç, ìàõàááàò æàéûíäà, ¼î£àì, ìåìëåêåò æàéûíäà ïiêið òàëàñ- òûðàòûíáûç. Øû£ûñ à¼ûíäàðûíû¡ †ëå¡äåðií æàò¼à ñî- £àòûíáûç. Àäàìçàò †ìiðiíå å¡ æàóàïòû ´ðï༠ìûíà áiçäåð äåï ãóiëäåéòiíáiç. Êåðiñåòiíáiç, êåëiñåòiíáiç, „éòåóið æàñ àäàì †ìiðií ¼àëàé †òêiçóãå òèiñ áîëñà, áiç äå ñîëàé †òêiçäiê. Óíèâåðñèòåòòi¡ ñî¡£û êóðñûíäà î¼ûï æ¥ðiï áiðò¥ðëi àñû£ûñ, „ði îéëàìà£àí æåðäåí …ëèÿ äåãåí ¼ûç£à (¼àçiðãi „éåëiì) ¥éëåíäiì. Îë êåçäå êåêiëi ê†çiíå ò¥ñiï ò´ðàòûí, àçäàï áîÿíàòûí, ê†ðiêòi ¼ûç åäi. ¦éëåíó æ†íiíäå ¼ûçäû¡ êîìïîçèòîð „êåñiíåí ð´¼ñàò ñ´ðàìàäû¼ òà, îëàð áiçãå †êïå- ëåï, áið æûëäàé ¼àòûíàñïàé ¼îéäû. Áiç îë áið æûëûìûç- äû øà£ûí áið ï„òåðäå, ê„äiìãi ¥éðåíøiêòi æî¼øûëû¼òà ê¥ëiï-îéíàï, áà¼ûòòû †òêiçäiê. Êåé ò¥íäåði „éåëiìiç åêåóiìiç ò†ñåêòå æàòûï, ´ç༠ñûðëàñàòûíáûç. Ìåí îíû¡ ¼´ëà£ûíà áóíà¼-áóí༠촡äû äàóûñïåí æàñòàéûìíàí æåòiì †ñêåíiìäi æûð ¼ûëûï àéòàòûíìûí. Åíäiãi á¥êië £´ìûðûìäû †çãåëåðäi¡ áà¼ûòûíà, åëiìíi¡ äࡼûíà àð- íàéòûíûìäû, êåðåê äåñå¡, á´ë ¥øií ¼àðà áàñûìíû¡ áà- ¼ûòûí äà ¼´ðáàí åòå àëàòûíûìäû àéòàòûíìûí. «Ìåí ñåíi †çãåëåðäåé ðà¼àò¼à á†ëåï, ¼ûçû¼ ê†ðñåòå àëìàóûì äà ì¥ìêií, – äåéòiíìií î£àí. – ‡éòêåíi ìåíi¡ áàðëû¼ ê¥íiì ìåí ò¥íiì òåê å¡áåêïåí, àçàïòû àóûð å¡áåêïåí †òóãå òèiñòi. Ìåí îòáàñûíû¡ íåìåñå áið áàñûìíû¡ ¼àìûí åø¼àøàí îéëàìàéìûí. Àë ñåí ìåíi øûí ñ¥éñå¡, îñûíû¡ á„ðiíå øûäàéñû¡», – äåéòiíìií. …éåëiì ìà£àí îë êåçäå êåðåìåò ñåíóøi åäi. ½àðà¡£û ò¥íäå ìåíi¡ ìîéíûìíàí ¼´øà¼òàï, á„ðiíå ðèçàìûí, á„ðiíå äå äàÿðìûí äåãåíäåé ¥íñiç æûëàï àëàòûí. Îñûëàé óà¼ûò æûëæûï †òiï æàòòû. Áið༠ìåíi¡ æîñ- ïàðëà£àí †ìiðiì êåëå-êåëå á¥òiíäåé áàñ¼àøà ò¥ðãå àóûñ- òû. …ëèÿíû¡ „êå-øåøåñiìåí òàòóëàñ¼àííàí êåéií øàðóà- øûëû£ûìûç æ†íäåëiï, áàþ£à àéíàëäû¼. Åêi áàëàìûç áîëäû. Àóûð, àçàïòû å¡áåêòi¡ á„ði æàéûíà ¼àëûï, áîñ óà¼ûòûìäà ¥é øàðóàñûíà ê†ìåêòåñiï íåìåñå òåê òûíû£à- òûí áîëäûì. Øûáûðò¼ûäàí åòi †ëiï êåòêåí ì„ñòåê †ãiçäåé, „éåëiìíi¡ òàóñûëûï áiòïåéòií ê¥íäåëiêòi ðåíiøií ¥íñiç òû¡äàï îòûðàòûí áîëäûì. À¼øà òàóûï, îòáàñûí àñûðàó- äû¡ †çi îíøà î¡àé æ´ìûñ áîëìàé øû¼òû. Îíû¡ ¥ñòiíå – 242 –

„éåëiìíi¡ ä¥íèå¼´ìàðëû£û ìåíi¡ æûëïîñ, iñêåð, ò„æiðèáåëi áîëóûìäû ¼àæåò ¼ûëäû. Æàñòà£û àñàó àðìàí, ¥ìiò-ä„ìå, ñîíàó ñòóäåíò êåçäåãi ïðîôåññîðëàðäû¡ «òàëàíò, áîëàøà£û ìîë» äåãåí ¼îëïàø- òàó ñ†çäåði, áîëìàøû ñ„òòi òóûíäûëàð – á„ði-á„ði æà- éûíà ¼àëäû. цéòiï áið êåçäåãi ¼èÿëûìäà£û ´ëûëû¼òû áiðæîëà ´ìûòûï, òåê îòáàñûíû¡ ¼àìûíàí áàñ¼àíû ê†çäåìåéòií, êåøêå æ´ìûñòàí êåëiï, äèâàíäà æàòûï, áà- ëàëàðûí åðêåëåòåòií, ëàóàçûìäû êiñiëåðìåí ïðåôåðàíñ îéíàéòûí, òàáûñ ñàëû£ûí ñûëòàó åòiï, àéëû¼òàí ¥ø- ò†ðò ñîìäû æàñûðûï ¼àëàòûí, †çãå àæàðëû „éåëäåðãå ¼ûðûíäàéòûí, æèi-æèi iññàïàð£à øû¼¼àíäû ´íà- òàòûí, ê„äiìãi ¼àòàðäà£û áið æóðíàëèñêå àéíàëäûì äà øû¼òûì... Ìåíi¡ îñûíàó àò¥ñòi åñêå ò¥ñiðãåí †òêåí ê¥íäåðiìå åíäi òåê ìûíàó æà¡áûð òàìøûëàðû æûëàï ༼àí ìàøèíà òåðåçåñiíåí àëûñòà 䆡ãåëåíãåí òàó æîòàñûíà, æàçû¼ áàó- ðàé£à ¼àðàï, ¥íñiç îé£à áàò¼àí ¼àçiðãi ê¥éiìäi £àíà ¼îñó£à áîëàòûí øû£àð. IV Áiç à£ûï æàò¼àí òàéûç àðû¼òàí †òiï, ê†øåëåðiíå ¼àç- ¼àòàð ¼àéû¡ åãiëãåí øà£ûí ïîñåëêåíi¡ øåòiíå åíäiê. Øàëøû¼ ñóäà æ¥ðãåí ¥é ¼àçäàðû æîëäàí áûòûðàé ¼àøûï, àðòûìûçäàí «á´ë íå £àæàï!» äåãåíäåé ìîéûíäàðûí òà¡ûð- ¼àé ñîçûï, ¼à¡¼ûëäàï, äàóðû£ûñûï ¼àëäû. – Ñåí á´ë êîëõîçäà áîëûï ïà å¡? – äåï ñ´ðàäûì øî- ôåðäàí. – Áîë£àì, – äåäi îë äî¡£àë༠¼àçûï êåòêåí òåðå¡ æîë- äàí ê†çií àëìàé. – Àóäàííàí òûì ¼àøû¼ äåìåñå¡iç, ê†áiíåí æà¼ñû êîëõîç. ½àðà¡ûçøû, à£àøòàðû ¼àíäàé? – Æåði ñ´ëó åêåí. Ò´ð£ûíäàðû áàé-àó, øàìàñû? – Áàé áîë£àíäà ¼àíäàé. Îñû ïîñåëêåíi¡ †çiíäå ò†ðò «Ìîñêâè÷» áàð ê†ðiíåäi. Ñåáåái áà¼øà îòûð£ûçàäû. Îíû¡ ¥ñòiíå ìàëäàðû áàð... Áàðàòûí ¥éi¡içäi áiëåòií áå åäi¡iç? – Æî¼. – Îíäà ñ´ðàéû¼ áiðåóäåí. Øîôåð ìàøèíàíû åñiãiíi¡ àëäûíäà òà¼òàé îðûíäû¼òà ´ðøû¼ èiðiï îòûð£àí êåìïiðäi¡ ¼àñûíà òî¼òàòòû. – 243 –

– Øåøå, – äåäiì òåðåçåäåí áàñûìäû øû£àðûï. – Á„òè- ìàíû¡ ¥éi ¼àéñû? Êåìïið í´ðû ¼àø¼àí „ëñiç ê†çiìåí áiçãå æàòûð¼àé ¼àðàï, ´ðøû£ûí òî¼òàòòû: – Íå äåï ò´ðñûç? – Á„òèìàíû¡ ¥éi ¼àéñû? Á„òè-ìà-íû¡? – ½àé Á„òèìà? – Ê¥éåói àãðîíîì áîëûï iñòåéäi äåï åñòiï åì. – Å-å, Àéòîë¼ûííû¡ êåëiíi ìå? Àíàó... – Êåìïið ò„ëòiðåêòåï „ðå¡ á´ðûëûï, ¼îëûìåí ê†çií ê†ëåãåéëåï, – ìiíå, ìûíàó, á†ëåê àëáàðû áàð ¥é, – äåï ´ðøû£ûíû¡ ´øûìåí ê†ðñåòòi. Òåðåçå àëäûíäà£û ã¥ë áà£û òà¼òàéìåí ¼îðøàë£àí, øà- òûðëû, áèiê ¥éãå ê†çiì ò¥ñòi. ¦éäi¡ å¡ñåñiíi¡ áèiêòiãi ìåí àóëàñûíû¡ òàçàëû£ûíà, á༠iøiíäåãi ã¥ëäåðiíi¡ àëóàí ò¥ðiíå, òiïòi îíû ¼îðøà£àí òà¼òàéëàðäû¡ áiðêåëêi „ði ì„íåðìåí æàñàëóûíà ¼àðàï, á´ë ¥éäi¡ ¼îæàéûíäàðûíû¡ òàòó-ò„òòi ò´ðìûñûí, †ç †ìiðëåðiíå ðèçàøûëû£ûí, ñîë ñåáåïòi äå å¡áåêñ¥éãiø åêåíäåðií åëåñòåòóãå áîë£àíäàé åäi. «½àçið Á„òèìàíû ê†ðåì-àó» äåï îéëàï ¥ëãåðãåíiìøå, ìàøèíà åñiê àëäûíà òî¼òàäû. Áiç iøêå êiðóãå áîñà£àäà áàéëàóëû æàò¼àí ༠ò†áåòòåí áàòà àëìàé, ñîñòèûï-ñîñ- òèûï ò´ðûï ¼àëäû¼. Ò†áåò áið-åêi ðåò æàë¼àóëàó ã¥ð åòå ò¥ñòi äå, †çiíi¡ ê†çi òiðiñiíäå á´ë àðàäàí åøêiìäi †òêiçáåñiíå ñåíãåí ïiøiíäå æàéáàðà¼àò æàòà áåðäi. …ëäåí ñî¡ ñûðò¼û åñiê ñàðò åòiï àøûëûï, iøòåí æå¡ñiç ñ´ð õàëàò êèiï, øà- øûí ò†áåñiíå ò¥éãåí, îðòà áîéëû „éåëäi¡ „ñåì ò´ë£àñû ê†ðiíäi. …éåë ìà¡äàéûíà ò¥ñêåí øàøòàðûí ñàìàéûíà æ¥ðå ¼ûñòûðûï, òàáàëäûðû¼òàí åïòåé àòòàï, ñûðò¼à øû¼¼àí- äà îíû¡ Á„òèìà åêåíií àíû¼ òàíûäûì. «‡çãåðiïòi-àó» äåäiì iøiìíåí òà¡ûð¼àï. Á´ðûí£û áàë- £ûí êåéïiíåí iç äå æî¼. Ñàáûðëû. Áiðò¥ðëi á†òåí àäàì ñåêiëäi. Á„òèìà „ëäåíåãå ¥ðåéëåíãåíäåé, „ëäå ´íàòïà£àíäàé, æàòòàó æ¥çáåí êiðæèiï, áiçãå ¼àðàäû. Ìåíi ê†ðäi äå, æ¥çiíåí ò¥ê ¼óàíûø áåëãiñií áiëäiðìåé, áàñïàëäà¼òàí à¼ûðûí ò¥ñiï, ìàøèíà£à òà¼àäû. Îñû êåçäå á´£àí äåéií †çiì ñåçáåãåí áið ñà£ûíûø òàñ- ¼ûíû åðêiìå ¼îéìàé, äåäåêòåòiï àëûï êåòòi. – 244 –

– Àéíàëàéûí, Á„òèìà, – äåäiì „¡ãiðëåï, – àìàíñû¡ áà, æàíûì-àó?! Á„òèìà áîëñà, ñîë àñû¼ïà£àí ê¥éi ¥íñiç ¼àñûìà êåëiï, ê¥íäå ê†ðiï æ¥ðãåí àäàìíû¡ áiðiíå àìàíäàñ¼àíäàé æàé- áàðà¼àò ¼îëûí ´ñûíäû. Îíû¡ ì´íûñûíàí ꆡiëiìíi¡ àïòû£û ñó ñåïêåíäåé áàñûëäû. Åñiìäi òåç æèûï, †çiìíi¡ äàðà¼ûëû£ûìà ¼àòòû îïûíäûì. ½îëûíà åðíiìíi¡ ´øûí òèãiçiï: – Õàëi¡iç ¼àëàé, æà£äàéû¡ûç æà¼ñû ìà? – äåäiì ñû- ïàéû £àíà. Êåíåò Á„òèìàíû¡ ༼´áà æ¥çiíåí ñîð£àëàï ò´ð£àí æàñòû ê†ðãåíäå ñåëê åòå ò¥ñòiì. Æ¥ðåãiì òóëàï ¼îÿ áåðäi. (Æàëïû „éåëäåðäi¡ ê†ç æàñûíû¡ åð àäàì£à äåãåí áið åðåê- øå „ñåði áàð £îé). Àë£àø¼û ñà£ûíûø òàñ¼ûíû áîéûìà ¼àéòà ¼´éûëäû. – Æûëàìàøû, æûëàìàøû åíäi, – äåï æàëûíäûì ¼´ëà- £ûíà, †çiìíi¡ äå ꆡiëiì áîñàï áàðà æàò¼àíûí ñåçiï, – æûëàìàøû, á´ íå ¼ûë£àíû¡?.. Á„òèìà ìåíi¡ êåóäåìå áàñûí ñ¥éåï, äûáûñ òà øû£àð- ìàé, òië äå ¼àòïàé, àíäà-ñàíäà åêi èû£û ñåëêiëäåï, ¥íñiç æûëàäû. μç༠æûëàäû. – Å, ¼àéûí æ´ðòûí ê†ðãåíäå ¼ûçäàð †ñòåäi, – äåäi æèíàëûï ¼àë£àí êåìïiðëåðäi¡ áiði. – À£àéûí åë î¡àé ìà, ñà£ûíàäû äà... Á„òèìà ê†çiíi¡ æàñûí ñ¥ðòïåñòåí, ñîíàó áið ¼ûìáàò ê¥íäåðäi åñêå ò¥ñiðiï, ¼óàíà ¼àðà£àíäà á´ë ê†ç æàñûíû¡ ´ç༠æûëäàð †òñå äå, ´ìûòûëìàé ñà¼òàë£àí òàçà áàëàëû¼, äîñòû¼ ñà£ûíûøòàí òó£àí ê†ç æàñû åêåíiíå ò¥ñiíiï, †çiìíi¡ îñû êåëiñiìíi¡ ¥ëêåí à¼ûë áîë£àíûíà ¼àíäàé ¼óàíäûì äåñå¡øi! – Êåìïið-àó, ¼´äà¡ êåëäi £îé, – äåñòi áiðåóëåð ¥éäåí øû¼¼àí àëàñà ¼àðà êåìïiðãå. – Å-å, øûðà£ûì, àò-ê†ëiê àìàí áà? – Êåìïið ìà£àí ´ðñàéûí äåï ò´ð£àí àäàìäàé, ¼ûçàðûï êåòêåí ê„ði ê†çäåðiìåí øà¼ûðàÿ ¼àðàäû. – Íå£ûï ò´ðñû¡äàð, ¥éãå êiði¡äåð. Æàí ä¥íèåìäi àñòàí-êåñòåí ¼ûë£àí áåéì„ëiì ñåçiì ê¥øií „ëi äå áàñà àëìàé, ꆡiëiì áîñàï, «„ëãiíäå Á„òè- ìà£à ¼îñûëûï íåãå æûëàìàäûì» äåï †êiíiï, ¥éãå êiðäiì. – 245 –

¦é iøiíäå æè¾àçäàð òûì ê†ï åêåí, ñîë ñåáåïòi á†ëìåëåði òàð ñåêiëäi ê†ðiíäi. Òåðåçåãå ´ñòàë£àí æ´¼à æàñûë ïåðäå ¥é iøií æàí£à æàéëû ê†ãiëäið, æ´ìñ༠ø´£ûëà£à á†ëåï ò´ð. Ìåí á†ëìåíi òåãiñ øîëûï, òó ñûðòûìäà£û êiòàï ñàëà- òûí øêàôòû¡ ¥ñòiíäå iëóëi ò´ð£àí Á„òèìà ìåí ê¥éåóiíi¡ ôîòîñóðåòií ê†ðäiì. ¦éëåíåð êåçäå ò¥ñêåí ñåêiëäi. Á„òè- ìàíû¡ ¥ñòiíäå òîé£à êèåòií ༠ê†éëåê, îìûðàóûíà ã¥ë ¼àäà£àí. Áið ìèû£ûíàí ê¥ëiìäåï, ñ´ìäû¼ ñ´ëó áîëûï ò¥ñiïòi. Ê¥éåóiíi¡ †òå ì´¼èÿò òàðàë£àí á´éðà øàøû, îáúåê- òèâêå òåñiëå ¼àðà£àí †òêið ê†çäåði, äåíåñií òûì òiê ´ñòàóû, æàëïû ò¥ðiíäåãi †òå ê†ðêåì áîëûï ò¥ññåì äåãåí ñiðåñó áåëãiñi îíû¡ Á„òèìàìåí áiðãå, †çiíi¡ äå áîé-áàñûí ¼àòòû áà£àëàéòûíûí áiëäiðiï ò´ð. Êåìïið áiçäi †ç á†ëìåñiíå åðòiï àïàðäû. ½ûçûë ñèñà- äàí ê†êòåëãåí ´çûí ê†ðïåãå ìàëäàñ ¼´ðûï îòûðäû¼. Á„òè- ìà øàé ¼îþ£à êåòòi. Êåìïið ìåíi¡ åëiìäi, ðóûìäû ñ´ðàäû. Îñûíøà àëûñ æåðìåí ¼´äà áîë£àíäàðûí ìîéûíäàäû. – ½ûç – ¼èÿ£à, – äåï ìà¼àëäàäû îë. – Áàÿ£ûäà êå- ëiíøåêòi àòàí ò¥éåãå ¼àëû êiëåì, æàñàó àðòûï, ¼´äà ò¥ñiï, àëûï ¼àéòàòûí. ½àçið åíäi çàìàí áàñ¼à. Áàëàëàð †çäåði ꆡië æàðàñòûðûï, ñûðòòàé ¼îñûëûï æàòûð... Á„òè- ìàíû¡ åëiíäåãi ê†ï òóûñ¼àíûí áiëå áåðìåéìiç... Áàðìà- £àí ñî¡ ¼àéäàí áiëåéiê... Æà¡à£û åëi¡äi, æåði¡äi ñ´ðàï æàò¼àíûì ñîë £îé... Ó¾... ½´äàé£à ø¥êið! Æàë£ûç áàëà åäi. Ìiíå, åêi íåìåðåì áàð... À£àéûí áàð... Æåòòi äåãåí åìåñ ïå îñû!.. Á„òèìà áiçäi ò†ðãi á†ëìåãå øàé£à øà¼ûðäû. – Áàðà áåði¡äåð, ¼àðà¼òàðûì, – äåäi êåìïið åñiêòi ¼îëû- ìåí ê†ðñåòiï. – Øàé iøiï, òûíû£ûï àëû¡äàð. Æîë ñî¼- ¼àí øû£àð. Êåøêå Áà£äàò òà êåëåð... Ìåí ê„ði êåìïið ìûëæû¡äàé áåðåì... Á„òèìà øàé£à à¼øûë ò¥ñòi æå¡ñiç ê†éëåê êèiï êåëiï îòûðäû. – Àïûðàó, ñà£ûíäû¼ ¼îé, – äåéìií †¡ ìåí ò¥ñòi¡ îð- òàñûíäà îòûð£àíäàé áið ñåçiììåí. – Æàíûì-àé, îñû ò´ð£àí †çi¡ñi¡ áå? «È„, †çiììií £îé» äåãåíäåé Á„òèìà ìà£àí ¼àðàï, ê¥ëiï ¼îéäû. – 246 –

– Àïà¡ ¼óàòòû îòûð ìà? – Àïàìäû ¼àéòïàñ ñàïàð£à àòòàíäûð£àíáûç. Ìåí øàé ¼´éûë£àí êåñåíi ê†òåðãåí ¼àëïûìäà ¼àòûï ¼àëäûì. – Èìàíäû áîëñûí, – äåäiì „ðå¡ äåãåíäå. Áàñ¼à åøòå- ¡å äåé àëìàäûì. ‡éòêåíi íå äåðiìäi áiëìåäiì. «Á„òèìà áà飴ñ æàë£ûç àïàñûíàí àéûðûë£àíäà íå ê¥éäå áîëäû åêåí» äåãåí îéäàí ꆡiëiì áîñàï, ¼àòòû àÿï, áà- ñûìäû ê†òåðiï, æ¥çiíå ¼àðàäûì. Á„òèìà áà£àíà£û ꆡiëäi ê¥éiíäå, åø óàéûìñûç òàáà¼- øàäà£û ïiñêåí òàóû¼ åòiíi¡ áið êåñåãií øîôåð æiãiòòi¡ àëäûíà, áið êåñåãií ìåíi¡ àëäûìà ¼îéûï, òóðàï æåó ¥øií ïûø༠ïåí øàíûø¼û ´ñûíäû. ‡ëiì æàðàñûí óà¼ûò „ëäå¼àøàí æàçûï æiáåðãåíi ñåçiëiï ò´ð. Äàñòàð¼àí áàñûíäà£û àç£àíòàé ꆡiëñiçäiê ´çàìàé ñåéiëiï êåòòi. – Àëìàòûäà ò´ðàñû¡äàð ìà? – äåäi Á„òèìà „¡ãiìåíi áàñ¼à æ༼à á´ðûï. – È„. – Áàëà-øà£à¡ ê†ï ïå? – Åêi áàëàì áàð. Áiðåói – ´ë, áiðåói – ¼ûç. – Êàê ïî çàêàçó, – äåï Á„òèìà äàóûñòàï ê¥ëiï æiáåðäi. – ‡ç áàëàëàðû¡ ¼àíøà? – Áiçäi¡ åêi ¼ûçûìûç áàð. ½àéäà êåòêåí †çäåði? Äàëà- äà îéíàï æ¥ðãåí áîëàð. Á„òèìà øàé iøiï îòûðûï, ìåí êåòêåííåí áåðãi †ìiðií – ê†êåñi áàóûð àóðóûíàí ¼àéòûñ áîë£àíûí, æûëûí áåðiñiìåí, àïàñû åêåói Øû£ûñ ½àçà¼ñòàíäà£û íà£àøûëà- ðûíà ê†øiï áàð£àíûí, ñîë æà¼òà îðòà ìåêòåïòi áiòiðiï, èíñòèòóò¼à êåòêåíií àéòûï áåðäi. Åêåóiìiç åëäi, àóûëäû¡ àäàìäàðûí, áàëàëû¼ øà£ûìûçäû åñêå ò¥ñiðäiê. Øàéäàí ñî¡ øîôåð æiãiò òûíû¼ï༠áîëûï, êåìïiðäi¡ á†ëìåñiíå êåòòi. Ìåí äèâàí£à ¼èñàéäûì äà, Á„òèìà ìåíi¡ áàñûìà òà£û áið æàñòû¼ ñàëäû. – Îòûðøû, – äåäiì ¼îëûí ´ñòàï, – æ¥çi¡å ¼àðàï ¼àíà îòûðàéûí. Îòûðøû... Îñû êåçäå òàïûðëàòà áàñûï Á„òèìàíû¡ †çiíåí àéíû- ìàéòûí åêi æàñàð øàìàñûíäà£û ¼ûçû êiðiï êåëäi. – 247 –

– …é, Øîëïàí, ìûíäà êåë, – äåäi Á„òèìà ¼îëûí æà- éûï. – À£àíû ê†ðäi¡ áå, ìiíå. Êåë, ñ„ëåì áåð. Øîëïàí îðíûíàí ¼îç£àë£àí æî¼, ¼îëûí àóçûíà ñàë- £àí ê¥éi ìà£àí òà¡ûð¼àé ¼àðàäû. – Øîëïàí, Øîëïàí äåéìií, – äåï Á„òèìà ¼ûçûí †çiíå ¼àðàòòû. – À£àíû ìåí àëûï ¼îÿì, ìiíå. À£à ìåíiêi, áiëäi¡ áå, ñåíiêi åìåñ. – Á„òèìà òà¼àï êåëiï ìåíi¡ áàñûìíàí ¼´øà¼òàäû. Ñîñûí ûñòû¼ äåìiìåí ¼´ëà£ûìà ñûáûðëàï: – ¼ûç£àíøà¼òû£û æàíäà æî¼, áiðäå¡åíi ìåíiêi äåñå¡, òåê áàñ ñàëàäû, – äåäi à¼ûðûí £àíà. Àéò¼àíäàé Øîëïàí æ¥ãiðiï êåëiï, Á„òèìàíû èòåðiï òàñòàäû äà, †çi ìåíi¡ àëäûìà øû£ûï àëäû: – Òàéò! – äåäi àóçûí òîìïàéòà àéáàò øåãiï. – Ñåíiêi åìåñ, ìåíiêi. Á„òèìà iøií áàñûï, ñåëêiëäåé ê¥ëiï, êðåñëî£à îòûðà êåòòi. Ìåí Øîëïàíäû áàóûðûìà ¼ûñûï, iøi-áàóûðûì åëæiðåï, áåòiíåí ñ¥éäiì. Îñû êåçäå ìåíi ¼àíäàé êiñi òࡼàëàðëû¼ ñåçiì áèëåäi äåéñiç £îé! Îñû êåçäå ìåí †çiìäi ä¥íèåäåãi å¡ áà¼ûòòû æàí øû£àðìûí äåï îéëàäûì. Åíäi ¼àë£àí £´ìûðûìäû Á„òèìàíû¡ ¼àñûíäà áîëûï, ñîíû¡ îòáàñûìåí áiðãå †ìið ñ¥ðiï, (íå£ûë£àí ò¥ñiíiêñiç ìà¼ñàò äåñåéøi) †çiíåí àé- íûìàéòûí ìûíà êiøêåíå ¼ûçäàðûí áàóûðûìà ¼ûñûï, ìàó¼ûìäû áàññàì, Á„òèìàíû¡ æàíàøûð æà¼ûíû áîë- ñàì, îë òåê òàï á¥ãiíãiäåé ìåíi „ð¼àøàí øåêñiç æà¼ñû ê†ðñå áîë£àíû, òåê ñîë ¥øií £àíà ì„¡ãi ¼ûçìåòøiñi áî- ëûï ê¥í êåøñåì äåãåí ïåðiøòå îé ìåíi „ëäåáið £àæàéûï ¼èÿë ä¥íèåñiíå àëûï êåòòi. «È„, è„, òåê îñû £àíà, áàñ¼à ò¥êòi¡ äå ¼àæåòi æî¼. Ñî£àí ðèçàìûí» äåéìií iøiìíåí ¼àéòàëàï. Êåøêå ê¥éåói Áà£äàò êåëäi. μçûí áîéëû, ¼àðàòîðû æiãiò åêåí. ½àéäàí, ¼àøàí êåëãåíiìäi ñ´ðàäû. Òàï áið ìåíi¡ îòáàñûìäû á´ðûííàí áiëåòiíäåé, ¥é iøiìíi¡, áàëà-øà£àì- íû¡ àìàíäû£ûí ñ´ðàäû. ¦ñòiíå åñêi ïèäæàãií êèiï, ïûø༠¼àéðàï æàòûï: – À£à¡ êåëãåíäå ìà£àí ¼àðàòïàé, ìàëäû †çi¡-༠ñîÿ áåðìåéñi¡ áå? – äåï „çiëäåäi Á„òèìà£à. – ½àëàéøà à£à, …áäiê„ðiì ìåíiìåí ¼´ðäàñ, – äåäi ñ†çãå ò¥ñiíáåãåí Á„òèìà. Iëå ê¥éåói äå: – 248 –

– Å, îíäà ñåíiêi æ†í åêåí, – äåï ¼àëäû äà, îñû ñ†çi †òå îðûíäû, „ði ä„ë àéòûë£àí ¼àëæû¡äàé áîëûï ê†ðiíiï, á„ðiìiç æàìûðàé ê¥ëäiê. Á„òèìàíû¡ ¼àòòû ê¥ëãåíi ñîí- øà, òiïòi ¼ûçàðûï êåòòi. Îäàí ñî¡ ìåíi¡ êiøêåíòàé êåçiìäåãi ࡼàóëû£ûìäû – áiðäå àïàñû ìåíi ¥é æûëûòàòûí ïåøòi¡ ì´ðæàñûí æàáó- £à æ´ìñà£àíäà òàì༠àñûï æàò¼àí ¼àçàí ïåøòi¡ ò†áåñií æàóûï òàñòàï, ¥éäi¡ iøií ê†ê ò¥òií ¼ûëûï, á„ðií äàëà£à àéäàï øû¼¼àíûìäû àéòûï, òà£û äà ¼ûðàí-òîïàí ê¥ë- äiðäi. – Øû£ûï æàò¼àí ò¥òiíäi ¼àëàéøà ê†ðìåäi åêåí? – äåï øîôåð ñåíi¡êiðåìåé ¼àëäû. – Îíû †çiíåí ñ´ðà¡ûç, – äåäi Á„òèìà ìåíi ê†ðñåòiï. Ìåí æàóàï ðåòiíäå á´ë î¼è£à£à †çiì äå „ëi ê¥íãå äåéií òà¡ ¼àëàòûíûìäû àéòòûì. Áiðåð ñà£àòòàí êåéií Áà£äàò øàðóàñûí áiòiðiï, ¼àéòûï êåëäi. Ä„ìãå äåéií ïðåôåðàíñ îéíàäû¼, àëüáîì ê†ðäiê, øîôåð æiãiòêå äîìáûðàìåí „í ñàëäûðäû¼. Ò„ï-ò„óið äàó- ñû áàð åêåí. Àñ ¥éäå øàðóà iñòåï æ¥ðãåí Á„òèìà äà àíäà-ñàíäà áiçãå êiðiï, „í òû¡äàï, „¡ãiìåãå àðàëàñûï êåòiï ò´ðäû. Åíäi áið ñ„òòå åðìåê åòåðëiê åøòå¡å òàáûëìàé, òà£û äà àëà ¼àðòòû ¼îë£à àëà áåðiï åê: – Ò´ðà ò´ðû¡äàðøû, – äåäi Á„òèìà ¼îëûí ê†òåðiï. – ½àçið áið ¼ûçû¼ îéûí îéíàéìûç. – Ò¥ïêi á†ëìåãå åíiï êåòiï, á¥êòåòiëãåí æóðíàë ìåí ¼à£àç, ¼àðûíäàø àëûï øû¼òû. ½à£àçûíû¡ æûëòûðëû£ûíà, iøiíäåãi ôîòîëàðäû¡ ¼àíû¼ áîÿóûíà, „ði îðûñ òiëiíäå áàñûë£àíûíà ¼àðàï, †çiìiçäi¡ äåìîêðàòèÿëû¼ ìåìëåêåòòåðäi¡ áiðiíi¡, á„ëêiì, Áîëãàðèÿíû¡ íåìåñå Ðóìûíèÿíû¡ æóðíàëû áîëàð äåï îéëàäûì. Áà£äàò Á„òèìàíû¡ ¼îëûíàí æóðíàëäû àëûï, ¥ñòåëãå òà¼àé îòûðäû. Ñîäàí êåéií îéûííû¡ øàðòòàðûí ò¥ñiíäiðå áàñòàäû. Á´ë «Ñiç ¼àíäàé æàíñûç?» äåï àòàëàòûí ôðàíöóçäàð- äû¡ îéûíû åêåí. Îéûííû¡ øàðòû áîéûíøà, „ðêiì æóð- íàëäà áåðiëãåí „ðò¥ðëi ñ´ðà¼òàð£à «è„» íåìåñå «æî¼» äåï æàóàï áåðiï, îäàí ñî¡ «è„» ìåí «æî¼» ñ´ðûïòàëûï, òîï¼à á†ëiíåäi. Æóðíàëäû¡ êåëåñi áåòiíäåãi êåñòåäå „ëãi òîï- – 249 –

òàð£à òèiñòi ìiíåçäåìå áåðiëãåí. ߣíè «Ñiç îñûíäàé, îñûí- äàé æàí åêåíñiç» äåï àíû¼òàìà áåðåäi. – Àë åíäi áåðiëãåí ñ´ð༼à ê†ï îéëàíáàéñûçäàð. ‡òiðiê àéòïàéñûçäàð. Á´ë áið †òå ¼ûçû¼ îéûí, – äåäi äå Áà£äàò íåãå åêåíi áåëãiñiç, òåðãåóãå áiðiíøi ìåíi àëäû. – Ñiçäi¡ äîñòàðû¡ûç ê†ï ïå? – Æî¼, – äåé ñàëäûì, åñiìå ê†ï îéëàíáàó êåðåê äåãåí îéûííû¡ øàðòû ò¥ñiï. – Ñiç ¼àðæû ¼îð æèíàéñûç áà? – Æî¼. – Ñiçäi¡ áîéû¡ûçäà iøêi ¼àéøûëû¼òàð ê¥øòi ìå? – È„, – äåäiì Á„òèìàíû¡ ¼àäàëà ¼àðà£àíûíàí „ëäå- ¼àëàé û¡£àéñûçäàíûï. Îíû¡ ¥ñòiíå †çiìå òàíûñ åìåñ ìûíàó îéûí àäàìäû êåëåêå åòó ¥øií æàñàë£àí ò„ðiçäi áîëûï ê†ðiíäi, ñà¼òàíûï æàóàï áåðó êåðåê áîëàð äåï îé- ëàäûì. – Áið ñà£àò áîéû òûì-òûðûñ îòûðó ñiçãå ¼èûí£à ò¥ñ- ïåé ìå? – Æî¼. – Ñ´ëó ì¥ñiíäåðäi ´íàòàñûç áà? – È„. – Ñiç áiðåóäi æà¼òûðìàéòûíû¡ûçäû ê†çiíøå àéòà àëà- ñûç áà? – Æî¼. – Æèíàëûñòà áåëñåíiï ñ†éëåéòií ¼àñèåòi¡iç áàð ìà? – Æî¼. – Ä„ëäiê ïåí ó„äåäå ò´ðó ñiçãå ò„í ¼àñèåò ïå? Ìåí áiðàç îéëàíûï áàðûï: – Æî¼, – äåäiì æ„íå îñûíûì ä´ðûñ äåï îéëàäûì iøiìíåí. Á´äàí êåéiíãi ñ´ðà¼òàð «Æåêñåíái ê¥íãi ñåðóåíãå àë- äûí àëà „çiðëåíåñiç áå?», «Ñàóäà æàñà£àíäà àðòû¼ êåò- êåí òèûíäàðû¡ûçäû äàóëàéñûç áà», «Òîé-äóìàíäû ´íà- òàñûç áà?», «Ò„òòi àñòû ´íàòàñûç áà?» äåãåí ñåêiëäi ´ñà¼- ò¥éåêòåð áîëäû äà, ìåí ì´íû¡ á„ðiíå «æî¼» äåï æàóàï áåðäiì. Áà£äàò ìåíåí êåéií Á„òèìà ìåí øîôåð æiãiòòåí æàóàï àëûï, ñî¡ûíà †çiíi¡ æàóàïòàðûí òiðêåï æàçäû. Îäàí ñî¡ «è„» ìåí «æî¼òû» iðiêòåï, òîïòàé áàñòàäû. Áiðäå¡åëåðäi æàçûï, æóðíàëìåí ì´¼èÿò ñàëûñòûðûï øû¼òû. – 250 –