Төлен Әбдікұлы - Парасат майданы

Äîêòîð Áåéêåð êðåñëîñûí òà£û äà òåðáåï æiáåðäi äå: – Ñîñûí íå àéòó£à áîëàäû? – äåäi ¼îëûí æàéûï. – Ìà¼àëà æàçñà¡ûç îñûëàðäû òîëû¼òûðûï, áiðäå¡å äåé ñà- ëàðñûç. – Ñiçãå òà£û áið ñ´ðà¼. ‡ç ìåìëåêåòi¡içäi¡ †çãå õàëû¼- òàðìåí ¼àðûì-¼àòûíàñòà ´ñòàï îòûð£àí ñàÿñàòûíà ¼àëàé ¼àðàéñûç? – Ñèíüîð Ïàëåòåëëè! – äåäi äîêòîð ¼àò¼ûë ¥íìåí. – Ìåí ñàÿñàòïåí àéíàëûñïàéìûí! Æóðíàëèñò ò†ìåí ¼àðàï, ¥íäåìåé ¼àëäû äà: – Ñàÿñàò Îïïåíãåéìåðäi¡ äࡼûíà çèÿíûí òèãiçãåí æî¼ ¼îé, – äåäi à¼ûðûí £àíà. – Àë ñiç ìà£àí Îïïåíãåéìåðäi¡ ñàÿñè ¼àéðàòêåðëiãiíåí àäàìçàò¼à òèãåí èãiëiêòi àéòûï áåði¡içøi. È„, è„, àéòûï áåði¡içøi. Îë á†ãåìåê áîë£àí ç´ëûìäû¼òû¡ ä„ìií õàëû¼ á„ðiáið òàòòû. Í„òèæå áåðìåãåí „ðåêåòòi¡ á„ði „óðåøiëiê äåï ¼àíà àòàëàäû. Òàðèõòû¡ †ç çà¡û, †ç ñòèõèÿñû áàð. Îíû á´çó£à ñiç áåí áiçäi¡ øàìàìûç æåòïåéäi. Òiðøiëiêòi¡ äàìó çà¡û ¥íåìi àäàìäàðäû¡ ïàéäàñûíà øåøiëåòií øû- £ûíñûç ñ„òòiëiêòåí £àíà ò´ðñà äåï òiëåóäi¡ †çi ¼àíäàé à¡- ¼àóëû¼ äåñå¡içøi! Òàðèõòû¡ ìûíà ò´ñûíäà á„ëåíøå á¥éòiï ¼àòåëåñïåãåíäå æà£äàé áàñ¼àøà áîëàòûí åäi äåó, àë£àø¼û ä„óiðäåãi äèíîçàâðëàð òàáè£àò êåíåò ñóûòûï êåòïåãåíäå ¼´ðûï êåòïåé, òiði ¼àëàòûí åäi äåãåí ñåêiëäi ¼èÿë £îé. Áîëìàñà, ñîë ì´ç ä„óiðiíi¡ áàñòàëóûíû¡ †çi áåëãiëi áið ¼àæåòòiëiêòåí òóûï îòûð£àí òàáè£è æàéò åìåñ ïå! – Äîê- òîð ñà£àòûíà ¼àðàäû äà: – ½àðñû áîëìàñà¡ûç, îñûìåí „¡ãiìåìiçäi äî£àðàéû¼, – äåäi. – Ìåíiìåí áið ïàðòèÿ øàõ- ìàò îéíàó£à ¼àëàéñûç? Îë îñûíû àéòûï, †çiíå åøêiì ¼àðñû êåëiï ê†ðìåãåí äà£äûìåí æàóàï ê¥òïåé, êíîïêàíû áàñûï, øàõìàò „êåï òiãóãå ¼ûçìåòøiñií øà¼ûðäû. Äîêòîðäû¡ òàñòàí ¼àøàë£àí „ëïåòòåé, æàäûðàï, ÿ ò¥íåðiï, ¼´áûëûñ áiëäiðìåéòií, áåäiðåéãåí ê†ñå æ¥çi ìåí ¼àò¼ûë æàíàðû, ïåíäå áàëàñûíà î£àøòàó, †êòåì ìiíåçi, à¼ûðûíäà à¼-àäàë å¡áåêïåí åìåñ, „ëäå¼àëàé ¼´ïèÿ ¼àðà¼- øûëû¼ïåí ¼îë£à ò¥ñêåí ¼èñàïñûç ¼àçûíà£à ´¼ñàñ, áið àäàì áîéûíà ñûé£ûçó£à êåëìåéòií £ûëûìè òàáûñòàð – †¡êåé áið ñ„òòiëiê – îñûíû¡ á„ði ´£ûìäû àóûðëàòûï, „ëäåáið à¼ûëäàí òûñ òûëñûì ê¥øêå, ò¥ñiíiêñiçäiêêå „êåï – 301 –

òiðåéòií. Æóðíàëèñò †çiíi¡ áîëàø༠ìà¼àëàñûíäà äîêòîð- äû¡ õàðàêòåðií àøó ¥øií îñû ò¥ñiíiêñiçäiê ïåí ¼àòàëäû¼òû íåãiçãi øòðèõ åòiï àëñàì äà æàðàï æàòûð-àó äåï îéëàäû. Ñîäàí êåéií ´ñ༠äåòàëüäàð ¥øií ¼àæåò áîëàð äåï, ¥é iøiíäåãi á´éûìäàðäû, îëàðäû¡ îðíàëàñó ò„ðòiáií ì´¼èÿò ¼àéòà ¼àðàï øû¼òû. – Æ¥ði¡iç, – äåäi äîêòîð «êîðîëüäi¡» àëäûíäà£û ïåø- êàñûí åêi îðûí£à æûëæûòûï. Æóðíàëèñò òå ïåøêàñûí åêi îðûí£à æûëæûòòû. Äîêòîð f2-íi f4-êå æ¥ðãåíäå, æóðíàëèñò d7-íi d5-êå æûëæûòòû. Îäàí êåéií áið ïåøêàñûí ¼´ðáàí åòiï, d5-òi òà£û iëãåði áàñòû. – ¿-ì-ì-ì! – äåäi äîêòîð îéíà¼û, ꆡiëäi ¥íìåí. – Ôàëüêáååðäi¡ êîíòðãàìáèòi! ‡òå æà¼ñû! Äîêòîð Áåéêåðäi¡ øàõìàòòû ñ†éëåï îòûðûï îéíàéòûí „äåòi áàð åêåí. Òåãiíäå, ´òóäû ìà¼ñàò ¼ûëìàéòûí ñåêiëäi. Ñîë „äåòiìåí: – Ñèíüîð Ïàëåòåëëè, – äåäi áið ò´ñòà øàíûø¼ûñûìåí ä„ìäi áiðäå¡åíi ò¥éðåï àë£ûñû êåëiï îòûð£àí àäàìäàé ôåðçàñûí á´ë£à¼òàòûï, – ¼´äàé ¥øií áiðäå¡å àéòà îòû- ðû¡ûç. Ä¥íèå æ¥çiíi¡ ÷åìïèîíäû£ûíà òàëàñûï îòûðìà- £àí áîëàðìûç. Ñèíüîð Ïàëåòåëëè ê¥ëiï æiáåðäi. – Îíû¡ûç ðàñ. Áið༠íå àéò¼àíäû ¼àëàéñûç? – ‡òå æà¼ñû, áiç îíäà áûëàé ¼îð£àíàéû¼, – äåäi äîê- òîð Ñ2-íi ÑÇ-êå ¼îéûï. – Ä¥íèåäå áîëûï æàò¼àí æà¡à- ëû¼òàðäû ê†ï áiëåñiçäåð. ʆï ê†ðåñiçäåð. Ñîíû¡ á„ði „¡ãiìå. – Îíû¡ûç ðàñ, – äåäi æóðíàëèñò òà£û äà. – Ìåí †òå ê†ï æ¥ðåìií. …ðò¥ðëi î¼è£àëàð£à êåçiãåì. Áið༠îíû¡ á„ði ñiçãå ´íàìàóû ì¥ìêií. – Åøòå¡å åòïåéäi. – Äîêòîð ôåðçàñûí êîðîëüäi¡ àë- äûíà æ¥ðäi. – μíàìàóû ì¥ìêií, – äåäi æóðíàëèñò ñ†çiíi¡ àÿ£ûí ¼àéòàëàï. Ñîíû àéòòû äà «àòûí» ïåøêàíû¡ àëäûíà øû- £àðäû. – Ñåáåái ìåíi¡ ñàÿõàò ñàéûí ê†ðiï ¼àéòàòûíäà- ðûìíû¡ á„ði ꆡië æàáû¼òûðàòûí, àÿíûøòû óà¼è£àëàð. – À-à, ñîëàé ìà? – È„, äîêòîð, ä„ë ñîëàé. Äîêòîð Áåéêåð ¼àð¼ûëäàï ê¥ëiï æiáåðäi äå, î¡ ¼àíàò- òàí ðàêèðîâêà æàñàäû. – 302 –

– ½àéòåìiç åíäi. Àíäà-ñàíäà æàáû£ûï àë£àí äà ä´ðûñ øû£àð. Òàáè£àò áåðãåí ¼´áûëûñòû¡ á„ðií àäàì áàëàñû à¡ñàó£à òèiñòi. Ìåéëi îë ¼óàíûø áîëñûí, ìåéëi óàéûì áîëñûí. ‡éòêåíi àäàì ¥øií å¡ æàìàíû – çåðiãó. Çåðiãóäåí áàñ¼àíû¡ á„ði ñàëûñòûðìàëû ò¥ðäå àéò¼àíäà ò¥ãåë æà¼ñû. – Ñîíûìåí ñiçãå ꆡië æàáû¼òûðàòûí „¡ãiìå êåðåê ¼îé? Äîêòîð ´ç༠îéëàíûï îòûðûï ¼àëäû äà, êåíåò ¼óàíûï êåòiï: – Øàõ!.. – äåäi. – È„, ꆡië æàáû¼òûðàòûí áið „¡ãiìå àéòû¡ûç... Æóðíàëèñò êîðîëüäi¡ àëäûí ïiëìåí áåêiòòi. – Áiçäåð ¥øií åë àðàëàóäû¡ å¡ àëäûìåí ñàÿñè ì„íi ¼ûìáàò. …ðò¥ðëi õàëû¼òàðäû¡ òàðèõûìåí, „ëåóìåòòiê æà£äàéûìåí, ä„ñò¥ðëåðiìåí, „äåò-£´ðûïòàðûìåí òàíû- ñàìûç. Ñî¡£û ñàïàðäàí æèíà£àí ìàòåðèàëäàðûìäû æè- íà¼òàï îòûðûï, ìåí æà¼ûíäà ìûíàíäàé áið ïiêiðãå êåëäiì. Æàëïû áîëàø༠àòàóëû á„ðiìiçãå áiðäåé æ„íå áiðäåé ¼àæåò äåñåê òå, æåêå àäàìäàðäû¡ òiëåê-ìà¼ñàòû, ì´¡-ì´¼òàæû áið-áiðiíå ´¼ñàìàéäû £îé. Àéòàëû¼ áiðåó – àø, åêiíøiñi – æàëà¡àø, ¥øiíøiñi – àóðó. Àø àäàì£à òàì༠êåðåê, æàëà¡àø¼à êèiì, àë àóðó£à òåê ä„ði êåðåê. Îëàðäû¡ ¼àæåòòåðií øàòàñòûðûï ¥ëåñòiðóãå áîëìàéäû. Õàëû¼òàð äà ñîë ñèÿ¼òû... Áiðåóäi¡ ì´¼òàæû áiðåóãå èãiëiê áîï æàðûìàéäû. …ëãi †çiìiç áàñïà áåòòåðiíäå †ðêåíèåòòi òó åòiï, àäàìçàò ì¥ääåñi äåï äàóðû£ûï æ¥ðãåíiìiç – ¥ñòåìäiê ¼´ðûï îòûð£àí ò†ðò-áåñ ´ëû õàëû¼òû¡ £àíà ì´¼òàæû ò„ðiçäi. – Ñiç æ¥ðìåé ¼îéäû¡ûç £îé. – Êåøiði¡iç! – Æóðíàëèñò áið ñ„ò øàõìàò òà¼òàñûíà à¡òàðûëà ¼àðàäû äà, ¼îëàéëû åøòå¡å òàïïà£àíäàé øåòêi ïåøêàíû ûñûðà ñàëäû. – Áîëìàñà ìåìëåêåòòåð †ìiðiíi¡ íåãiçãi æ¥ãiíåði – ýêîíîìèêà åìåñ, ìîðàëü áîëàòûí êåç æåòòi åìåñ ïå?! Àéòû¡ûçøû! – Øàõ! – äåäi äîêòîð. – …ëáåòòå ñîëàé áîëó£à òèiñòi, – äåäi æóðíàëèñò êîðîëüäi àñû£ûñ àòïåí æàáà ñàëûï. – Áið༠iñ æ¥çiíäå îëàé åìåñ. Áið õàëû¼òû¡ àð-íàìûñûíàí áið äîëëàðäû¡ û¼ïàëû ê¥øòi. Áiçäåð õàëû¼ ¥øií äåï „óåëi òàìàøà áið – 303 –

èäåÿëàðäû òàóûï àëàìûç äà, àðòûíàí ñîë èäåÿ ¥øií õà- ëû¼òû¡ †çií ¼´ðáàí åòêiìiç êåëåäi. – Ì´íû¡ á„ði ðàñ áîëóû ì¥ìêií, áið༠ñiç àéò¼àíäàé ꆡië æàáû¼òûðàòûíäàé àÿíûøòû „¡ãiìå åìåñ... – Ðàñ, – äåäi æóðíàëèñò êåëiñiï. – Àÿíûøòû õàëäi ìåí òåê ñî¡ûíàí ê†ðäiì. Òiïòi ñî£ó îéûìäà æî¼ åäi. Àÿ¼ àñòû øåøiëäi... Áiç ò¥íãi ñà£àò 5-òå êåëäiê... Îäàí òà£û äà ´ø༼à îòûðûï, ¥ø ñà£àò ´øòû¼. Ìåí îñû £´ìûðûìíû¡ iøiíäå ì´íäàé êåðåìåò òàáè£àò ê†ðêií êåçäåñòiðãåí åìåñïií... Æåð áåòi ê†ç ò´í£àí ê†ê æàñûë áiðäå¡å. Ñàí ñàëà£à á†ëiíãåí †çåíäåð äåíåíi¡ ¼´æûíà£àí ¼àí òàìûðûí- äàé æ¥ç òàðàì áîëûï àé¼àñûï æàòûð. Åíäi îíû òiëìåí àéòûï... – Ñiç îñû ¼àé æåðäi àéòûï îòûðñûç? Æóðíàëèñò «ñîíäà ìåí áà£àíàäàí íå àéòûï îòûð£àíìûí» äåãåíäåé äîêòîð£à ê†çiëäiðiãií àëûï, òà¡ûð¼àé ¼àðàäû. – Àìàçîíêà £îé. Áðàçèëèÿ£à áàð£àíûìäû àéòàì. – À-à? – Äîêòîðäû¡ ê†çiëäiðiê æà¼òàóûíàí àñûï ò´ð£àí áèiê ¼àáà£û äið åòå ¼àëäû. – À-à, è„, àéòà áåði¡iç. – Áiç íüÿìáèêóàðà òàéïàñûíû¡ òåððèòîðèÿñûíà ¼îíäû¼. Îëàðäû¡ áiðàçû ñîíäà£û àìåðèêàíäû¼ ìèññèî- íåðãå æàëäàíûï æ´ìûñ iñòåéäi åêåí. Ìûíàíû ¼àðà¡ûç- øû, ìèññèîíåðãå Íüþ-Éîðêòàí íåìåðå iíiñi êåëãåí. Æî- ëàé ñóû¼ òèiï, ò´ìàó áîëûïòû. Ñîíû¡ „êåëãåí ò´ìàóû- íàí áið ê¥íäå 50 ¥íäiñ †ëãåí. «Ìåíi¡ áàëàëàðûìíû¡ ûñ- òû£û ê†òåðiëñå, á¥êië òàéïàíû¡ ¼ûë ¥ñòiíäå ò´ð£àíû» äåéäi ìèññèîíåð. ¦íäiñòåð ¥øií ò´ìàó å¡ ¼àóiïòi æ´¼ïà- ëû àóðóëàðìåí áiðäåé ê†ðiíåäi. Ìåí ñîë àðàäà ò´ðàòûí ä„ðiãåð æiãiòòi¡ ê†ìåãiìåí Ìàòó-Ãðîññó øòàòûíäà£û áiðíåøå òàéïàíû¡ ìåêåíií àðàëàäûì. ¦íäiñòåð îòàíûí ¼àçið «Æàñûë òîç༻ äåï àòàéäû. Áið༠Àìàçîíêàíû òî- ç༼à àéíàëäûð£àí óëû æûëàíäàð ìåí àóðó òàðàòàòûí ìàñàëàð åìåñ, ò¥ïñiç ¼´ðäûì áàòïà¼òàð ìåí àæàë ê†ëäåði äå åìåñ, àäàì æåãiø áàëû¼òàð ìåí êàéìàíäàð äà åìåñ... ê„äiìãi †ðêåíèòåò ïåí ì„äåíèåò àïàðì༠áîë£àí «à¼ íèåòòi» ༠àäàìäàð. Ìûíà ñiçäi¡... – À-à! – äåäi äîêòîð òà£û äà åñòiìåé ¼àë£àíäàé. – Ìåí àë£àø¼ûäà æåðãiëiêòi òàéïàëàðäû¡ ýòíîãðàôèÿ- ñû, „äåò-£´ðïû, ñàëò-æîðàëàðû òóðàëû æîëæàçáà ñòèëiíäå ê†ëåìäi ìà¼àëà æàçá༠áîë£àì. Áið༠ìåí êåø ¼àëûï- – 304 –

ïûí. Òàéïàëàðäû¡ ê†áiñi æåð áåòiíåí ì¥ëäå ¼´ðûï êåò- êåí. Ì„ñåëåí Àðèïóàíà †çåíiíi¡ áîéûíäà£û öèíòà ëàðãà òàéïàñûí ïóëåìåòïåí ¼ûðûïòû. Êåéií ´øà¼ïåí æ¥ðiï òåê- ñåðãåíäå, áiðäå-áið ¥íäiñòi¡ òiði ¼àëìà£àíû àé¼ûíäàë£àí. …ðèíå, îíû¡ á„ðií æàñàï îòûð£àí – ñîë æåðäåãi êàó÷óê ôàáðèêàñûíû¡ ¼îæàñû. Îíû¡ ¼àðóëàí£àí áåñ áàíäèòòi 800 äîëëàð£à æàëäà£àíû äà àé¼ûíäàë£àí. Áið༠á´ë ¼ûë- ìûñòû àéûïòàó£à åøêiìíi¡ øàìàñû æåòïåéäi. ‡éòêåíi îë æî£àð£û ¥êiìåò îðûíäàðûìåí áàéëàíûñûï æàò¼àí ¼´ïèÿ „ðåêåò. Àë òàïàþíà òàéïàñûíà íå iñòåãåí äåéñiç £îé?.. Òà- ïàþíà£à ìûøüÿê ¼îñûë£àí áiðíåøå æ„øiê ¼àíò ñûéëà- £àí. Êåéáið äåðåâíÿëàðäà ëàøû¼òàð£à êiðiï, áàðëû¼ îò- áàñûíà ¥ëåñòiðiïòi. Áið æåòiíi¡ iøiíäå òàïàþíà äà æî¼ áîë- £àí. Ñîäàí êåéií êåçåê ïàòàøî£à êåëåäi. Äåðåâíÿ£à æàë- £àí ä„ðiãåðëåð êåëiï, „ð àäàì£à åêi-åêiäåí óêîë ñàë£àí. Øïðèöòi¡ iøiíäå êiñi †ëòiðåòií øåøåê âàêöèíàñû áàð. «Ïàòàøî øåøåêòåí †ëäi» äåï æàçûïòû êåéií êåéáið ýò- íîãðàôòàð. Á„ði ðàñ: ïàòàøî iíäåòòåí ¼ûðûëäû. Áið༠iíäåò ¼îëäàí æàñàëäû £îé... Í„ñië ¼´ðûï áàðàäû. À¼ àäàìäàð äæóíãëè iøiíäå å¡ ñî¡£û ¥íäiñòåðäi àóëàï æ¥ð. – À-à? – äåäi äîêòîð Áåéêåð ¥øiíøi ðåò ¼àéòàëàï. цéòòi äå ¼îëû ¼àëòûðàï, ´ñòàï ò´ð£àí «àòûí» òà¼òà£à ¼àðàìàñòàí æûëæûòà ñàëäû. – Äî-îê-òîð! Àò á´ë àðà£à êåëå àëìàéäû £îé! – Î, íå... Àõ, êåøiði¡iç... Ìåí òiïòi ¼àòå æ¥ðiïïií £îé. – Äîêòîð àòòû åêiíøi ðåò æ¥ðäi. – Á´ë àðà£à äà êåëå àëìàéäû. Äîêòîð Áåéêåð åñiíåí æà¡ûë£àí àäàìøà íå iñòåðií áiëìåé, øàõìàò òà¼òàñûíà ìåëøèå ¥¡iëiï, îòûðûï ¼àëäû. Æóðíàëèñò äîêòîð£à òà¡ûð¼àé ¼àðàäû äà: – Á„ëêiì, ìûíäà æ¥ðãi¡iç êåëãåí áîëàð, – äåï ¼îëû- íàí àòòû àëûï, I4-êå ¼îéäû. – Ðà¼ìåò... ñèíüîð Ïàëåòåëëè!.. Ìåí... ä„ë ñîë æåðãå æ¥ðãiì êåëãåí... Àéòà áåði¡iç. – ½àçið £àëûìäàð òåê †ëãåí òàéïàëàðäû¡ ýòíîãðàôèÿ- ñûí æàçóäà. Òåê åñòiãåíäåðií æàçóäà, „ðèíå. ‡éòêåíi ðàñ- òàéòûí áiðäå-áið êó„ æî¼. Æà¼ûíäà òà£û áið àðàêó òàéïà- ñûíû¡ ¼´ðûï áiòêåíi àé¼ûíäàëäû... – Íåìåíå? – äåäi ø¥áåðåêòåé áîï-áîç áîë£àí äîêòîð îðíûíàí ò´ðà áåðiï. – 305 –

Æóðíàëèñò äîêòîð£à ¥ðåéëåíå ¼àðàäû. – Àðàêó òàéïàñû... – Ñîñûí, – äåäi äîêòîð ¼ûðûëäàï. – Àðàêó òàéïàñûíàí äà áiðäå-áið àäàì ¼àëìà£àí. «Íå- äåí ¼ûðûë£àíû áåëãiñiç, ìåêåíæàéëàðû ¼à¡ûðàï áîñ ¼àëäû» äåï æàçäû. Äîêòîð ñî¼ûð àäàìøà êðåñëîíû¡ æà¼òàóëàðûí ñèïà- ëàï, áiðò¥ðëi ìå¡iðåóëåíãåí ê¥éi ¼àéòà îòûðäû. – Ñîíäà îëàðäû¡ æàçû£û íå? – äåäi æóðíàëèñò „¡ãiìåñií ñàáà¼òàé. – Áðàçèëèÿ îðìàíûíäà æàðàòûëûï, †ñiï-†íãåíäiãi ìå? …ëäå ¼èñàïñûç áàéëû£û ìà? È„, è„, ä„ë ñîëàé. Á´ë ê¥íäå æåðäi¡ êå¡äiãi ìåí áàéëû£û äà õàëû¼òû¡ ñîðûíà àéíàë£àí. Áîëìàñà XVII £. òåìiðäåí çàò æàñàï, ì„äåíèåò ¼´ð£àí, Ïàñòåðãå äåéií æûëàííû¡ óûíà åì îéëàï òàï¼àí, Åóðîïà£à êàðòîï ïåí ¼ûçàí༠åãóäi, ¼ûçûë á´ðûø ïåí òåìåêi åãóäi ¥éðåòêåí 2 ìèë- ëèîí ¥íäiñòåí áiðíåøå æ¥çi ¼àë£àíûíà êiì æàóàï áåðåäi? ¤àëûìäàðäû¡ àéòóûíøà, åíäi îí æûëäàí êåéií áiðäå- áið ¥íäiñ ¼àëìàéäû. ½àëñà, òåê çîîïàðêêå ¼îþ£à áiðäi- åêiñi ¼àëóû ì¥ìêií. Ìåíiìåí àéòûñ¼àí áið ìèññèîíåð: «Îëàð ¼îëäàðûíà ò¥ñêåí ò´ò¼ûíäàðûí æåéòií ê†ðiíåäi £îé» äåï æàç£ûðäû. Á¥êië Áðàçèëèÿäà àäàì åòií æåéòií áiðäå-áið òàéïà æî¼. Îë – ä„ëåëäåóäi ¼àæåò åòïåéòií àêñèîìà. Ñîíäà øûí ì„íiíäåãi àäàì æåãiøòåð êiìäåð áîëûï øû¼òû?! – Æóðíàëèñò ¼àëòàñûíàí ñèãàðåò àëûï ò´òàòòû äà, ê†êøië ò¥òií àðàñûíàí ñû£ûðàéûï, êií„ëà£àí àäàìäàé äîêòîð£à ¼àðàäû. – Ìåí îñûëàðäû¡ á„ðií ¼´ëà£ûììåí åñòiï, ê†çiììåí ê†ðäiì. ʆðäiì äå, á´ë á¥êië àäàìçàòòû¡ àðûíà áàñûë£àí †øïåñ ¼àðà ä༠äåï ò¥ñiíäiì. Áiç æ´ìñ༠äèâàíäà æàòûï, ¼îñûëà àëìà- £àí åêi æàñ òóðàëû ðîìàíäàð î¼ûï íåìåñå ôèëüì- äåð ê†ðiï, ê†çiìiçãå æàñ àëàìûç. Áiç áið àäàìíû¡ òà£äû- ðû ¥øií æåð æ¥çiíi¡ ïðåññàëàðûí øóëàòûï, ´ðàíäàð ´ñòàï, ê†øåãå øû£àìûç, ¼ûëìûñòûíû¡ æàçàëàíóûí òàëàï åòåìiç. ‡ëiì æàçàñûíà á´éûðàìûç. Àë ò´òàñ áið í„ñiëäi¡, áiðíåøå õàëû¼òû¡ ¼´ðûï êåòóií ¼àé òiëäå ñóðåòòåï áåðóãå áîëàäû. Õàëû¼òû †ëòiðóøiëåðãå àäàì£à áiòêåí ñàíàìåí ¼àíäàé æàçà îéëàï òàáó£à áîëàäû, äîê- òîð Áåéêåð! – 306 –

Äîêòîðäû¡ á´äàí „ði òû¡äàó£à øàìàñû æåòïåäi. Òà£û äà ñî¼ûð àäàìøà ñèïàëàï æ¥ðiï êíîïêàíû áàñòû äà, ¼ûçìåòøiñiíå: – Ñèíüîð Ïàëåòåëëèäi øû£àðûï ñàëû¡ûç, – äåäi êåêåøòåíiï. Ñîäàí êåéií îë æóðíàëèñòi¡ ¼àëàé ¼îë áåðiï ¼îøòàñ- ¼àíûí, æàéñûç „¡ãiìå àéòûï, ꆡië-ê¥éií á´ç£àíûíà êåøiðiì ñ´ðà£àíûí, øû£ûï áàðà æàòûï ¼àëïà£ûí ò¥ñiðiï àë£àíûí à¡£àð£àí æî¼. Åñiê áàÿó ñû¼ûðëàï, ñûðòûíàí æàáûë£àíäà äîêòîð åñiíåí òàíäû. Äîêòîð Áåéêåð ¼´ðûñ¼àí ñàóñà¼òàðûí ¼ûçìåòøiñi ñûí- äûðà æàçûï æàò¼àí êåçäå åñií æèäû. – Ìûðçà, ìåí ä„ðiãåð øà¼ûðòòûì, ¼àçið æåòóãå òèiñòi, – äåäi àáûðæû£àí ¼ûçìåòøi äîêòîðäû¡ æ¥çiíå ¥ðåéëåíå ¼àðàï. Äîêòîð Áåéêåð ¼àëòàñûíàí îðàìàëûí àëûï, òåð á´ðøà¼òà£àí ìà¡äàéûíà áàñòû. Áàñûí ñàëáûðàòûï, îé- ëàíûï îòûðäû äà: – Ä„ðiãåðäi¡ ¼àæåòi æî¼, ¼àéòàðà ñàë, – äåï ¼ûçìåò- øiñií øû£àðûï æiáåðäi. Äîêòîð ìåëøèiï ´ç༠îòûðäû. Òàëìà àóðóûíà ´øûðà- £àí àäàìäàð åñiíåí àéûðûëûï, îÿí£àíäà ìèäû¡ ¼àéñûáið á†ëiêòåðiíäå æà¡£ûðó ïðîöåñi ïàéäà áîëûï, „ëäå¼àøàí ´ìûò áîë£àí î¼è£àëàð, ´ñ༠äåòàëüäàð, òiïòi àéû, ê¥íi, ñà£àòû, ìèíóòûíà äåéií àé¼ûíäàëàòûíûí îë á´ðûííàí áiëåòií. Òàï ¼àçiðãi à¼ûë-îéûíäà£û „ëäåáið æà¡àð£àí àé- ¼ûí åëåñòåðäi äå ñîíäàé ñ„òêå ´¼ñàòòû. Îë ¼àëû¡ òîì êiòàïòû¡ àðàñûíàí æàáûëûï êåòêåí áið ïàðà¼òû içäåãåí àäàìäàé, óà¼ûòòû êåði ñàíàï, ò¥ãåíäåï æàòûï, êåíåò êiëò òî¼òàäû. ‡ðêåíèåò „ëåìiíi¡ – Íüþ-Éîðêòåãi 100 ¼àáàò ¥éëåð ìåí æàð¼ûëäà£àí æàñàó á´éûìäàðäû¡ †ëøåóñiç ñàëòàíà- òû ìåí äàáûðà ¼îøåìåòòi¡, „ëåìãå „éãiëi áîë£àí äࡼ ïåí £ûëûìè òàáûñòàðäû¡, òàëàíòûíà áàñ ´ð£àí ñàíñûç òîáûð- äû¡ ྠ´ð£àí äàóðû¼ïàñûíû¡ òà£û ñîë ñèÿ¼òû †ìiðäi¡ îéëàíó£à ì´ðøà áåðìåãåí „ðò¥ðëi àëäàíûøòàðûíû¡ àñ- òûíäà „ëäå¼àøàí ´ìûò áîëûï, †ëäiãå ñàíàë£àí áið òiðøiëiê „ëäå¼àëàé æàí áiòiï, ¼ûáûð åòêåíäåé áîëäû. Æ„íå îë – î ä¥íèå ìåí á´ ä¥íèåíi¡ àðà¼àøû¼òû£ûíäàé àëûñòà, òûì àëûñòà ¼àë£àí òiðøiëiê åäi. Äîêòîð Áåéêåð ñîë ñ„òòå àäàì – 307 –

áàëàñûíû¡ ´ç༠£´ìûðûíäà áið-༠ðåò êåçäåñåòií, áîëìà- ñà êåçäåñïåé äå êåòå áåðåòií àéðû¼øà òà£äûð ¼àëòàðûñû- íà òàï áîë£àíûí æ„íå åíäiãi £´ìûðû îñû ¼àëòàðûñ¼à áàé- ëàíûñòû åêåíií ò¥ñiíäi. II Àíàñûíàí øûð åòiï æåðãå ò¥ñêåíäå „êåñi î£àí Êèÿêó äåï àò ¼îéäû. …êåñi ×îðî îñû ò†¡iðåêêå „éãiëi áà¼ñû áî- ëàòûí. Áið༠ê†ï îéëàíûï æàòïàñòàí „øåéií «Êèÿêó» äåé ñàëäû. ‡éòêåíi àòòà ò´ð£àí ò¥ê æî¼ äåï îéëàéòûí. ¦ø æàñ¼à äåéií ¼àëàé †ìið ñ¥ðãåíi Êèÿêóäû¡ åñiíäå æî¼. …éòåóið îñû ìåêåíäåãi ê†ï áàëàíû¡ áiði áîë£àíäû¼- òàí, îë òóðàëû æîáàëàï áûëàé äåóãå áîëàð åäi. Êèÿêó àòàì çàìàííàí àðàêó òàéïàñû ìåêåí åòêåí à£ûñ- òû, ëàé †çåííi¡ æà£àñûíäà, ò†áåñi áàíàí, ïàëüìà æàïû- ðà¼òàðûìåí æàáûë£àí ¼àðàê†ëå¡êå ëàøû¼òû¡ iøiíäå ¼ûçûëøà¼à ê¥éiíäå ä¥íèåãå êåëäi. ¦é iøiíå ¼îñûë£àí åêiíøi áàëàíû¡ ¼óàíûø òîéû, ûðûì-ñàëòû „ñiðå-äàáû- ðàñûç, „äåòòåãiäåé áiðêåëêi ñàëòàíàòïåí †òòi. Îäàí êåéií Êèÿêó †çãå ñ„áèëåð ñåêiëäi åìøåê içäåï, æûëàéòûí áîë- äû, øû¼ûëû¼òàï ê¥ëåòií áîëäû. Áàðëû¼ ñ„áèëåð ñåêiëäi îë äà ñ¥éêiìäi áîëäû. Îíû ê†áiíå åñòèÿð à£àñû àð¼àëàï æ¥ðåòií. Àð¼àëàï æ¥ðiï, ´ç༠æîëäàí îðàë£àí áàëû¼øû- ëàðäû¡ àëäûíàí øû£àòûí, åãiñòiêòå æåìiñ òåðiï æ¥ðãåí „éåëäåðãå áàðàòûí. Øåøåñi Êèÿêóäû¡ †çií òàíûï ´ìòûë- £àíûíà ¼óàíûï, ì„ç áîëàòûí. Åêi æàñûíäà îíû ê†ðøi ¥éäi¡ †çiìåí æàñòû á´éðà áàñ ¼ûçûìåí àòàñòûðûï, àéìà¼òà£û ëàøû¼òàðäû øà¼ûðûï, æîðàë£û æàñàäû. ‡ñòiï Êèÿêó åñií áiëäi. ¦ø æàñòàí áû- ëàé£û †ìiði îíû¡ æàäûíäà ¥çiê-¥çiê åëåñ ê¥éiíäå, ¥ðåéëi ÿ ¼óàíûøòû, áîëìàñà ò¥ñiíiêñiç, êåëòå ñ„ò ê¥éiíäå, îäàí êåéií áiðêåëêi, æ¥éåëi òiðøiëiê, ´çûí ñîíàð î¼è£à, ¼àò- ¼àáàò ¼à¼òû£ûñ, ¼àðåêåò, óàéûì, áà¼-ä„óëåò ê¥éiíäå ò´òàñ ñà¼òàëûïòû. Êèÿêóäû¡ òó£àí æåði – à¼ïà †çåííåí ¼îë ñîçûì æåðäåãi ¼àëû¡ à£àø ò†áåñiíåí ñ¥ìáiäåé øàíøûë£àí ê¥í ñ„óëåñiíi¡ àðàñûìåí ñ¥ðëåó ¼óàëàï, àøû¼ àëà¡£à øû¼¼àíäà áið-༠ê†ðiíåòií ëàøû¼òàð òiçáåãi-òií. ‡çåííi¡ á´ë ¼àáàòû ¼àëû¡- £à êåóëåï åíãåí øû£àí༠ò„ðiçäi æàéûëìà ò´ñ. Èiðiìãå – 308 –

åðåñåê áàëàëàð àó ¼´ðàäû, òàñáà¼à àóëàéäû. À£ûñ àéäàï øû¼¼àí ´ñ༠áàëû¼òàð, êåéäå æàëï༠ò´ìñû¼ òóêóíà- ðåñòåð, ê¥ëãií ïèíòàäàñòàð äà áàëäûð àðàñûíàí æîíäàðû æûëòûðàï ê†ðiíiï ò´ðàäû. Áið༠íåãå åêåíi áåëãiñiç, ¥ëêåí êiñiëåð áàëû¼ àóëàó£à åêi-¥ø ê¥íäiê àëûñ¼à êåòåòií. Êåéäå îäàí äà ê†ï, áiðíåøå ê¥í æî£àëàäû. À¼ûðûíäà à£ûñ áàñ- òàóûíàí ꆡiëäi ¼è¼ó åñòiëiï, áàëàëàðìåí áiðãå æàðûñà æ¥ãiðiï, (íàéçà, ¼îðàï àó£à îðàë£àí áàëû¼ àð¼àëà£àí, ´çûí- äû£û êiñi áîéûíàí àñòàì ¼ûç£ûëò òà¡áàëû çiëäåé ïèðà- êóðóäû ò†ðò-áåñåói „ðå¡ ê†òåðiï êåëå æàò¼àí áàëû¼øû- ëàðäû ê†ðãåíäå, òà¡£àæàéûï áið øàò ñåçiì áîé£à òàðàï, áà¼ûòòû ¼ûëóøû åäi. Áàëàëàð ìàéìûëäàðøà øó-øó åòiï, ñåêiðiï, áið-áiðiìåí àëûñûï, ëàøû¼òàð£à æåòêåíøå ìåé- ðàì ê¥íãiäåé äóìàíäàòûï êåëåòií. Á´ë êåçäå àëà¡£à æ´ðòòû¡ á„ði æèíàëàäû. Øàëäàð äà, êåìïiðëåð äå, áàëà ê†òåðãåí „éåëäåð äå, íàéçà ëà¼òûðûï, ê¥ðåñiï æàò¼àí æàñòàð äà, i¡ið ò¥ñïåé îòòû ¼îðøàï, òåìåêi ò¥òiíií á´ð¼ûðàòûï, ê¥íäiçãi æà¼ñûëû¼ ðóõûí øû£àðûï ñàëûï ò´ð£àí áà¼ñûëàð äà øàðóàëàðûí òàñòàï, áàëû¼øû- ëàðäû ¼àðñû àëàäû. Ûìûðò ìå¡äåï, ¼àðà¡£û ò¥ñåäi. Æûí-ïåðiëåð æàéëà- £àí ò¥í áàëàñûíäà ëàøû¼òàí øû£ûï, ¼àì îéëàéòûí òiði æàí íåêåí-ñàÿ¼. Êèÿêó àñïàëû ò†ñåãiíi¡ ¥ñòiíäå åòïåòiíåí æàòûï: – …êåì ¼àøàí êåëåäi? – äåéäi îòòû¡ ò¥áiíäå æåìiñ òàçàëàï îòûð£àí øåøåñiíå. Ñîäàí êåéií «åðòå¡» äåéòií æàóàáûí ê¥òiï, ¥íäåìåé ¼àëàäû. – Åðòå¡, – äåéäi øåøåñi. Êèÿêó áið á¥éiðiíå àóíàï ò¥ñiï, «åðòå¡» äåéäi iøiíåí. ʆç àëäûíà òåìåêi ò¥òiíií á´ð¼ûðàòûï, ø†ï ¼àéíàòûï îòûð£àí „êåñií åëåñòåòåäi. …êåñi – áàñûíà á༠¼îí£àí ê†ðiïêåë, ò„óiï àäàì. ½àð- øàäàéûíàí „ëäåáið ñè¼ûðøûëàð òàéïàñûíû¡ àðàñûíäà †ñiï, áà¼ñû-áàëãåðëiêòi¡ ñûðûí ´£ûïòû äåñåäi. Ñîíäû¼- òàí î£àí á¥êië àéìà¼òà£û æàðàëàí£àí à¡øûëàð, äåðòêå øàëäû¼¼àí, ¼àð£ûñ ä´£àñû àò¼àí £àðiïòåð, òiïòi ê¥éåóií ¼ûç£àí£àí „éåëäåðãå äåéií êåëiï, øèïà òiëåéäi. Áið༠„êåñi ò„¡iði æîëûíà áåðiëãåí òà¼óà àäàì áîë£àíäû¼òàí, îò áà- ñûíäà îòûðóû àç. Æà¡áûð òàñ¼ûíû áàñûëûñûìåí àð¼à- ñûíà äîðáàñûí àñûï, à£àø æàïûðà£ûíàí æàñàë£àí ¼àéû- – 309 –

£ûíà îòûðûï, ´ç༠ñàïàð£à àòòàíàäû. ½àëû¡ îðìàí, òàó- òàñòû àðàëàï, äóàëû ä„ði æàñàéòûí ø†ï, æàïûðà¼, òàìûð içäåéäi. Òåê òîëû¼ àé ìåéðàìûíà áið ê¥í ¼àë£àíäà òîéäû åëìåí áiðãå †òêiçó ¥øií ¼àéòûï îðàëàòûí. Îäàí òà£û êåòåäi. – Êèÿêó! – äåéäi øåøåñi ì´íû¡ ´éû¼òàìàé æàò¼àíûí ñåçiï. Êèÿêó ´éû¼òàï æàò¼àí áîï ê†ðiíó ¥øií äûáûñ áåðìåéäi. Øåøåñi æàíûíà êåëiï, øàøûíàí ñèïàéäû. Êèÿ- êó áàñûí ê†òåðiï, øåøåñiíi¡ òà¡£àæàéûï ðà¼àò ñåçiìiíå á†ëåéòií ìåéiðáàí, ì´¡äû ê†çäåðií ê†ðåäi. – μéû¼òà! – äåéäi øåøåñi øàøûíàí åðêåëåòå æ´ë¼ûï. Êèÿêó åêiíøi á¥éiðiíå àóíàï ò¥ñåäi. «½àøàí êåëåäi?» – äåéäi iøiíåí. – «Åðòå¡»... «Åðòå¡, åðòå¡»... *** Òîëû¼ àé ìåéðàìûíû¡ ¼àðñà¡û ¼àøàí äà ¼àðáàëàñ. Ê¥í ê†òåðiëå òàéïà ê†ñåìi Àéðóà áà¼ñûëàð ìåí ê„ði øàëäàðäû æèûï àëûï, á†ðåíåëåð ¼îéûë£àí àëà¡äà êå- ¡åñ †òêiçäi. Ñàéûñ, æàðûñ¼à äàéûíäàëûï æ¥ðãåí æàñ- òàðäàí áàñ¼à åðêåê àòàóëû, òiïòi áàëàëàð£à äåéií, äåíåëåðií áîÿï, ìàñêà æàñàï, „éåëäåð íàí ïiñiðiï, æåìiñ øûðûíûíàí ñóñûí äàéûíäàï, òîé æàáäû£ûíà êiðiñóäå. À¡äà-ñàíäà ëàøû¼òàð iøiíåí ñûáûç£û ¥íi åñòiëåäi. – Êèÿêó! Êèÿêó! Ñàðèäi øà¼ûð. Òàì༠iøñií. Áið òîï áàëàíû¡ îðòàñûíäà ¥þëi ¼´ììåí îéíàï îòûð- £àí Êèÿêó ¥í-ò¥íñiç îðíûíàí ò´ðûï, êiøêåíå ¼îëäàðûí áàÿó ñåðìåï, æàë£ûç àÿ¼ æîëìåí æà£àëàó£à ¼àðàé æ¥ðäi. À£àñû Ñàðè ñîíàó àé£àé-øó øû£ûï æàò¼àí ò´ñòà, îéûí- ñàóû¼òû¡ iøiíäå æ¥ð. ½àçið á´ëàðäàí á†ëåê, øåòêi, ¥ëêåí ëàøû¼òà áîéä༠åðêåêòåðìåí áiðãå ò´ðàäû. ‡çiíå àéòòûð- £àí ¼ûçäû ìåíñiíáåé, áàñ¼à ¼ûç£à ¥éëåíåì äåï, á´ðûí äà áiðíåøå ðåò áà£ûí ñûíà£àí. Áið༠ê†ðåð ê†çãå åëäåí ¥çäiê øû£àð åøòå¡åñi æî¼, ¼àðàïàéûì, òàëäûðìàø æiãiò à¡£à, áàëû¼¼à áàð£àíäà åøáið åðëiê ê†ðñåòå àëìà£àñûí, òàéïà ê†ñåìi ¥éëåíóãå ð´¼ñàò áåðìåé ¼îéäû. Åíäi åðòå¡ãi á„ñå- êåãå ò¥ñiï, òà£û áið ðåò áà£ûí ñûíàìà¼øû. Êèÿêó ¼àç- ¼àòàð ò´ðûï, êåçåêïåí íàéçà ëà¼òûðûï æàò¼àí æiãiòòåðäi¡ ¼àñûíà êåëäi äå, êåëãåí øàðóàñûí ´ìûòûï êåòiï, áiðàç ò´ðäû. «À¼ øà£àëà» áåëãiñiìåí áîÿí£àí ´çûí áîéëû æiãiò: «Ñà£àí íå êåðåê?» – äåãåíäå áàðûï, åñiíå ò¥ñiï: – 310 –

– À£àìäû øà¼ûðøû, – äåäi. – Ñàðè-è-è! – äåï àé£àéëàäû ´çûí æiãiò. ½àóûðñûí ¼àëï༠êèiï, áåëäiãií ¼ûçûëìåí áîÿ£àí Ñàðè íàéçàñûí ê†òåðiï, î¡òàéëàí£àí ê¥éi Êèÿêóãå á´ðûëäû. – Íå? – Òàì༠iø. Ñàðè æ¥ãiðå ò¥ñiï, íàéçàñûí æiáåðiï ¼àëäû äà, æåðãå ¼îí£àí ¼´ñòàé ¼îëûí æàéûï, æàë£ûç àÿ£ûìåí ñåêåêòåé, íàéçà ò¥ñêåíøå ¼àäàëà ¼àðàäû. Ñîäàí êåéií æàëò á´ðû- ëûï, ëàøû¼ æ༼à æ¥ãiðå æ†íåëäi. «Øiðêií, Ñàðè ¥éëå- íóãå ð´¼ñàò àëñà» äåï îéëàäû æîëàé Êèÿêó. ‡éòêåíi îë ¥éëåíñå, „êåñiíi¡ äå, øåøåñiíi¡ äå ¼óàíàòûíûí, îëàð ¼óàí- ñà, †çiíi¡ äå ¼óàíàòûíûí æà¼ñû áiëåòií. Êèÿêó ëàøû¼¼à êiðãåíäå øåøåñi ìåí Ñàðè åðòå¡ãi òîéäû¡ áàñû ¼ûëûï, îò¼à ïiñiðãåí áàëû¼ïåí, íàíìåí ò„òòi ñóñûí iøiï îòûð åêåí. – Áàëàì, – äåäi øåøåñi Ñàðèãå ¼àðàï. – ‡çi¡äi-†çi¡ ¼èíàìàé, îñû àçàáû¡äû ¼îéñà¡ ¼àéòåäi?.. Ñàðè íàííàí åêi-¥ø ðåò ¼àóûï àñàäû äà, ò¥éiëiï ¼àë- ìàñ ¥øií ñóñûííàí ¼ûë¼ åòêiçiï áið æ´òòû. – Ñàðè Òîìóýíi æà¼ñû ê†ðåäi, – äåäi. Ñîäàí êåéií ñó- ñûííàí òà£û áið æ´òòû. – Ñà£àí á„ðiáið ð´¼ñàò åòïåéäi. – Ñàðè Òîìóýíi æà¼ñû ê†ðåäi... – Ñîñûí ´ìûòûï ¼àë- ìàéûí äåãåíäåé òà£û äà «Ñàðè Òîìóýíi æà¼ñû ê†ðåäi», – äåäi øû£ûï áàðà æàòûï. Ò¥ñ àóà áåñ ê¥íäiê ñàïàðäàí îðàë£àí áàëû¼øûëàðäû ¼àáûëäàó ñàëòàíàòû áîëäû. Ñûáûç£û ¥íi ê¥øåéiï, òîé- äû¡ àñûíàí ä„ì òàòó ¥øií åðêåêòåð äàëà£à øû¼¼àíäà, ñàëò áîéûíøà îëàðäû ê†ðìåó ¥øií „éåë àòàóëû áiði ¼àëìàé ëàøû¼òàðûíà åíäi. Åðêåêòåð àñû¼ïàé òàìà¼òà- ðûí iøiï áîëûï, ìàñêàëàðûí áiòiðiï, îëàðäû ê„äå ëà- øû£ûíà àïàð£àííàí êåéií £àíà „éåëäåð ñûðò¼à øû¼òû. Îñû êåçäå òàéïà ê†ñåìi Àéðóà áàñòà£àí òîï – ê†ñåìíi¡ „éåëi, áàëà-øà£àñû, æà¼ûí-æ´ðà£àòòàðû ñàðíà£àí ñû- áûç£û ¥íiíå „íäåòå ¼îñûëûï, ëàøû¼òàðäû àéíàëó£à êiðiñòi. – ...½àñèåòòi ïåðiøòåëåð ðóõû, Á„ðiìiçäi æåëåï-æåáåé ã†ð. Á„ðiìiçäi, á„ðiìiçäi, – – 311 –

äåï ã¥ðiëäåäi åðëåð äàóûñû. «Æåáåé ã†-†-ð», – äåäi ê†ñåìíi¡ ´ë-¼ûçäàðû æi¡iøêå äàóûñïåí òûì-òûðà¼àé ¼îñûëûï. – Ñûáà£àìûç£à á†ëãåí À¡£à òîëû íóû¡ ¥øií, Áàëû¼ òîëû ñóû¡ ¥øií, Ìû¡ äà áið ðà¼ìåò, æàðàò¼àí èåì!.. – Ìû¡ äà áið ðà¼ìåò, æàðàò¼àí èåì! – äåï øóëàäû æ´ðòòû¡ á„ði. Ó-øó áîï, ¼óàí£àí áàëàëàð æ¥ãiðiï, ê†ñåì áàñòà£àí òîï¼à ¼îñûëûï êåòòi. Êèÿêó ¼îñûë£àí áåòòå áiðåóiíi¡ ¼îëûíàí ´ñòàé àëûï åäi – ê†ñåìíi¡ êiøi ¼ûçû Êóìáà åêåí. Æûìèûï Êèÿêóäû¡ ñàóñà¼òàðûí à¼ûðûí ¼ûñûï ¼îéäû. – ½àñèåòòi ê¥ííi¡ í´ðû, Æ´ðòûìûç£à ïàíà áîë£àí, Ñåíåí àñ¼àí ¼´äiðåòòi åøêiì æî¼... – Åøêiì æî¼! – äåï „íäåòòi Êóìáà Êèÿêóãå ¼àðàï. Ñîäàí êåéií ê¥ëiï æiáåðäi äå, øåøåñi ìåí Êèÿêóäû¡ ¼îëûí ´ñòàòà ñàëûï, †çi òîï iøiíå åíiï êåòòi. – À¡£à òîëû íóû¡ ¥øií, Áàëû¼ òîëû ñóû¡ ¥øií... Ìû¡ äà áið ðà¼ìåò!.. ʆñåìíi¡ „éåëi „ëäåí ñî¡ ¼îëûíäà êåëå æàò¼àí ¼ûçû åìåñ, Êèÿêó åêåíií ê†ðãåíäå êåðåìåò òࡼàëäû. – ½ûçûì ¼àéäà, æàðàò¼àí-àó?! – Ìû¡ äà áið ðà¼ìåò! – äåï „íäåòòi Êèÿêó æàóàï ðåòiíäå. Ñûáûç£û ¥íäåði ê†áåéiï, ê¥øåéiï êåòòi. Ñî¡£û ëàøû¼- òû àéíàëà áåðãåíäå, áiðåó Êèÿêóäû¡ ¼îëûíàí ´ñòàé àëäû. ½îëû †çiíi¡ ¼îëûíäàé êiøêåíòàé åêåí. Æàëò ¼àðà£àíäà ê¥ëiï ò´ð£àí Êóìáàíû ê†ðäi. Åêåói ò¥ê ñåáåïñiç ñû¼û- ëû¼òàé ê¥ëiï, ê„äå ëàøû£ûíà æåòêåíøå ¼îë ´ñòàñûï áiðãå êåëäi. – 312 –

– Êóìáà, – äåäi Êèÿêó. – Êèÿêó, – äåäi Êóìáà. Ñîñûí Êèÿêóäû¡ æàëáûðà£àí øàøûíàí à¼ûðûí £àíà æ´ë¼ûï ¼àëäû. μçàìàé ûìûðò æàáûëûï, „éåëäåð ìåí áàëàëàð ëàøû¼- òàðûíà êiðäi. Áið༠„í ìåí „óåí òî¼òà£àí æî¼, ñûáûç£û äàóñû åðòå¡ãi íà£ûç ´ëû ìåðåêåíi¡ òàÿï ¼àë£àíûí ñåçäiðãåíäåé òûíûìñûç áåçiëäåé ò¥ñòi. Êèÿêó àñïàëû ò†ñåãiíi¡ ¥ñòiíäå ê†çií æ´ìûï, îéëà- íûï æàòûð. μéû¼òàï ¼àëìàñ ¥øií àíäà-ñàíäà ê†çií àøûï, ¼îç£àëûï ¼îÿäû. Á¥ãií „êåñi êåëóãå òèiñòi. μç༠æîëäàí ¼àéò¼àíäà ¼àëàé äà òîëû¼ àé ìåéðàìûíà iëiãóøi åäi. «Íåãå æî¼, íåãå?... ½àéäà æ¥ð? …? …ëäå áið æåð- äå...» Êèÿêó ¼àáà£ûí ¼àòòû òûðæèòûï, „ði ¼àðàé îéëà- ìàó£à òûðûñòû. Áàð á„ëå îéëà£àííàí äåéòií „êåñi. Îé- ëàìàñà¡ ò¥ê òå áîëìàéäû. Åíäåøå òåê æà¼ñûëû¼¼à æîðûï îéëàó êåðåê. Æåðäåãi òåði ò†ñåíiø ¥ñòiíäå æàò¼àí øåøåñi áàñûí ê†òåðiï, òàÿ¼ïåí ¼îëàìòàíû¡ øî¼òàðûí àøûï, ëàøû¼ iøiíå ꥡãiðò æàðû¼ ò¥ñiðäi. Áið ñàðûíäû ñûáûç£û „óåíi áàñûëàð åìåñ. Àíäà-ñàíäà áiðíåøåói æàïïàé ¼îñûëûï, ûð£à¼òàðûí æèiëåòiï, ¼´òûðòà îéíàéäû. «Áèëåï æàòûð», – äåéäi iøiíåí Êèÿêó. Áiðàçäàí êåéií ¼´ëà£û ¥éðåíiï, ñûáûç£û äàóñûí ñåçáåé êåòòi. «½îëû ¼àëàé æ´ìñà¼!... – äåäi åñiíå Êóìáà ò¥ñiï. – ʆçi ¼àíäàé „äåìi!.. …! ‡çi íåãå ê¥ëå áåðåäi?.. Àòû íåãå Êóìáà?...» Øåøåñi ê†ñåóäi æàð¼ûðà£àí ¼îëàìòà æèåãiíå æàò¼û- çûï, æûëæûï ò†ñåãiíå áàðäû. ½èñàé£àí æî¼, áàñûí òiçåñiíå ¼îéûï, ì¥ëãiï îòûð. «½îëû æ´ìñà¼... Íåãå ê¥ëåäi?.. ʆçi... íåãå?...» Êèÿêó ´éû¼òàï êåòåòiíií ñåçãåí æî¼. …ëäå¼àíäàé æà- £ûìñûç åñòiëãåí ñûáûðäàí îÿíäû. Ëàøû¼ iøi ¼àï-¼àðà¡£û. Ñûáûç£û ¥íi åñòiëìåéäi. –... Íåãå æûëàéñû¡?.. Æà¼ñûëû¼ ðóõû ìåíi òàñòà£àí æî¼. Àìàí ¼àëäûì... Ðóõ ¼àø¼àí ê¥íi á„ðiìiç äå †ëåìiç... Êèÿêó „êåñiíi¡ äàóûñûí òàíûï, æ¥ðåãi òóëàï ¼îÿ áåðäi. ½óàí£àííàí ¼ûñûëûï, àëà¼àíäàðû òåðëåï êåòòi. цéòiï æàòûï øåøåñiíi¡ æûëà£àíûíà òà¡ ¼àëäû. «Îíûñû íåñi?! Íåãå æûëàï æàòûð?». – Ìû¡ äà áið ðà¼ìåò!.. – äåäi øåøåñi ò´íøû£à ñûáûð- ëàï. – Ìû¡ äà áið ðà¼ìåò! – 313 –

– À¼ûðûí, áàëàíû îÿòàðñû¡... Åãåð îñû æîëäà †ëiï ¼àë- ñàì, „êåìíi¡ àðóà£û î ä¥íèåäå æîëû¼¼àíäà êåøiðìåñ åäi... Øåøåñi ¥íäåãåí æî¼. …êåñi äå òië ¼àòïàäû. Åíäi íå àé- òàð åêåí äåï òû¡äàï æàòûï, Êèÿêóäû¡ †çi äå ´éû¼òàï êåòòi. Êèÿêó òà¡åðòå¡ áàðàáàí ìåí ûø¼ûí£àí ñûáûç£û ¥íiíåí îÿíäû. Ëàøû¼òà †çiíåí áàñ¼à åøêiì ¼àëìàïòû. Äàëà£à æ¥ãiðå øû¼òû äà, åñiê àëäûíäà ¼´ð£à¼ æàïûðà¼òàð òîë- òûð£àí òî¼ûìà ¼àïøû¼ ¥ñòiíäå îòûð£àí „êåñií ê†ðiï, ñåëê åòå ò¥ñòi. Äåíåñiíäå ñàó-òàìòû¼ æî¼. Æàðà¼àò. Áið ¼îëû ñûí£àí ñåêiëäi, êåíäið æiïïåí ìîéíûíà àñûï àë£àí. Êå¡iðäåãií òiëiï êåòêåí òûðí༠içi òàëàóðàé ¼ûçàðûï, ¼àíäû î¼è£àíû¡ æà¼ûíäà £àíà áîë£àíûí áiëäiðiï ò´ð. …êåñi „ðå¡ á´ðûëûï, Êèÿêóäû ê†ðäi äå, òà¼à äåï èøà- ðàò áiëäiðäi. Áið༠¥íäåãåí æî¼, ¼àñûíà êåëãåí Êèÿêó- äû¡ àð¼àñûíàí ¼à£ûï, áàðà £îé äåãåíäåé ûì ¼à¼òû. Á´ë êåçäå íà£ûç òîé áàñòàëûï òà êåòêåí åäi. Åëiêòi¡, ¼àáûëàííû¡, øîø¼àíû¡, ò¥ðëi ¼´ñòàðäû¡ áåéíåñiíäå ìàñêà êèiï àë£àí åðêåêòåð ñàòûð-ã¥òið áèëåé æ†íåëäi. ½ûì-¼è£àø, àé£àé-øó, „í, ã¥ìïiëäåãåí áàðàáàíäàð, áåçiëäåãåí ñûáûç£û ¥íi... Àëà¡£à „éåëäåð ìåí áàëàëàð äà æèíàëäû. Åðêåêòåð ¼ûçûíûï, «ÿãóàð àóëàó» áèiíå êiðiñòi. ½àðà òåðãå ò¥ñiï åíòiãiï, ëàøû¼ ò´ñûíà êåëãåíäå „éåë- äåðäåí áàëû¼ ïåí ñóñûí ñ´ðàéäû. …éåëäåð ì„ç áîëûï ê¥ëiï æ¥ðiï, åðêåêòåðãå áàëû¼, ñóñûí æ„íå òîé íàíûí „êåï áåðóäå. Ê„äå ëàøû£ûíû¡ ¼àñûíà áàð£àííàí êåéií æàïïàé áè áàñòàëäû. ½ûçûëäû-æàñûëäû ¼àóûðñûí ¼àëïà¼òàðû ê†çäi¡ æàóûí àë£àí ê†ñåì áàñòà£àí øàëäàð òîáû ìåí ê†ðøi òàéïàäàí êåëãåí ¼îíà¼òàð àëà¡íû¡ îðòàñûíäà ìåðåêåëiê òàìà¼òàðäû àëäàðûíà æàéûï ñàëûï, „¡ãiìå-ä¥êåí ¼´ðóäà. Åêi æàñ æiãiò Êèÿêóäû¡ æàðàëû „êåñií ê†òåðiï „êåëiï, ê†ñåìíi¡ ¼àñûíà îòûð£ûçäû. Êèÿêóäû¡ ꆡiëií ìà¼òà- íûø ñåçiìi áèëåäi. Øûäàé àëìàé, áàëàëàðäû¡ áiðåóií ò¥ðòiï ¼àëûï: – ʆðäi¡ áå, ìåíi¡ „êåì æàðàëû! – äåäi. Åêiíøiñiíå äå, ¥øiíøiñiíå äå ñîíû àéòòû. – ʆðäi¡ áå, ìåíi¡ „êåì æàðàëû! ʆðäi¡ áå? Áàëàëàð ¼ûçû£ûï, á†ðåíå ¥ñòiíäå îòûð£àí òîï¼à ¼àðà- äû. «Øiðêií, ¼àíäàé áà¼ûòòû» äåï îéëàäû á„ði äå. Æàðà- ¼àò – åðëiêòi¡ áåëãiñi. Æàðà¼àòû ê†ï æàóûíãåðäi¡ æàíû- – 314 –

íà åøêiì áàòûï áàðà àëìàéäû. ‡éòêåíi îë – æ¥ðåêæ´ò- ¼àí, „ði òiñ¼à¼¼û, àéëàêåð. ‡éòêåíi îë àæàëäû¡ ò¥ð-ò¥ñií áåòïå-áåò êåëiï áið ðåò ê†ðãåí, åêiíøi ê†ðóäåí ¼îðû¼- ïàéäû. Äåíåñiíå æàðà¼àò ò¥ñïåãåí àäàì – á´¼ïà, „ëñiç, ¼îð¼à¼. Îë øûí ê¥ðåñòi ê†ðìåãåí, ê†ðãiñi äå êåëìåãåí. Ìà¼òàíûø ñåçiìi ìåí òîé ¼ûçû£ûíàí åñi øû£à ¼óàí- £àí Êèÿêó áèëåï æ¥ðiï, ê†ñåì ëàøû£ûíû¡ àëäûíà ¼àëàé êåëiï ¼àë£àíûí áiëìåé ¼àëäû. Êåíåò åñiê àëäûíäà ê¥ëiï ò´ð£àí Êóìáàíû ê†ðäi äå, îäàí ñàéûí åëiðiï: – Áàëû¼ áåð, ñóñûí áåð. Áåð ìà£àí òîéäû¡ íàíûí, – äåäi àé£àéëàï. ¦ëêåíäåðøå çiðêiëäåï, òîé íàíûí ñ´ðàï ò´ð£àí êiï- êiøêåíòàé áàëàíû ê†ðóãå ëàøû¼òà£ûëàð ñûðò¼à øû¼- òû. …áäåí øàðøà£àí Êèÿêó áið ìåçåòòå àÿ£û øàëûíûï, åòïåòiíåí ¼´ëà£àíäà æ´ðòòû¡ á„ði, òiïòi, áèëåï æ¥ðãåí åðêåêòåð äå äó ê¥ëäi. Êóìáà iøêå êiðiï, áið áàëû¼, æàð- òû øåëïåê, ´ëó áà¼àëøà£ûíà ¼´éûë£àí ò„òòi ñóñûí „êåï áåðäi. Ê¥í å¡êåéiï, à£àø áàñòàðûíà, ëàøû¼ ò†áåñiíäåãi ñà- áàí£à ¼ûç£ûëò ñ„óëåñií ò¥ñiðäi. Áà¼ñûëàð àëà¡£à îò æà- £ûï, òåìåêi ò¥òiíií á´ð¼ûðàòûï, æûí-ïåðiëåðäi ¼óàëàï, çiêið ñàëäû. Ê¥í áàòûñûìåí ñûáûç£û ¥íi ê¥øåéiï, æ´ðò óëàï-øóëàï, îòòû¡ ¼àñûíà æèíàëäû. ʆêæèåêòåí êiñi áîéû ê†òåðiëãåí òîëû¼ àé àëûñ îéïàòòàðäàí ê†ðiíãåí îð- ìàí ò†áåñií, æàçû¼ áåòêåéäi áîï-áîç ¼ûëûï, „ëãiíäå £àíà ¼ûìòàï ò´ð£àí ¼îþ ¼àðà¡£ûëû¼òû „äåìi ༠ò¥íãå àéíàë- äûðûï æiáåðäi. – ¦éëåíó ê„äåñi, – äåï õàáàðëàäû áà¼ñû. Òà£û äà áè áàñòàëäû. ʆñåì áàñòà£àí òîï øàòûðëàé æàí£àí îòòû ¼îð- øàé, ¼àáûëàí òåðiñiíåí æàñàë£àí ò†ñåíiø-á†ñòåêòåðãå êåëiï îòûðäû. Åë ê†áåéiï, àéíàëà£à ñûéìàé êåòêåíäiêòåí, áiðíåøå æåðäåí îò æà£ûëäû. – Êàíàòî! – äåï øà¼ûðäû áà¼ñû. Îðòà£à ÿãóàð òà¡áàñûìåí áîÿí£àí, á´ëøû¼ åòòåði áiëåóëåíãåí, ñàíûíäà, àð¼àñûíäà òûðòû¼òàðû áàð, ¼àóûð- ñûí ¼àëïà¼òû, ´çûí áîéëû, æàñ æiãiò øû¼òû. – Ê¥ííåí æàðàë£àí àäàì áàëàñûíà æ´ïòàñûï †ìið êåøó – á´éðû¼òû iñ, – äåäi áà¼ñû ìiíàæàò ¼ûë£àíäàé „íäåòå äà- óûñòàï. – …éãiëi ¼ûçûë ¼àáûëàííû¡ áåë ´ðïà£û Êàíàòî, ñåíi¡ ¼àëà£àí àäàìû¡ êiì? – 315 –

Êàíàòî îòòû¡ ¼àðñû áåòiíäåãi ìîéíûíà áið†¡êåé ¼ûçûë ò¥ñòi ¼àóûðñûííàí àë¼à ò༼àí, ê¥íãå òîòû¼¼àí, ¼àí- ê¥ðå¡ æ´ìûð äåíåñi îò ñ„óëåñiìåí æûëòûðàï ê†ðiíãåí „äåìi ¼ûçäû ê†ðñåòòi. – Åíäåøå ê†ðñåò áiçãå æiãiò åêåíi¡äi. Êàíàòî æåðäå æàò¼àí ä„ó òî¼ûìà ¼îë£àïòû ¼îëûíà êèå áàñòà£àíäà-༠Êèÿêóäû¡ iøi ¼àëòûðàï ¼îÿ áåðäi. ‡éòêåíi îë ¼îë£àï iøiíäåãi ¥ëêåíäiãi áàðìà¼òàé óëû ¼´ìûðñ¼à- ëàðäû¡ ¼àëàé øà£àòûíûí æà¼ñû áiëåòií. Áið òiñòåãåííi¡ †çiíäå... «Ûáû-áû-áû-û!». Êèÿêóäû¡ òiñòåði ñà¼ûëäàï, òiòiðêåíiï êåòòi. Áà¼ñû ¼îë£àïòû ò¥áiíåí áiðíåøå àéíàëäûðà ìû¼òàï áàéëà£àííàí êåéií: – Îò¼à òà¼à, – äåäi æiãiòòi ¼îëûíàí òàðòûï. Êàíàòî ¼îë£àï êèãåí ¼îëûí îò¼à òà¼àäû. Ñîäàí êåéií ñ¥éãåí ¼ûçûíà òóðà ¼àðàï: – Ìåí... – äåé áåðäi äå, êiëò òî¼òàäû. «Øà¼òû, øà¼òû», – äåï ñûáûðëàñòû îòûð£àíäàð. Áið༠æiãiò ñûð áåðãåí æî¼. ½ûç£à ¼àðàï, àïï༠òiñòåðií ê†ðñåòiï, ê¥ëiï ¼îéäû. – Ìåí, – äåäi ñ†çií æàë£àï, – îí ¥ø æàñûìíàí à¡£à øû¼òûì. Áåñ ÿãóàðäû †ëòiðäiì. Òèêàíäàðìåí ñî£ûñòà àð- ¼àìíàí î¼ òèäi. Áið༠ìåí ¼´ëà£àì æî¼, æàóûðûíûìíàí ¼àäàë£àí ñàä༠î£ûí æ´ëûï àëûï, àò¼àí àäàìäû ñàéûñ¼à øà¼ûðäûì. Îë ¼îð¼ûï, øû£à àëìàäû... – Êàíàòî æ´ðòòû¡ á„ðií òà¡ ¼àëäûðûï, òà£û äà æûìèäû. – Ìåí æûëàí òàé- ïàñûíû¡ å¡ àòà¼òû áàòûðû – Ñèêóðèäi æå¡iï øû¼òûì... μðûñ êåçiíäå áiðäå-áið ðåò ¼îð¼à¼òû¼ æàñàï ê†ðãåí åìåñïií. Ìåí Òàìàëè ¼ûçäû æà¼ñû ê†ðåìií. Ñîíäû¼òàí ¥éëåíóãå ð´¼ñàò åòi¡içäåð! Æ´ðòòû¡ á„ði æàñ æiãiòòi¡ ò†çiìäiëiãiíå, àéò¼àí „¡ãiìåñiíå ¼àòòû ðèçà áîëäû. Áà¼ñû ¼îë£àïòû øåøiï àëäû äà, áàëàíû¡ áàñûíäàé áîëûï iñiï êåòêåí Êàíàòîíû¡ ¼îëûí ê†ðñåòòi. – Êàíàòî! Êàíàòî! – äåï øóëàäû õàëû¼ áið àóûçäàí. Áà¼ñû Òàìàëè ìåí Êàíàòîíû ¼àòàð ò´ð£ûçûï, áið ûäûñ- òàí áàëû¼ æåãiçäi. Ñîäàí êåéií ¥éëåíó òîéûí æàñàó£à ð´¼ñàò áåðäi. Îðòà£à Ñàðè øû¼¼àíäà òîé áàñòàë£àííàí-༠¼îð¼ûï æ¥ðãåí Êèÿêó æ¥ðåê òî¼òàòûï, áîéûí åðêií áèëåãåí. – 316 –

Æ„íå îñûíûñûí †çi æà¼ñûëû¼¼à æîðûäû. Ñàðè ¼îë£àï êèiñiìåí áà¼ñûíû¡ á´éðû£ûí ê¥òïåñòåí îò¼à ¼îëûí †çi òà¼àï ´ñòàäû. – Ìåí íå àéòàìûí ñiçäåðãå... Ìåíi¡ åëäåí àñ¼àí åðëiãiì æî¼... – Ñàðèäi¡ áåòiíå ¼àí ¼´éûëûï, ê¥ðå òàìûðëàðû àäûðàéûï êåòòi. Ìîéûí åòòåði æûáûðëàï, ñàìàéûíàí òåð áiëiíäi. – Ìåí íå àéòàìûí ñiçäåðãå, – äåäi Ñàðè àë£àø¼û ñ†çií ¼àéòàëàï. – Ìåí áàòûð åìåñïií. Ìåí ÿãóàð †ëòiðãåí àòà¼- òû à¡øû äà åìåñïií. Ñàéûñòà äà æå¡áåäiì. Ìåí „øåéií åë ¼àòàðëû áàëû¼øûìûí. Áið༠Òîìóýíi æàíûìäàé æà¼- ñû ê†ðåìií... – Ñàðèäi¡ äàóñû ¼àëòûðàï êåòòi. – Ìà£àí... ð´¼ñàò åòi¡içäåð... Ìåí òåê îñû ¼ûç£à ¥éëåíåì... Ìåí òåê... Ñàðèäi¡ äàóñû æàëûíûøòû øû¼¼àíû ñîíøà, iëêiäå æ´ðò ¼àëàé äåï ¼àáûëäàðûí áiëìåé, à¡òàðûëûï ¼àëäû. Ñîäàí êåéií òîïòû¡ àðò æà£ûíäà îòûð£àí áiðåó ìûðñ åòå ò¥ñòi. Åêiíøiñi äå ìûðñ åòòi. Ñîäàí êåéií „ëäåêiì ëåêiòå ê¥ëiï æiáåðäi äå, iëå æ´ðòòû¡ á„ði àðàíû¡ ´ÿñûíäàé ãó åòå ¼àëäû. Áà¼ñû äà ñåëêiëäåé ê¥ëiï, Ñàðèäi¡ ¼îë£àáûí øåøóãå êiðiñòi. Ñàðè òà£û äà æàëûíûøòû ¥íìåí áiðäå¡å äåï åäi, áà¼ñû îíàí ñàéûí ê¥ëiï, áàñûí øàé¼àäû. Òà£û äà áè áàñòàëäû. Áið༠Êèÿêó áèëåãiñi êåëìåäi. Áà¼ñûíû¡ Ñàðèãå ð´¼ñàò áåðìåãåíi î£àí ê†ðiíåó ê†çãå æàñà£àí çîðëû¼ ñåêiëäi. Îë ê¥ëãåí àäàìäàðäû¡ á„ðiíå ðåíæiäi. Òiïòi æûëà£ûñû êåëäi. Ñîñûí îðíûíàí àòûï ò´ðûï, ëàøû¼ æ༼à æ¥ãiðå æ†íåëäi. Iøêå êiðãåí áîéäà ò†ñåãiíå ¼´ëàé êåòòi. Êèÿêó ê¥íäiçãi áèäåí „áäåí øàðøà- £àí áîëàòûí. Ñîíäû¼òàí áà¼ñû£à äà, Ñàðèäi êåëåêå ¼ûëûï, ê¥ëãåí àäàìäàð£à äà †êïåëåï æàòûï, ´éû¼òàï êåòòi. Ò¥ñiíäå ¥éëåíó ê„äåñi ¼àéòà áàñòàëûïòû. Æ´ðò óëàï- øóëàï, Ñàðèãå òà£û äà ¼îë£àï êèãiçiï æàòûð. Êèãiçiï æàòûï áà¼ñû: «Êèñå¡ áîëäû, åøòå¡å äåìåñå¡ äå ð´¼ñàò åòåìiç», – äåï ñûáûðëàï æàò¼àí£à ´¼ñàéäû. Îñû êåçäå æ´ðò îòòû¡ áàñûíàí ò´ðà ¼àøàäû. ½îë£àï iøiíäåãi ¼´ìûðñ¼àëàð Ñàðèäi øà£ûï †ëòiðiïòi. Øåøåñi øàøûí æàéûï, îòòû¡ áàñûíäà æûëàï æàòûð. Åíäi áiðäå ¼àïòà£àí ¼´ìûðñ¼àëàð á¥êië åëäi ¼óûï æ¥ð åêåí. Êåíåò Êóìáàíû òàëàï æàò¼àí ¼´ìûðñ¼à- ëàðäû ê†ðåäi. Æ¥ãiðiï êåëiï, ¼îëûí ´ñûíàäû. ½´ìûðñ¼à- ëàð Êóìáàíû òàñòàé ñàëûï, îíû¡ ¼îëûíà æàáûëàäû. Òàëàï æàòûð. ½îëû àóûðìàéòûí ñåêiëäi. Òåê äîìáû£ûï, ì´çäàï, – 317 –

¥ëêåéiï áàðàäû. Êóìáà£à ¼àðàï, ê¥ëiï ¼îÿäû. «Åøòå¡å æî¼, ê¥ëóãå áîëàäû åêåí £îé» äåï îéëàéäû iøiíåí. «Æî¼, áîë- ìàéäû, ñà£àí áîëìàéäû» äåéäi áà¼ñû á´£àí æ¥ãiðiï êåëiï. «Íåãå áîëìàéäû?» äåéäi Êèÿêó êåìñå¡äåï. Êèÿêó êåìñå¡- äåï æàòûï îÿíûï êåòòi. Îò ñ„óëåñi ëàøû¼ iøií æàï-æàðû¼ ¼ûëûï æiáåðãåí. …êåñi òåìåêi ò¥òiíií á´ð¼ûðàòûï ø†ï ¼àé- íàòûï îòûð. Øåøåñi ûäûñòà£û ä„ðiëåðäi àóûñòûðûï ¼´éûï æàòûð. Êèÿêó àóíàï ò¥ñòi. ½îëû àñòûíà ò¥ñiï, ´éûï ¼àëûï- òû. Òûçûëäàï, ¼àí æ¥ãiðå áàñòàäû. – Ñàðè „ëæóàç £îé, – äåéäi øåøåñi. – Êiøêåíòàéûíàí àóðó áîëäû. Òåãi, åø¼àøàí äà ¥éëåíå àëìàñ. – Áiçäi¡ ò´¼ûìäà ¥éëåíáåé êåòêåí åøêiì æî¼, – äåéäi „êåñi ¼àòóëàíûï. – Áiçäi¡ ò´¼ûì àæàëûíàí †ëìåéäi, êåê æîëûíäà æàóäàí †ëåäi. Æàó ¼îëûíàí †ëìåãåí åðêåê åð- êåê åìåñ!.. *** – Ó-ó-ó! Ó-ó-ó!!! – ‡çåííi¡ àð£û áåòiíåí øû¼¼àí äà- óûñòû êåøêi òûìû¼ àóà ¼à¼ïà¼ûëäàï, ìàç༠¼ûë£àíäàé áiðíåøå ðåò ¼àéòàëàäû. – Ó-ó-ó!!! Ó-ó-ó!!! Á†ðåíå ¥ñòiíäå îòûð£àí øàëäàð äà, ê¥íäåëiêòi ê¥ø ñûíàñó£à äàéûíäàëûï, áèëåï æ¥ðãåí ïàëóàíäàð äà à¡òà- ðûëûï ò´ðûï ¼àëäû. Ñàä༠àñûí£àí ¥ø æiãiò æûëäàì ¼àéû¼¼à îòûðûï, àð£û áåòêå æ¥çå æ†íåëäi. Ê†ï ´çàìàé îëàð ¼àéòûï îðàëäû. – Âàóðà òàéïàñûíû¡ àäàìäàðû ¼îí༼à êåëåäi, – äåäi ê†ñåìãå êåëiï. – Æàíäàðûíäà ༠àäàì áàð. ʆñåì ëàøû£ûíà êiðiï, ¼àóûðñûí ¼àëïà£ûí êèiï, àñûë òàñòû ìîíøà¼òàðûí, ¼àðó-æàðà£ûí àñûíûï, ¼àéòà øû¼- òû. Ñîäàí êåéií æèûí †òåòií àëà¡äà£û, ê†ñåìãå àðíàë£àí áèiê îðûí£à îòûðäû. Ê†ï ´çàìàé ¼îíà¼òàð äà êåëäi. Á´ë Êèÿêóäû¡ ༠àäàìäû †ìiðiíäå áiðiíøi ðåò ê†ðói åäi. Ê¥ííi¡ ûñòû£ûíà ¼àðàìàñòàí ò´ëà áîéûí îðàï ¼àï- òàï àë£àí, ê†çiíi¡ àëäûíà òà¡£àæàéûï æûëòûð áiðäå¡å êèãåí (Êèÿêó îíû¡ ê†çiëäiðiê åêåíií êåéií áiëäi) ༠àäàì æàéäàðû æ¥çáåí ¼àðóû æî¼, ¼´ð ¼îëûí æî£àðû ê†òåðiï, äîñòû¼, áåéáiò íèåò áiëäiðäi. – Àòû¡ êiì? – äåäi î£àí ê†ñåì. – 318 –

– Ïàóëî, – äåäi ༠àäàì. – Ò¥ñiíåäi åêåí £îé, – äåäi ê†ñåì âàóðà òàéïàñûíû¡ àäàìäàðûíà ¼àðàï. – Á´ë àðàêó òiëií ¼àéäàí áiëåäi? – Ìåéiðáàí ༠àäàì ê†ïòåí áiçáåí áiðãå à¡ àóëàéäû. Íàóêóà, òðóìàè, ìàèíàêó òàéïàëàðûíäà äà áîë£àí. – …êå¡ áàð ìà? – ʆñåì ༠àäàì£à ¼àéòà á´ðûëäû. – Æî¼, – äåäi ༠àäàì âàóðà òiëiíäå. – Àòû êiì? – Ðèêàðäî. – Øåøå¡ áàð ìà? – Áàð. – ½àé òàéïàäàíñû¡? À¼ àäàì †çiíi¡ ¼àé òàéïàäàí åêåíií ´ìûòûï ¼àë£àíäàé ñàóñà¼òàðûí æûáûðëàòûï, îéëàíûï ¼àëäû. – ½àé òàéïàäàí äåéñiç áå? – äåï ¼àéòà ñ´ðàäû. – Ìåí åø¼àíäàé òàéïàäàí åìåñïií. Îíû¡ ì´íûñû †òå åðñi æàóàï áîë£àíäû¼òàí, ê†ñåì òà- ¡ûð¼àï, ìà¡àéûíà àæûðàÿ ¼àðàäû. Æ´ðòòû¡ á„ði äå áið- áiðiíå àæûðàéûñûï, òà¡-òàìàøà êåéiï áiëäiðäi. – Ìåí... Ìåí... – äåäi àáûðæû£àí ༠àäàì. – £àôó †òiíåì, ä´ðûñ àéòïàäûì... Ìåí èñïàí òàéïàñûíàíìûí. – Èñïàí?!.. – È„, è„, Èñïàíèÿ! ʆñåì îíäàé äà òàéïà áàð ìà åäi äåãåíäåé ñ´ðàóëû ïiøiíìåí òà£û äà ìà¡àéûíà ê†ç òàñòàäû. Îëàðäû¡ æ¥çäåðiíåí äå «îíäàé òàéïà áàð ìà åäi?» äåãåí ê¥ì„íäi êåéiï áiëiíäi. – ½àé æåðäi ìåêåíäåéñi¡äåð? – äåäi ê†ñåì. – Èñïàíèÿ ìà? Èñïàíèÿ á´ë æåðäåí ¼àøû¼, – äåäi ༠àäàì ¼îëûìåí ê¥íøû£ûñ æà¼òû ñiëòåï, – Àòëàíò ì´õè- òûíû¡ àð æà£ûíäà. – Àòëàíò?! Îë ¼àíäàé òå¡iç? ʆñåì ´ç༠ñ´ðàäû. Áið༠åøêiì åøòå¡åãå ò¥ñiíãåí æî¼. «Èñïàí» äåãåí íå ¼ûë£àí òàéïà? Îë ¼àé æà¼òà? Íåãå åøêiì áiëìåéäi? ½àäàëûï ñ´ðà£àí ñàéûí æåð, ñó àòòàðû òûì á†ãäå, æàòòàíûï, ¼îíà¼òû¡ áið ñ†çiíåí áið ñ†çi ¼èûíäàé áåðäi. À¼ûðû ñ´ð༠òî¼òàëûï, îò áàñûíäà îòûð£àíäàð ¼îíà¼ïåí ñ„ëåìäåñóãå êåçåêêå ò´ðäû. «Ïàóëî» äåï, á„ði äå ¼îíà¼òû¡ àòûí àòàäû. À¼ àäàì ¼îëûí êåóäåñiíå àïà- ðûï, æûëû æ¥çáåí èiëiï, òà£çûì åòòi. – 319 –

Êåëåñi ê¥íi áiðíåøå æiãiò à£àø êåñiï, æàïûð༠æèíàï, ༠àäàì£à ëàøû¼ ò´ð£ûçäû. Ñûðòòàí ñàä༠àñûí£àí áiðíåøå æàóûíãåð ê¥çåòêå ¼îéûëäû. «À¼ àäàì£à åø¼à- øàí äà ñåíóãå áîëìàéäû, – äåäi å¡ ê„ði øàë ßíóìàêà. – À¼ àäàìäà æûí-ïåðiíi¡ ðóõû áàð. Ñîíäû¼òàí î£àí åø¼à- øàí äà ñåíóãå áîëìàéäû». Áið༠༠àäàì †òå ìåéiðáàí, à¼ê†¡ië, æîìàðò æàí áî- ëûï øû¼òû. Åðêåêòåðãå ¼à£àç£à îðàë£àí òåìåêi, áàëû¼ àóëàéòûí ¼àðìà¼, „éåëäåðãå øûíû ìîíøà¼, áîÿóëû æ´¼à ìàòà, áàëàëàð£à ò„òòi ¥ëåñòiðäi. Àë ê†ñåìãå ìûëòû£ûí ñûéëàäû. Ïàóëî àç ê¥ííi¡ iøiíäå òàéïà òiðøiëiãiíå åòåíå àðàëà- ñûï, ñi¡iñiï êåòòi. Æ´ðòïåí áiðäåé åðòå ò´ðûï, †çåííåí ñó „êåëåäi, êèiìäåðií æóàäû, áàëû¼øûëàð „êåëãåí îëæàäàí ¥ëåñ àëûï, òàì༠ïiñiðåäi. Êåéií áàëû¼øûëàðìåí áiðãå áàëû¼¼à äà áàðäû. Òiïòi êèiìäåðií øåøiï, àðàêóëàð£à ´ñàï æàëà¡àø æ¥ðåòií áîëäû. Ïàóëîíû ¼àíû ñ¥éìåãåí æàë£ûç àäàì ßíóìàêà øàë. ßíóìàêà Ïàóëîíû¡ ñûé£à ´ñûí£àí òåìåêiñií äå àëìàäû. Ìà¡ûíà äà æîëàòïàäû. Ïàóëîíû¡ îïà áåðìåéòiíi òóðàëû ò¥ñ ê†ðiïòi. – Êåñiði òèåäi, – äåï êåéiäi îë ëàøû£ûíäà îòûðûï. – À¼ àäàìíàí ïåðiøòå ¼àøàäû... Ïåðiøòå ¼àøñà, á༠òà ¼àøàäû. Àðóà¼òàð äà æåëåï-æåáåìåéäi. ßíóìàêàíû¡ àéòóûíøà, †òå åðòåäå àðàêó òàéïàñû ê¥íãåé áåòòåãi àëòûí †çåííi¡ ¼îæàñû áîëûïòû-ìûñ. ‡çåííi¡ æà£àëàóû äà, ñóû äà ñàï-ñàðû àëòûí åêåí. Àóà äà æûí-ñàéòàíäàð ðóõûíàí àäà, †ëiì-æiòiìäi áiëìåéòií, áåéáiò åë áîëûïòû. Áið༠ê¥íäåðäi¡ ê¥íiíäå áîé-áàñûí ¼àïòàï àë£àí, æ¥çi àäàì øîøû£àíäàé ñ´ï-ñ´ð, ¼à¡£û- áàñ æàííû¡ êåñiði òèåäi. Ñ´ï-ñ´ð á„ëå ê¥íãåé áåòòi¡ á„ðií êåçiï, òûíûñòàéòûí àóàíû àðàìäà£àí ñî¡, ñàé- òàíäàð åëiíåí îò øàøàòûí „ñêåð æèíàï, ¼àëû¡ åëäi ¼ûðûï ñàë£àí. Ñîäàí àðàêó åëi øåãiíå-øåãiíå †çåííi¡ áåðãi áåòiíå †òiï, ¼àëû¡ îðìàíäû ïàíàëàï ¼àëûïòû. Åíäi òà£û äà ༠àäàìíû¡ îñû †ëêåäåí áàëû¼ æåï, ñó iøói æà¼ñû ûðûì åìåñ... – Ó-ó-ó!!! Ó-ó-ó-ó!!! – Òà£û äà êåøêi àóà£à æà¡£ûðû- £ûï ¼àéòàëàí£àí ¼è¼ó øû¼òû. Àð£û áåòòåí ä„ë ñîíäàé æàóàï ¼è¼ó åñòiëäi. Ê†ï ´çàìàé à£ûñòû †çåííi¡ †ðiíåí – 320 –

âàóðàíû¡ ¼àéû£û ê†ðiíäi äå, ༠àäàìäû áiðæîëà øû£à- ðûï ñàëó ¥øií, åêi æiãiò ¼àéû¼¼à îòûðäû. – ½îø áîëû¡äàð, äîñòàðûì! – äåï àé¼àéëàäû Ïàóëî àðàêóëàð£à. Ñîñûí †òêåí æîë£ûäàé æàéðà¡äàé ê¥ëiï, äîñòû¼ íèåòïåí ¼îëûí ê†êêå ê†òåðäi. *** Êèÿêó á´äàí êåéií ༠àäàìäû åêiíøi ðåò ê†ðäi. Áåò- àóçûí æ¥í ¼àïòàï êåòêåí, òà¼ûð áàñ, æóàí êiñi áiðíåøå ñåðiêòåðiìåí êåëiï, äîñòàñó áåëãiñi ðåòiíäå ê†ï àäàì£à áà- ëû¼¼à ¼´ðàòûí àó, êiï-êiøêåíòàé, àøûï-æàáûëàòûí ïûø༠¥ëåñòiðäi. ʆñåìíi¡ „éåëiíå èiññó ñûéëàäû. Æèûí àëà¡ûíäà îòûðûï, òàéïà áàñøûëàðûìåí „¡ãiìåëåñòi. ½àé- òàðûíäà óà¼ûòøà æîëáàñøûëû¼ ¼ûçìåòêå áàëû¼øû øàë Òóêàìîíû †çäåðiìåí áiðãå àëà êåòòi. Êåéií îëàð æèi êåëåòií áîëäû. μí, ò´ç, ¼àíò, ñàáûí „êåëiï, à¡íû¡ òåðiñiíå, ìîí- ø༠òàñòàð£à àéûðáàñòàäû. Îëàðäû¡ „êåëãåí çàòòàðû, øûíûíäà äà, êiñi òࡼàë- £àíäàé, †òå „äåìi áîëàòûí. Ñîíäû¼òàí ༠àäàìäàðäû¡ ¼à- éû¼òàðû ê†ðiíiñiìåí åðêåêòåð äå, „éåëäåð äå ¼îëäà áàð á´éûìäàðûí ê†òåðiï, ó-øó áîëûï, æà£àëàó£à æèíàëàòûí. Æà£àëàó£à áàðìàéòûí òåê ßíóìàêà. ßíóìàêà – †òå ¼îð¼à¼ øàë. Ñîíäû¼òàí ༠àäàìäàð êåëå æàòûð äåãåí õà- áàðäû åñòiñiìåí ëàøû¼ ñûðòûíäà£û ¼àëû¡ à£àø¼à êiðiï, òû£ûëûï ¼àëàäû íåìåñå ëàøû£ûíû¡ åñiãií áåêiòiï, øû¼- ïàé ¼îÿäû. ßíóìàêà æàñ ê¥íiíäå †òå ¼àéðàòòû, àéëàêåð à¡øû áîë- £àí äåñåäi. Á´ë ê¥íäå „áäåí ¼àðòàé£àí. Ê¥í ñàéûí êåøêiëiê åðåñåê áàëàëàðäû àëà¡£à æèíàï àëûï, àðàêó òàðèõûíäà£û ´ëû ê†ñåìäåð òóðàëû, òàéïàëàð àðàñûíäà£û ¼ûð£ûí ñî£ûñòàð òóðàëû à¡ûç-„¡ãiìåëåð, åðòåãiëåð àéò- ¼àííàí áàñ¼à ¼îëûíàí êåëåði æî¼. Åðòåãi òû¡äàó£à Êèÿ- êó ¼àòàðëàñ êiøêåíòàé áàëàëàð£à äåéií æèíàëàäû. Êèÿêó øàëäû¡ „¡ãiìåñií æàí-ò„íiìåí áåðiëiï òû¡äàéòûí. Àë- äûíäà îòûð£àí Êóìáàíû¡ èû£ûíà èåãií ñ¥éåï ¼îéûï, ê†çi æûïûëû¼òàï, „ð ñ†çií ¼àëò æiáåðìåóãå òûðûñàäû. Êóìáà „ëäåíåãå æàëò á´ðûë£àíäà åêåói ì´ðûíäàðûìåí ñ¥çiñiï ¼àëàäû äà, á´ëàðû †çäåðiíå å¡ áið ¼ûçû¼ î¼è£à áîëûï ê†ðiíiï, ¥í øû£àðìàé, áóëû£ûï, ´ç༠ê¥ëåäi. ʆñåìíi¡ – 321 –

åðêå ¼ûçû øûäàé àëìàé, äàóûñòàï ê¥ëiï æiáåðãåíäå á¥êië áàëàëàð, òiïòi ¼´ëà£û øàëà åñòèòií ßíóìàêàíû¡ †çi á´ëàð- £à òà¡ûð¼àé ¼àðàéäû äà, ñîäàí êåéií £àíà åêåói òûíûø- òàëûï, ¼àéòàäàí åðòåê òû¡äàó£à ê†øåäi. – Åðòåäå, – äåéäi ßíóìàêà òàì༠øàéíà£àíäàé èåãií ¼èñà¡äàòûï, – åëiê ïåí àäàì äîñ áîëûïòû. Åëiê àäàìäàð- äû¡ içãi íèåòòi, ìåéiðáàí åêåíií áiëãåí ñî¡, ¼àøïàé, îëàð- äû¡ ìà¡àéûíäà æ¥ðãåí. Îëàð åëiêêå æåì áåðiï, ñó áåðiï, àñûðàéäû åêåí. Îñûëàéøà „ëãi åëiê †çãå åëiêòåðäåí î¼øàó, áà¼ûòòû ò´ðìûñ êåøiïòi. Áið༠ê¥íäåðäi¡ ê¥íiíäå ¼àëû¡ îðìàí iøiíäå àäàñûï, ¼àðíû àø¼àí áið àäàì „ëãi åëiêòi ñîéûï æåìåê áîëûï, ñàäà¼ïåí àòàäû. ½àòòû æàðàëàí£àí åëiê, „éòåóið, ¼îë£à ò¥ñïåé, ¼àøûï øû¼¼àí. «Á´ë ¼àëàé áîëäû, – äåï îéëàïòû åëiê, – àäàìäàð içãi òiëåêòi, ìåéiðáàí åäi £îé. Îëàð †ëòiðóãå òèiñòi åìåñ åäi £îé. Á´ë ¼àëàé?» Ñîí- äà ïåðiøòåëåð àÿí áåðiï: «Åé, ñîðëû åëiê, ñåí à£àòòû¼ æà- ñàï, àäàì áàëàñûìåí äîñ áîëäû¡. Îëàðäû¡ içãi òiëåêòi, ìåéiðáàí åêåíi ðàñ, áið༠ñåíi¡ æàðû¼ ä¥íèåìåí ¼îø àé- òûñóû¡ ¥øií æ¥ç ìåéiðáàí àäàìíû¡ iøiíåí áið ç´ëûìû áîëñà, ñîë æåòiï æàòûð åìåñ ïå?!» – äåãåí åêåí. Åëiê †ç ¥éiðiíå æåòiï áàðûï æàí òàïñûðûïòû. ‡ëåð àëäûíäà: «Àäàì- äàðäû ìà¡äàðû¡à æîëàòïà¡äàð. ‡éòêåíi îëàðäû¡ iøiíäå áið ¼àíiøåð æ¥ð», – äåï †ñèåò ¼àëäûðûïòû. ßíóìàêà †çiìåí-†çi áîëûï, îéëàíûï îòûðàäû äà, åðòåãiíi íåãå àéò¼àíûí ò¥ñiíäiðó ¥øií ¼îðûòûíäû æàñàéäû. – Áiçäåð ñîë åëiê ñåêiëäi ༠àäàìäàðìåí äîñ áîëäû¼. Àë îëàðäû¡ iøiíäåãi áið ç´ëûì áiçäi¡ ò¥áiìiçãå æåòói ì¥ìêií. Êåéäå ßíóìàêà áàëàëàðäû òîïûðëàòûï, ¼àëû¡ à£àø àðàñûíäà£û ´øàð áàñûíà æàë£ûç áàíàí †ñêåí, áèiê ò†áå- ãå „êåëåòií. Ò†áåäåí ê†ç æåòåð æåðäi¡ á„ði àé¼ûí ê†ðiíåäi. Òàÿ£ûíà ñ¥éåíiï, „ðå¡ ê†òåðiëãåí ßíóìàêà ¼´ì£à ¼èñà- éûï, äåìií àëàäû. – Á´ë, – äåéäi åíòiãiï îòûðûï, – á´ðûí ¼àðàóûë ò†áå áîë£àí. Àíàó æàñûë òàóäû ê†ðäi¡äåð ìå? Ñîíû¡ åòåãiíäå ¼àñèåòòi ê†ë áàð. Áåñ ê¥íäiê æåð. Ñîë ê†ëäi¡ æà£àñûíäà †òå åðòåäå Ê¥í àòòû àäàì ò´ðûïòû. ½àçið ê¥í ¼´äiðåòòi ê¥øêå àéíàë£àí. Áið༠àäàì áîëûï ò´ð£àí êåçäåãi ñîë îðûíäà àðàêó ¥øií ¼àñèåòòi áið çàò áàð. Îë – à¡ ìåí áà- ëû¼òû¡ æàíû. Ñó òàðòûëûï, àó£à áàëû¼ ò¥ñïåãåí êåçäåð- – 322 –

äå, åëiê áàñ¼à æ༼à àóûï, æåð åñêiðãåí êåçäå àðàêó òàé- ïàñû øàïà£àò òiëåï, ñîíäà áàðàäû... Á´äàí êåéií ßíóìàêà îðìàíäà£û ðóõòàð, î ä¥íèåäåãi †ìið òóðàëû „¡ãiìåãå ê†øåäi. Êåø ò¥ñiï, ûìûðò æàáûëà- äû. Îðìàí àë¼àáû ¼àðàóûòûï, êåíåò æî£àð£û æà¼òà£û ༠àäàìäàðäû¡ ìåêåí-ò´ðà£û ò´ñûíàí ¼àç-¼àòàð æûëòûðà- £àí £àæàéûï îòòàð ê†ðiíåäi. Îëàð æàí£àí îò¼à ´¼ñàìàé- òûí, æ´ëäûçäàð ñåêiëäi æûìû¡ ¼à¼¼àí, åðåêøå áið ñ„óëåëi, ñè¼ûð îòòàð åäi. – Òîç༠îòòàðû!.. – äåéäi ßíóìàêà ê¥áiðëåï, – Òîç༠îòòàðû æûìû¡äàéäû... ʆðiï ò´ðñû¡äàð ìà?.. Òîçà¼òû¡ îòû!!! À-à-à!!! ßíóìàêà ê†çäåði áà¼ûðàéûï, ¼ûðûëäà£àí ¼îð¼ûíûø- òû ¥íìåí: «…íå, „íå, „íå!!!» äåï ¼îëûí øîøàéòûï, ñ¥ðiíå- ì¥ðiíå ò´ðà ¼àøàäû. Ç„ðåëåði ´ø¼àí áàëàëàð äà òûì-òû- ðà¼àé æ¥ãiðiï, ëàøû¼òàðûíà æåòêåíäå áið-༠òî¼òàéäû. ßíóìàêà øàë ñîë ¥ðåéäåí à¼ûðû àðûëà àëìàäû. «Àçà- íû¡ à¼ûðû» ìåéðàìûíàí êåéií, ê†ï ´çàìàé æûíäàíûï †ëäi. Æàí òàïñûðàð àëäûíäà: «Òîç༠îòòàðû æûìû¡äàé- äû», – äåï ñàíäûðà¼òàïòû. *** Àòàì çàìàííàí †ñòiï †çäi-†çi áiðêåëêi ò´ðìûñ êåøêåí àðàêó òàéïàñûíû¡ òiðøiëiãi, ìiíå, ä„ë îñû ò´ñòà àÿ¼ àñòû òàñ-òàë¼àí áîëäû. ‡çåí ñóëàðû æà¡áûð òàñ¼ûíûíàí êåéií ñàáàñûíà ò¥ñiï, åãiñòiêêå ò´¼ûì ñåáiëiï, êåëåñi ìåéðàì£à äàéûíäàëûï æàò¼àí êåç åäi. ʆñåìíi¡ ¥ëêåí ¼ûçû ê†ðøi òàéïà ê†ñåìiíi¡ îðòàíøû ´ëûíà ´çàòûëàòûí áîëûï, á´ë †ëêåäå á´ðûí-ñî¡äû áîëûï ê†ðìåãåí áið ¼ûçû¼ äóìàí áàñòàë£à- ëû ò´ð£àí. Àé òîëûñó£à åêi ê¥í ¼àë£àíäà òà¡£û åëå¡-àëà¡- äà ´é¼ûäà£û ¼àëû¡ ëàøû¼ íàéçà£àé øàòûðûíäàé áið ¥ííåí øîøûï îÿíûñòû. Êèÿêó ¼àðàê†ëå¡êåäå ëàøû¼òàí æ¥ãiðå øû¼¼àí „êåñií áàé¼àï ¼àëäû. Áiðò¥ðëi ê¥ííi¡ øàòûðûíà ´¼ñࡼûðàìàé- òûí ¥ííi¡ ¥ñòi-¥ñòiíå æèiëåï áàðà æàò¼àíûí, „ëäåêiìíi¡ àòûí àòàï, ¼àòòû øû¡£ûð£àí „éåë äàóûñûí åñòiãåíäå áà- ðûï, ìûëòû¼ òàðñûëûí àæûðàòòû. …ëi ñàíà£à æåòiï áîë- ìà£àí ¥ðåé ìåí òà¡ûð¼àó ¼àáàò áèëåï, ñûðò¼à ¼àëàé àòûï – 323 –

øû¼¼àíûí äà ñåçãåí æî¼. Îë òiïòi ïàëüìà, áàíàí à£àøòà- ðûíû¡ àð æà£ûíàí ä¥ðêií-ä¥ðêií á´ð¼ûëäà£àí îò-æàëûí, ò¥òiíãå äå, «¼àáûëàí àóëàó» áèií áèëåãiñi êåëãåíäåé, áið ¼îëûí ê†êêå ê†òåðiï, øàë¼àÿ ¼´ëàï áàðà æàò¼àí å¡ãå- çåðäåé æàóûíãåðãå äå áåéæàé ¼àðàï, ò´ðûï ¼àë£àí-äû. Êåíåò „ëäåêiìíi¡: – ½àøû¡äàð! Àòûï æàòûð! – äåãåí àùû àé£àéûíàí åñií æèûï, ¼îðû¼¼àííàí ¼àëòûðàï ¼îÿ áåðäi. Îë åíäi àäàìäàðäû¡ íåãå ¼´ëàï æàò¼àíûí, Ê„ði ½àáàí àòàí£àí ê†ðøi øàëäû¡ îìûðàóûí íåãå ¼àí æóûï êåòêåíií áiðøàìà ò¥ñiíãåíäåé áîëäû. Ó-øóäû¡ àðàñûíàí: «‡çåíãå ¼àøû¡äàð, †çåíãå!» – äå- ãåí àé£àé åñòiëåäi. Åêi ëàøû¼òû¡ îðòàñûíäà ñiëåéiï ò´ðûï ¼àë£àí Êèÿêó ¼îëûíàí æ´ë¼ûï, ñ¥éðåé æ†íåëãåí àäàì£à ¼àðàï ¥ëãiðìåñå äå, øåøåñi åêåíií áiðäåí òàíû£àí. Àðòû- íà òà£û áið ¼àðà£àíäà Àéðóà ê†ñåìíi¡ ñàï-ñàó àäàìäàé æåðãå òiçåðëåï ø†êêåíií, ñîíàí êåéií òûì û¡£àéñûç, ä„ë áåòiìåí ã¥ðñ åòiï ¼´ëà£àíûí ê†ðäi. – ‡çåíãå, †çåíãå! – äåï òûíáàé àé£àéëàéäû „ëäåêiì. Øåøåñi îðìàí£à êiðãåííåí êåéií äå ´ç༠æ¥ãiðäi. Ìûë- òû¼ äàóñû ñàÿáûðëà£àí êåçäå áàðûï, Êèÿêóäi áàóûðûíà áàñ¼àí ê¥éi ¼àëû¡ øûðìàóû¼òû¡ àðàñûíà ¼´ëàé êåòòi. ½îëûíäà£û îðòàñûíàí ñûí£àí øîë༠íàéçàñûí î¡òàéëàï, àéíàëàñûíà àøûí£àí à¡íû¡ æ¥çiíäåé æàáàéû ¼ûç£àíûø- ïåí æàóû£à ¼àðàéäû. Êèÿêó àë£àø¼ûäà øåøåñi åêåóiíåí áàñ¼à åøêiì äå àìàí ¼àëìà£àí øû£àð äåï îéëà£àí. Áið༠îëàé áîëìàäû. Ê¥í ê†òåðiëå-༠òûì-òûðà¼àé áîñûï êåò- êåí õàëû¼ áið-áiðëåï áàñ ¼´ðàï, ¼àðó àñûí£àí åðêåêòåð áið†¡êåéëåíiï, øî£ûðëàíà áàñòàäû. Êèÿêó á´ò༠æûðûï êåòêåí òiçåñiíå æàïûð༠æàïñûðäû. – ʆñåì î¼¼à ´øòû, – äåäi „êåñi æàíäàðûíà êåëiï. – Äåíåñií àëûï øû£ó£à Ñàðè æàë£ûç êåòòi. Êèÿêó øåøåñiíi¡ æ¥çiíå ¼àðà£àí æî¼. Áiðàê ¼îëûíû¡ òåðëåï ¼îÿ áåðãåíiíåí æà£äàéûíû¡ æà¼ñû åìåñ åêåíií ñåçiï ò´ð. …ëäåí óà¼ûòòà ìûëòû¼ äàóñû ã¥ðñ åòå ¼àëäû. Á¥êië àðàêóëàð «à¾» äåãåíäåé áîëäû. Êèÿêó øåøåñiíi¡ ñûáûð- ëàï ñûéûí£àí äûáûñûí åñòiäi. …êåñií äå ê†ðäi. …êåñi íàé- çàñûí æåðãå øàíøûï, ¼îëûí àðòûíà ´ñòàï, ñàáûð ñà¼òàï ò´ð åêåí. Ò¥ðiíåí ¼îð¼ûíûø åìåñ, ìà¼òàíûø ò„ðiçäi – 324 –

áiðäå¡å áàé¼àëàäû. Êèÿêó „ì„íäà „êåñiíi¡ îñû áið òàé- ìàéòûí, ñàáûðëû ïiøiíií ê†ðãåíäå †çiíi¡ ¼îð¼à¼òû£ûíà ´ÿëûï, ¼îðû¼ïàó£à äà áîëàäû åêåí £îé äåï îéëàï æ„íå îñûíûñûìåí ¼àóiï-¼àòåðäåí ¼´òûëûï êåòåòií áið àìàë òàóûï ò´ð£àíäàé ¼óàíûï ¼àëàòûí. Ìûëòû¼ äàóñû òà£û äà ã¥ðñ åòòi. Êèÿêó ê†çií æ´ìäû. ʆçií æ´ìûï, ìûëòû¼ äàóñûí åñòiï ò´ðà áåðäi. Ã¥ðñ åòå ¼àë£àíäà «òiði» äåï îéëàäû. «Àòûï æàò¼àíû – òiði êåëå æàò¼àíû. Òiði, ñîñûí àòûï æàòûð...» Ìûëòû¼ äàóñû áiðåñå „ëäåíåãå òiðåëiï ¼àë£àíäàé, êåëòå òû¼ åòå ¼àëàäû äà, áiðåñå ¼ûç£àí òàñòû ñó£à áàòûð£àíäàé áið äûáûñïåí ´ç༠çû¡ûëäàéäû. Òà¡£û îðìàí iøiíåí ¥ðiêêåí ¼´ñòàðäû¡ øóûëû åñòiëäi. Êåíåò òàñûð-ò´ñûð ¼´ëà¼¼à ´ð£àíäàé ñàï òûéûëäû. Êèÿêóäûí æ¥ðåãi çó åòå ¼àëäû. «‡ëäi» äåãåí îé ñàíàñûí ¼àðûï †òòi. цéòñå äå òà£û áið ðåò àòûëìàñ ïà åêåí äåãåí ä¥ä„ìàë ¥ìiòïåí äåìií iøiíå òàðòûï, ò´ðà áåðãåí. Æ´ðòòû¡ „ëäåíåãå ãóiëäåï êåòêåíií åñòiï, ê†çií àøûï ¼àë£àíäà ¼àðñû àëäûíäà åêi òiçåñiíå ñ¥éåíiï, òåði á´ðøà¼òàï, åíòiãiï ò´ð£àí Ñàðèäi ê†ðäi. ʆñåì äåíåñií æåðãå æàò¼ûçûïòû. Æàíûíäà „êåñi ò´ð. Ñàðè „êåëãåíi, áàñ¼à „êåëãåíi áåëãiñiç, ä„ði ñàë£àí äîðáàëàðûí, çiêið ñàë£àíäà êèåòií ¼àóûðñûí êèiìäåðií, áàðàáàí, ñûëäûðìà¼òàðûí ¼îëòû£ûíà ¼ûñûï àëûïòû. Êèÿêóäi¡ „êåñi äåðåó ê†ñåìäi åìäåóãå êiðiñòi. ʆñåìíi¡ î¡ æ༠¼àáûð£àñûíû¡ àñòûíàí ñàóëà£àí ¼àí „ðå¡ òî¼òà- äû. Áà¼ñû ä„ði-ä„ðìåêòåðií æ༼àííàí êåéií, ñûðòûíàí îðàï, òà¡ûï òàñòàäû. Áið༠ê†ñåì ê†çií àø¼àí æî¼. ‡ëiêòåé ñàçàðûï, ñ´ë¼ æàòûð. Áà¼ñû îðòà£à îò æà¼òû- ðûï, òåìåêi ò´òàòòû. Æàðàëû ê†ñåìíi¡ àëäûíà òiçåðëåé îòûðûï, à£àøòû¡ á´òà£ûí àóçûíà òèãiçiï, áóäà¼òàòûï ò¥òií øû£àðäû. Ñîäàí êåéií åêi ¼îëûí àé¼àñòûðûï, ꥡiðåíãåí äàóûñïåí „íäåòiï ä´£à áàñòàäû. ʆìåêøi áà¼ñûëàð ä´£à- íû¡ ñî¡£û òàðìà£ûíà ¼îñûë£àíäà Êèÿêóäi¡ „êåñi àñ¼à- á༠¼àáû£ûíàí æàñàë£àí çiêið êåóåãií ¼à¡£ûðëàòûï, ê†ñåìäi àéíàëûï, áèëåé æ†íåëäi. Êåóåê ¼à¡£ûðû£û ê¥- øåéãåí ñàéûí áà¼ñûíû¡ ¼èìûëû äà øàïøà¡äàï, áiðàçäàí êåéií òiïòi ê†ç iëåñïåé êåòòi. Æà£àëàé ¼îðøà£àí àðàêóëàð ê†ñåì æ¥çiíå òåëìiðiï ¼àðàï ¼àë£àí. ʆñåì ê†çií àøòû. Òà¡ áîçûíàí àðûëûï, øû£àð ê¥ííi¡ ñ„óëåñiìåí øû¡ûëòûðëàíà áàñòà£àí ê†êøië àñïàí£à ¼àðàï, – 325 –

´ç༠æàòòû. Áàñûí á´ðäû, åøêiìäi òàíûìà£àí ñåêiëäi. Ò´ð£ûñû êåëiï, ´ìòûëà ò¥ñòi äå, áåòií òûðæèòûï, ¼àéòà- äàí ê†êøië àñïàí£à ¼àðà£àí ê¥éi æàòûï ¼àëäû. – ‡ðòåï æàòûð! – äåäi êåíåò „ëäåêiì ¼ûðûëäà£àí ¥íìåí. Åë øîøûíûï, ê†êêå ¼àðàäû. Àñïàí£à ëàøû¼òàð ò´ñûíàí áóäà¼-áóä༠¼îþ ò¥òií ê†òåðiëäi. Êèÿêóäi¡ ñîíàí êåéií åñiíäå ¼àë£àíû – ê†ñåìäi çåìáiëãå ñàëûï, ´áàï-ø´áàï, †çåí áîéûìåí ê¥íáàòûñ¼à – ¼àëû¡ îðìàí ò¥êïiðiíå ¥äåðå ê†øêåí ¼àëû¡ òîï. Àðòòàí içãå ò¥ñêåí ༠àäàìäàðäû¡ àò¼àí ìûëòû¼òàðû àëûñòàí àíäà- ñàíäà áið øࡼ åòiï, ò†¡iðåêòi ä¥ð ñiëêiíäiðåäi. Îðìàí iøi ¼àëû¡äàï, ç„óëiì à£àøòàðäû¡ áàñûíàí ê¥í ñ„óëåñi ê†ðiíáåé, áiðò¥ðëi, ó-øóñûç, ¼îð¼ûíûøòû, ¼àðàê†ëå¡êå ø༼à àóûñòû. Ê„ði òàáè£àò: «Àó, àäàìäàð, ìåíi¡ åðêiìíåí á†ëiíiï, †ç áåòòåði¡øå îé îéëàï, çà¡ øû£àðûï, òiðøiëiê ¼´ðûï êåòêåíäå áið-áiði¡å ê†ðñåòêåíäåði¡ îñû ìà, åíäå- øå †çiìå ¼àéòà êåë, åðêi¡äi †çiìå áåð», – äåãåíäåé òûë- ñûì ¼´øà£ûíà ¼ûìòàé ò¥ñòi. Ä¥íèåäå ç´ëûìäû¼ ¥øií æàðàòûë£àí ¼àñà¼àíà ìà- ¼´ëû¼òàð áàð. Îëàðäû¡ ç´ëûìäû¼òàðûíà åøêiì «á´ë íå ¥øií» äåï ñ´ð༠¼îÿ àëìàéäû. Îëàð †ç ìiíäåòií àò- ¼àðóøûëàð ñåêiëäi; æûëàí øà£ó£à, ïèðàíüÿëàð òàëàï æåóãå, ìàñàëàð àóðó òàðàòó£à ìiíäåòòi. Êèÿêó ༠àäàì- äàðäû¡ øàáóûëûí äà îñûíäàé ñåáåáií àíû¼òàóäû ¼àæåò åòïåéòií î¼è£àëàðäû¡ áiði äåï ñàíàäû. Îíû¡ òåê áàð àíû¼òà£àíû – á¥êië åëãå ò¥ñêåí ìûíàó ¼àòåðëi æàéò, çåìáiëäå æàò¼àí ´ëû ê†ñåì Àéðóàíû¡ äà, àðóà¼òû áà¼- ñûëàðäû¡ äà, æ¥ðåêæ´ò¼àí æàñ áàòûð Êàíàòîíû¡ äà øàìàñûíàí òûñ. Áåë òiðåéòií ñ¥éåíiø æî¼, ¥ìiò æî¼, ò´¡£èû¼ áið ò¥ïñiç ¥ðåé. Øàëäàð äà, „éåëäåð äå ¥í-ò¥íñiç æûëàï êåëåäi. ʆñåì „ëñií-„ëñií òàëà áåðäi. ½àëû¡ æ´ðò ¼àéäà êåòiï áàðàäû? ½àé æåðãå áàðûï òî¼òàéäû? Åøêiì áiëìåéäi. Ñîíàó îéûí- ñàóû¼, òîé, áåéáiò ê¥íäåð, òóûï-†ñêåí ìåêåí-æ´ðò îñûí- øàëû¼ £àïûë, £àéûïòàí-£àéûï ê†çäåí áið-áið ´øòû. Ê¥í å¡êåéå àðàêóëàð †çåí æà£àñûíà òî¼òàï, ê†ñåìäi çåìáiëäåí ò¥ñiðiï, òàéïà áàñøûëàðû êå¡åñ †òêiçóãå æè- íàë£àíäà àðòòàí Êàíàòî áàñòà£àí æàóûíãåðëåð äå ¼óûï æåòêåí. ½àëàé ´ñòà£àíäàðû áåëãiñiç, øàøû òiêiðåéãåí, æà£ûíäà òûðòû£û áàð, å¡ãåçåðäåé ༠àäàìíû¡ ¼îëûí àð- – 326 –

òûíà ¼àéûðûï áàéëàï òàñòàïòû. À¼ àäàì ¼àíòàëà£àí ê†çäåðiìåí àëà¼-æ´ë༠åòiï, ìà¡àéûíà ¥ðåéëåíå ¼àðàé- äû. Êàíàòî ò´ò¼ûíäû †çåí æà¼òà£û à£àø àðàñûíà „êåëiï, ¼îëûí øåøòi. Ñîäàí êåéií øûðàìûò¼àí àäàìäàé ò´ò¼ûí- íû¡ áîé-áàñûíà ê†ç æ¥ãiðòiï ¼àðàï àëäû äà, øåòêi æàóûíãåðäi¡ áàëòàñûí ñ´ðàäû. Á´ëøû¼ åòòåði äið-äið åòiï, ¼îëûíäà£û àéáàëòàñûí ¼ûñà ´ñòàï, ò´ò¼ûí£à òà¼àé ò¥ñêåí Êàíàòîíû ê†ðãåí æ´ðò íå iñòåãåëi ò´ð£àíûíà ò¥ñiíáåé, òûì-òûðûñ ¼àäàëûï, áà£ûï ¼àë£àí. – ½àíiøåð!! – äåäi Êàíàòî ¼´ïèÿ áiðäå¡å àéòûï ò´ð£àí- äàé ñûáûðëàï. Ò´ò¼ûí ¼îëûìåí áàñûí ¼îð£àäû. Áið༠Êàíàòî øàï- ¼àí æî¼. – μñòà! – äåäi áàëòàíû ´ñûíûï. Ò´ò¼ûí ò¥ñiíãåí æî¼. – μñòà äåéìií! Ò´ò¼ûí àëà¼-æ´ë༠åòiï, åñi øû£ûï, ¼îðû¼¼àíûíàí áàëòàíû ´ñòàäû. – Òà¡äà! – äåäi Êàíàòî æàóûíãåðëåðäi ¼îëûìåí ê†ðñåòiï. Áiçäi¡ çà¡ûìûç – æåêïå-æåê. ¦ø ðåò æå¡iï øû¼ñà¡, áàñû¡à – áîñòàíäû¼! Áið༠ò´ò¼ûí ì´íû¡ áiðiíå ò¥ñiíãåí æî¼. ‡ç òiëiíäå áiðäå¡å äåï áûëäûðàï, «àðòûìíàí ´ðà ìà» äåï ¼àóiïòåíãåíäåé òó ñûðòûíà á´ðûëûï ¼àðàé áåðäi. Êàíàòî ûìäàï ò¥ñiíäiðäi. Ò´ò¼ûí£à ¼îëûíäà£û áàëòà- íû ê†ðñåòiï, îäàí êåéií æàóûíãåðëåðäi ê†ðñåòiï, æåêïå- æåêòi¡ ¼èìûëäàðûí æàñàäû. – Òà¡äà! – äåäi òà£û äà. – Òà¡äà áiðåóiìiçäi! Ò´ò¼ûí ò¥ñiíå ¼àëäû. ¦ðåé áèëåãåí áåò-„ëïåòi ¼àëïû- íà ò¥ñiï, ø¥¡iðåê ê†çäåðiíäå ç´ëûìäû¼ îéäû¡ íûøàíû æûëò åòå ¼àë£àíäàé áîëäû. Áið༠„ëäå äå ñåíáåé, Êàíàòî- £à æàëòà¼òàé áåðäi. – Òà¡äà! Ò´ò¼ûí áiðåóäi îÿòûï àëìàéûí äåãåíäåé àÿ£ûíû¡ ´øû- íàí áàñûï æàóûíãåðëåð òîáûí àðàëàé áàñòàäû. Òà£û äà Êàíàòî£à á´ðûëäû. Êàíàòî áàñûí èçåäi. Ò´ò¼ûí ñîäàí êåéií áîéûí áèëåï, íû¼ áàñûï áàðäû äà, øåòòå ò´ð£àí ¼àéû¼øû, à¼ñ༠øàëäû í´ñ¼àäû. Æàóûíãåðëåð àáûðæûï, áið-áiðiíå ¼àðàäû. Êàíàòî äà ¥í-ò¥íñiç à¡ûðàéûï ò´ðûï ¼àëûïòû. Àëïàìñàäàé ¼àéðàòòû – 327 –

æiãiòòi¡ ¼àëàéøà êåìòàð øàëäû òà¡äà£àíûíà á„ði äå ò¥ñiíáåé ò´ð£àí ñåêiëäi. – Ìåí äàéûíìûí... Øàë áåëiíäåãi ñàäà£û ìåí ¼îðàìñà£ûí øåøiï, æåðãå ¼îéäû äà, ¼àáà£ûí ò¥éiï, ¼îëûíäà£û áàëòàíû¡ æ¥çiíå ¼àðàäû. Îë áið êåçäå ìà¼òàóëû æàóûíãåð, „ði à¡øû áîë- £àí, áið༠á´ë ê¥íäå ñîë àòà¼-äà¼ïûðòòàí áàñ¼à áàñûíäà åøòå¡å ¼àëìà£àí êåìòàð øàë £àíà. μðûñòû¡ áàñòàë£àíûí áiëäiðiï, áàðàáàíäàð 䥡ê åòå ¼àë£àíäà, æàóûíãåðëåð ñåðïiëiï, øåãiíiï êåòòi. Ò´ò¼ûí ìåí øàë áið-áiðiíå òåñiëå ¼àðàï, æà¼ûíäàé áåðäi. Ò´ò¼ûí á´ðûí ´ìòûëûï, áàëòàñûí ñåðìåï ¼àë- £àíäà, øàë ¼à£ûï ¥ëãiðäi. Áið༠„ëóåòòi ¼îëäû¡ åêiíøi ñî¼¼ûñûíà øàìàñû æåòêåí æî¼, ìîéíûí ¼èûï ò¥ñêåí áàëòà içiíåí ¼àí øàïøûï, òîìàðäû¡ ¥ñòiíå ¼´ëàï ò¥ñòi äå, àñà ¼èíàëìàé, àç-êåì òûïûðøûï æàòûï, æàí òàï- ñûðäû. Ò´ò¼ûí àé¼àñòû¡ òûì òåç áiòêåíiíå ¼óàí£àíäàé ñ†ëå- êåò ûðæèÿ ê¥ëiï, ìà¡àéûíà ¼àðàäû. Ñîäàí êåéií òà£û áið „ëñiçäi òà¡äàï àë£ûñû êåëiï, ¼îðøà£àí òîïòû ê†çiìåí àëà¼- æ´ë༠òiíòiï, æà£àëàé áàñòàäû. – Òî¼òà! – äåäi Êàíàòî ¼îëûí ê†òåðiï. – ½àí£à ¼àí! Îðòà£à øûáû¼òàé ìàéûñ¼àí òàëäûðìàø æàñ æiãiò øû¼- òû. Ñàçàð£àí æ¥çiíåí ÿ ¥ðåéäi¡, ÿ ¼àé£ûíû¡ áåëãiñi áiëiíáåéäi. ¦í-ò¥íñiç áàëòàñûí êåçåï ò´ðà ¼àëäû. Áàðà- áàí 䥡ê åòòi. Ò´ò¼ûí ¼àí£à ¼´íû¼¼àíäàé, ¼´òûðûíà òàï áåðäi. Æàñ æiãiò æàëò á´ðûëäû. Æ„íå æàòòû£ó æàñàï æ¥ðãåíäåé, àë- äûí àëà áîëæàï, àñû¼ïàé, åìií-åðêií æàëòàðäû. Åêiíøi, ¥øiíøi ñî¼¼ûëàðäû äà äàðûòïàäû. Ò´ò¼ûí åíäi åñi øû£à ¥ðåéëåíiï, î¡äû-ñîëäû ñåðìåé ò¥ñòi. Áið༠æàñ æiãiò ¼àðó æ´ìñà£àí æî¼, ò´ò¼ûííû¡ ç„ðåñií àëûï, ñî¼¼ûëàðûí äàðûòïàé, î¡-î¡àé æàëòàðûï êåòå áåðäi. Ò´ò¼ûí †ëåòiíií øûí ñåçäi. Æûëà£àíû, ÿ ê¥ëãåíi åêåíi áåëãiñiç – êå¡ê-êå¡ê åòiï, æàí ´øûð£àí ¼èìûëìåí ¼´ð àóàíû òiëãiëåï æ´ð. Åêi-¥ø ðåò åòïåòiíåí ¼´ëàäû. Êåíåò àìàëû òàóñûëûï, ¼àëøûëäàï ò´ðûï ¼àëäû äà, áàëòàíû òàñòàé ñàëûï, †çåíãå ¼àðàé ò´ðà ¼àøòû. Åøêiì ¼ó£àí æî¼. Ò´ò¼ûí †çåíãå ¼îéûï êåòòi. Ñîë ìåçåòòå-༠– 328 –

æàíò¥ðøiêòiðå øû¡£ûðûï, æà£à£à ¼àéòà ´ìòûëäû. Øû- £ûï ¥ëãiðìåäi, æàíòàëàñûï, ¼àðìàíûï æàòûï, „ëäåí óà¼ûòòà ¥íi †øòi. Àðàêóëàð æà£à£à êåëãåíäå, ¼àí æàéûë£àí ñó àðàñûíàí ò´ò¼ûííû¡ à£àðà¡äà£àí ñ¥éåãií £àíà ê†ðäi. Áið-åêiëi ïè- ðàíüÿëàð (æûðò¼ûø áàëû¼òàð) æåëêå ò´ñûíäà æàëáûðà- £àí ¼ûçûë åòií æ´ëûï êåòiï æàòòû. Àðàêóëàð êåéií ¼àéòòû. Æàñ æiãiò òîìàð ¥ñòiíäå æàò- ¼àí „êåñiíi¡ †ëiãiíå ¥í-ò¥íñiç ¥¡iëiï, ´ç༠ò´ðäû. Àðàêóëàð ê†ï ¼ûðûë£àíäû¼òàí, „ði †ëiêòåðäi¡ á„ði äàëàäà ¼àë£àíäû¼òàí, á´ðûí£ûøà ¼àñèåòòåï, ¼àðàëû áè- ìåí æîðàë£û æàñàï, æåðëåóãå ì´ðøà áîë£àí æî¼. ‡ëiìíi¡ á„ði äå æàí£à áàòàòûí £àïûë †ëiì. Áið༠ñîëàðäû¡ á„ðiíåí äå Êèÿêóãå, Êèÿêóäi¡ øåøåñi ìåí „êåñiíå ¼àòòû áàò¼à- íû – Ñàðèäû¡ †ëiìi. Æàë£ûç †çi ê†ñåì äåíåñií àëûï øû¼- ¼àíäà æàó£àí î¼òû¡ áiði äàðûìàé, àìàí øû¼¼àí Ñàðè- äû¡ „ëäå¼àëàé ¼à¡£û£àí î¼òàí ¼àçà òàáóû åø¼àøàíäà îðíû òîëìàñ †êiíiø áîëäû. ½àðà¡£û, ñûç îðìàíäà ò¥íåï øû¼¼àí ¼àëû¡ åë òà¡ ñàç áåðå òà£û äà æîë£à øû¼òû. …ëäå¼àíäàé æàëï༠†çåííi¡ àð£û áåòiíå †òêåííåí êåéií, ´ç༠æîëäàí òèòû¼òà£àí àðàêóëàð ¼îíûñ òåáó ìà¼ñàòû- ìåí ëàøû¼òàð ò´ð£ûçà áàñòà£àí. Áið༠àäàì áàëàñû àÿ£ûí áàñïà£àí á´ë †ëêåäå iøåêòåé ø´áàòûë£àí àéäà¾àð ìåí àëëèãàòîðëàðäàí áàñ¼à ì༴ëû¼ êåçäåñêåí æî¼. ¦ø àäàì- äû êåëãåí ê¥íi æûëàí øà£ûï †ëòiðäi. Áàëû¼¼à, à¡£à êåò- êåí åðêåêòåð áiðíåøå ê¥í ¼àòàðûíàí ¼´ð¼îë ¼àéòòû. Àøòû¼ áàñòàëäû. ؆ïòi¡ òàìûðûí òàëøû¼ åòêåí àðàêó- ëàð øåòòåðiíåí ê¥ï áîëûï iñiíiï êåòòi. À¼ûðû óàéûìíàí ¼´ñà áîë£àí æàðàëû ê†ñåì àé òî- ëûñ¼àí ê¥íi ó iøiï †ëäi äå, òàéïàíû¡ ¼àë£àí áàñøûëàðû êå¡åñ †òêiçiï, òiðøiëiêêå ¼îëàéñûç, ¼àéûðñûç æåðäåí ê†øó êåðåê äåãåí áàéëàì£à êåëäi. Êåëåñi ê¥íi ëàøû¼òàðûí †ðòåï, ê†ñåìíi¡ ñ¥éåãií çåìáiëãå ñàëûï, ¼àëû¡ åë òà£û äà ¥äåðå ê†øòi. Á´ë áið òiði æàíäû òiðøiëiêòåí ò¥¡iëäiðãåí, ä´øïàííû¡ áàñûíà òiëåìåéòií, †ìiði åñòåí êåòïåñ, áåéíåòòi ê¥íäåð åäi. Áàëà-øà£àñûìåí ´áàï-ø´áàï, àçûï-òîç£àí àðàêóëàð òà£û äà áiðíåøå ê¥í æîë æ¥ðiï, „ëäå¼àíäàé áåéòàíûñ òàó- äû¡ åòåãiíå òî¼òàäû äà, ñîë àðà£à áiðæîëà ¼îíûñ òåïòi. – 329 –

Áàñïàíàëàð ò´ð£ûçûëäû. ½àðàëû áèëåð áiðíåøå ê¥íãå ñîçûëûï, ê†ñåìíi¡ ñ¥éåãi æåðëåíäi. Ê¥íäåð †òòi. Ê¥í †òêåí ñàéûí æà¡à ¼îíûñòû¡ æàéëû îðûí åêåíi ñåçiëå áàñòàäû. Åë åñií æèûï, ê¥íäåëiêòi „äåò- £´ðûï, äiíè æîðàë£ûëàð ¼àëûï¼à ò¥ñòi. Æ¥ðåê æ´ò¼àí Êàíàòî ê†ñåì áîëûï ñàéëàíäû. Áà¼ñûëàð á´ðûí£ûøà ê¥í áàòàð àëäûíäà îòòû ¼îðøàï, òåìåêi ò¥òiíií á´ð¼ûðàòûï æûí-ïåðiëåð ðóõûí ¼óàëàï, ïåðiøòåëåðäåí øàïà£àò òiëåéòií áîëäû. Åðêåêòåð ìàñêà æàñàï, „éåëäåð òîé íà- íûí ïiñiðiï, ò„òòi ñóñûí äàéûíäàï, òîëû¼ àé ìåéðàìûíà „çiðëåíå áàñòàäû. Òåê Êèÿêóäû¡ „êåñi £àíà „äåòòåí òà- éûï, åêi-¥ø ðåò îðìàí òàóäû àðàëàï ¼àéò¼àííàí êåéií, ¼àéòûï àëûñ ñàïàð£à àòòàí£àí æî¼. Ê¥í ñàéûí çiêið ñà- ëûï, àóðóëàðäû åìäåéäi. Ò¥íi áîéû ëàøû¼ iøií ê†ê ò¥òií ¼ûëûï, ø†ï ¼àéíàòûï, ä„ði æàñàéäû. …êåñiíi¡ ëàøû¼ iøiíäå ò„óiïòiê ¼´ðûï, ¼àíøà óà¼ûò ñàð£àé£àíû åñiíäå æî¼. μç༼à ñîçûë£àí æà¡áûð òàñ¼û- íû àÿ¼òàëûï, áàëû¼øûëàð ñ¥¡ãi, àóëàðûí ¼àéû¼¼à òèåï, æîë£à äàéûíäàëûï æàò¼àíäà „êåñi †çiíi¡ ê†ìåêøiëåði áîëûï ñàíàëàòûí àëòû áà¼ñûíû ëàøû£ûíà æèíàï àëäû. – Àðàêóäû¡ àòà¼òû àëòû áà¼ñûñû, – äåäi îë ò¥ðåãåï ò´ðûï, àñû¼ïàé òåìåêi ò¥òiíií á´ð¼ûðàòûï. – Æàðàòóøû êó„, àðàêóëàð †ìið áîéû †çãåãå ¼èÿíàò ¼ûëûï ê†ðãåí æî¼, áið༠†çiíi¡ ê†ðãåíi †ìið-áà¼è ¼èÿíàò. Àðàêó „äiëäiêïåí áiðãå æàðàë£àí. …äiëäiê †ëãåí ê¥íi ¼îñà †ëìåê... Åíäåøå ä¥íèåäå „äiëäiê æî¼, ñîë ñåáåïòi áiç äå †ëìåêïiç!.. (Àëòû áà¼ñû îò¼à òåëìiðãåí æ¥çäåðií ê†òåðiï, ¥ëêåí áà¼ñû£à òà¡ûð¼àé ¼àðàäû). À¼ àäàìäàð àòàìåêåí æ´ðòûìûçäàí ¼óûï øû£ûï, æàí áàñïà£àí ìå¡iðåó, áàòïà¼òû îðìàí£à òû¼òû. Áàòûð ´ëäàðûìûçäû †ëòiðäi. Àðàêó òàéïàñûíû¡ àòàì çàìàí£û àñûë ¼îéìàñû æàó ¼îëûíäà. Áið༠ìåíi¡ àéòàðûì – îë åìåñ... Àðàêó æ´ðòûíà êåñåëäi äåðò æàáûñòû... Æ´¼ïàëû äåðò!!! (Ç„ðåëåði ´ø¼àí áà¼ñûëàð îðûíäàðûíàí àòûï-àòûï ò´ðäû). Îë ëà- øû¼òàðäû †ðòåï, ¼îíûñ àóäàðûï ¼´òûëàòûí äåðò åìåñ... Ìåí ê†ñåì †ëãåí áàòïà¼òû îðìàííû¡ íå£ûë£àí æåð åêåíií åíäi áiëäiì. Îë – æûí-ïåðiëåð ðóõû æàéëà£àí iíäåò îðäà- ñû. Áiçãå iíäåò òàðàäû. Á´ë – †òå áàÿó òàðàéòûí, ´ðïà¼òàí ´ðï༼à æ´£àòûí, ¼àòåðëi iíäåò. Àðàêó ¥øií á´äàí ¼àòåðëi æàó ¼àë£àí æî¼... Àðàêó òàéïàñûí îñû ê¥íãå äåéií ê†ñåì- – 330 –

äåð ìåí áàòûðëàð £àíà æàí áåðiñiï, æàó ¼îëûíàí àìàí àëûï êåëiï åäi. Åíäi ìûíà æàóäàí ¼àëû¡ åëäi ñà¼òàï ¼àëó åø¼àíäàé ê†ñåìíi¡ äå, áàòûðäû¡ äà ¼îëûíàí êåëìåéäi. Îëàðäû¡ åø¼àéñûñû äà ñà¼òàï ¼àëà àëìàéäû. Òåê áiç £àíà, ìûíà áiç £àíà ñà¼òàï ¼àëà àëóûìûç ì¥ìêií. Åé, àòà¼òû àëòû áà¼ñû! Åíäiãi áàð ¥ìiò áiçäi¡ ìîéíûìûçäà... Ìåí áàðëû¼ îðìàíäû, òàó-òàñòû êåçiï, êèåëi ø†ï içäåäiì. Îñû iíäåòêå øèïà áîëàð †çiì áiëåòií áið ø†ïòi òàáà àëìàäûì. Îë ø†ïòi¡ Ê¥í ìåêåíi – ¼àñèåòòi æàñûë ê†ëäi¡ ìà¡à- éûíäà, òàó åòåãiíäå †ñåòiíií æà¼ñû áiëåì. Åíäiãi øåøiì ñîë åñêi ìåêåí æ´ðòòàí ø†ï ä„ði „êåëó. Æàðàòóøûäàí æà¼ñûëû¼ áîëûï, òiði îðàëñà¼, àðàêó åëiíi¡ áà£û àøû- ëàð. ‡çiìíi¡ êiøêåíå ´ëûìäû àëà áàðàì... Ä„ði æàñàóäû îñû£àí ¥éðåòåì... Êèåëi ¼´ïèÿ áàëà£à £àíà ¼àëàòûí ì´ðà... …éòïåñå äóà ¼àøàäû. Àðàêó ¥øií æàí ïèäà! – Æàí ïèäà! – äåäi áà¼ñûëàð áið àóûçäàí. …êåñi Êèÿ- êóäû ¼àñûíà øà¼ûðûï, îò¼à ¼àðàòûï îòûð£ûçäû. – Áið ¥ìiòiì – îñû ´ëûì. Ìåíäåãi áàðëû¼ ¼àñèåò, êèå îñû£àí ¼àëìà¼... Á¥ãiííåí áàñòàï ìåíi¡ æàë£ûç ´ëûì Êèÿêóäû àðàêóäû¡ ñåãiçiíøi áà¼ñûñû äåï áiëi¡äåð. Áà¼ñûëàð îòòû ¼îðøàï, òiçåðëåï îòûðäû. …êåñi îòòàí æàíûï æàò¼àí á´òà¼òû ê†òåðäi äå: – Àíò áåð! – äåäi Êèÿêóäû¡ ¼îëûíà ´ñòàòûï æàòûï. Êèÿêó íå äåðií áiëìåé, æàëòà¼òàï „êåñiíå ¼àðàäû. – Ìåí, àðàêó òàéïàñûíàí øû¼¼àí μëû áà¼ñû ×îðî áàëàñû – Êèÿêó... – äåäi „êåñi àéáàðëû, áèiê ¥íìåí àóçûíà ñ†ç ñàëûï. – Ìåí àðàêó òàéïàñûíàí øû¼¼àí μëû áà¼ñû ×îðî áàëàñû Êèÿêó, – äåï ¼àéòàëàäû Êèÿêó. – Àðàêó æ´ðòû ¥øií ¼´ðáàíäû¼¼à „çiðìií! – Àðàêó æ´ðòû ¥øií ¼´ðáàíäû¼¼à „çiðìií! – Á¥êië áà¼ñûëû¼ £´ìûðûìäû... – Á¥êië áà¼ñûëû¼ £´ìûðûìäû... – Àðàêóëàð£à àðíàéìûí. – Àðàêóëàð£à àðíàéìûí! …êåñi åêiíøi ¼îëûíäà£û òåìåêi òîë£àí ¼àìûñ êåóåãiíå îò ñàëäû äà, Êèÿêóäû¡ àóçûíà òà¼àï: – Áið ñîð! – äåäi. Êèÿêó ñîðûï ¼àëäû äà, ¼à¼àëûï-øàøàëûï, øåãiíiï êåòòi. ½àë£àí áà¼ñûëàð äà òåìåêi ò¥òiíiíåí áið-áið ñîðûï, – 331 –

îòòû ¼îðøàï, æà¼ñûëû¼ ðóõûíà ìií„æàò ¼ûëûï, ä´£à î¼ûäû. Á„ði äå ×îðî ´ëû Êèÿêóäû àðàêó òàéïàñûíû¡ ñåãiç áà¼ñûñûíû¡ áiði äåï ìîéûíäàäû. Ñîë ò¥íi „êåñi Êèÿêóãå êèåëi ø†ïòåí ä„ði àëóäû¡ æî- ëûí ¥éðåòòi. (…ðèíå, åëó æûë †òêåí àðàëû¼òà îñûíàó ¼´ïèÿ †ñèåòòi ¼àíøà òûðûññà äà åñêå ò¥ñiðå àëìàñ åäi. Áið༠„êåñiíi¡ ¼´ëà£ûíà ñûáûðëàï: – μìûòïà, øèïà ä„ðiíi æàñàóäû ä¥íèåäå åêi-༠àäàì áiëåäi. Áiði – μëû áà¼ñû ×îðî. Åêiíøiñi – îíû¡ êiøi ´ëû Êèÿêó, – äåãåí ñ†çi „ëi åñiíäå). Òà¡ àòà ñåãiç áà¼ñû ìî- éûíäàðûíà äîðáàëàðûí áàéëàï, ¼àðó-æàðà¼òàðûí àñûíûï, àðóà¼òàðäàí ìåäåò ñ´ðàï, æîë£à àòòàíäû. ‡çåííi¡ à£ûñûìåí ò†ìåí æ¥çiï, ñ„ñêå øàìàñûíäà æà- £à£à òî¼òàï, á´ëàð ¼àéû¼òû æàïûðà¼òàðìåí æàóûï, æà- ñûð£àííàí êåéií, æàáàéû øîø¼àëàð ñàë£àí æîëìåí êåø- êå äåéií æ¥ðiï, àëàñà òàó£à øû¼òû. Ê¥í „óåäåãi á´ëòòàðäû ¼ûçûë àëà í´ð£à áîÿï, áàòûï áàðàäû. Àëûñòàí ì´íàðò¼àí ê†êøië ò´ìàí áiðòå-áiðòå ûìûðò ¼´øà£ûíà ñi¡iï, ꥡãiðò òàðòòû. Êåíåò àÿ¼ àñòûíàí í†ñåð ò†ïåï ¼´éûï êåòòi äå, æîëàó- øûëàð òàó iðãåñiíäåãi ¥¡ãiðãå òû£ûëäû. – ‡òêiíøi æà¡áûð, – äåäi áà¼ñûëàðäû¡ áiði, – æåë àéäàï áàðàäû. Áið༠æà¡áûð áàñûë£àí æî¼. Òûíûìñûç øà¼ûð£àí áà¼àëàðäû¡ øûðûëû ìåí àëëèãàòîðëàðäû¡ ê¥ðêiðåãåí ¼îð¼ûíûøòû ¥íäåðií, àëûñòàí òàëûï æåòêåí ¼´ëàìà ñóäû¡ ñàðûëûí åñòiï, ò¥íi áîéû îòûðó£à òóðà êåëäi. Åëå¡-àëà¡äà ò´ð£àí áà¼ñûëàð æàë£ûç àÿ¼ æîëìåí ê¥í øû£à †çåí æèåãiíå æåòòi. Îäàí êåéií „ëäåêiì òû£ûï êåòêåí ¼àéû¼¼à îòûðûï, ¼´ëàìà ñó£à äåéií æ¥çäi. Êåëåñi ê¥íi òàñ¼à †ðìåëåï, òàóäû¡ àð£û áåòiíå †òiï, †çåí æà- £àñûíà ò¥íåäi. Òà¡ àòà ¼àëû¡ îðìàí iøiíäåãi „ëäå¼àíäàé, à¡ æ¥ðìå- ãåí åñêi ñ¥ðëåóãå ò¥ñiï, åø æåðãå àÿëäàìàñòàí ò¥ñ àó£àíäà àðàêó òàéïàñû æàéëà£àí †ëêåíi¡ øåêàðàñûíà êiðäi. ‡ìiði æàðû¼ ê†ðìåãåí ò¥íåê æûíûñ ñåòiíåï, ê¥í ñ„óëåñi í´ðûí ò†êêåí àøû¼ àñïàíäû, æåìiñ à£àøòàðû ñàìñà£àí ì„óåëi, ê†ãiëäið, ꆡiëäi áið †ëêå áàñòàëäû. Àÿ¼ áàñ¼àí ñàéûí ïiñêåí áàíàí, æà¡£à¼, ïàïàé, ìàíãî æåìiñòåði ê†çãå ´ðàäû. Øóûëäà£àí ¼´ñòàð ¥íi, òîòû¼´ñòàðäû¡ áàð- – 332 –

¼ûëäà£àí ò´ðïàéû äàóûñòàðû åðåêøå ¼óàíûøòû áiðäå¡åíi áiëäiðiï ò´ð£àíäàé, òîé áîëàðäà£û äàáûðà-øó£à ´¼ñàï ò´ð. À£àø áàñòàðûíäà îòûð£àí ´çûí æ¥íäi áà¼ûðàóû¼ ìàé- ìûëäàð æîëàóøûëàð£à áiðò¥ðëi ´íàòïà£àí „ði ì´¡äû ïiøiíìåí áåéæàé ¼àðàï, æàíäàðûíà òà¼àé ò¥ñêåíäå æû- ëàí øà£ûï àë£àíäàé î¼ûñ ûð£ûï, îðìàíäû áàñòàðûíà ê†òåðå øóëàï, òûì-òûðà¼àé ¼àøàäû. Àë îäàí „ði òûì áèiêòå îòûð£àí êiøêåíòàé, ´çûí ¼´éðû¼, òû¼ûð ìàéìûë- äàð á´òà¼òàí á´ò༼à ñåêiðiï, á´ëàðäû¡ ñî¡äàðûíàí åðiï, ûñ¼ûðûï, æà¡£à¼, æåìiñ ëà¼òûðûï, †çäåðiíøå ¼óàëà£àí áîëàäû. Àäàìäàð ´çàï êåòêåíäå †ç iñòåðiíi¡ í„òèæåñiíå ¼óàíûø áiëäiðãåíäåé ê¥ëêiãå ´¼ñàñ øè¼ûëäà£àí áið äû- áûñòàð øû£àðàäû. Æîëàóøûëàð ñà¼òû¼ ¥øií ñ¥ðëåóäåí á´ðûëûï, ¼àðà¡£û ò¥ñêåíøå æîëñûçáåí æ¥ðäi. Ò¥ííi¡ áið óà£ûí- äà îëàð æîëàé òåðãåí æåìiñ-æèäåêòåðìåí òàìà¼òàíûï, ê†ç øûðûìäàðûí àëó ¥øií ê†ê ø†ïêå ¼àç-¼àòàð æàé- £àñòû. Êåëåñi ñ„ñêå ò¥ñòå á´ëàð ìåæåëi æåðãå æåòiï òî¼òàäû. Á´ë òàóäû¡ òåãiñòåëãåí ¼ûðàò ò„ðiçäi 䆡åñ iðãåñi åêåí. Êèÿêó Ê¥í ìåêåíi áîë£àí êèåëi ê†ëi ¼àéñû åêåí äåï ìà- ¡àéûíà ¼àíøà ¼àðàñà äà åøòå¡å ê†ðå àëìàäû. Áà¼ñûëàð îðìàííû¡ ¼à¼ îðòàñûíäà£û àëûï ìîëà£à ´¼ñà£àí 䆡åñ ¼ûðàòòû¡ òàñòû áåòêåéiíåí ø†ï ¼àçó£à êiðiñiï êåòòi. Êèÿêó „êåñiíi¡ á´ðûí-ñî¡äû ä„ë á¥éòiï æàíòàëàñûï æ´ìûñ iñòåãåíií ê†ðãåí æî¼ åäi. Æàð¼àíàò øà£ûï, åñiðiê áó£àí àäàìøà áàëòàñûí àëàñ´ðà ñiëòåï, ñåëäið æàïûðà¼òàðû ñàð£àÿ áàñòà£àí, òûðáû¼ ¼óðàé£à ´¼ñàñ, òiêåíåêêå, øûðìàóû¼¼à, ã¥ëãå ´¼ñàñ áiðíåøå ø†ïòåðäi¡ òàìûðëàðûí òûíáàé ¼àçäû. À¼ûðû ê¥í ¼ûçóû ¼àéòà òàìûðëàð òîïûðà¼òàðäàí òà- çàðòûëûï, „ðêiìíi¡ äîðáàñûíà òå¡ á†ëiï ñàëûíäû. Ñîäàí êåéií áà¼ñûëàð à¼ûð£û ðåò æ¥ðåê æàë£àï, æàðàòóøû ´ëû ê¥øêå ñûéûíûï, ä´£à î¼ûäû. – ½îç£àëàéû¼, – äåäi Êèÿêóäi¡ „êåñi áàëòàñûí áåëäiãiíå ¼ûñòûðûï æàòûï. Êèÿêó îðíûíàí ò´ðäû. …ëäåíåãå ê†çiíi¡ àëäû ¼àðà- óûòûï, æ¥ðåãi øûìûðëàï, ñûçäà£àíäàé áîëäû. Îë ì´íû- ñûí åø¼àíäàé æà¼ñûëû¼¼à æîðûìàéòûí åäi. Ñûëäûð åò- êåí äûáûñòàí ñåçiêòåíiï, àðòûíà æàëò ¼àðà£àíäà á´òà àðà- – 333 –

ñûíàí ìûëòû£ûí êåçåï, àñïàé-ñàñïàé æà¼ûíäàï êåëå æàò¼àí ༠àäàìäû ê†ðäi. …êåñi: – ½àøó êåðåê, – äåäi à¼ûðûí £àíà. Îë îñûíû àéòûï, ì¥ëäå æàéáàðà¼àò ò´ðäû äà, ê†ç iëåñïåñ øàïøà¡äû¼ïåí áåëiíäåãi áàëòàñûí ñóûðûï àëûï, æiáåðiï ¼àëäû. Ìûëòû¼ äàóñû äà ã¥ðñ åòòi. Êèÿêóäû¡ ñî¡£û ê†ðãåíi – ¼àëïà£û ´øûï, ¼´ëàï áàðà æàò¼àí ༠àäàì ìåí êåóäåñií ´ñòàï, áið á¥éiðëåï ø†êêåí „êåñi. Áà¼ñûëàð Êèÿêóäû ñ¥éðåé-ì¥éðåé ¼àëû¡£à êiðiï ¥ëãiðäi. Êèÿêóäû¡ ê†çi ¼àðàóûòûï, áàñû àéíàëäû. ½´ëà£û øû¡ûëäàï, áàñ¼à äûáûñòû åñòiãåí æî¼. Áiðåóëåð àóçûí áàñûï, ò´íøû¼òûðûï æàò¼àí ñåêiëäi. Òàëû¼ñûï áàðûï, ê†çií àø¼àíäà †çií äûðûëäàòà ñ¥éðåòiï, æ¥ãiðiï êåëå æàò- ¼àí æàë£ûç ê†ç áà¼ñû Êóðàðåíi ê†ðäi. ½àéäàí åêåíi áåëãiñiç, òàðñûëäàòûï àòûï æàòûð. Êåñiëãåí à£àøòàðäû¡ ò´ñûíà êåëãåíäå, Êóðàðå Êèÿêóäû åìøåêòåãi áàëà ¼´ñà- òûï, ¼îëòû£ûíà ¼ûñûï àëäû. ‡ñòiï ¼àíøà æ¥ãiðãåíi áåëãiñiç, Êóðàðå „ëäåíåãå ñ¥ðiíiï, åòïåòiíåí ¼´ëàäû äà, Êèÿêó áiðíåøå ¼àäàì æåðãå ´øûï êåòòi. – Áåði... Áåði!.. Êèÿêó òîìàð£à ¼àòòû ñî£ûë£àí áàñûí ´ñòàï, ì„¡ãiðiï, Êóðàðåíi¡ íå àéò¼àíûíà ò¥ñiíáåé, àëà¼òàï ¼àðàé áåðäi. – Áåði êåë äåéìií, òåç... Êèÿêó ìåí Êóðàðå ¼àëû¡ òiêåíåê à£àøòû¡ àðàñûìåí äåíåëåðií ¼àí-æîñà ¼ûëûï, ø†ï áàñ¼àí òåðå¡ ñàé£à ¼´ëàé êåòòi. Òûì æà¼ûííàí äàáûðëà£àí äûáûñòàð åñòiëäi. …ëäåí óà¼ûòòà ìûëòû¼òàðûí êåçåé ´ñòà£àí ¥ø ༠àäàì á´ëàð òû£ûë£àí ñàéäû¡ ä„ë æàíûíà êåëiï, †ç òiëäåðiíäå ´ç༠äàóëàñòû. Àðò æà¼òàí òà£û áið òîáû ¼îñûëäû. Îëàð áið- áiðëåðiíå „ð ò´ñòû ¼îëäàðûìåí ê†ðñåòiï, ó-øó áîëûï, äà£äàðûñûï, ñîäàí êåéií ìûëòû¼òàðûí êåçåï ´ñòà£àí ê¥éëåði æàí-æ༼à áåò-áåòòåðiìåí òàðàï êåòòi. Àñïàííû¡ òå¡ æàðòûñûí ¼ûï-¼ûçûë åòiï, ê¥í áàòòû. Îðìàí iøiíå ûìûðò ò´íûï, „ëäåí ñî¡ òàñ ¼àðà¡£û ìå¡iðåó ò¥íãå àéíàëäû. Êóðàðå äîðáàñûí Êèÿêóãå ¼àëäûðûï, ñàé- äàí å¡áåêòåï øû¼òû. ½àðà¡äàï áiðàç æåðãå äåéií áàðûï, îäàí „ði ê†ìåñêi åëåñêå àéíàëûï, à¼ûðû ò¥í ¼´øà£ûíà ñi¡iï, æî¼ áîëäû. – 334 –

Æåë ò´ðûï, à£àø áàñòàðûíû¡ øóûëû åñòiëäi. ͆ñåð ò†ïåëåï ¼´éûï êåòòi. …ëäå¼àéäàí ñàð¼ûðà£àí ñàðûë åñòiëäi. – Êèÿêó, – äåï ñûáûðëàäû „ëäåêiì. Êèÿêó ñåëê åòå ò¥ñòi äå, ñàé£à å¡áåêòåï ò¥ñiï êåëå æàò¼àí Êóðàðåíi ê†ðäi. – Á„ði äå... – äåäi îë åíòiãií áàñà àëìàé. – Á„ði äå... Òiði ¼àë£àí åøêiì æî¼... Á„ði äå... Æàð¼ åòå ¼àë£àí íàéçà£àé îòûíàí ìàëìàíäàé áîë£àí Êóðàðåíi¡ ñåêïië æ¥çi, àäûðàé£àí æàë£ûç ê†çi, àð¼àñûí- äà£û ä„ði ø†ïòåð ñàëûí£àí áiðíåøå äîðáà ê†ðiíäi. Êóðàðå ìåí Êèÿêó ñàéäàí å¡áåêòåï æûëæûï, àøû¼ àëà¡£à, îäàí „ði æàë£ûç àÿ¼ æîëäû¡ æèåãiíåí áàñòàëàòûí ¼àëû¡ à£àø¼à êiðãåíøå áàñòàðûí ê†òåðãåí æî¼. Îäàí êåéií íàéçà£àé æàðû£ûìåí áà£äàð æàñàï, †çåííi¡ †òêåë áåðåòií åòåãiíå ¼àðàé æ¥ðäi. ͆ñåð ¥ñòi-¥ñòiíå ò†ïåëåï, „ëäåí ñî¡ ¼àòòû æåë ê†òåðiëäi. À£àøòàð ñóûëäàï, „ëäå- ¼àíäàé áåéìàçà øࡼûëäà£àí ¼´ñòàð ¥íi ìåí ñàð¼ûðà£àí ñàðûë ¼îñûëûï, àçàí-¼àçàí, ¥ðåéëi øóûë£à àéíàëäû. Ò¥í îðòàñû àóà í†ñåð áàñûëûï, 憡êiëãåí á´ëò àðàñû- íàí àé ñû£àëàï, àëäàí à£àðà¡äà£àí áîç ì´íàð øû¡ ê†ðiíäi. – Á´ë – áiçäi¡ á´ðûí£û à¡øûëàð ò´ðà£û, – äåäi Êóðà- ðå àð¼àñûíäà£û äîðáàñûí ò¥çåï æàòûï. – Ëàøû¼ ò´ðà- òûí... îò æà£àòûí øà¼ï༠òà áîëàòûí... Ì´íàð ñåéiëiï, àé ñ„óëåñiìåí æàð¼ûðà£àí ñ´ð æàðòàñ, ò†ìåíäå ¼àï-¼àðà áîï òóëàï ༼àí àñàó †çåí àðíàñû àé- ¼ûí ê†ðiíäi. Êóðàðå ò†áåñií ïàëüìà æàïûðà¼òàðûìåí æàï¼àí, iøi ¼´ð£à¼, àëàñà ëàøû¼òû îï-î¡àé òàïòû. Êèÿ- êó äàéûí ò´ð£àí àñïàëû ãàìàê¼à ¼èñàÿ êåòòi äå, „êåñiíi¡ †ëiìi æàíûíà æà¡à áàò¼àíäàé, ñîë¼ûëäàï æûëàï ¼îÿ áåðäi. – μëû áà¼ñû ×îðîíû¡ †ëiìi å¡ àóûð †ëiì. – Êóðàðå iðãåäåãi ¼´ð£à¼ á´òà¼òàðäû æèíàï, îò ò´òàòòû. – Áið༠ñåí òiði ¼àëäû¡. …êå¡ †çiíi¡ áàð ¼´ïèÿñûí ñà£àí ¼àëäûð- £àí. ½àçið ñåíåí ¼ûìáàò åøêiì æî¼. Ñîíäû¼òàí æàðûë- ¼àóøû ðóõòû¡ æà¼ñûëû£ûíà ðà¼ìåò àéòïàó ê¥ïiðëiê áî- ëàäû. Îäàí êåéií Êóðàðå ʆêøië Ì´íàð òàóûíà ¼àáûëàí àóëàó£à áàð£àíäà£û ê†ðãåí ¼ûçû¼òàðûí, æàðàëû ¼àáû- ëàíäû ¼àíøà ê¥í ¼ó£àíäàðûí, (ñîë æîëû ×àïó áàòûðäû îðìàíäà£û „éåë ïåðiñi àðáàï, æûí´ðòûï æiáåðãåíií) †çiíå àòûë£àí æàðàëû ¼àáûëàíäû ¼àëàé øàíøûï †ëòiðãåíií – 335 –

àéòòû. Îñûäàí áàðûñûìåí Êèÿêóäi †çiìåí áiðãå à¡£à àëûï øû£àòûí áîëûï êåëiñòi. Êóðàðå, ñ†çiíå ¼àðà£àíäà, á¥ãiíãi ¥ëêåí àïàò¼à îíøà ¼àáûð£àñû ¼àéûñûï îòûðìà£àí ñåêiëäi. Áið༠òàáè£àòûí- äà çåðåê òó£àí êiøêåíå áàëà Êóðàðåíi¡ äàóñûíäà£û äiðiëäåí, «îñûíû¡ á„ði áiðäå¡å ¥øií, îë áiðäå¡å áiçäi¡ á„ðiìiçäåí áèiê, áiçäi¡ ¼àçàìûçäàí äà, μëû áà¼ñû ×îðî- íû¡ ¼àçàñûíàí äà áèiê, ñåí êiøêåíòàé áîë£àíìåí àðàêó- äû¡ ñåãiç áà¼ñûñûíû¡ áiði áîëûï ñàíàë£àíñû¡, ñîíäû¼- òàí ò¥ñiíóãå òèiñòiñi¡ £îé» äåãåí îéäû à¡£àðìàé ¼àëà àë- ìàäû. Åêi æîëàóøû ê¥í øû£à æîë£à ò¥ñiï, Æûëàíáàñ òàóûí áåòêå àë£àí. Êåøêå ¼àðàé „áäåí ¼àëæûðà£àí Êèÿ- êóäû Êóðàðå àð¼àëàï àëäû. Ê¥í áàòòû. Êóðàðå îò æà£ûï, òà¡åðòå¡ãi ´ñòà£àí áàëû¼òàðäû ïiñiðäi. Îíû¡ æîðàìàëû áîéûíøà åðòå¡ ¼àëàéäà †çåí æèåãiíåí ¼àéû¼ êåçäåñóãå òèiñòi. Êåëåñi ê¥íi á´ëàð †çäåði ìåæå ò´ò¼àí Æûëàíáàñ òàóû- íû¡ åòåãiíäåãi †çåííi¡ †òêåëäi ò´ñûíà ñ„ñêå ò¥ñòå êåëiï æåòòi. Àéíàëàñûíà ¼îëìåí îòûð£ûç£àíäàé ¼àç-¼àòàð ïàëüìà à£àøòàðû †ñêåí ñàð£ûø ò¥ñòi †çåííi¡ æà£àñûíäà ò†¡êåðóëi ¼àéû¼ æàòûð. Àëäû¡£û ê¥íãi æà¡áûðäàí †çåí ñóû ê†òåðiëãåíãå ´¼ñàéäû. À£ûñû ¼àòàéûï, ñàðûëû ê¥øåéå ò¥ñêåí. Êóðàðå ¼àéû¼òû ¼îëûìåí ê†ðñåòiï, ¼óàí£àííàí ûð- æèÿ ê¥ëiï, „ëäåíå àéò¼ûñû êåëiï Êèÿêóãå á´ðûëà áåðãåíi ñîë åäi, ä„ë æà¼ûííàí ìûëòû¼ äàóñû ã¥ðñ åòå ¼àëäû. Êóðàðå åòïåòòåé ¼´ëàäû. – ½àø! – äåäi æåð òûðíàï æàòûï. Êèÿêó ¼àøûï ¥ëãiðãåí æî¼. Àëäûíàí äà, àðòûíàí äà ìûëòû¼ êåçåíãåí áiðíåøå ༠àäàì ëåçäå ¼îðøàï àëäû. Ñà¼àë-ì´ðòû †ñiï êåòêåí, ´çûí áîéëû áiðåói ìà¡ûíäà£û- ëàð£à †ç òiëiíäå áiðäå¡å àéòòû äà, àÿ£ûìåí Êóðàðåíi øàë- ¼àñûíàí àóäàðûï: – Àëòûí ¼àéäà? – äåäi àðàêó òiëiíå ´¼ñàñ áið òiëäå. – Àëòûí òàáà àëàñû¡ áà? À? ½àé æåðäå àëòûí?.. Êóðàðåíi¡ ¼´ëà£ûíàí ¼àí êåòòi. Ñà¼àëäû ´çûí æåðãå áið ò¥êiðäi äå, ìûëòû£ûí òiðåï ò´ðûï Êóðàðåíi ä„ë áàñòàí àòòû. Á´ðûëûï Êèÿêóãå ¼àðà- äû. «Ì´íû ¼àéòñåì åêåí» äåãåíäåé ñ„ë îéëàíûï ò´ðäû – 336 –

äà, ¼´ñ àò¼àíäàé åìií-åðêií, áåéæàé ñåçiììåí ìûëòû£ûí ê†òåðiï, ê†çäåé áàñòàäû. Êèÿêó äið åòå ¼àëäû. …ëäå¼àëàé ¼îð¼ûíûø ñåçiìi æî£àëûï, „ëäåíåãå ò¥ñiíáåóøiëiê, «åíäi ¼àéòåð åêåí» äåï, àñû£à ê¥òêåíäåé òûíûøñûç, åñiðiê ê¥é áèëåäi. Îë ñà¼àë- äû ´çûííû¡ æàíûíäà ò´ð£àí åðåñåê áàëàíû¡ „ëäåíå äåï æàëûí£àíûí, ñà¼àëäû ´çûííû¡ ê¥ëiï, áàñûí èçåï, î£àí ¼îëûíäà£û ìûëòû£ûí áåðãåíií, åíäi ì´íû áàëàíû¡ ê†çäåé áàñòà£àíûí ê†ðiï ò´ðäû. Áàëà ä„ë æàíûíäà ñiëåéiï ò´ð£àí, îñûíàó àäàì£à ´¼ñàñ «ì༴ëû¼¼à» òèãiçå ñàëóäû ìií ê†ðäi ìå, ¼îëûìåí ¼àø äåãåíäåé áåëãi áåðäi. Êèÿêó ìå¡iðåéiï ò´ðà áåðiï åäi, òà£û äà ¼îëûí ñiëòåï, «¼àø» äåäi. …ëäåáiðåó æåðäåí òàñ àëûï ëà¼òûðäû. Êèÿêó áàëàíû¡ ñiëòåãåí æà- £ûíà ¼àðàé æ¥ãiðå æ†íåëãåíäå ìûëòû¼ ã¥ðñ åòå ¼àëäû. Êèÿêó êiëò òî¼òàé ¼àëäû äà, †çiíå åø¼àíäàé î¼òû¡ òèìåãåíií ñåçäi. Á´ðûëûï, †çií àò¼àí òîï¼à ¼àðàäû. Áàëà «íåãå òî¼òàéñû¡» äåãåíäåé ¼îëûí ñiëòåï, ûçàëàíà àé£àé- ëàï ò´ð åêåí. Òà£û æ¥ãiðäi. Òà£û äà ã¥ðñ åòå ¼àëäû. Òèãåí æî¼. Øàëà åñòi ê¥éäå á´ðûëûï, òà£û ¼àðàäû. ½àëï༠êè- ãåí, æóï-æóàí áiðåói «åíäi áûëàé æ¥ãið» äåï ¼îë ñiëòåï ò´ð åêåí. Êèÿêó æåë ¼´ëàò¼àí áàíàí à£àøûíà ¼àðàé æ¥ãiðäi. Ò´ëà áîéû †çiíå ûðû¼ áåðìåé ¼àëøûëäàï, ñàíà- ñûíäà „ëäå¼àëàé áåéáåðåêåò, àëàñàïûðàí áið ò¥éñiê, à¼ûð- £û äåìäi áiòiðiï, ì„¡ãi àçàï øåêïåéòií òûíøû£óäû àñû£à òiëåãåíäåé, «¼àçið, ìiíå, ìiíå, ¼àçið á„ði äå áiòåäi, òåê òåçiðåê, òåçiðåê» äåéòií ñåêiëäi. Áîëìàøû îéëàð, åëåñòåð, ¥ðåé, ò¥éñiêòåð ä„ë ¼àçiðãi æàíàé †òiï æàò¼àí ìûëòû¼ î£ûíäàé çó-çó åëåñ áåðiï, æî¼ áîëûï æàòûð. Áàëàíû¡ á´ðûí ìûëòû¼ïåí ê†ï „óåñ áîëìà£àíû áàé- ¼àëäû. Òèãiçå àëìà£àíûíà ûçà áîëûï, ¼ûçàðûï, æûëàð- ìàí õàëãå êåëäi. «Åíäi áûëàé ¼àø» äåï †çåíäi ñiëòåï, òà£û äà ñû£àëàï, ê†çäåé áàñòàäû. Åðñiëi-¼àðñûëû æ¥ãiðó ìåí ¥ðåéäåí ¼àòòû àë¼ûí£àí Êèÿêó ¼àðñû àëäûíäà á´ð¼à- íûï à£ûï æàò¼àí †çåíäi ê†ðäi. …ëäå¼àëàé åñi êiðiï, «¼´òûëó êåðåê, †ëìåó êåðåê» äåãåí ò¥éñiê àï-àíû¼ åëåñ áåðäi. Åíäi ã¥ðñ åòå ¼àë£àí ìûëòû¼¼à äà, àðòòà£û òîïòû¡ àé£àéûíà äà ì„í áåðìåé, çûìûðà£àí áîéû æàðòàñ ¥ñòiíåí †çåíãå áið-༠ñåêiðäi. ½´ëàï êåëå æàòûï åøòå¡å îéëàï ¥ëãiðå àëìàäû. Òåê áèiêòåí æ¥ðåãi †ðåêïiï, æåë åêïiíi – 337 –

òûíûñûí áiòåï, ¥ðåé áóäû... Ì´çäàé ñó£à ê¥ìï áåðãåíäå, ñi¡iði òàðòûëûï ¼àëà æàçäàï áàðûï, æàçûëûï êåòòi. «Áà- ñûìäû øû£àðñàì, àòûï òàñòàéäû» äåãåí ¼îð¼ûíûøòû îéäàí áiðæîëà ñó àñòûíäà ¼àëó£à ðèçàëû¼ ò„ðiçäi ñî¼ûð ñåçiì øåêòåï, à£ûñ åêïiíiìåí „ðåêåòñiç, áàòà áåðãåí îë „ëäåí ñî¡ äåìi àçàéûï, áóëû£ûï („ëãiíäå £àíà ñàíàñûíäà àï-àé¼ûí åëåñ áåðãåí îé-ñåçiìäåð £àéûï áîëûï), åññiç æàíò„ñiëiì ê¥éäå ñó áåòiíå øû£ó£à, àóà æ´òó£à àëàñ´ðäû. À£ûñ åêïiíi áà£ûòûí †çãåðòiï æiáåðãåí ñåêiëäi, áið á¥éiðãå ¥éiðiï, çûìûðàòûï „êåòòi. ¦çäiãiï, äåìi áiòiï, ñó àñòûíäà ê†çi øàðàñûíàí øû£à àéíàëûï êåòêåí Êèÿêóäû¡ iøiíå ñó êåòêåíäå «†ëäiì» äåãåí àñà ¼îð¼ûíûøñûç, à¼ûð£û îé ñàíàñûí øàðïûï †òòi. Ñîäàí êåéiíãi ñåçãåíi – ¼îëûíà iëiêêåí æûëòûð òàñ, ê†êiðåãií æàðûï åíãåí àùû äåì. Êèÿêó iøåê-òàìûðëàðû ¼à¼ûðàï, †çåãi ¥çiëåðäåé ¥ñòi- ¥ñòiíå øàøàëäû, àðòûíøà ëà¼ûëäàòûï ¼´ñà áàñòàäû. Áiðàçäàí ñî¡ áîéû áåéæàéëàíûï, äåíåëåði áîñàï, òû- íû£óäû à¡ñàï, ñ„ë æàòòû äà, †çiíi¡ ¼àðà¡£û ¥¡ãið iøiíäå æàò¼àíûí ê†ðiï, ñàð¼ûðà£àí à£ûñ äûáûñûí åñòiï, ¼àëòû- ðàï ¼îÿ áåðäi. ¦¡ãið æàðòàñ àñòûìåí à£ûñòû á´ðûï „êåòåòií áið èiðiì ñàëà ò„ðiçäi. Áîçàìû¼ ñ„óëå áåðiï, æî£àðû †ðëå- ãåí ¥¡ãið ò¥áiíåí äåì ñåêiëäi áið ëåï êåëåäi. Æà£à ò´ñòàí ༠àäàìäàðäû¡ äàáûðëà£àí äàóûñòàðû åìiñ-åìiñ åñòiëiï ò´ð. Êèÿêó æiï-æi¡iøêå ¼îëäàðûìåí òàñ¼à ñ¥éåíiï áiðàç ò´ðäû äà, ñóäû êåøiï, ¥¡ãiðäi¡ ò¥áiíå ¼àðàé åíäi. «½àéäà áàðàìûí, íå iñòåéìií» äåãåíäi îéëàï æàòïàäû. Áiëåóëåíãåí, æû¼ïûë ñ´ð òàñòàð£à àëà¼-æ´ë༠¼àðàï, òû¡ òû¡äàï, ¥¡ãið áîéëàï, æûëæè áåðäi. Áiðû¡£àé äûì¼ûë àóàäàí òàñ áåäåðií á¥ðêåãåí ê†ê ¼ûíàëàð àòòà£àí ñàéûí àÿ£ûí æ´ï-æ´ìñ༠æàíäû äåíåãå òèãåíäåé ò¥ðøiêòiðäi. Îë ´ç༠æ¥ðäi. Æ¥ð- ãåí ñàéûí ¥¡ãið iøi êå¡åéiï, ¼à¡ûðà£àí ¼àðàê†ëå¡êå æå- ðàñòû êå¡iñòiãiíå àéíàëäû. Êèÿêó ñ„óëåíi¡ ¼àéäàí êåëiï ò´ð£àíûí à¡£àðà àëìàäû. Àëûñòàï êåòêåí ç„óëiì òàñ ¼àáûð£àëàðäû¡ åòåãiíåí ¥¡iðåéãåí ¼àï-¼àðà¡£û òåñiêòåðäi ê†ðäi. Æî£àðûäàí ñóûëäà£àí äûáûñòàð åñòiëiï ò´ð. Êèÿ- êó áà£äàð àé¼ûíäàó ¥øií òî¼òàï, æàí-æà£ûíà ¼àðàäû. Êåíåò æàë-æàë áîëûï ¥éiëiï ¼àë£àí ¼´ëàìà, êåñåê òàñ- òàð àðàñûíàí òà¡£àæàéûï áið ¼´áûæû¼ áàñ ê†ðiíäi. Æàí- ñûç áåéíåäåé, ¼ûáûðñûç ¼àòûï ¼àëäû äà, ëûï åòiï iëãåði – 338 –

æûëæûï, òà£û äà òàñ¼à ´¼ñàï, ¼àòà ¼àëäû. Êèÿêó ¼´áûæû¼ áàñòû¡ ¼àéäà ¼àðàï ò´ð£àíû áåëãiñiç áà¼ûðàé- £àí ê†çäåðií, á¥ëêiëäåãåí ¼àòïàðëû æåìñàóûí, ì¥éiç æà- ëûí, à¼ûðûíäà àäàì ñàóñà£ûíà ´¼ñà£àí òàñ á´æûð àÿ¼òà- ðûí ê†ðäi. Áàñ iëãåði òà£û áið æûëæû£àíäà åñ-ò¥ññiç ñiëåéiï ¼àë£àí Êèÿêó ¼´áûæû¼ äåíåíi¡ ê„äiìãi ä„ó êåñiðòêå åêåíií òàíûäû. Æàëìà-æàí æåðäåí òàñ àëûï, æiáåðiï ¼àëäû. Ø༠åòå ¼àë£àí äûáûñïåí áiðãå ¥¡ãið iøi ñàëäûð- ã¥ëäið ꥡiðåíiï, ò†áåäåí ã¥ðñ-ã¥ðñ ¼´ëà£àí òàñòàð àéíà- ëàíû ¼àï-¼àðà òîçà¡£à ê†ìäi. Åòïåòòåï ¼´ëà£àí Êèÿêó iíãå êiðóãå òûðìûñ¼àí òûø¼àíäàé ¼´ëàìà, æàéï༠òàñ- òû¡ iðãåñiíå áàñûí òiðåï, òûïûðëàé áåðäi. Îéðàí áàñû- ëûï, øà¡ ñåéiëãåííåí êåéií äå äiðiëäåï, åñií æèÿ àëìàäû. ¦¡ãið iøi áiðæîëà òûíûøòàëûï, æî£àðûäàí ñóûëäà£àí äûáûñòàð ¼àéòà åñòiëäi. Êèÿêó †çiíi¡ òiði åêåíiíå ñåíãiñi êåëìåãåíäåé, áàñûí ê¥ì„íìåí à¼ûðûí ê†òåðiï, ìà¡àéû- íà ê†ç òàñòàäû. Îðíûíàí ò´ðûï, æåë ñî£ûï ò´ð£àí áà£ûò- ïåí ¼îç£àëà áàñòàäû. Àÿ£ûí òiëãåí ¼èûðøû¼ òàñòàð£à äà, æiáåðiï ¼îé£àí êiøi ä„ðåòiíå äå ꆡië àóäàð£àí æî¼. ¦¡ãið æî£àðûëà£àí ñàéûí òàñòàí òàñ¼à †ðìåëåï, æàíòàëàñà ´ìòûëäû. ‡ñòiï ¼àíøà óà¼ûò æ¥ðãåíi áåëãiñiç, ¼´ë༠êåñ- êåí æûì-æûðò òûíûøòû¼òàí åñií æèäû. Åøòå¡å ê†ðiíáåéäi, ê†ðäi¡ iøiíå ò¥ñiï êåòêåíäåé òàñòàé ¼àðà¡£û. Êèÿêó †çiíi¡ òàðñûëäà£àí æ¥ðåãi ìåí åíòiêêåí äûáûñûí £àíà åñòiï ò´ð. Æåë äå áiëiíáåéäi. Òࡼàëàðëû¼ ìå¡iðåó ê¥é. Æ¥ðåãi îíàí ñàéûí òàðñûëäàï, òiðøiëiêòi¡ à¼ûð£û øåãiíå æåòêåíäåé ñåçiìãå òiðåëãåí îë åíäi áið î¼ûñ äû- áûñòàí æûíäàíûï êåòåðií ê„ìië ñåçiíäi. Àëäûí ñèïàï, ò†ðò àÿ¼òàï æûëæûäû... Ëåï áiëiíäi. ¦¡ãið ¼àáûð£àëàðû êiëò î¡£à ê†òåðiëãåíäå áîçàìû¼ ñ„óëå, îäàí êåéií à¼øà á´ëò ¼àë¼û£àí ê†ãiëäið àñïàííû¡ àëà¼àíäàé á†ëiãi ê†ðiíäi. Êèÿêó äåíåñií òàñ¼à ñî£à-ìî£à ¥¡ãiðäåí øû£ûï, æàð¼û- ðà£àí êå¡ ä¥íèåíi, ê†êêå †ðëåãåí Æûëàíáàñ òàóûíû¡ øû¡äàðûí, åòåêòåãi ò´òàñ¼àí ¼àëû¡ îðìàíäû ê†ðäi. Îë á´äàí „ðiãå øûäà£àí æî¼. Æ´ìñ༠¼´ìäàóûò¼à îòûðà áåðiï, åñiíåí òàíäû... Åñií æè£àíäà ç„óëiì àñïàíäà ´ëïà á´ëòòàð ¥éiðiëiï, ¼ûçóû ¼àéòûï, ¼ûç£ûëò òàðò¼àí ê¥í ê†êæèåêêå å¡êåéiï ¼àë£àí åêåí. ‡íå áîéû ñàëäûðàï, ê†çiíå ¼´éûë£àí òåðäi ñ¥ðòóãå øàìàñû æåòïåé, ¼èìûëñûç æàòòû äà, †çiíi¡ ¼àé- – 339 –

äàí êåëiï, ¼àéäàí øû¼¼àíûíà, íå£ûï æàò¼àíûíà ò¥ñiíáåé, äåë-ñàë ê¥éãå åíäi. Á¥êië ñàíàñûí ìå¡äåãåí áið „ëñiçäiê îäàí „ði îéëàòïàé, òåê ñîë ò¥ñiíiêñiç ê¥éãå äåéií £àíà ñåçiíóãå ì´ðøà áåðiï, «†ñòiï æàòà áåð, åøòå¡åãå ò¥ñiíóäi¡ ¼àæåòi æî¼, ò¥ñiíáåé-༠¼îé, æàòà áåð... æàò... æàò!.. » äåï ò´ð£àí ñåêiëäi. …ðå¡ äåãåíäå æàðòàñ áàñûíàí †çåíãå çûìûðàï êåëå æàò¼àí ñ„òi ìåí ¼´áûæû¼ êåñiðòêåíi æ„íå ¥¡ãið àóçûíàí ê†ðiíãåí àëà¼àíäàé ༠øàðáû á´ëòòû åñiíå ò¥ñiðäi. Ñîäàí êåéií „ëãi ê†ðiíiñòåðäi¡ àðàñûí áàé- ëàíûñòûðàòûí åøòå¡å òàáà àëìàé, ´ç༠æàòòû. À¼ûðû Êóðàðåíi¡ †ëiìiíåí áàñòàï, áàñûíàí êåøiðãåí î¼è£àëàð åñiíå ò¥ñêåíäå ¼àéòàäàí æ¥ðåãi ¼îç£àëûï, †íå áîéûí ¥ðåé áèëåäi. Ò„ëòiðåêòåï îðíûíàí ò´ðûï, Æûëàíáàñ òàóûíû¡ øû¡ûíà ¼àðàäû. Ñîíäà áàðûï, †çiíi¡ òàó àñòû ¥¡ãiðiìåí øû¡íû¡ åêiíøi ¼àáàòûíà øû¼¼àíûí æ„íå ñ„ñêå ò¥ñòåí ê¥í å¡êåéãåíøå æåðàñòû æîëûíû¡ àçàáûí øåêêåíií ò¥ñiíäi. Äiðiëäåï, áàñû àéíàëûï, ê†çi ¼àðàóûòòû. Áið༠îë ê†ï ´çàìàé-༠ì´íû¡ á„ði åñêå ò¥ñiðãåííåí òó£àí ¼îð- ¼ûíûø äiðiëi åìåñ, ê„äiìãi áåçãåê àóðóû åêåíií àíû¼ ñåçiíäi. Äåíåñiíi¡ ¼ûçóû ê†òåðiëiï, äiðië îíàí ñàéûí ê¥øåéiï áàðàäû. Êèÿêó „êåñiíi¡ ò„óiïòiê †ñèåòòåði åñiíå ò¥ñiï, äîðáàñûíàí æàïûð༠àëûï øàéíàäû. Ê¥í áàòûï, á´ëò àðàñûíäà ¼àëûï ¼îé£àí ñî¡£û ¼ûç- £ûëò ðå¡ øàïà¼òàð äà ñ†íiï, ¼àñ ¼àðàéäû. Ò†¡iðåê ò´òàñ ò¥íåðiï, ò¥íãå àéíàëäû. Åòåêòåãi îðìàííàí ¼´ñòàð øó- ëàï, àëëèãàòîðëàð ê¥ðêiðåï, áà¼àëàð øûðûëäàäû. ʆêæè- åêòåí àé ê†òåðiëiï, àëà á´ëòòàðäû¡ àðàñûìåí àñû£à æ¥çiï áàðàäû. …ðåãiäiê àäàìíû¡ æûëà£àí äàóñûíà ´¼ñàéòûí, òà¡£àæàéûï, ¼îð¼ûíûøòû áið äûáûñ ñ´¡¼ûëäàéäû. Êèÿêó ¼´ð£à¼ æàïûðà¼òàð£à òàñ ¼àøàï, îò ò´òàòûï, ¥ñòiíå á´ò༠¥éäi. Îòòû¡ ñàð æàë¼ûí æàëûíûíà ìå¡-çå¡ ¼àðà£àí ê¥éi ¼àëòûðàï-äiðiëäåï, ´ç༠îòûðäû. «Åíäi íå iñòåóiì êåðåê» äåï îéëàï ê†ðiï åäi, áið༠à¼ûë-ñàíàñû î£àí æàóàï áåðìåäi. À¼ûðû áîéäû áèëåãåí „ëñiçäiê åðêií àëûï, æûëû ¼´ìíû¡ ¥ñòiíäå ¼àëàé ´éû¼òàï êåòêåíií ñåç- ãåí æî¼. Åðòå¡iíå ò¥ñêå òà¼à£àíäà áið-༠îÿíäû. Øà¼ûðàé£àí ê¥ííåí ê†çií àøà àëìàé, çûð¼-çûð¼ åòêåí ûï-ûñòû¼ áà- ñûí ¼îëûìåí ¼ûñûï, «åíäi íå iñòåóiì êåðåê» äåãåíäi îé- ëàï áiðàç ò´ðäû. Êåíåò „êåñiíi¡ †ëiìi, á¥êië áà¼ñûëàð- – 340 –

äû¡ †ëiìi, †çiíi¡ àðàêó òàéïàñûíàí àëûñòà, ìå¡iðåó ¼àëû¡ îðìàí iøiíäå æàïàäàí-æàë£ûç, òiðøiëiêòåí ¥ìiòñiç ê¥éäå ¼à¡£ûï ¼àë£àíû åñiíå ò¥ñêåíäå òîðû¼¼àííàí æ¥ðåãi øàí- øûï, ê†çi ¼àðàóûòòû. Æûëà£ûñû êåëäi, æûëàé àëìàäû. Æåðãå áàñûí ´ðûï, ò´ðûï-æû£ûëûï, êåìñå¡äåé áåðäi. Áið༠îë ¼àíøà æûëàñà äà, ¼àíøà æàëáàðûíñà äà, àÿóøû- ëû¼ áiëäiðiï, ê†ìåê ê†ðñåòåòií åøêiìíi¡ æî¼ åêåíií æà¼ñû áiëäi. Áiëãåíäiêòåí îðíûíàí ò´ðûï, êåøåäåí áåði øåøå àëìàé ¼îé£àí «åíäi íå iñòåóiì êåðåê» äåãåí ñ´ðà¼òû iøòåé òà£û ¼àéòàëàäû. Àðò æà¼òàí „ëäåíå ñûáäûð åòå ¼àë£àí- äàé áîëäû. Êèÿêó ñåëê åòå ò¥ñòi. «À¼ àäàìäàð! À¼ àäàìäàð içäåï æ¥ð!» Êèÿêóäû¡ äåíåñi ì´çäàï æ¥ðå áåðäi. Æàëò ¼àðà£àíäà á´òà-á´òàäàí ¼àð£ûï, ¼àøûï áàðà æàò¼àí åëiêòi ê†ðäi, áið༠«à¼ àäàìäàð æ¥ð, á´ë æåðäi ñîëàð ìåêåíäåéäi, ¼àçið êåçäåñåäi» äåãåí ¥ðåéëi îéäàí æ¥ðåãi ¼àéòûï îðíû- íà ò¥ñïåäi. Æàëìà-æàí äîðáàñûí áåëiíå áàéëàï, ñ¥ðiíiï-¼àáûíûï, åòåêêå ò¥ñòi. Ê¥í ñ„óëåñi ê†ðiíáåéòií ¼àëû¡ æûíûñòû¡ iøiíå êiðãåíäå àçäàï åñií æèäû. ‡çåãi òàëûï, àøû¼¼àíûí, „ði ø†ëäåãåíií ñåçäi. Ê¥í áàòàðäà æàïûðà¼òàð á¥ðêåï, ê†çãå ê†ðiíáåé, ñûëäûðàï à£ûï æàò¼àí, æàë£ûç àÿ¼ æîë ñåêiëäi æiï-æi¡iøêå á´ëà¼òàí ñó iøòi. Àë æåéòií åøòå¡å æî¼ åäi. Ìàéìûëäàð ìåí ¼´ñòàðäû¡, æàð¼àíàòòàðäû¡ ê†çäåðiíåí òàñàäà ¼àë£àí æåìiñòåð òûì áèiêòå. Æåðãå ò¥ñ- êåí áiðåð æà¡£à¼ïåí æ¥ðåê æàë£à£àí áîëäû. ½àéäà êåëå æàò¼àíûí †çi äå áiëìåéäi. Îðìàí iøi ¼àëû¡- äàï, àÿ¼ àëûï æ¥ðóäi¡ †çi ¼èûí£à ò¥ñòi. Ò´òàñ¼àí ¼àëû¡ øûðìàóû¼òàð ìåí æàïûðà¼òàðäû æîëûíàí òàçàðòûï îòû- ðó£à Êèÿêóäû¡ øàìàñû æåòïåéòií. Ñîíäû¼òàí „ëñií-„ëñií êåði øåãiíiï, ìà£ûíàñûç æ¥ðiñòi ¼àéòàäàí áàñûíàí áàñ- òàó£à òóðà êåëäi. ½àñ ¼àðàé£àíäà ¼àáàòòàñà †ñêåí ïàëüìà à£àøûíû¡ îðòàñûíàí ´éû¼òàéòûí ¼´ð£à¼ æåð òàïòû. Ò¥í- ãå ¼àðàé îðìàí iøi ¼îð¼ûíûøòû øó£à òîëäû. Àëëèãàòîð- ëàðäû¡ ê¥ðêiðåãåí äàóûñòàðû, áà¼àëàðäû¡ òûíûìñûç øûðûëû, ò¥í ¼´ñòàðûíû¡ øà¼ûð£àíû æ„íå òà£û äà ñîë àäàìíû¡ †êñiï, æûëà£àíûíà ´¼ñàéòûí ñ´ìäû¼ ¥ðåéëi äûáûñ òà¡ àò¼àíøà áið áàñûë£àí æî¼. Ê¥í øû£à æåóãå æàðàéòûí òàìûð, æàïûðà¼òàð içäåäi. Àëàñ´ðûï, ¼´ñòàð£à, ìàéìûëäàð£à æ¥ãiðäi. Æà¡áûðäàí iðêiëãåí ¼à¼òàí á´çûë- £àí ñó iøòi. Ñûáäûð åòêåí äûáûñòàí øîøûï, á¥êië – 341 –

óà¼ûòûí ìà£ûíàñûç ¼àøóìåí †òêiçäi. Îë á„ðiíåí äå ¼îðû¼òû. ½îð¼àó àëëèãàòîðëàðäàí äà, æûëàíäàðäàí äà, †ðìåêøi, á¥éåëåðäåí äå, æàð¼àíàò ïåí ¼àð༴ðòòàí äà, ¼´ìûðñ¼àíû¡ èëåóiíåí äå, ¼àáûëàí ìåí iëáiñiííåí äå ¼îðû¼òû. Áið༠î£àí îñûëàðäûí á„ðiíåí äå å¡ ¼îð¼û- íûøòûñû àäàì åäi. Æàðàòóøû ¼´äiðåòêå ìû¡ ì„ðòåáå òà- áûíûï, «òåê àäàì áàëàñûíà êåçäåñòiðå ê†ðìå» äåï æàëûí- äû. ‡éòêåíi îë æåð áåòiíäå àäàìíàí †òêåí ¼àòåðëi, ìåéiðiìñiç ì༴ëû¼òû¡ æî¼ åêåíií æà¼ñû áiëäi. Ò†ðòiíøi ê¥íi àøòû¼ àçàáû àäàì ò†çãiñiç æà£äàé£à æåòòi. Íå iñòåï êåëå æàò¼àíûí †çi áiëìåé, ê†ç àëäûíà „ëäåíåëåð åëåñòåï, ñàíäûðà¼òàé áàñòàäû. Îë ꆡiðñiòiï áàëû¼ ïiñiðiï æàò¼àí øåøåñií ê†ðäi. Øåøåñi áið ¼îëûìåí ´ëó ¼àáû£û- íà ø¥ïiëäåòå ¼´éûë£àí ò„òòi ñóñûíäû ê†òåðå ´ñòàï, èåãiìåí áàëû¼òû ê†ðñåòåäi. «Àëäûìåí áàëû¼òû æåï àë äåï æàò¼àíû-àó, – äåï îé- ëàéäû Êèÿêó iøiíåí, – ñóñûíäû ñîäàí êåéií iøêåíiì ä´ðûñ ¼îé... Ñîíäà á´ë íå? Òîëû¼ àé ìåéðàìûíû¡ áàñòà- ëûï êåòêåíi ìå?.. Èiñi ¼àëàé ꆡiðñèäi †çiíi¡! Øiðêií!..» Òåçiðåê áåð åíäi! – äåéäi Êèÿêó ê¥áiðëåï – Ê„íå... Êèÿêó †çiíåí áåñ ¼àäàìäàé æåðäå èðåòiëiï æàò¼àí àíà- êîíäàíû (àéäà¾àð æûëàíäû) ê†ðiï, åñií æèäû. Àíàêîíäà ´éû¼òàï æàò¼àíû, „ëäå à¡äûï æàò¼àíû áåëãiñiç, ê†ê òå¡áië, àëàáàæ༠æîíäàðû ê¥íãå øà£ûëûñà æûëòûðàï, áàñûí ê†ðñåòïåé, îò îðíûíäàé àóìà¼òà ¼èìûëñûç æàòûð. Êèÿêó øåãiíå áåðiï, øàë¼àñûíàí ¼´ëàäû äà, „ði ¼àðàé íå áîë£àíûí áiëìåé ¼àëäû... …ëäåí óà¼ûòòà áið åñêi ñ¥ðëåóäi¡ áîéûíäà æ¥ãiðiï êåëå æàò¼àí ê¥éiíäå åñií æèäû. Åíäi îë åñiíåí àéûðûëûï, øàëû¼òàï æ¥ðiï, àëëèãàòîðëàðäû¡ àóçûíà †çi ò¥ñói ì¥ìêií åêåíií áiëiï, ¥ðåéi ´øòû. ¦ðåé îíû åñiíåí òàíäûðäû, „ði åñií æèäûðäû. Êåøêiëiê ñåëäåòiï í†ñåð ¼´éäû. Êèÿêó ñåçiíóäåí ¼àë£àí áið äî£àë ò¥éñiêïåí îñû êåçäå æà¡áûð ìàóñûìû áàñòàëûï, ñåë æ¥ðåòiíií, †çåíäåãi ñóëàð àðíàñûíàí àñûï, áóûð¼àíûï, ¥ëêåí êiñiëåðäi¡ áàëû¼¼à øû£à àëìàé, ëàøû¼òà îòûðûï ¼àëàòûíûí åñiíå àëäû. ͆ñåð òà¡ àò¼àíøà áàñûë£àí æî¼. Íàéçà£àé îòû æàð¼ åòå ¼àë£àíäà ò¥íãi îðìàí áåéíåñiíåí æàíû ò¥ðøiêêåí Êèÿêó ¼îð¼ûíûø ïåí òî¡óäàí, àóðóäàí òiñi òiñiíå òèìåé ñà¼ûëäàï, åñiðiê øåêàðàñûíäà îòûðûï òà¡äû àòûðäû. – 342 –

Êåëåñi ê¥íi îë ò¥ñ êåçiíäå †ëãåí ༠àäàìíû¡ ¥ñòiíåí øû¼òû. Àë£àø¼ûäà ç„ðåñi ´øûï, ¼àøà æ†íåëäi äå, àð- òûíàí †ëiê åêåíiíå ê†çi æåòêåí ñî¡ ¼àéòûï îðàëäû. Iðiï, ¼àðàéûï êåòêåí åòòåðiíå ñåñêåíå ¼àðàï ò´ðäû äà, àóçû- íàí ñiëåêåéi ø´áûðûï, †ëiêòi¡ ¼àëòàëàðûí à¼òàðà áàñ- òàäû. «Àøòàí †ëãåí åêåí» äåï îéëàäû æàðòûñû æåëiíãåí ¼àéûñ áåëáåóäi ê†ðãåíäå. Êåíåò áåëiíäå áàéëàóëû ò´ð£àí çiëäåé äîðáàíû æ´ëûï àëäû. ½îëäàðû ¼àëòûðàï, òiñiìåí æ´ë¼ûëàï, „ðå¡ äåãåíäå äîðáàíû¡ àóçûí àøûï ¼àëäû äà, æàð¼ûðà£àí ñàï-ñàðû àëòûí êåñåêòåðäi ê†ðäi. Îë àëòûííû¡ ¼ûìáàò òàñ åêåíií á´ðûííàí áiëåòií. Áið༠ìûíàó ༠àäàìíû¡ àøòàí †ëãåíøå çiëäåé ¼ûëûï æàíû- íàí íåãå òàñòàìà£àíûí ò¥ñiíáåäi. Äîðáàíû èòåðiï, à¼òà- ðà ñàëäû äà, 쥡êiãåí ñàñû¼ èiñêå øûäàé àëìàé, øåãiíiï êåòòi. À¼ûë-åñiíåí àäà ¼ûë£àí àøòû¼ àçàáûíäà àæàë ê†ëå¡êåñiíi¡ ñî¡ûíàí åðiï, ¼àíøà ê¥í, ¼àíøà ò¥í æ¥ðãåíií îë ñåçãåí æî¼. Áið åñií æè£àíäà òà£û äà †òêåí æîë£ûäàé æóû¼ àðàäà à¡ áàñïà£àí åñêi ñ¥ðëåóìåí êåëå æàò¼àíûí ê†ðäi. «Á´ë æîë †çåíãå àïàðóû ì¥ìêií» äåï îéëàäû. Îë åñi ò¥çóiíäå òåçiðåê îéëàï ¼àëó£à òûðûñòû. ‡éòêåíi îñûäàí êåéií ¼àíäàé ê¥éãå ò¥ñåði †çiíå áåëãiñiç. «‡çåíãå... ñó...» Îë „ð åñií æè£àí ñàéûí, ñ¥ðëåóäåí ê†ï ´çàìà£àíûí ñåçiï, ¼àéòà îðàëûï îòûðäû. …ëñiðåï, åòïåòiíåí ¼´ëàäû. Ò´ðà àëìàäû... Å¡áåêòåï æûëæûäû... «‡çåí...» Òà£û äà ༠àäàìäàð åëåñòåäi. Èû¼òàðûíà àñûí£àí ìûëòû¼òàðû áàð. ½îðøàï àëûïòû. Áiðåói †ëòiðãiñi êåëiï, æà¼ûíäàé ò¥ñåäi... «Ìåéëi åëåñòåé áåðñií, – äåï îéëà- äû Êèÿêó, – ‡¡iìäå äå ê†ðãåì... Ìåéëi... ½àçið àëëèãà- òîðëàð êåëiï åëåñòåéäi. Ñîñûí... àéäàhàð, îíàí ñî¡... æî¼, ༠àäàìíû¡ êåðåãi æî¼... åíäi àëëèãàòîð êåëñií... Êåë!» *** Êèÿêó òà¡£àæàéûï áið òàñòàí ¼àëà£àí «ëàøû¼òû¡» iøiíäå ê†çií àøòû. ‡¡i ÿ ò¥ñi åêåíií àéûðà àëìàé ´ç༠æàòòû. Òiïòi †çiíi¡ òiði åêåíiíå äå òîëû¼ ñåíãåí æî¼. Òåï-òåãiñ, àïï༠¼àáûð£àëàð, „ðò¥ðëi ò¥ñiíiêñiç á´éûì- – 343 –

äàð, ¥ñòiíäå æàò¼àí æ´ï-æ´ìñ༠æàìûë£û. Áið ¼ûçû¼ åðòåãi òû¡äàï æàò¼àíäàé ´é¼ûëû-îÿó ñåçiìäå áiðàç æàòòû äà, áiðòå-áiðòå åñi êiðãåí ñàéûí ¼èÿë£à ñûéìàéòûí æ´ìá༠ê¥éäå åêåíií à¡£àðûï, òà¡ûð¼àó „ñåðiíåí áàñ- ¼à ò¥ê æî¼, åø¼àíäàé ò¥éñiêêå „ñåð åòïåéòií ñ„óëåñiç, ò¥ññiç, æûëóñûç, áåéì„ëiì êå¡iñòiêòå ¼àë¼ûï ¼àë£àí- äàé áið ê¥éãå åíäi. «Æî¼, „ëäå ßíóìàêà ¼àðò àéòàòûí î ä¥íèå îñû ìà åêåí» äåï îéëàäû îë ìà¡àéûíà áà£äàðëàé ¼àðàï. Êåíåò ¼àéäàí øû¼¼àíû áåëãiñiç, †çiíå æà¼ûíäàï êåëå æàò¼àí êèiìäi, å¡ãåçåðäåé ¼àðà êiñiíi ê†ðäi. ½îðû¼¼àí- íàí äåíåñi †ç åðêiíå áà£ûíáàé, æûëàí àðáà£àí áà¼àøà ñiðåñiï, ¼îç£àëìàé ¼àëäû. (½îðû¼¼àíûì – òiði áîë£à- íûì £îé äåï îéëàï ¥ëãåðäi îñû àðàäà). ʆçiíi¡ àëäû ¼àðà- óûòûï, áið ò´¡£èû¼¼à øûì áàòûï áàðà æàò¼àíäàé ñåçiíäi. …ëäåí óà¼ûòòà ñåéiëå áàñòà£àí ò´ìàí àðàñûíàí †çiíå åðåê- øå ìåéiðiìií ò†ãiï, æûëû æ¥çáåí, àÿóøûëû¼ áiëäiðå ¼àðà£àí „ëãi àäàìäû ê†ðäi. ‡ç òiëiíäå áiðäå¡å àéòûï, ûììåí «¼îðû¼ïà, æàòà áåð» äåãåíäi áiëäiðiï ò´ð. Æàíû- íà êåëiï, „ëäå¼àíäàé æûëòûð ûäûñòû Êèÿêóäû¡ àóçû- íà òîñûï, «iø» äåï èøàðàò æàñàäû. Êèÿêó æåìiñ øûðû- íûíàí æàñàë£àí ñóñûí åêåíií áiëãåíäå àéûðûëûï ¼àëà- òûíäàé æàíòàëàñûï, ûäûñ¼à áàññàëäû. Ìåéiðáàí êiñi àóçûíà æûëû-æ´ìñà¼, ä„ìäi áiðäå¡åíi ñàë£àíäàé áîëäû, îíû äà øàéíàìàñòàí, ¼îìà£àéëàíà ¼ûë¼ åòêiçäi... ʆï ê¥íäåð †òòi. Êèÿêó áiðòå-áiðòå „ë æèíàï, î¡àëà áàñòàäû. Ê¥òóøi íåãð ê¥íiíå ¥ø ðåò òàì༠áåðiï, àñû- ðàéäû. Êèÿêóäû¡ ò¥ñiíáåéòiíií áiëå ò´ðà, êåøêiëiê †çiíåí-†çi ì„ç áîëûï ´ç༠„¡ãiìåëåð àéòàäû. ¦é iøiíäåãi çàòòàðäû ¼îëûìåí ê†ðñåòiï, àòûí àòàï, Êèÿêó îíû á´ëæûòïàé ¼àéòàëàï àéòñà, îäàí ñàéûí ì„ç áîëûï, ðà- ¼àò¼à áàòàäû. Êèÿêó êåéií íåãðäåí á„ðií åñòiäi. Ì´íû îðìàí iøiíäå åñ-ò¥ññiç æàò¼àí æåðiíåí êàó÷óê ôàáðèêàñûíû¡ æ´ìûñ- øûëàðû òàóûï àëûïòû. 5–6 æàñàð øàìàñûíäà£û êiï- êiøêåíòàé, àï-àðû¼ ¥íäiñ áàëàíû¡ „ëi òiði åêåíií ê†ðãåí ñî¡, îëàð ïëàù¼à îðàï, äåðåâíÿ£à àëûï êåëåäi. «Èò ò´ìñû- £û áàòïàéòûí ¼àëû¡ îðìàíäà æàïàäàí-æàë£ûç íå£ûï æ¥ð æ„íå ¼àéäàí æ¥ð» äåï á„ði äå òà¡ ¼àëûñàäû. À¼ûðû ôàá- ðèêà äèðåêòîðû î¼û£àí, ì„äåíèåòòi „ði åð ꆡiëäi êiñi – 344 –

áîë£àíäû¼òàí, ¼ûçìåòøi íåãðiíå ¥íäiñ áàëàíû åìäåï, àñû- ðàï àëóûíà ð´¼ñàò åòiïòi. Ê¥òóøi íåãð Êèÿêóãå Ýäóàðä äåï àò ¼îéäû. Ñûíàïòàé ¼àë¼û£àí ñ„áè ñàíàäà Êèÿêó äåãåí àò áiðòå-áiðòå ´ìûòû- ëûï, Ýäóàðä åñiìi áiðæîëà îðíû£ûï ¼àëà áåðäi. Íåãð åø¼àøàí äà ¥éëåíáåãåí, æàë£ûçáàñòû àäàì áî- ëàòûí. Æàñ øàìàñûíà ñàé êåëìåéòií åðåêøå à¼ûëäû, êiï-êiøêåíòàé ¥íäiñ áàëàíû áàóûð áàñûï, æà¼ñû ê†ðiï êåòòi. Êåéií òiïòi ñûðòòàí êåëãåíäåðäi¡ á„ðiíå Ýäóàðä- òû¡ îðìàííàí òàáûë£àíûí æàñûðûï, ¼àéòûñ áîë£àí „éåëiìíåí ¼àëäû, „éåëiì áàëàäàí †ëiï åäi äåï †òiðiê ñî- £ûï æ¥ðäi. Ýäó åêi æûë †òêåí ñî¡ ìåêòåïêå áàðäû. Îíû¡ åðå- ñåê àäàìíàí áåòåð îðíû¼òû à¼ûëûíà, ´£ûìòàëäû£ûíà ì´£àëiìäåð äå ¼àéðàí ¼àëûï, áàñòàðûí øàé¼àéòûí. Àë êiøêåíòàé Ýäó áîëñà, à¼ûë-îéëàðû æ´ìá༠áîï ê†ðiíãåí ༠àäàìäàðäû¡ áàëàëàðûíû¡ †çiíåí íåãå àðòû¼ åìåñ åêåíiíå ò¥ñiíáåé, „ði †çiíi¡ áàðëû£ûíàí çåðåê áîëûï øû¼¼àíûíà áiðò¥ðëi û¡£àéñûçäàíàòûí ñåêiëäi åäi. Áiðòå-áiðòå Ýäóàðäòû¡ îðìàííàí òàáûë£àíû òóðàëû ëà¼àï òà ´ìûòûëäû. Òà£äûð àéäàï, †ç òàéïàñûíàí ê†ç æàç£àí æàñ áàëà æà¡áûðäàí êåéiíãi á´ð¼àí£àí à£ûñ¼à ëà¼- òûð£àí ¼´ì êåñåêòåé, ì¥ëäå áàñ¼à, î ä¥íèåäåé áåéòàíûñ †ìið òàñ¼ûíûíà áiðæîëà ûäûðàï, ñi¡iï êåòå áàðäû. Àäàì áàëàñû á¥êië £´ìûðûíû¡ †í áîéûíäà £àíà êå- øóãå òèiñòi ñûáà£àëû ¼àé£û-¼àñiðåò, ¼îð¼ûíûø, ò¥¡iëiñ, ¼èûíøûëû¼ òà¼ñiðåòií àëòû æàñûíû¡ iøiíäå áàñûíàí †òêåðiï áiòêåíií, „ðèíå, îíû¡ †çiíåí áàñ¼à åøêiì äå áiëãåí æî¼. Æ„íå áiëãiëåði äå êåëìåäi. Ýäó òî£ûç£à òîë- £àíäà ôàáðèêà ¼îæàñû „ëäå¼àíäàé ¼ûëìûñòû iñêå àðà- ëàñ¼àíû ¥øií æàóàï¼à òàðòûëûï, êàó÷óê ôàáðèêàñû- íû¡ æ´ìûñû òî¼òàï ¼àëäû. Æ´ìûñøûëàð òàðàï êåòòi. Å¡ ñî¡ûíàí åñåï àéûðûñ¼àí íåãð Ïåððè Ýäóàðäòû àëûï, Ìàòó-Ãðîññó øòàòûíû¡ àñòàíàñû Êóÿáà ¼àëàñûíà êåëäi. Ì´íäà áið æûë ò´ð£àííàí êåéií, òà£û äà æ´ìûñ içäåï, Áðàçèëèÿ ¼àëàñûíà, îäàí Ñàí-Ïàóëó£à êåëäi. Îäàí Ðèî- äå-Æàíåéðî£à ê†øiï, æàðòû æûë ¼àéûðøûëû¼ ò´ðìûñ êåøêåí ñî¡, Ýäóäû åðòiï, Àìåðèêà ½´ðàìà Øòàòòàðûíà êåëäi. À¼ûðû Íüþ-Éîðêêå †êøå òiðåï, áiðæîëà ò´ðà¼- òàï ¼àëäû. – 345 –

Ïåððè Ýäóäû¡ î¼ó£à äåãåí àëàá†òåí çåéiíäiëiãií æà¼- ñû áiëåòií. Ñîíäû¼òàí åðòå¡ ìåêòåïòi áiòiðiï øû¼¼àí ñî¡, êîëëåäæäåðäi¡ áiðiíå î¼ó£à ò¥ñiðóäi àðìàíäàéòûí. ‡ìiði îòàó ¼´ðûï, áàëà ñ¥éiï, àòàëû¼ ñåçiìäi áàñûíàí †òêåðiï ê†ðìåãåí áåéíåò¼îð íåãð Ýäóàðä¼à æàñà£àí á¥êië ¼àéû- ðûíàí êiøêåíòàé áàëàëàðäû¡ «îòáàñû» áîëûï îéûí îé- íà£àíäà †çäåðií ê„äiìãiäåé ¥ëêåí àäàìäàðøà ñåçiíiï, ðà- ¼àòòàíûï ¼àëàòûíû ñåêiëäi ë„ççàò àëàòûí. Ïåððèäi ê†øåäå †ëòiðiï êåòòi. Îíû êiì †ëòiðãåíií, íåãå †ëòiðãåíií Ýäóàðä áiëãåí æî¼. Òåê †çiíi¡ åíäi æàë£ûç ¼àë- £àíûí, ¥ëêåí áà¼ûòñûçäû¼¼à ´øûðà£àíûí àíû¼ áiëäi. ʆøåäåãi ¼àéûðøûëàð£à ¼îñûëûï, àøòàí-àø, áîñ ñàí- äàë£àí ê¥íäåðiíäå îë «æî¼, á´ëàðäû¡ á„ði ìåí ê†ðãåí àçàïòû¡ æàíûíäà ò¥ê åìåñ, ìåí á´äàí äà çîðäû ê†ðãåì» äåãåí îéäû £àíà ìåäåò ¼ûëäû. Îë ä¥êåíãå ê¥çåòøi áîëûï òà, ãàçåò òàðàòóøû áîëûï òà, æ¥ê òàñóøû áîëûï òà, àÿ¼ êèiì òàçàðòóøû áîëûï òà ê†ðäi. Åêi æûë †òêåí ñî¡ ¼àëà- íû¡ øåò æà£ûíäà£û ò¥íãi øà£ûí ðåñòîðàíäà äàÿøû áî- ëûï iñòåï æ¥ðiï, êîëëåäæãå ò¥ñòi. Ê¥íäiç ñàá༼à áàðûï, ò¥íäå æ´ìûñ iñòåéäi. Ê¥íiíå áåñ-༠ñà£àò ´éû¼òàï, òàìà- £ûíà æåòåð-æåòïåñ ¼àðàæàòïåí òà£û åêi æûëäàé æî¼øû- ëû¼ çàðäàáûí òàðòó£à òóðà êåëäi. Ìiíå, ä„ë îñû ò´ñòà êàòîðãàíû¡ êåñiìäi æûëûíû¡ àÿ¼òàë£àíû ñåêiëäi, òà£äûð òàó¼ûìåòi ìîéíûíàí áiðæîëà ñûïûðûëûï, áàñ¼à áið ñ„óëåëi, æàð¼ûí †ìiðäi¡ êiðiñïåñi áàñòàëäû. Óíèâåðñèòåòòi¡ ïðîôåññîðû Äæîðæ Áåéêåð ñûðäà¡, †çiìøië, à¼ñ¥éåê àäàì åäi. Áið༠£ûëûì£à æàí-ò„íiìåí áåðiëãåí æ„íå £ûëûì àëäûíäà î¼ûìûñòûëû¼ àð-´æäàíûí áèiê ´ñòàóäû áiðiíøi ìà¼ñàòûì äåï áiëåòií. Ïðîôåññîð Ýäóàðäòû¡ áîéûíäà æàñûðûíûï æàò¼àí òàëàíòòû áiðiíøi áîëûï áàé¼àäû. Îë Ýäóàðä¼à ꆡiëi ¼´ëàï, æà¼ñû ê†ðãåíäiêòåí ê†ìåêòåñòi ìå, „ëäå †çiíi¡ iøêi ´ñòàíûìäà- ðûí îðûíäàó ¥øií – £ûëûì àëäûíäà£û àçàìàòòû¼ áî- ðûøòàðûíû¡ áiðií †òåó ¥øií ê†ìåêòåñòi ìå, îë àðàñû áåéì„ëiì. Äæîðæ Áåéêåð Ýäóàðäòû †ç ¼îëûìåí æåòåëåï, £ûëûì „ëåìiíå åíãiçäi. Ø„êiðò î£àí æàóàï ðåòiíäå †çiíi¡ ò´¡£ûø £ûëûìè å¡áåãií Áåéêåð äåãåí ôàìèëèÿìåí æà- ðèÿëàï, êåéií ñîë ôàìèëèÿäà áiðæîëà ¼àëûï ¼îéäû. – 346 –

*** Ýäóàðä £ûëûì ä¥íèåñiíå åññiç ¼´øòàðëû¼ïåí áåðiëäi. Îíû¡ îñûíàó î¡àøà, òûíûìñûç òiðøiëiãi „ëäåáið ¼àíû- íà ¼àò¼àí †øïåíäiëiêòi¡ êåãií àëó£à †ðøåëåíãåí æàí- íû¡ †ëåðìåíäiãiíäåé íåìåñå êiñi †ëòiðiï æàò¼àí ¼àðà¼- øûíû¡ «„ëi æàíû øû¼¼àí æî¼» äåãåí ê¥äiêòåí ¼´òû- ðûíà ò¥ñåòií ñîé¼àí iñiíäåé åññiç, øàïøà¡, òîëàññûç áið ¼àðåêåò åäi. Îñû áið ¼àðåêåòòi¡ ñûðòûíäà ðà¼àò, òûíûø- òû¼, òûíûñòû¼ †ìið áîëàðû Ýäóàðäòû¡ åñiíå êåëiï ê†ðãåí åìåñ. ½àéòà îñûíû¡ á„ði ꆡiëiíå åìiñ-åìiñ åëåñ áåðåòií, ñ„áè ê¥íiíäå ê†çiìåí àé¼ûí ê†ðãåí Àæàë åëåñi, Ì„¡ãiëiê ¥ðåé àçàáûìåí ñàëûñòûð£àíäà „ëäå¼àéäà æå¡ië, àðçàí áîï ê†ðiíåäi. Ñîë ¥ðåé ì´íû †ìið áîéû †êøåëåï ¼óûï êåëåäi. Æà- áàéû àþäàí ¼àø¼àí àäàìíû¡ æ¥ãiðiñòåí ðåêîðä æàñàñàì äåï îéëàìàéòûíû ñåêiëäi, Ýäóàðä òà îë êåçäå ´ëû æà¡à- ëû¼ àøûï, äࡼ¼à á†ëåíñåì äåï îéëà£àí æî¼. Áið༠äࡼ †ç àÿ£ûìåí êåëäi. Æ„íå †çiìøië, ñ´ëó „éåëäåé †çiíåí áàñ- ¼àíû¡ á„ðií ´ìûòóäû, †çiíåí áàñ¼à åøòå¡åíi ñ¥éìåóäi òàëàï åòòi. Àë Ýäóàðäòû¡ á´£àí äåéií ¼àñòåðëåï, æ¥ðåãiíå æà¼ûí ò´òàòûí åøòå¡åñi ¼àëìà£àíäû¼òàí, äࡼïåí î¡àé òàáûñ¼àí. Æàë£ûçäû¼ äåðòi æàéëà£àí æàí ä¥íèåñiíå áið ñ„óëå åíãåíäåé áîëûï, å¡ñåñií ê†òåðäi. Ñîíäà îë òàó£à ê†òåðiëiï êåëå æàò¼àí àäàìíû¡ êåíåò ò†ìåíãå ¼àðàï, †çiíi¡ ¼àëàé áèiêòåï êåòêåíiíå òà¡ ¼àëàòûíû, „ði àçäàï ¥ðåéëåíåòiíi ñåêiëäi áið ñåçiìãå êåëãåí. Äࡼ ì´íû Ì„¡ãiëiê ¥ðåé àçàáûíàí ¼´ò¼àðäû. Åíäi îë †çiíi¡ îñûíàó ¼´äiðåòòi ê¥ø-æiãåðií ¥ëêåí, ì„íäi ìà¼- ñàò¼à àðíàó êåðåê åêåíäiãií ò¥ñiíäi. Àðíàìà£àí ê¥ííi¡ †çiíäå ñîë ¼ûðóàð å¡áåãiíi¡ iøiíåí à¼ûë£à ñûéûìäû, ì„íäi áiðäå¡å òàïñàì äåï îéëàäû. Îë áið çàò¼à – æåêå áàñòû¡ ìàíñàïøûë †çiìøiëäiãi ìåí õàëû¼òû¼, àçàìàòòû¼ èãi ìà¼ñàòòàðäû¡ êåðå£àðëû¼ ¼ûëìàé, ¼àáûñûï êåòå áåðåòiíiíå ¼àéðàí ¼àëäû. «Åíäåøå, – äåï îéëàäû îë, – ìåíi¡ ìiíäåòiì £ûëûì£à £àæàéûï æà¡àëû¼òàðäû àøûï áåðó £àíà åìåñ ïå... Àë îäàí „ði ìà¼ñàò òà, áîðûø òà, ì„í- ìà£ûíà äà †çiíåí-†çi ñîë í„òèæåäåí òàðàé áåðóãå òèiñòi...» À¼ûðû ìiíå, ìåäèöèíà £ûëûìûíäà£û „ëåìäi ä¥ðêiðåòêåí Ýäóàðä Áåéêåð ä„óiði áàñòàëäû. – 347 –

Ýäóàðä Áåéêåð àäàìäàðäû ¼àéðàí ¼àëäûðóäàí, ྠ´ð£û- çóäàí æàëû¼¼àí æî¼. ‡éòêåíi îë ñîíäàé æàí£à æàéëû, æà£ûìäû. Ìûíàó †ìiðäi á„ñåêå-ê¥ðåñïåí òå¡åñòiðiï ò´ð£àí çàìàíäà ñîë á„ñåêåíi¡ æå¡iñiíåí àðòû¼ ë„ççàò, ñîäàí àðòû¼ àáûðîé, ñîäàí àðòû¼ ì„í-ìà£ûíà áîëà ìà?.. Äîêòîð Áåéêåðäi¡ åñií æèûï, ¼ûçìåòøiñií øû£àðûï æiáåðãåííåí êåéií åñiíå ò¥ñiðãåíäåði îñûëàð åäi. Îë åíäi †çiíi¡ ñîíàó à£ûñòû, ëàé †çåí æà£àñûíäà ¼àë£àí àðàêó òàéïàñûíàí æåòi áà¼ñûìåí áiðãå íå ìà¼ñàòïåí øû¼¼à- íûí æ„íå íå äåï àíò áåðãåíií åñiíå àëäû. Îñû ò´ñòà ê†êiðåãií ¼à¼ûðàò¼àí áið äåðòòi ñà£ûíûøòàí ê†çiíi¡ àëäû ò´ìàíûòûï, åñiíåí òàíó£à ø༠¼àëäû. – Î-î-î-î! – äåäi êåíåò ´ëû£àí ò„ðiçäi áið ¥íìåí ê¥éiíiï. – Î-î-î!!! Ó-ó-ó!!! Øûíûíäà äà, îë õàéóàíøà, ê†êêå ¼àðàï ´ëû£ûñû êåëäi. Àäàìäû¼ áåëãiìåí æåòêiçå àëìàñòàé ä„ðåæåãå æåòêåí ê¥éiíiø äàóñû àóçûí àø¼àíäà æàáàéû, õàéóàíè ¥íãå ´ëàñòû. – Î-î-î-ó-ó-ó!!! – Äîêòîð Áåéêåð êåìñå¡äåï, ê†êiðåãií òûðíàäû. Îë ìûíàó ä¥íèåíi¡ ¼´íû ñåðòòi ñ„òòå †çi ¥øií ò¥ê åìåñ åêåíií îñû óà¼ûò¼à äåéií ¼àëàé àæûðàòïà£àíû- íà †çåãi †ðòåíiï, á´äàí äà ¼àéûðøû áîëûï, íå æûíäàíûï êåòñåì „ëäå¼àéäà æå¡iëäåð åäiì äåï îéëàäû. Òà£û äà åñiíå ê†êïåí òàëàñ¼àí ¼àëû¡ äæóíãëè, ¼àç- ¼àòàð òiãiëãåí ëàøû¼òàð, êåøêi îòòû ¼îðøàï, æàðûë¼àó- øû ðóõòû øû£àðûï ñàëûï ò´ð£àí áà¼ñûëàð, òîëû¼ àé ìåéðàìûíäà£û îéûí-ê¥ëêi, øåøåñiíi¡ òà¡£àæàéûï, ì´¡äû æàíàðû åëåñòåäi... Òîðû£ûï, áåëií ´ñòàäû. – Î-î-î-î-ó-ó-ó!!! Òàó áàñûíäà ñiðåñêåí ¼àðëû ì´ç åðiñå, ñåë áîëàðûíà ´¼ñàñ ¼àòàë æàííû¡ iøiíäåãi áåðiø ¼àé£û æiáiãåíäå î¼ûñ øåøiëãåí áið ¼àóûðò „ðåêåòòi¡ áîëàðû ñ†çñiç. Òà¡ àëäûíäà äîêòîð åñií æèûï, ñàáûð£à êåëäi. Ò¥íiìåí àäàñ¼àí àäàìíû¡ æàðû¼ ò¥ñå ¼àé æåðãå êåëiï òî¼òà£àíûí æîáàëà£àíûíäàé, ò¥íäåãi åñêå ò¥ñêåí †ìið òàðèõû ìåí æóðíàëèñòåí åñòiãåí „¡ãiìåñií ñàë£àñòûðûï, ¼àçið †çiíi¡ ¼àíäàé æàé£à äóøàð áîëûï ò´ð£àíûí æ„íå îíû¡ †ç †ìiði ¥øií ¼àíøàëû¼òû ìà¡ûçû áàð åêåíií à¼ûë£à ñàëäû. – 348 –

III Äîêòîð Áåéêåðäi¡ àÿ¼ àñòûíàí Áðàçèëèÿ£à æ¥ðiï êåòói á„ëåíäåé äàáûðà-øó£à ´ëàñ¼àí æî¼. Æàíäàéøàï ¼àëà- ëû¼ ãàçåòòåðäi¡ áåòòåðiíäå «Á¥ãií äîêòîð Ýäóàðä Áåéêåð ðåñìè ñàïàðìåí Áðàçèëèÿ£à æ¥ðiï êåòòi» äåãåí õàáàðäàí áàñ¼à åøòå¡å æàðèÿëàíáàäû. Äîêòîðäû¡ iøêi æàí- ä¥íèåñiíå áiðäå-áið ðåò áàñ ñ´£ûï ê†ðìåãåíäiêòåí àéíà- ëàñûí ¼îðøà£àí ¼îøåìåòøiëåði äå, ¼ûçìåòêåðëåði äå, æà- íàøûð ꆡiëäåñòåði äå á´ë ñàïàðäû¡ ì„íiñiíå ò¥ñiíãåí æî¼. Æ„íå ¼àé ê¥íi æ¥ðåòiíií äå åøêiì æîáàëàé àëìàäû. Òåê ¥éiíäåãi ¼ûçìåòøiñi £àíà äîêòîðäû¡ æàí-ä¥íèåñiíäåãi „ëäåáið àÿ¼àñòû †çãåðiñòi iøi ñåçiï, «òåãi, „éåë, ìàõàááàò ò†¡iðåãiíäåãi áið ¼´ïèÿ ñûð áîëìàäû ìà åêåí» äåï †çiíøå òîïøûëàäû. Äîêòîð †çií øû£àðûï ñàëûï ò´ð£àí åøêiìíi¡ æî¼ åêåíií æà¼ñû áiëñå äå, ´ø༠áàñ¼ûøûíäà ò´ðûï, àðòûíà á´ðûëäû. Êèíîàïïàðàòòàðäû¡ òûçûëû ìåí ôîòîàïïàðàò- òàðäû¡ òûðñûëûíà, áiðií-áiði êèìåëåãåí æóðíàëèñòåð ìåí ëàóàçûìäû àäàìäàðäû¡ ¼îøåìåò áåëãiëåðiíå, ñàëòàíàòòû äàáûð£à äà£äûëàí£àí äîêòîð£à û¡-æû¡ñûç ´ø༠áàñ¼û- øûìåí ê†òåðiëiï áàðà æàò¼àíû áiðò¥ðëi û¡£àéñûç ê†ðiíiñ ñåêiëäi åäi. Áið༠îñûëàé áîë£àíûíà iøòåé ¼óàíûï ¼àëäû. ‡çiìåí-†çi áîëûï, ꆡië ê¥éiíi¡ á´ðàóûí á´çáàé, ê†ç àë- äûíà ñîë áið ñóðåòòåðäi ¼àéòà-¼àéòà åëåñòåòiï îòûðûï, †çiíi¡ îñû óà¼ûò¼à äåéií æàë£ûç áîë£àíûí, åíäi òiïòi, ì„¡ãi-áà¼è æàë£ûç ¼àë£àíûí àé¼ûíûð༠ñåçiíãiñi êåëäi. «Àðàêóëàð- äû¡ ¼èðà£àí ëàøû¼òàðûí †ç ê†çiììåí ê†ðåéií, – äåï îéëàäû îë. – Îëàðäû¡ ¼îëäàðû òèãåí, ´ñòà£àí ¼´ðàë- ñàéìàíäàðûíû¡ áið ñûíû£ûí òàïñàì, ¼àë£àí £´ìûðûìà, á„ëêiì, àëäàíûø áîëàð». Îë æîë áîéû îñûäàí áàñ¼àíû îéëà£àí æî¼. Ðèî-äå-Æàíåéðî£à ò¥ñiñiìåí, àýðîïîðòòàí áèëåò àëûï, Áðàçèëèÿ ¼àëàñûíà ´øòû. Áðàçèëèÿäàí „ëäå- ¼àëàé æîëàóøû òàñûï æ¥ðãåí „ñêåðè ´ø༼à îòûðûï, ò¥ñ êåçiíäå Êóÿáà ¼àëàñûíà êåëiï ¼îíäû. ʆçiíi¡ àëäû ê¥ëòiëäåãåí, áàäûð༠ê†ç ãóáåðíàòîð äîê- òîðäû ¼àáûëäàï îòûðûï, ¼àëà£à „äåéi àðíàï êåëãåíiíå ¼óàíûøòû åêåíií, áið༠ñàïàðäû ðåñìè ò¥ðäå õàáàðëàìà- £àíäû¼òàí, ëàéû¼òû ñûé-¼´ðìåòòi¡ æàñàëûíáàé ¼àë£à- íûíà ¼àòòû ¼ûíæûëàòûíûí àéòòû. – 349 –

– Á´ë æà¼òà á´ðûí áîëìà£àí øû£àðñûç? – äåäi îë õàò- øû ¼ûç „êåëãåí ûñòû¼ êîôåíi àóçûíà àïàðà áåðiï. – Æî¼, – äåé ñàëäû äîêòîð. – Ñûðòòàí êåëãåí àäàì£à òàáè£àòû àñà æà£ûìäû åìåñ. Ê¥í ûñòû¼. Ûñòû¼òû ûñòû¼ ¼àíà ¼àéûðàäû. Êîôå iøi¡iç. Ãóáåðíàòîð „ðíåäåí õàáàðû áàð, ìiíåçi „êiìãå ´¼ñàìàé- òûí æ´ìñà¼, à¼æàð¼ûí êiñi åêåí. Äîêòîðäû¡ êåëó ìà¼ñà- òûí ¥éðåíøiêòi „¡ãiìåäåé ñàáûðìåí òû¡äàï îòûðäû äà, Ìàòó-Ãðîññó øòàòûíäà êåçiíäå ¥íäiñòåð †ìiðiíå ¥ëêåí ¼àòåð ò†íãåíií, îíû¡ á„ði àâàíòþðèñòåð ìåí áàíäèòòåðäi¡ iñi åêåíií, ¼àçið Øèíãó ´ëòòû¼ ïàðêiíäå æà£äàéäû¡ áiðøàìà æà¼ñû áîë£àíûí æ„íå ñ†ç àðàñûíäà †çiíäå äå ¥íäiñ ¼àíû áàð åêåíií, ¥ëêåí „æåñiíi¡ òóïè òàéïàñûíàí øû¼¼àíûí, „ði †çi ñîíû ìà¼òàíûø ò´òàòûíûí àéòûï êåòòi. – Ãóáåðíàòîð ìûðçà... – Áiëåì, – äåäi ãóáåðíàòîð åëãåçåê ¼ûçìåòøiëåðäåé „ði àéò¼ûçáàé, – ñiçãå æå¡ië ´ø༠æ„íå æîëñåðiê áiðíåøå àäàì êåðåê. – Áiðåó. Æîë áàñòàéòûí áið àäàì áîëñà äà áîëäû. – Á„ði äå áîëàäû... – Àéòïà¼øû, – äåäi îë øû£ûï áàðà æàò¼àí äîêòîðäû òî¼òàòûï, – áåçãåê, ñ¥çåê, iø àóðóëàðûíà ¼àðñû åãiëóäi ´ìûòïà¡ûç... ¦ø ê¥ííåí êåéií äîêòîð Áåéêåð ìåí ¥íäiñòåðäi ¼îð£àó ¼ûçìåòiíi¡ á†ëiì êîìàíäèði, ïîëêîâíèê Ìàóðî Ìàðòèíñ ê¥í øû£à ´ø༼à îòûðäû. μø༠ê†òåðiëãåí ñàéûí ò´òàñ¼àí æàñûë îðìàí ´øû- ¼èûðñûç æàçûëûï, òàðàì-òàðàì †çåíäåð æàë£ûç àÿ¼ æîë ñåêiëäi æiï-æi¡iøêå áîëûï ê†ðiíåäi. Ê¥í áàòàð ò´ñòàí ê†òåðiëãåí ¼àðà á´ëò ëåçäå ò†áåãå ê†òåðiëäi. Ρ ¼àíàò- òàí ñî¼¼àí æåëäåí ´ø༠æ¥ðiñi á´çûëûï, øàé¼àëûï êåëåäi. – Æà¡áûð ìàóñûìû äà áàñòàëûï ¼àëäû £îé, – äåäi ïîëêîâíèê ´ø༠ã¥ðiëií áàñà àé¼àéëàï. Ê†ï ´çàìàé æåë áà£ûòû †çãåðiï, æàð¼-æ´ð¼ åòêåí ¼àðà á´ëò ¼àïòàëäà ¼àëäû. – Ò„óáå! – äåäi ñà£ûç øàéíà£àí ´ø¼ûø ûðæèÿ ê¥ëiï. Ñîíàí ñî¡ àé¼àéëàó£à åðiíiï, íàéçà£àéëû á´ëòòû¡ àóûï êåòêåíiíi¡ æà¼ñû áîë£àíûí ûììåí ê†ðñåòòi. – 350 –