Төлен Әбдікұлы - Парасат майданы

Äîêòîðäû¡ òàñ ì¥ñiíäåé ê†ñå æ¥çi áîçàðûï, ¼ó¼ûë òàðò- òû. μø¼ûø øàéíà¡äàï îòûðûï, æàë£ûç ¼îëûìåí êàðòà- ñûí æàçäû. – Êåï ¼àëäû¼, – äåäi ꆡiëäi ¥íìåí. μø༠ò†ìåí ¼´ëäèëàï, ñîë¼ åòå ò¥ñòi äå, øî¼àë༠æåð áåòiìåí çiðêiëäåï áiðàç áàðûï, òî¼òàäû. – Á´ë àðàäà àìåðèêàíäû¼ ìèññèîíåð ò´ðàäû. – Ïîë- êîâíèê à£àø àðàñûíàí ê†ðiíãåí ༠øàòûðäû ê†ðñåòòi. Àò æà¼òû, ´çûí áîéëû, ñûðò¼û ïiøiíi êîâáîéëàðäû åñêå ò¥ñiðåòií, îðòà æàñòà£û àìåðèêàíäû¼ ìèññèîíåð æî- ëàóøûëàðäû æûëû æ¥çáåí ¼àðñû àëäû. Êîôå ¥ñòiíäå ïîëêîâíèê äîêòîðäû òàíûñòûðäû. – Àë ìåí îñûíäà£û ýòíîãðàô £àëûìäàðäû¡ áiði ìå äåï åäiì, – äåäi ìèññèîíåð êåøiðiì †òiíãåí æ¥çáåí ê¥ëå ¼àðàï. – Îíäà êåëó ìà¼ñàòû¡ûç áiðû¡£àé òóðèñòiê áîëäû £îé... Äîêòîð Áåéêåð êiðæèiï, áiðàç£à äåéií æàóàï áåðìåé îòûðäû äà: – Ìàòó Ãðîññó øòàòûíäà£û å¡ ñî¡£û, òiði ¥íäiñòåðäi ê†ðiï ¼àë£ûì êåëåäi, – äåäi ñàìàð¼àó. – Ñiç áiçãå îñû ìà¡àéäû àðàëàòà àëàñûç áà? – Î, íå äåãåíi¡iç!.. цç áàð ìà... – Ìèññèîíåðäi¡ ¥íiíåí àñà ¼´ëàï ò¥ñêåí ïåéië áàé¼àëìàäû. – Àðàëàòó£à áîëàäû £îé. – Àëàéäà, – äåäi îë ñûðò¼à øû¼¼àíäà, – ¥íäiñòåð ì„ñåëåñi „áäåí åñêiðãåí òà¼ûðûï, äîêòîð ìûðçà. Îë òóðà- ëû ¥íäiñòåð æàéûí áiëìåéòiíäåð £àíà ñ†ç ¼ûëàäû. Àë áiçäåð ¥øií... Áåði ¼àðàé æ¥ði¡içäåð, ¼àøû¼ åìåñ... Àë áiçäåð ¥øií †çiíåí †çi áåëãiëi, „ëäå¼àøàí øåøiëãåí, „ði åøêiìíi¡ ê†ìåãi æ¥ðìåéòií òàáè£è ïðîöåññ... Äîêòîð Áåéêåðäi¡ áàñûíà ¼àí øàïøûï, òiçåëåði ¼àë- òûðàï êåòòi. «Øîø¼à!» äåãiñi êåëäi àé¼àéëàï. Îë òiïòi á´äàí äà çîð, æàí£à áàòàòûí áiðäå¡åëåðäi àéò¼ûñû êåëäi. «Áåéáiò òàéïàëàðäû äèíàìèòïåí, óìåí, óêîëìåí ¼ûðó òàáè£è ïðîöåññ ïå?! – äåãiñi êåëäi äîëäàíûï. – Ñåíi¡øå îñû òàáè£è ïðîöåññ ïå, ñ´ìûðàé! Òà¡ àëäûíäà ´é¼ûäà æàò¼àí äåðåâíÿ£à ãðàíàòàëàð ëà¼òûðûï, îïàò ¼ûëó òà- áè£è ïðîöåññ ïå?! Òàáè£àòòàí æàðàë£àí †çi¡äåé àäàì áà- ëàñûí åêi £àñûð àóëàï, æåð áåòiíåí æîéûï æiáåðó òàáè- £è ïðîöåññ ïå, ñ´ìûðàé! ½àðà¼øû!!!» Áið༠äîêòîð ì´íû àéò¼àí æî¼. – 351 –

– Á´ðûí á´ë ò´ñòà ¼àíøà ¥íäiñ ò´ð£àí? – äåäi ñèãàðåò ´ñòà£àí ñàóñà¼òàðû ¼àëòûðàï. – ½àíøà áîë£àíûí ä„ë àéòó ¼èûí. Îñûäàí 100 æûë- äàé á´ðûí øàìàìåí îñû æåðäåãi òàéïàäà 150–200 ìû¡äàé àäàì áîë£àí... . – ½àçið ¼àíøà? – 20 àäàì. Äîêòîð Áåéêåð ñèãàðåòií àóçûíà àïàðà àëìàäû. – ½àë£àíû ¼àéäà? – äåäi ìå¡iðåéiï, íå ñ´ðàï ò´ð£àíû- íà †çi äå ò¥ñiíáåé. Ìèññèîíåð äîêòîð£à òà¡ûð¼àé ¼àðàäû. – Iíäåòòåí ¼ûðûëûï ¼àëäû £îé. – Ñîñûí. Ìèññèîíåð äîêòîð£à òà£û ¼àðàäû. – Ñîñûí... Ðàñ, ༠àäàìäàðäû¡ ¼îëûíàí äà àç ¼ûðûë£àí æî¼. À¼ àäàìäàð ¼àðóäû¡ ê¥øiìåí îëàðäû ¼àëû¡ îðìàí ò¥êïiðiíå û£ûñòûðäû. Áið༠¥íäiñòåð äå ¼àðàï ¼àë£àí æî¼ ¼îé. Îëàð äà òàëàé ðåò áiðíåøå ò´òàñ îòðÿäòàðäû ¼ûðûï ñàë£àí. Ñîíäû¼òàí á´ë ñî£ûñòà „ð¼àéñûñû äà êií„ëi. – Ñiçãå ¥íäiñòåðäi¡ †ç æåðëåðií ¼îð£à£ûñû êåëãåíi ñîí- øàëû¼òû òࡼàëàðëû¼ í„ðñå ìå? – Íåãå?.. – Ìèññèîíåð èû£ûí ¼îç£àï, æûìè£àí áîë- äû. – …íå, – äåäi ñîäàí êåéií ¼îëûí øîøàéòûï. Îí ¼àäàìäàé æåðäåí åêi ¥íäiñ áàëàíû¡ øàøû æàëáû- ðà£àí áàñòàðû ê†ðiíäi. Îäàí êåéií ¼àðûíäàðû òàñûðà- éûï, à£àø òàñàñûíàí †çäåði øû¼òû. Äîêòîð Áåéêåðäi¡ æ¥ðåãi øûìûðëàï, àóûð£àíäàé áîëäû. Æàíûíà ñîíøà- ëû¼ æà¼ûí, ûñòû¼ ê†ðiíãåí ¼àï-¼àðà, òûð æàëà¡àø åêi áàëàäàí ê†çií àëà àëìàäû. «Ìiíåêåé, êåëäiê» äåãåí ìèññèîíåðäi¡ ¼àðëû¼¼àí äàóñûí åñòiãåíäå áàðûï, ¼àðñû àëäûíäà ò´ð£àí òà¡£àæà- éûï, êiï-êiøêåíòàé ëàøû¼òàðäû ê†ðäi. Ìèññèîíåð ¼îëûíäà£û òàÿ£ûìåí ëàøû¼òû¡ ò†áåñií ¼à¼òû: – Åé, òåçiðåê øû£û¡äàð! Ñåíäåðãå ¼îí༠êåëiï ò´ð. Ëàøû¼òàí ¼àáûð£àëàðû ûðñè£àí, æ¥äåó ¥ø êiøêåíòàé áàëà øû¼òû. Iøòåí „ëäåêiìíi¡ ꥡêiëäåãåí, æ†òåëãåí äûáûñû åñòiëåäi. – Åé, òåçiðåê! – äåäi ìèññèîíåð òà£û äà àé¼àéëàï. – Òåçiðåê. Ñåíäåðäi ñóðåòêå ò¥ñiðåìiç. – 352 –

Ê†ï ´çàìàé äåðåâíÿ ò´ð£ûíäàðû ò¥ãåë æèíàëäû. ¦éðåòiëãåí öèðê õàéóàíäàðûíäàé ¥í-ò¥íñiç, áið-áiðiìåí äå òië ¼àòûñïàñòàí ¼àòàðëàñûï ò´ðûï æàòûð. Áåëi á¥ãiëiï, ¼àóñà£àí øàë-êåìïiðëåð, òàÿ¼¼à ñ¥éåíãåí à¼ñ༠åðêåê- òåð, áið òiñi æî¼, ¼ûçûë èåê „éåëäåð, ñî¼ûðëàð, á¥êiðëåð, øè áîðáàé áàëàëàð... ½àòàðëàñûï ò´ðûï æàòûð. Ïîëêîâíèê Ìàóðî Ìàðòèíñ ôîòîàïïàðàòûí àëûï, áiðíåøå ä¥ðêií ñóðåòêå ò¥ñiðäi. Ñîäàí êåéií äîêòîðäû¡ æ¥çiíå ¼àðàï, ´íàòïàé ò´ð ìà äåãåí îéìåí: – Äîêòîð, á´ëàð îñû †ëêåäåãi å¡ íàìûñ¼îé, æàóûíãåð òàéïàëàðäû¡ áiði áîë£àí, – äåäi êåïiëäiêêå ê†çiìåí ìèññèîíåðäi í´ñ¼àï. Ìèññèîíåð áàñûí èçåï, ¼îëûíäà£û òàÿ£ûìåí åòiãiíi¡ ¼îíûøûí ñàðò åòêiçäi äå: – Îòûç æûë ñî£ûñòû, – äåäi äîêòîð£à ¼àðàï. Äîêòîð ìèññèîíåðäi¡ ñ†çií òû¡äà£àí æî¼, òîðê†ç îðà- ìàëûìåí ¼àéòà-¼àéòà ñi¡áiðiíiï, „ëäåíå äåï ñûáûðëà£àí- äàé áîëäû. Ìèññèîíåð ¥íäiñòåðãå òàÿ£ûìåí æàé¼àï, òàðà¡äàð äåãåí áåëãi áåðäi. Ñîäàí êåéií ¼îíà¼òàðäû áàñòàï, òàéïà ê†ñåìi ò´ðàòûí ëàøû¼¼à êiðäi. ½à¼ ò†ðäå, æàïûð༠¥éiíäiñiíi¡ ¥ñòiíäå æåðãå ¥¡iëiï îòûð£àí ê„ði øàë êåë- ãåíäåðãå í´ðû ¼àø¼àí à¼æåì ê†çäåðií áið àóäàðäû äà, åøòå¡å ê†ðå àëìà£àíäàé, æåðãå ¼àéòà ò´¼æèäû. – Ñåêñåíäå, – äåäi ìèññèîíåð òiçåñií á¥ãiï. – Ò´ðà àëìàéäû. Ëàøû¼ iøiíäåãi ñûí£àí íàéçà, åñêi ¼àóûðñûí ¼àëïà¼, øî¼ïûò ø¥áåðåê, øàøûë£àí æࡣ༠¼àëäû¼òàðû, æà£ûì- ñûç ñàñû¼ èiñ – òiðøiëiê ì„íiíi¡ ì¥ëäå æîéûë£àíûí, àë ìûíà øàëäû¡ „ëäåáið ñåáåïòåðìåí áið ê¥ííåí áið ê¥íãå æûëæû- £àí óà¼ûòøà £àíà ê†ðiíiñ åêåíií ä„ëåëäåï ò´ð£àí ñåêiëäi. Øàë áàñû ¼àëòûëäàï, ìèññèîíåðãå áàÿó á´ðûëäû äà, „ðå¡ äåãåíäå ¼ûðûëäà£àí ¥íìåí áið ñ†ç àéòòû. – ½àéûð ñ´ðàéäû, – äåäi ìèññèîíåð. Äîêòîð øàë£à ¼àëòàñûíàí áåñ äîëëàð àëûï, ´ñûíäû. Øàë à¼øàíû àñòûíäà£û æàïûðà¼òû¡ àñòûíà òû¼òû äà ¥í-ò¥íñiç, „óåëãi ê¥éiíå ò¥ñiï, ¼îç£àëìàé ¼àëäû. Ìèññèîíåð ò¥ðåãåëiï, òiçåñiíi¡ øà¡ûí ¼à¼òû. Ñûðò¼à øû¼¼àí ñî¡ äîêòîð òà£û äà ¼àç-¼àòàð ¼îëäàðûí ñîç£àí êåìòàð-¼àéûðøûëàð£à òåãiñ à¼øà ¥ëåñòiðiï øû¼òû. – 353 –

Äîêòîð Áåéêåð ìèññèîíåðäi¡ á´ðûí£û ¥íäiñòåð òóðà- ëû, îëàðäû¡ „äåò-£´ðïû, îéûí-ñàóû¼òàðû, „êiìøiëiê-áàñ- ¼àðó æ¥éåëåði òóðàëû àéò¼àí „¡ãiìåëåðií òû¡äàé àëìà- äû. Òà£û äà ñîë æàë£ûçäû¼ äåðòi æàíûí ê¥éçåëòiï, «òûì áîëìàñà, áàñûìà ò¥ñêåí ¼àé£û-¼àñiðåòiìäi á†ëiñåòií àäàì áàð ìà?» äåï îéëàäû iøiíåí «Êiì áàð?! …ëäå „äiëåò æî¼- øûñû, æóðíàëèñò ñèíüîð Ïàëåòåëëè ìå? …ëäå ¼´ðûï æàò- ¼àí òàéïàëàðäû¡ ò´ðìûñ-òiðøiëiãií òàðèõ¼à åíãiçó ¥øií æàí àÿìàé å¡áåê åòiï æ¥ðãåí ´æäàíû áèiê £àëûìäàð ìà? …ëäå ¥íäiñòåðäi ¼îð£àó ¼ûçìåòiíi¡ íåãiçií ñàë£àí àòà¼òû, ìåéiðáàí ãåíåðàë Êàíäèäî Ìàðèàíî Ðîäîí áà?.. Æî¼! Ñè- íüîð Ïàëåòåëëè á†ëiñå àëìàéäû! ‡éòêåíi î£àí àðàêó äà, âàóðà äà, áîðîðî äà, øàâàíòå äå, êàðàæî äà á„ðiáið. Îë òåê ä¥íèåäåãi „äiëåò çà¡ûíû¡ ïðèíöèïòåði á´çûëìàóû ¥øií ê¥ðåñiï æ¥ð. Æî¼! μæäàíû áèiê £àëûìäàð äà á†ëiñå àë- ìàéäû. Îëàð òåê òàðèõ ïåí £ûëûìíû¡ à¼è¼àòòû£û ¥øií, øûíäû¼ ¥øií ê¥ðåñiï æ¥ð. Æî¼! Ìåéiðáàí ãåíåðàë Ðîäîí äà á†ëiñå àëìàéäû. Îë òåê †ç í„ñiëi ¥øií æàíûí êåìiðãåí àð-´ÿòòû¡ „ìiðiìåí ¼ûçìåò ¼ûëäû. ‡çií òàðèõ àëäûíäà à¼òàó ¥øií ê¥ðåñòi. Ñîíäà àðàêó òàéïàñûíû¡ ðóõû îÿòûï, ò¥íäåð áîéû ´é¼û ê†ðìåé, àçàï êåøåòií, æàíû àóûðûï, ê†çiíå æàñ êåëåòií, ñà£ûíàòûí, içäåéòií êiì? Îë – ìåí. Ìåí – Ýäóàðä Áåéêåð. Áàñ¼à åøêiì äå åìåñ. Ìåí! Ìåí! Ìåí!..» Êåëåñi ê¥íi òà£û ê¥í øû£à ´ø¼àí ´ø༠òiði ¼àë£àí ¥íäiñòåðäi¡ ìåêåíi – ´ëòòû¼ ïàðê îðíàëàñ¼àí æåðãå ñ„ñêåäå ¼îíäû. Ìåéìàíõàíà£à ò¥ñiñiìåí ïîëêîâíèê ¥íäiñòåð ïîñòûíû¡ áàñ¼àðìàñûíà òåëåôîí ñî£ûï, ìàøè- íà øà¼ûðòòû. Æàðòû ñà£àò †òêåíäå á´ëàð îòûð£àí ìàøèíà øà¡û á´ð¼ûëäà£àí, îé¼û-øîé¼û, ¼èñû¼ æîëìåí †çåí áîéëàï êåëå æàòòû. Ïàëüìà à£àøòàðû æèiëåï, ç„óëiìäåíiï, æîë äà æi¡iøêåðiï, æàë£ûçàÿ¼ ñî¼ï༼à òiðåëãå¡äå ïîëêîâ- íèê ìàøèíàíû òî¼òàòòû. – Á´äàí „ði æîë æî¼, äîêòîð. Æàÿó áàðàìûç... …íå, åñòiï ò´ðñûç áà? …ëñiç ã¥ìïiëäåãåí áàðàáàíäàð ¥íi åñòiëäi. – ½àçið á´ë æåð òóðèñòåð îðòàëû£ûíà àéíàë£àí. …ñiðåñå, ìàóñûì, øiëäå àéëàðûíäà êèíî£à ò¥ñiðóøiëåð ¼àïòàï êåòåäi. – 354 –

Áàðàáàíäàð ¥íi ê¥øåéå ò¥ñòi. Øèðåê ñà£àò øàìàñûíäà äîêòîð Áåéêåð ìåí ïîëêîâíèê Ìàðòèíñ äæóíãëè iøiíäå åðñiëi-¼àðñûëû ñàïûðûëûñûï æ¥ðãåí òóðèñòåð òîáûíà ¼îñûëäû. Çîîïàðêòåãi ñåêiëäi àðàëàéòûí ìàðøðóòòàðäû òà¼òàé ñòðåëêàëàðìåí áåëãiëåïòi. Òåê òà¼òàéëàðäà òàéïà- ëàðäû¡ àòòàðû æàçûë£àí. …ð ò´ñòàí äàáûðëàñ¼àí ꆡiëäi øó, êèíîðåïîðòåðëàðäû¡ «àë, ê„íå, áàñòàéìûç, áàñòàé- ìûç!» äåãåí äà¡£îé àé¼àéëàðû åñòiëåäi. Äîêòîð ïîëêîâíèê Ìàðòèíñòåí ê†ç æàçûï ¼àëäû. ½àëàé ¼àðàé æ¥ðåðií áiëìåé, à¡òàðûëûï, àç-êåì ò´ðäû äà, «ëåîïàðä àóëàó£à áîëìàéäû» äåãåí òà¼òàé àôèøàíû àéíàëûï †òiï, æàë£ûçàÿ¼ æîë£à ò¥ñòi. Øó áiðòå-áiðòå àëûñòàé áåðäi. …ëäåí óà¼ûòòà ñ¥ðëåó äå iç-ò¥çñiç æî£à- ëûï, äîêòîð ¼àóûðñûí æàïûðà¼òû ïàïîðîòíèêòåð ìåí ò´òàñ¼àí øûðìàóû¼òàðäû¡ ¼àìàóûíäà ¼àëäû. Îë åíäi êåëãåí içiìåí êåði ¼àéòï༠îéäà åäi. Êåíåò àëäàí áið ¼àëûïïåí áàðàáàíäàð ¥íi åñòiëäi. Äîêòîð æîëûí á†ãå- ãåí øûðìàóû¼òàðäû ¼îëûìåí ¥çiï, àÿ£ûìåí àðøûï, iëãåði æûëæûäû. Áàðàáàí ¥íi, äàáûðëà£àí äàóûñòàð áiðòå-áiðòå æà¼ûíäàï êåëåäi. …ëäåáið æåðäå æàñûðûí, ¼´ïèÿ „ðåêåò æàñàëûï æàò¼àíäàé àñà æà¡£ûðû£ûï, ¼àòòû øóëàìàéäû. Äîêòîð à£àø àðàñûíàí ¥íäiñòåðäi¡ ¼ûçûëê¥ðå¡ æî- òàëàðûí, ò¥ðëi-ò¥ñòi ¼àóûðñûí ¼àëïà¼òàðûí ê†ðiï ¼àëäû äà, æ¥ãiðå áàñûï, åíòiãiï àëà¡íû¡ æèåãiíå òî¼òàäû. Àé- íàëäûðà á†ðåíåëåð ¼îéûë£àí, î¡àøà øà£ûí àëà¡äà ¥íäiñòåð áèëåï æ¥ð. Á´ëøû¼ åòòåði áiëåóëåíãåí 40 øà¼- òû æàñ æiãiòòi¡ ¼îëäàðûíäà£û æóàí òàÿ¼òàð áàðàáàí åêïiíiìåí iëåñiï, ñàðò-ñ´ðò ñî£ûñàäû. «Áóì! Áóì!» – Æîðû¼ áèi! – äåäi äîêòîð Áåéêåð ¼àëòûðàíà ê¥áiðëåï. – Î, ò„¡iðiì, ìûíàó æîðû¼ áèi £îé!.. Ñàéûïêåðëåð áið øåãiíiï, áið ¼îñûëûï, ûð£à¼òàí æà- ¡ûëìàé, òàÿ¼ ¼à£ûñòûðûï, ꆡiëäi ¥íìåí ãó åòå ¼àëàäû. – ¿à! Áið༠æ¥çäåðiíäå ê¥ëêi. ½èìûëäàðû æå¡ië. …ëi òåðëå- ìåãåí. Àÿ¼òàðûí ´øòàðûíàí áàñûï, áið-áiðiíåí øåãiíiï êåòåäi äå, æàëò á´ðûëàäû. Òàÿ£û äà áåòïå-áåò êåëiï, ñàðò- ñ´ðò ¼à¼òû£ûñûï †òòi. Áiðòå-áiðòå ¼èìûëäàðû òåçäåé ò¥ñòi. Áàðàáàíäàð ñàðòûëû äà æèiëåï, ê¥øåéiï áàðàäû. «Áóì- áóì-áóì-áóì!!!» – 355 –

…ëäåí óà¼ûòòà ¼èìûëäàðûíà ì¥ëäå ê†ç iëåñïåé êåòòi. Áið༠åøêiì ûð£à¼òàí æà¡ûë£àí æî¼. – ¿à-à! Áèøiëåðäi¡ æ¥çäåðiíåí ê¥ëêi içi æîéûëûï, ê†çäåðiíäå àøó-ûçà, ¼àíäû êåêòi¡ æàð¼ûëäà£àí ´ø¼ûíû îéíàäû. «Áóì!» «Æîðû¼! ½àíäû æîðû¼¼à øà¼ûðàäû. Áóì! ½àñèåòòi àòà- áàáà ¼´íû ¥øií, ¼àòûí-áàëà ¼àíû ¥øií à¼ûð£û æîðû¼¼à, ¼ûð£ûí àé¼àñ¼à øû£û¡äàð! Æîðû¼! Ä¥íèåíi¡ ñî¡£û òû- íûñûí åðëiêêå àðíàéû¼! Áóì! Å¡ ñî¡£û ðåò ¼àñèåòòi æî- ðû¼¼à!! Å¡ ñî¡£û ðåò! Áóì! Ê„íå, áàñòà!» – ¿à-¾à!! Äîêòîð øàìûð¼àíûï, ê†çií æ´ìäû. «Øiðêií, ìûíà ä¥íèåíi òàë¼àí ¼ûëûï ¼èðàòàð ìà åäi!» – äåãåí êåêòi ä„ìå †í áîéûíà øûìûðëàé òàðàï, áè ûð£à£ûìåí òå¡ñåëå áåðäi. «Áóì! ½àéäà áiçäi¡ äࡼòû ê¥íäåðiìiç?!!.. Îðàëìàéòûí ê¥íäåð ¥øií! Áóì! ‡ëãåíäåð ¥øií!.. Æåð ¥øií!.. À¼ûð£û ðåò... Áóì!» ¦íäiñòåðäi¡ ¼ûçûë¼î¡ûð æîòàëàðû òåðìåí æàëòûëäàï, åòåê æàï¼ûø åòiï áàéëà£àí æi¡iøêå, ´çûí æàïûðà¼òàðû ¼àòåðëi ´ðûñ¼à øà¼ûð£àíäàé áåéìàçà, òûíûìñûç ñóûë- äàéäû. Äîêòîð òûíûñû òàðûëûï, ãàëñòóãií à£ûòòû. Ä„ë îñû ñ„òòi îë ñîíàó åñ áiëãåí ê¥ííåí áàñòàï òà£àòñûç ê¥òêåí ò„ðiçäi. «Æîðû¼ áèi, – äåé áåðäi ê¥áiðëåï. – Ä„ë îñûëàé áèëåéòií...» «Áóì!.. » Ñî¡£û áàðàáàí ¥íi 䥡ê åòå ¼àëäû äà, òûíûï ¼àëäû. Áè àÿ¼òàëäû. Òåðãå ìàëøûíûï, àóûð åíòiêêåí ¥íäiñòåð ê†çäåðiíi¡ îòû ñ†íiï, áàñòàðû ñàëáûðàï, ¼àæû- £àí, òàóñûë£àí ò¥ðìåí áið-áiðiíå ¥í-ò¥íñiç ì†ëèå ¼àðàé- äû. …ëäåêiì òóðèñòåðäåí à¼øà æèíàé áàñòàäû. Äîêòîð äið åòå ¼àëäû. Òåðiñ àéíàëûï, à£àø¼à ñ¥éåíäi. Êåäið-á´äûð, òàñòàé ¼àòòû ¼àáû¼òàð øûíòà£ûíà áàòòû. Àóûð£àí ñàéûí áàòûðà ò¥ñòi. Áàòûð£àí ñàéûí áàñ¼à áiðåóäi ¼èíàï æàò¼àíäàé æàíû êiðiï, àéûçû ¼àíà ò¥ñòi. «…ëäi äå ¼èíàð ìà åäi, æàíûí ê†çiíå ê†ðñåòåð ìå åäi» äåãåí, †çiíå †çi †øiêêåí áið ñåçiì ò´ð£àí ñåêiëäi ê†êåéiíäå. – Äîêòîð, – äåãåí æ´ìñ༠¥í åñòiëäi òó ñûðòûíàí. Äîêòîð Áåéêåð ïîëêîâíèêòi äàóñûíàí òàíûñà äà ¼îç£àë- ìàé ò´ðà áåðäi. – 356 –

– Äîêòîð, ìåí ñiçäi içäåï, øàð¼ ´ðìà£àí æåðiì æî¼. Á´ë àðà£à ¼àëàé òàï áîëäû¡ûç? Äîêòîð æàëò á´ðûëäû. – Àðàêó òàéïàñûíû¡ ìåêåíií áiëåñiç áå? – Àðàêó... äåéñiç áå? Àðàêó òàéïàñûíû¡ ìåêåíi Ðèáåé- ðî ñåëîñûíàí àñà ¼àøû¼ åìåñ. – Ðèáåéðî?.. – È„, Ðèáåéðî. Ñîíäàé ôàáðèêàíò áîë£àí. Ýòíî- ãðàôòàðäû¡ àéòóûíøà àðàêó îñûäàí 60–70 æûëäàé á´ðûí ñîë ñåëî ò´ð£àí ò†¡iðåêòi æàéëà£àí åêåí. Ðè- áåéðîíû¡ áàíäèòòåðiíåí òàñ-òàë¼àí áîëûï æå¡iëãåííåí êåéií û£ûñûï, òiðøiëiêêå ¼îëàéñûç àóäàíäàð£à øû- £ûï ¼àë£àí. Äîêòîð Áåéêåð ¼àëòàñûíàí îðàìàëûí àëûï, òåð á´ðøà¼òà£àí ìà¡äàéûí ñ¥ðòòi. – Æ¥ði¡iç, – äåäi ñîäàí êåéií øàðøà£àí ¥íìåí. – Àðà- ëàéû¼. Á„ðií äå àðàëàéû¼. *** Æåòiíøi ê¥íi äîêòîð Áåéêåð ìåí ïîëêîâíèê Ìàðòèíñ Øèíãó †ëêåñiíäåãi ¥íäiñòåðäi¡ ¼àëäû¼ òàéïàëàðûí ò¥- ãåëãå æóû¼ àðàëàï, Ðèáåéðî ñåëîñûíà åêi ê¥íäå æåòiï ¼àëàðìûç äåãåí íèåòïåí æà£àñûíà ìàíèêîëà, àâàððà, êî- êîðèòà, òiñòi æàïûðà¼òû ç„óëiì ïàëüìàëàð †ñêåí æàë- ï༠†çåííi¡ áîéûìåí áàÿó æ¥çiï êåëå æàòòû. Ïîëêîâ- íèê ¼àéû¼òû æà£à£à á´ðûï, ¼àéðà¡£à òiðåäi. Ñîäàí êåéií ¥ñòií æàïûðà¼òàðìåí ê†ìiï, ò´ñûíà à£àø øàíøûï, áåëãi ¼îéäû. Äîêòîð îðìàí iøiíå áîéëàï åíãåí ñàéûí ê¥íiãå ê†çiíå æ¥ç åëåñòåòiï æ¥ðãåí áàÿ£û áàëà êåçiíäåãi î¼è£àëàð æàí áiòêåíäåé òiðiëiï, ñîë êåçå¡, åíäi ìiíå, æûëæûï, ¼àñûíà êåëãåíäåé, òiïòi ¼îë ñîçûì æåðäå ò´ð£àíäàé áið ¼ûçû¼ „ñåðãå ¼àëäûðûï, àéíàëàñûíà òà¡ûð¼à£àí ê¥éi àëà¼- æ´ë༠¼àðàé áåðäi. Á´òà¼òàí á´ò༼à ñåêiðãåí ¼ûç£ûëò-ñàðû áà¼ûðàóû¼ ìàéìûëäàð ¼îñ æîëàóøû£à „ëäå¼àíäàé †øïåíäiëiêïåí æàïûðà¼òàð àðàñûíàí æàóû£à ñû£àëàï, òiñòåðií øà¼ûð- ëàòòû. – 357 –

Øûì¼àé ¼ûçûë, æàñûë-ñàðû ò¥ñòi àëòûí ¼àíàò òîòû ¼´ñòàð ´øûï-¼îíûï, ¼àðëû¼¼àí ò„ðiçäi äàóûñïåí òûíûì- ñûç áàð¼ûëäàéäû. Áîéû àëòû ôóòòû¼, ¼ûç£ûëò ìîéûíäû, àïïà¼, àëûï ¼´òàíäàð æàéûëìà, òàéûç ñó£à ò†íãåí á´ò༠¥ñòiíäå „ëäå- ¼àíäàé àÿíûøòû äûáûñ øû£àðûï æ„íå †ç äàóñûíàí †çi ñåñêåíãåíäåé ìà¡àéûíà ñà¼òàíà ¼àðàéäû. À£àøòàð áiðòå-áiðòå æèiëåï, îðìàí iøi ¼àðà¡£ûëàíà ò¥ñòi. Îðàñàí áèiê ãðèíõàðòòàð, ¼ûç£ûëò-¼î¡ûð óëëàá- òàð, ïóïóðåÿ, ñóàðè, êàñòàíüÿ à£àøòàðû òiðåñiï, á´äàí „ði †òóãå áîëìàéäû äåãåíäåé ñ´ñòàíûï, ò¥íåðå ò¥ñåäi. – ½àòå êåëäiê, – äåäi êåíåò ïîëêîâíèê ¼àëû¡ æûíûñ- ¼à øàë¼àÿ ¼àðàï. – ‡òiï êåòiïïiç... À£àø ò†áåñiíåí æåë ò´ð£àíû áàé¼àëäû. Ñîëò¥ñòiê- øû£ûñòàí ê†òåðiëãåí ¼àðà á´ëò àñïàíäû ò´òàñ òîðëàï, ñà¡ûëàóñûç ¼ûìòàï àëäû. – Æà¡áûð æàó£àëû ò´ð. – Ïîëêîâíèê òà£û äà áà£äàð- ëàé ¼àðàï, áàñûí øàé¼àäû. Îñû êåçäå íàéçà£àé îòû æàð¼ åòå ¼àëäû äà, îðàñàí ¥ëêåí øåëåê æåðãå ¼´ëà£àíäàé, ê¥í ¼à¡£ûð-ꥡãið åòiï, ê¥ðêiðåé æ†íåëäi. Àëäà êåëå æàò¼àí ïîëêîâíèê òî¼òàï, àðòûíà á´ðûëäû. – Äîêòîð, áiç åíäi àëäà£û ¥íäiñòåð ¼îíûñûíà æåòå àë- ìàéìûç... Îíàí äà... Òà£û äà ã¥ðñ åòå ¼àë£àí íàéçà£àé ïîëêîâíèêòi¡ äàó- ñûí åñòiðòïåé æiáåðäi. Ïîëêîâíèê ¼îëûí åðáå¡äåòiï, ñ†çií æàë£àì༠áîë£àíäà ê¥í ¥øiíøi ðåò ã¥ðñ åòòi äå, æà¡áûð ò†ïåëåï ¼´éûï êåòòi. – …ði æ¥ði¡iç, – äåäi ïîëêîâíèê ò´íøû£à àé¼àéëàï. – …ði ¼àðàé... Êåði ¼àéòàéû¼... À£àø áàñòàðû ¼àòòû øóûëäàï, øࡼûëäà£àí ¼´ñòàð äàóñû åñòiëäi. – Ò¥ñêåí æåðiìiçäåí ¼àøû¼ åìåñ, – äåäi ïîëêîâíèê åòåêòåé ïàëüìà æàïûðà£ûí äîêòîðäû¡ ò†áåñiíå á¥ðêåï æàòûï. – Áið ìèññèîíåð ò´ðàäû... Åêi æûë áîëäû, îñû àðàäàí †íåðê„ñiï îðíûí àø¼àí... ‡ç ¼àðàæàòûíà ¥íäiñòåðãå àðíàï àóðóõàíà ñàëäûðäû... Á´ð¼àí£àí †çåí æèåãiíåí æàë£ûçàÿ¼ æîë êåçiêòi. Á´ëòòû¡ îðòàñû æûðòûëûï, æà¡áûð áà£àíà£ûäàé åêiëåíáåé, ༠æàóûí£à ´¼ñàï, áiðêåëêi ñiðêiðåï ò´ð. – 358 –

Àëäàí ñåëî îòòàðû æûëòûðàäû. Á´ëàð ñåëî£à êiðãåíäå ê¥í äå àøûëûï, ê†êæèåêòåãi ñà¡ûëàóäàí áàòûï áàðà æàò¼àí àë¼ûçûë ê¥ííi¡ ñûíû£û ê†ðiíäi. Ìèññèîíåð ¼îíà¼òàðäû æûëû æ¥çáåí ¼àáûëäàäû. Ïîë- êîâíèê Ìàðòèíñòi¡ æàíûíäà£û àòà¼òû äîêòîð Ýäóàðä Áåéêåð åêåíií åñòiãåíäå, îë à¼ñ¥éåêòåðãå ò„í àøû¼ ìiíåçáåí á´ë êåçäåñóäi †ç †ìiðiíi¡ å¡ áà¼ûòòû ñ„òòåðiíi¡ áiðiíå áàëàéòûíûí ñîë ìèíóòòà-༠àéòûï ñàëäû. Îäàí êåéií «Îñûíäàé ¼àóiï-¼àòåði ìîë îðìàí iøiíäå æàÿóëàï- æàëïûëàï, æàóûíäàòûï, æîë æ¥ðóäi¡ †çi íå äåãåí òà¡£à- æàéûï ¼àðàïàéûìäûëû¼ äåñå¡øi!» – äåï ñûáûðëàäû ïîëêîâíèêòi¡ ¼´ëà£ûíà. Ìèññèîíåðäi¡ „éåëi êåçiíäå †òå àæàðëû áîë£àí£à ´¼ñàé- òûí, èíàáàòòû, êå¡ïåéië, à¼ûëäû àäàì åêåí. Áàëàëàðû äà ñ¥ï-ñ¥éêiìäi. Êåøêi ¼îíà¼àñû áiðû¡£àé äîêòîð Áåéêåðäi¡ ¼´ðìåòiíå àðíàëäû. Êåøòå æèíàë£àíäàðäû¡ á„ði „ð áàñ¼àí ¼àäàìû òàðèõ- òà ¼àëó£à òèiñòi îñûíàó ´ëû àäàììåí áiðãå îòûð£àíäû¼- òàí, †çäåðiíi¡ áîëìàøû, î£àø ¼ûëû¼òàðû äà òàðèõòà ¼îñà ¼àëûï ¼îÿ ìà äåï ¼îðû¼¼àíäàé, †òå ñà¼, ñûïàéû, æè- íà¼û îòûðäû. – Ñiçäi¡ †ç ¼àðàæàòû¡ûç£à ¥íäiñòåð ¥øií àóðóõàíà ñàëäûð£àíû¡ûçäû åñòiäiì, – äåäi äîêòîð áið ò´ñòà. Ìèññèîíåðäi¡ åòæåíäi æ¥çiíåí ¼óàíûø í´ðû æàð¼ åòòi. Îë òiïòi ¼óàí£àííàí íå àéòàðûí áiëìåé, ¥íñiç ¼àëäû. – Æà¼ñû iñòåãåíñiç, – äåäi òà£û äà äîêòîð. – Æî¼, ¼´ðìåòòi äîêòîð... ½àëàé äåãåíìåí äå, ìåí á´ëàé iñòåìåñåì, ïðîãðåñøië ¼àóûì àëäûíäà áàñ¼à åø¼àíäàé ¼ûëû£ûììåí †çiìäi †çiì à¼òàé àëìàñ åì... Ñîíäû¼òàí á„ëåíäåé åðëiê òûíäûðäûì äåï àéòà àëìàéìûí. ½îíà¼àñû ó-øóñûç, ðåñìè æèíàëûñòàé òûíûø, áiðêåëêi †òòi. Á„ði äå äîêòîð Áåéêåðäi¡ àóçûíàí áið åðåêøå, åøêiì áiëìåéòií, åøêiì åñòiï ê†ðìåãåí áiðäå¡åëåð òû¡äà£ûñû êåëäi. Áið༠äîêòîð åøòå¡å äå àéò¼àí æî¼. – Ðèáåéðî ñåëîñû ¼àíøà æåð? – äåäi æàòàðäà. – Òóðà æ¥ðãåíäå 30 øà¼ûðûìäàé... Òà¡åðòå¡ãi àñòàí êåéií äîêòîð àóðóõàíàíû ê†ðãiñi êåëåòiíií àéòòû. – 359 –

Àóðóõàíà ¼ûçûë êiðïiøòåí ñàëûí£àí, øàòûðëû, ´çûí ¥é åêåí. Æàïûðà¼òàð ê†ìêåðãåí ê†ëå¡êåëi àóëàñûíäà ¼îëûí òà¡£àí, áàñûí òà¡£àí, òàÿ¼¼à ñ¥éåíãåí, ¼àéñûáiði æàëà¡àø, ¼àéñûáiði àðçàí, ê†ê ìàòàäàí òiãiëãåí õàëàò êè- ãåí, àëà-¼´ëà áîÿí£àí ¥íäiñòåð æ¥ð. μçûí áîéëû, ê†çiëäiðiêòi æàñ ä„ðiãåð ¼àáûð£àëàðû êiñi áîéû ò´ñ¼à äåéií æàñûë ò¥ñïåí áîÿë£àí, æi¡iøêå, ´çûí ä„ëiçãå áàñòàï êiðiï, ¼àïòàëäà£û áiðiíøi á†ëìåíi¡ åñiãií àøòû. Ä„ði èiñi 쥡ê åòå ¼àëäû. Èií òiðåñêåí, êåðóåòòåð àðà- ñûíàí †òiï æ¥ðóäi¡ †çi ¼èûí ñåêiëäi. Àóðóëàðäû¡ åø- ¼àéñûñû äà êiðãåíäåðãå ꆡië á†ëãåí æî¼. – Êåðåóåòòåð æåòiñïåéäi, – äåï ò¥ñiíäiðäi æàñ ä„ði- ãåð. – Àë£àø¼ûäà æà¼ûí òàéïàëàðäàí àóûð æàðà¼àòòàí- £àíäàðäû †çiìiç áàðûï, „êåëå àëìà£àí åäiê, ¼àçið... ê†ðiï ò´ðñûç £îé. Äîêòîð æà£àëàï, øåòêi êåðåóåòêå êåëäi. Æàñû ¼ûðû¼- òàð£à êåëãåí, áåò ïiøiíi iðãië, ìîñ¼àë ¥íäiñ àñûðàó£à ê†íáåéòií à¡íû¡ æàíàðûíäàé æàáàéû, æàò æ¥çáåí äîê- òîð£à „ð¼èëû ¼àðàäû. – Ñàðû áåçãåê, – äåäi æàñ ä„ðiãåð ê†çiëäiðiãií ¼îç- £àï. – Àëòàóû ò¥ñêåí åäi, òiði ¼àë£àíû îñû £àíà. Àë ìûíàó æàò¼àí... – Ä„ðiãåð ¥ðãåí øàðäû¡ ¼àáû£ûíäàé æ´ï-æ´¼à òåðiëåðiíi¡ àðàñûíàí àïï༠ñ¥éåêòåði àé¼ûí ê†ðiíãåí åêiíøi ¥íäiñòi ê†ðñåòòi. ¦íäiñòi¡ „ëñiç £àíà ê†òåðiëiï-áàñûë£àí êåóäåñi áîëìàñà, áåò-æ¥çiíåí òiðøiëiêòi¡ áåëãiñi áiëiíáåéäi. – Ìåíêîñ òàéïàñûíàí... Ò¥ñêåíiíå áið àé áîëäû. Áåðè-áåðè. Îñû †ëêåäåãiëåðäi¡ òå¡ æàðòûñûíà æóû£û áåðè-áåðè äåðòiíå øàëäû¼¼àí- äàð... Àë ìûíàó æàò¼àí á¥ãiííåí ¼àëìàó£à òèiñòi... Ãàí- ãðåí... Ìûíà æiãiòòi áiçãå ïàðàëè÷ ñî¼¼àí ê¥éiíäå „êåëäi... Ò„ðiçi æàð¼àíàò ø༼àí áîëóû êåðåê. Áiðòå- áiðòå æàçûëûï êåëåäi... Åêiíøi ïàëàòàäà æàò¼àí ¥íäiñòåðäi¡ æà£äàéëàðû áiðiíøiëåðãå ¼àðà£àíäà „ëäå¼àéäà æà¼ñû åêåí. Êåéáiðåóëåði áàñòàðûí ê†òåðiï, ò¥ðåãåï îòûð. Áið༠á„ði ¥íñiç. Áið-áiðiíå áåéòàíûñ, „ð òàéïàäàí ¼îñûë£àíäàð£à ´¼ñàéäû. Ä„ðiãåð áåò-àóçûí àëàïåñòåíäiðiï, ¼ûçûëìåí áîÿï àë£àí å¡ãåçåðäåé, æàëïà¼òàíàó ¥íäiñòi¡ æàíûíà áàð- äû äà: – 360 –

– Àÿ£û¡äû åðòå¡ øû£àðàìûç ãèïñòåí, á¥ãií áîëìàé- äû, åðòå¡, åðòå¡, – äåäi èñïàíøàëàï. Åðòå¡ äåãåíäi ¼îëû- ìåí áåëãiñiç áið áà£ûòòû àñûðà ñiëòåï ê†ðñåòòi. ¦íäiñ áàñûí èçåäi. – Òèêàíäàðäû¡ ê†ñåìi, – äåäi ä„ðiãåð åíäi äîêòîð£à ¼àðàï. – Àñà åðæ¥ðåê àäàì... Àç£àíòàé òàéïàëàðäû¡ áà- ñûí ¼îñûï, ༠àäàìäàð£à ¼àðñû „ëi äå ñî£ûñ àøï༠îéû áàð. Æàðà¼àòòàíûï, áiðíåøå ðåò ò¥ñòi, æàçûëûï øû¼¼àí- íàí êåéií òàéûï ò´ðàäû. Àë áàñ¼àëàðû ¼àëûï æàòûð. 12 ¥íäiñ îñûíäà ôàáðèêàäà æ´ìûñ iñòåéäi... Àë ìûíà æàò- ¼àíäàð – òåãiñ âàóðà òàéïàñûíàí... Êåíåò äîêòîð øåòêi êåðåóåòêå òà¼àé áåðäi äå, ìåëøèiï ò´ðûï ¼àëäû... Êåðåóåò ¥ñòiíäå ìîéíû ìåí èû£ûí ¼ûçûë- ìåí áîÿ£àí, ìà¡äàéûíà, æà£ûíà, èåãiíå æàñûë áîÿóìåí ¼îñ ñûçû¼ íî¼àò æ¥ðãiçãåí, åëóëåð øàìàñûíäà£û ¥íäiñ æàòûð. ‡ëi, òiði åêåíi áåëãiñiç, ê†çi æ´ìóëû. – Åêi ê¥í áîëäû ò¥ñêåíiíå, – äåäi æàñ ä„ðiãåð äîêòîð- äû¡ òî¼òàï ¼àë£àíûí áàé¼àï. – ¦íäiñòåð „êåï òàñòà- äû... Àíà ïàëàòàäà îðûí áîëìà£àí ñî¡, îñûíäà æàò¼ûç- äû¼. Ä„ðiãåð æ¥ðå ò¥ñêiñi êåëäi äå, äîêòîð Áåéêåðäi¡ ¼îç- £àëìàé ò´ð£àíûí ê†ðiï, êiäiðiï ¼àëäû. – Á´ë †çi ì¥ëäå áåëãiñiç, òðîïèêàëû¼ àóðó. Æ„íå ò´¼ûì ¼óàëàéäû åêåí. Ýòíîãðàôòàð á´ë òàéïàíû îñû óà¼ûò¼à äåéií àøòàí ¼ûðûëäû äåï êåëãåí. Îëàé åìåñ, ä„ë îñû àóðóäàí ¼ûðûëûï áiòiïòi. Ä„ðiãåð áîë£àí øû£àð äåãåíäåé, iëãåði îçûï, áiðíåøå ¼àäàìäàé æåðãå áàðäû äà, äîêòîðäû¡ ñîë îðûíäà „ëi ¼èìûëñûç ò´ð£àíûí ê†ðiï, òà¡ûð¼àï, êåði á´ðûëäû. – Àéòïà¼øû, – äåäi åñiíå „ëäåíå ò¥ñêåíäåé. – Á´ë æàò¼àí ¥íäiñ àðàêó òàéïàñûíàí ¼àë£àí å¡ ñî¡£û àäàì... Äîêòîð òå¡ñåëiï áàðûï, êåðåóåòòi¡ áàñûíà ñ¥éåíäi. Îë ¥íäiñòi¡ àðàêó òàéïàñûíàí åêåíií áåòiíäåãi òà¡áà áîÿóäàí òàíû£àí-äû. ½àïåëiìäå †¡ ìåí ò¥ñòi¡ àðàñûíäàé áið õàë- äå ¼àëäû äà, ñàíàñûíà «á´ë ¼óàíûøòû æà£äàé, †òå ¼óàíûøòû æà£äàé» äåãåí õàáàð æåòêåíäå áàðûï, á¥êië £´ìûðûíäà ò¥éñiíiï ê†ðìåãåí àëàïàò ñåçiì òàñ¼ûíû äåì àëó£à ì´ðøà áåðìåé, ò´íøû¼òûðûï, áåéì„ëiì ò´¡£èû¼- êà øûì áàòûðûï æiáåðãåíäåé áîëäû... Åñií æè£àíäà ò¥éìåëåðií à£ûòûï, ¼îëäàí äåì ñàëûï æàò¼àí ä„ðiãåðäi – 361 –

ê†ðäi. «Äîêòîðäû¡ æ¥ðåãi íàøàð åêåí £îé» äåï ê¥áiðëåéäi „ëäåêiìäåð. – Òåðåçåíi àøû¡äàð! Ñ„ë êåéiíiðåê, êåéií... Äîêòîð Áåéêåð ê†ìåéiíå òiðåëãåí ûñòû¼ æàñòû ñåçiíäi. Æà¡à áîñàí£àí „éåëäi¡ †çi „ëñiðåï æàòñà äà, áàëàñûíû¡ ò¥ðií ê†ðãiñi êåëiï, òûðìûñ¼àí „ðåêåòiíäåé áið ¼èìûë- ìåí ìîéíûí ¼àëò-¼´ëò ñîçûï, øåòêi êåðåóåòêå ¼àðàäû. Àðàêó ¥íäiñ ìàíà£û ê¥éiíäå, àëàñà æàñòû¼òà áàñû øàë- ¼àéûï, ¼èìûëñûç æàòûð. Æ༠åòòåði àíäà-ñàíäà æûáûð- æûáûð åòåäi. «Òiði!» ½àðåêåò-òiðøiëiãiíäå †ìið áîéû ñ„òòiëiêêå äà£äûëàíûï êåëñå äå, òàï îñûíäàé áà¼ûòòû ñ„ò æàðû¼ ä¥íèåäå áàð äåï îéëàìà£àí åäi. Åñií æèûï, áóûíäàðûí áåêiòòi. Îðíû- íàí ò´ðûï, àðàêóëû¼ ¥íäiñ æàò¼àí êåðåóåòêå êåëäi. – Æîë ñî£ûï, ¼àæû£àíäû¼òàí áîëàð, – äåäi ä„ðiãåð äîêòîðäû¡ øûíòà£ûíàí äåìåãåí ê¥éi iëåñå æ¥ðiï. – Æà- òûï, òûíû¼¼àíû¡ûç æ†í. Äîêòîð îíû¡ ñ†çií åñòiìåãåíäåé, àóðóäû¡ äûì¼ûë áiëåãií ´ñòàï, ê†çäåðií àøûï, ¼àáûñ¼àí iøií ñèïàï, †òå áàÿó ñî¼¼àí æ¥ðåãií òû¡äàï, ¥íñiç ò´ðäû äà: – Ìà£àí êàáèíåòi¡içäi áåði¡içøi, – äåäi ä„ðiãåðãå. Äîêòîðäû¡ àóðó ¥íäiñòi æåêå êàáèíåòêå àëäûðóû ò´ð£àí æ´ðòòû ¼àéðàí ¼àëäûðäû. Æåðäi¡ ñiëêiíãåíií íå- ìåñå ê¥ííi¡ ò´òûë£àíûí òàìàøàëà£àíäàé áið ñî¼ûð ñåçiììåí åíòåëåñiï, iñòi¡ à¼ûðûí ê¥òiñòi. Àòû à¡ûç£à àé- íàë£àí äîêòîð Áåéêåðäi¡ ìåéiðiìi ò¥ñiï, óà¼ûòûí á†ëãåíi †ëãåëi æàò¼àí áåéøàðà ¥íäiñòi¡ áà£û øû£àð äåï æîðà- ìàëäàñòû. Áið༠ê¥òïåãåí áið î¼è£à áîëäû. Àðàäà áiðíåøå ñà£àò óà¼ûò †òêåíäå: – ʆìåêòåñ, ¼´äàé ¥øií, ê†ìåêòåñ, – äåäi äîêòîð æàñ ä„ðiãåðäi¡ æà£àñûíàí ñiëêiëåï. – Içäåãåí ì´ðàòû¡à æåòêiçåéií... ʆìåêòåñ ¼àçið... – Äîêòîð ìûðçà, – äåäi ä„ðiãåð øàðàñûç ¥íìåí. – Ñà- áûð åòi¡içøi. Ñiç å¡ àëäûìåí á´ë äåðòòi¡ îñû ìà¡àéäàí áàñ¼à æåðäå êåçäåñïåéòiíiíå íàçàð àóäàðû¡ûç... Äæóíãëèäi¡ iøiíäå åêi-¥ø æåðäå £àíà ê†çi áàð. Àðàêó òàé- ïàñû ༠àäàìäàðäû¡ „ñêåðiíåí æå¡iëiï, ìåêåíäåðií òàñ- òàï ê†øêåíäå ñîë àóäàí£à òàï áîëûïòû. Òàéïàíû¡ àòà¼- òû áið áà¼ñûñûíû¡ àéòóûìåí á´ëàð áàñ¼à æåðãå ¼îíûñ – 362 –

àóäàð£àí. (Á´ðøà¼òàï ༼àí òåð äîêòîð Áåéêåðäi¡ ìîé- íûíà ¼´éûëäû). Áið༠áà¼ñû à¼òàðäû¡ ¼îëûíàí ¼àçà òàï¼àííàí êåéií æ´¼ïàëû äåðò òàéïà£à áiðæîëà îðíû£ûï ¼àë£àí. À¼ûðû 50–60 æûëäû¡ iøiíäå á„ði ¼´ðûï áiòiïòi. Ìûíàó æàò¼àí æàë£ûç òiði ¼àë£àí ê†ñåìíi¡ áàëàñû åêåí. Ñ¥éðåòiëiï âàóðàëàðäû¡ àðàñûíäà æ¥ðãåí æåðiíåí áiçãå „êåï òàñòàäû... Ì´íû¡ á„ðií äå †çi àéòòû. Êåøåëåð ñ†éëåï æàò¼àí. Á¥ãií ¼àòòû ò†ìåíäåï êåòòi. Àë ìåíi¡ ¼îëûìíàí êåëåð åø ¼àéðàí æî¼, äîêòîð! Á´ë àóðóäû ñà¼òàï ¼àëà- òûí áið-༠àäàì áàð. Îë ä„ðiãåð – Ðàóëü Ðàäðèãåñ. Îñû äåðòòi ìà¼ñàò åòiï, ´ç༠æûë çåðòòåãåí. – ½àéäà? – äåäi äîêòîð æ´ëûï àë£àíäàé. – Á´ðûí Ãîÿñ øòàòûíäà iñòåãåí, ¼àçið Ðåñèôèäå ¼àëà- ëû¼ àóðóõàíàäà ê†ðiíåäi. Áið༠î£àí õàáàð æåòiï, êåëãåí- øå êåìiíäå îí øà¼òû ê¥í óà¼ûò êåðåê. – Òåç õàáàð áåði¡iç! – Äîêòîð, îë ì¥ìêií åìåñ. ʆðiï îòûðñûç, àóðó á¥ãiííåí, „ði êåòêåíäå åðòå¡íåí ¼àëìàéäû... «Á´ë ¼àëàé?..» – äåé áåðäi äîêòîð ¼îëäàðû ¼àëòûðàï. Áà£àíà£û †ëøåóñiç áà¼ûò, ¥ìiò, ¼óàíûø ñó ñåïêåíäåé áàñûëûï, àð¼àíìåí ¼´ç£à ñàëáûðà£àí àäàìíû¡ ¼îëûíàí ñî¡£û ò¥éií øû£ûï áàðà æàò¼àí ñ„òiíäåé ¼àòåðëi ¥ðåé †íå áîéûí áèëåï áàðàäû. Îë òiïòi „ëäå¼àøàí ´ìûò áîë£àí, ñîíàó áàëàëû¼ øà£ûíäà àë£àø ò„óiïòiê ñàïàð£à àòòàíàðäà- £û „êåñiíi¡ ¥éðåòêåí åìií äå åñiíå ò¥ñiðìåê áîëûï òûðûñ- òû. À¼ûðû †çi åø¼àøàí äà ꆡië àóäàðûï ê†ðìåãåí, †çií îäàí ã†ði ì„íäiðåê, ê¥ðäåëiðåê êåñåëãå ëàéû¼ ê†ðãåíäiêòåí, ¼àæåò ¼ûëìà£àí ìûíàó áåéì„ëiì äåðòêå „ëåìäi ä¥ðêiðåòêåí £àæàéûï äàíûøïàíäû£ûíû¡ äà, àòà¼-äࡼûíû¡ äà ¼àæåòi æî£ûí, á´£àí òàê Ðåñèôèäå ò´ðàòûí ¼àòàðäà£û ä„ðiãåðäi¡ £àíà ¼àæåò åêåíií àíû¼ ò¥ñiíäi. Îë †çiíi¡ õàë ¥ñòiíäå æàò- ¼àí àóðó øåøåñiíå ä„ðiõàíàäàí òèiñòi ä„ðiíi¡ îðíûíà ì¥ëäå ¼àæåòi æî¼, áàñ¼à, ¼ûìáàò ä„ðiëåð àëûï êåëiï ò´ð£àí à¼ûë- ñûç áàëàíû¡ ê¥éiíäåé áið ê¥éãå ò¥ñòi. – …ðèíå, äîêòîð£à êií„ æî¼, – äåãåí äàóûñ åñòiëäi ä„ëiç æà¼òàí. – Îë êiñi ¥ëêåí iñòi¡ àäàìû £îé... Äîêòîð „êåñiíi¡, à£àñûíû¡ †ëiìií åñiíå àëäû. «Áiçäi¡ ò´¼ûìäà †ç àæàëûíàí †ëãåí åøêiì æî¼, á„ði æîðû¼òà, àðàêó ¥øií êåê æîëûíäà ¼´ðáàí áîë£àí» äåï ìà¼òàíàòûí „êåñi. – 363 –

«½àçið àðàêóäi ñà¼òàï ¼àëó áiðäå-áið ê†ñåìíi¡, áiðäå- áið áàòûðäû¡ ¼îëûíàí êåëìåéäi. Òåê áiçäi¡ ¼îëûìûçäàí êåëåäi. Òåê áiç £àíà ñà¼òàï ¼àëà àëóûìûç ì¥ìêií», – äåï åäi „êåñi. Äîêòîð æàí-ò„íiìåí áåðiëiï, ñîë ñóðåòòåðäi òiðiëòiï, ê†ç àëäûíà „êåëãiñi êåëäi. …êåñiíi¡ áåò-ïiøiíi á´ëäûðàï, òà¼àï êåëiï: «Àíò áåð, àíò áåð äåéìií!» – äåï ò´ð£àí ñåêiëäi. – Ìåí àðàêó òàéïàñûíàí øû¼¼àí ´ëû ×îðî áàëàñû Êèÿêó... – Äîêòîð à¼ûëûíàí àëæàñ¼àíäàé †ç-†çiíåí ê¥áiðëåï ñ†éëåé áåðäi. Ò¥í îðòàñû àóà àðàêó òàéïàñûíàí ¼àë£àí æàë£ûç ¥íäiñ äîêòîð Áåéêåðäi¡ àëäûíäà áiðæîëà ê†ç æ´ìäû. – Áiòòi, á„ði äå áiòòi... – äåé áåðäi äîêòîð †ëiêòi¡ ì´çäàé ¼îëûí òàñ ¼ûï ´ñòà£àí ê¥éi. – Åíäi åø¼àíäàé ìà£ûíà ¼àë£àí æî¼... Ò¥ê ¼àë£àí æî¼... Å¡ ñî¡£û àðàêó †ëäi... Áiòòi... Á„ði äå áiòòi... áiòòi... Áið༠îë àðàêó òàéïàñûíû¡ å¡ ñî¡£û àäàìû †çi åêåíií à¡£àðìàäû. Îë òiïòi †çií àäàì ¼àòàðûíà ñàíà£àí æî¼. Á´ë æàéò ìåäèöèíà£à ò´òàñ áið ä„óið „êåëãåí äàíûø- ïàí äîêòîð Ýäóàðä Áåéêåðäi¡ ä„ðiãåðëiê ¼ûçìåòiíäåãi æàë£ûç £àíà ñ„òñiçäiê áîëûï òàðèõòà ¼àëäû. – 364 –

½ÛÇ Á…ÒIØ ÏÅÍ ÅÐÑÅÉIÒ ßïûð-àé, òà£äûð øiðêiííi¡ ïåíäå áàëàñûíà äåãåí ìûñ- ¼àëäàé áið ìåéiðiìi áîëñàéøû. ½àðà áàñû¡ ¼àíøà „óëèå áîëñà äà, ò†òåäåí êèëiêêåí á„ëåãå ¼ûëàð ëàæû¡ áàð ìà? Ìûíàó îòûð£àí ½îæàáåê †ç ê¥íiíäå êiìíåí êåì åäi? Äîñû ò¥ãië ¼àñû äà êiñiëiãií àòòàï êåòå àëìàéòûí. Áåëi á¥ãiëìåñ- à¼, áàñû èiëìåñ-༠äåãåí, ¼ó òiðëiêòåí áið ìîéûí áèiê àçàìàò åìåñ ïå! Ê„ði ¼îéäû¡ æàñûíäàé æàñû ¼àë£àíäà æàë£ûç ´ëäàí àéûðûëûï, ¼èðà£àí á„éòåðåêòåé îòûð£àí îòûðûñû ìûíàó £îé. Áåéøàðà. ½´äàé àÿñûí! Êèiç ¥é iøiíäå ¼àçà£à ꆡië àéòà æèíàë£àí ¼àëû¡ æ´ðòòû¡ îñûäàí áàñ¼à îéëàð£à îéû áîëìàé, ½îæàáåêòi¡ æàë£ûç ´ëûí †ç ¼îëäàðûíàí †ëòiðiï àë£àííàí áåòåð áàñ- òàðû ñàëáûðàï, æåð ø´¼ûï îòûð. Æ´áàòàð£à ñ†ç æî¼. ½ó òiëìåí êiñi òiðiëòêåí íåáið áåòñiç øåøåíäåð òiëäåði áàéëà- íûï, ¼àðàáåò áîï, ¥íñiç ¼àë£àí. Òåê Åñåíåé ¼àðò «ÿ, àëëà» äåï, áåéì„ëiì ñûéûíûï àëäû äà, åñiêêå ¼àðàï îòûðûï: – Ñàáûð åò, ½îæåêå! Æàðàò¼àííû¡ û¼òèÿðûíà íå øàðà? ½´äàé áàëà áåðìåñå ¼àéòåð åäi¡? ‡çi áåðãåí æàíäû †çi àëäû. Áið êåðåãi áîë£àí øû£àð, – äåãåí áîëäû. …éòåóið áiðäå¡å äåó êåðåê áîë£àí ñî¡ àéòòû, „éòïåñå ½îæàáåê ò¥ãië †çiíi¡ äå ꆡiëiíå åøáið ñåíiì òóäûðà àë- ìàäû. ½îæàáåê áið ¼îëûìåí æåð òiðåï, ¼èû¼øà ê†ðïåøåíi¡ ¥ñòiíäå „ðå¡ îòûð. …æiì æ¥çiíäå åíäi ¼àéòûï ¼óàíáàñòàé, åíäi ¼àéòûï ê¥ëìåñòåé àéû¼ïàñ óàéûìíû¡ òàáû áàð. – 365 –

…ëäåêiì àðòûíà æàñòû¼ ¼îéäû. ½îæàáåê æàñòû¼¼à áåëií òiðåï, áàñûí ê†òåðãåíäå áið òàìøû æàñ ¼àëìàé, ñóàëûï áiòêåí æàíàðûíàí ¼ó òiðøiëiêòåí åíäi åøòå¡åíi ¼àëàìàé- òûí, †çií òiïòi ìûíà ä¥íèåíi¡ àäàìû äåï ñàíàìàéòûí áið ò¥¡iëiñ áàé¼àëäû. ʆçiíi¡ àñòû ê¥éäiðãi øû¼¼àíäàé ê¥ëòiëäåï, òàëàóðàï ò´ð. Ò†ð æà¼òàí „ëäåêiì: – Å-å, æiãiòòi¡ ò†ðåñi åäi-àó, íå êåðåê! Æàñà£àííû¡ íàçàðû æà¼ñû£à, ÿ æàë£ûç£à ò¥ñåðií ¼àéòåðñi¡, – äåï Àëëà òà£àëàíû¡ ä„ë îñû iñiíå †çiíi¡ ðèçà åìåñií áiëäiðiï, êåéè ñ†éëåäi. – ½´äàé£à äà æà¼ñû êåðåê, – äåï ä„ëåëäåäi òà£û áiðåói. ½îæàáåê ¼èíàëûï, æåðãå ¼àðàäû. Áàëàñûíû¡ áîéûíäà£û æà¼ñûëû¼òû åñêå àëóäû¡ òàï ¼àçið ïàéäà áåðìåñií, ¼àéòà ¼èìàñòû¼òû ê¥øåéòiï, ¼àé- £ûíû àóûðëàòà ò¥ñåðií á„ði äå áiëiï îòûð. «½àéûðëû áîë- ñûííàí» áàñ¼à òiëãå òèåê ¼ûëàð äûì æî¼. Øûíûíäà äà, Àëëàíû¡ æà¼ñûíû „êåòåäi äåãåíi ðàñ øû- £àð. Îñû áàëà èíñòèòóò¼à ò¥ñêåííåí åëäi øóëàòòû. «½îæàáåêòi¡ áàëàñû Áîëàò î¼ó£à àë£ûð åêåí, ì´£àëiìäåðäi¡ †çäåði ¼àéìû£àòûí ê†ðiíåäi», – äåóøi åäi. Àéòñà àéò¼àí- äàé, èíñòèòóòòû àéðû¼øà äèïëîììåí áiòiðiï êåëäi. Áið æûë †òiñiìåí àóäàíäû¼ áàñøû ¼ûçìåòiíå ê†òåðiëäi. Æóû¼òà îáëûñ¼à „êåòåòií ê†ðiíåäi äåãåí ñûáûñ òàðà£àí. …éòåóið áàðûï æ¥çäåñêåíäåðäi¡ á„ði «òåê áîë£àëû ò´ð£àí áàëà åêåí, òiði áîëñûí» äåï, òië-àóûçäàðûí òàñ¼à ñiëòåï, òôàëàï ¼àé- òàòûí. Åë-æ´ðò¼à æàñòàéûíàí àòû øû¼¼àí ñîë Áîëàò åíäi ¥éëåíãåëi æàò¼àíäà àÿ¼ àñòûíàí ¼àéòûñ áîëûï êåòòi. Àðò- òà ò´ÿ¼ ¼àëìàäû. Áið „óëåòòi¡ ò´¼ûìûí áið †çiìåí áiðæîëà òî¼òàòòû äà êåòå áàðäû. Îñû áið ò´¼ûìíû¡ òî¼òàï ¼àëóû æàçû¼ñûç æàñàë£àí ¼èÿíàòòàé, „ëäåáið æà¡ûëûñòû¼òàí, ÿ ò¥ñiíáåñòiêòåí áîëûï îòûð£àí í„ðñåäåé á¥êië æ´ðòòû¡ à¼ûë-îéûí áàé- ëàï îòûð. Ò†ðãå òàìàí îòûð£àí ì´ðòòû ¼àðà ½îæàáåêòi¡ ¼àçiðãi õàëií òiëäåñóãå æàðàìàéäû äåï øåøêåíäåé, ¼ûçìåò ¼ûëûï æ¥ðãåí æiãiòêå ¼àðàï: – ʆêòàñ¼à ç„êåç áåðiï ïå å¡äåð, Àóäàíáåê? – äåäi. ʆêòàñ òóðàëû ñ†çäi¡ øû£óû æ´ðòòû „ëäåáið û¡£àé- ñûçäû¼òàí ¼´ò¼àð£àíäàé áîëäû. – 366 –

– ʆêòàñ¼à çàêàç áåðiëãåí, – äåäi Àóäàíáåê. – Àë- ìàòûäà£û Òûø¼àíáàé£à æiáåðãåíáiç òåëåãðàììà ìåí à¼øàíû. Áið༠îáëûñ îðòàëû£ûíàí ìàøèíàìåí áàðûï „êåëó ¼àæåò åêåí. Æàðòû òîííàäàí àóûð äåé ìå?.. Áiðíåøå àäàì áàðìàñà, æàë£ûç-æàðûì ò¥ê iñòåé àëìàé- òûí øû£àð... Áiðòå-áiðòå „¡ãiìå æ¥ðå áàñòàäû. ½îæåêå¡íi¡ ꆡiëiíå áið òåòiê áîëà ìà äåãåí ¥ìiòïåí æ´ðò åíäi Òûø¼àíáàéäû¡ ¥ëêåí àäàìãåðøiëiãií, ìàð¼´ì „êåñiíi¡ äå ༠ꆡië, æà¼- ñû àäàì áîë£àíûí, àë åíäi æàðòû òîííà äåãåíi¡ „æåïò„óið ñàëì༠åêåíií, ¼àëàéäà ì„¡ãiëiê åñêåðòêiø áîëàòûíûí àéòûï, „ëi êåëìåé æàò¼àí ¼´ëïûòàñòû æåð-ê†êêå ò¥ñiðìåé ìà¼òàï, áiðñûïûðà ñåðïiëiï ¼àëäû. – Îíû àðíàéû êðàíìåí ê†òåðìåñå ¼àíøà àäàì áîëñà¡ äà, ñåíi¡ ê†òåðãåíi¡å áîëìàéäû, – äåï ¼èûíäàòòû àë£àø- ¼û ì´ðòòû ¼àðà. Áið༠ñ†çiíi¡ àÿ£ûíäà ê†ðøi àóäàíäàðäû¡ áiðiíäå îñûí- äàé ¼´ëïûòàñòû „ëäåêiìäåðäi¡ ´ðëàï êåòêåíií, îäàí „ði áið æåðäå ¼îëäàí ê†ë æàñàéìûç äåï, çèðàòòàðäû ñó àëûï, ñ¥éåêòåðäi¡ ñó£à ¼àë¼ûï øû¼¼àíûí àéòûï, àéäàëà£à ëà- £ûï êåòòi. – Êåñåãií áiòiðäiê, åíäi åðòå¡ ¥éiíå êiðiñåìiç, – äåäi Àóäàíáåê. Ì´ðòòû ¼àðà †çiíi¡ àðòû¼ ñ†éëåï ¼îé£àíûí ñåçiï, æà£- äàéûí ò¥çåï àëó ¥øií æà¡à ñ´ð༼à ê†øòi. – Êåñåêòi ñîâõîç áåðäi ìå, æî¼... – Æî¼, †çiìiç ¼´éäû¼. – …, îë ä´ðûñ. Òåãiíäå, ñàòûï àë£àí ñàóàï áîëìàéäû äåéäi £îé. – Îë ðàñ, – äåï ¼´ïòàäû îòûð£àíäàð. Ì´ðòòû ¼àðà àéûáûíàí à¼òàëûï øû£ûï, àë£àø¼û àáû- ðîéûí ¼àéòûï àë£àíäàé ê†òåðiëi¡êiðåï îòûðûï, áàÿ£ûäà áið ïàòøàíû¡ „êåñiíå òàìäû ¼´ëäàðûíà ñàëäûð£àíûí, áið༠î ä¥íèåäå „êåñiíi¡ òàìû ìîéíûíà ¼àðûç áîï ìiíãåíií, áiðåóäi¡ ¼îëûìåí ñàëûí£àí òîïûð༠òîïûð༠ñàëäû£à åñåïòåëìåéòiíií àéòòû. Áið༠òà£û äà Ñà£èäîëëà äåãåí áiðåóäi¡ „êåñiíi¡ òàìûíà ¼´é£àí á¥êië êåñåãií àð༼à ñàòûï æiáåðãåíií àéòûï, åëäi ¼àéòà øîøûòòû. Åñåíåé ¼àðò ìûíà „¡ãiìåäåí ¼àòòû ¼ûñûëûï, ¼èïà¼- òàï, „éòåóið æ´ðò íàçàðûí áàñ¼à áiðäå¡åãå àóäàðó ¥øií: – 367 –

– Ìûíàó ¼àé áàëà? – äåé ñàëäû ñîë æà£ûíäà£û †çi òàíûìàé îòûð£àí ê†çiëäiðiêòi æiãiòêå ¼àðàï. – Æàðàñáàé, – äåäi åñiê æà¼òàí áiðåó. – Áîëàòòû¡ áiðãå î¼û£àí æîëäàñû £îé. Ñîíîó ½ûçûëîðäàäàí êåëäi. Áiðæîëà òàìûí ñàëûñûï êåòåì äåï æàòûð. – Å, àéíàëàéûí-àé, – äåäi Åñåíåé ðèçà áîëûï. – Áiðãå î¼û£àí äîñòàð £îé, ¼àéòñií-àé! Êiñi áîëàòûí áàëà åêåíñi¡, ¼àðà£ûì-àé! ¤´ìûðëû áîë! Øàé êåëäi. Òûì-òûðûñ îòûðûï, åêi êåñå iøêåííåí êåéií, á„ði êåëiñiï ¼îé£àíäàé, áið-áiðëåï êåñåëåðií ò†¡êåðäi. Äàñòàð¼àí øåòi á¥ãiëãåí ñ„òòå ¼´ðàí î¼ûëàòû- íûí ñåçãåí æ´ðò æàïûðëàï, áàñ êèiìäåðií içäåñòiðå áàñ- òàäû. Åñåíåé ¼àðò æàëà¡áàñ îòûð£àí æàñòàð æà£ûíà ´íàò- ïàé áið ¼àðàäû äà, ¼´ðàí î¼ó£à êiðiñòi. ½îë æàéûëäû. Äàñòàð¼àí æèûëäû. Åíäi ò†ðäå îòûð£àíäàð áið-áiðiíå àëìà-êåçåê ¼àðàï, «¼àéòïàéìûç áà» äåãåíäi ê†çäåðiìåí áiëäiðäi. – Àë, ½îæàáåê, – äåäi Åñåíåé iðãåäåãi ¼àìøûñûí àëäû- íà ¼îéûï. – Æåð àÿ£û øàë£àé, æåòêåíiìiç îñû áîëäû. Òó- äûð£àí ñåí äå, áàëà õàëû¼òiêi åäi. Æûëàìà£àí àäàì æî¼. Îíû¡ îðíûíà áiçäi¡ êåòåòií æ†íiìiç áàð £îé. Áið༠Àëëà- íû¡ iñiíå íå øàðà? ½´äàé áàñ¼à ñàëäû, ê†íäiê äåéìiç. Áàÿ- £ûäà Ä„ðìåíæàíûì ¼àéò¼àíäà, á¥êië åë áîï... àÿ£ûíàí òiê ò´ðûï... àòòàíäûðûï... Ñîíäà «ÿïûðàó, ê¥íäå áîëìàøû£à æ¥ç øàéûñûï, áiðäå àðàç, áiðäå òàòó áîï æ¥ðãåí îñû áið æàìàí à£àéûí áîëìàñà ¼àéòiï æåð áàñûï, ê¥í ê†ðåìiç äåï îéëàï åì... À£àéûí îðòàíû ìåäåò ¼ûë. Áàñ¼à íå àéòàéûí... – Åñå- íåé ¥íñiç ¼àëûï, îðàìàëûìåí ê†çií ñ¥ðòòi, áåøïåíòiíi¡ ò¥éìåñií ñàëäû. Ñîñûí ¼àìøûñûí òà£û áið ¼îç£àï ¼îéûï: – Áiç åíäi ¼îç£àëàìûç, – äåäi íû¼ äàóûñïåí. – Ìàë£à àäàì ¼àëìàï åäi. Òiïòi áàð £îé åø¼àéäà á´ðûëà àëìàéñû¡... Àë åíäi áið ¼´äàé£à òàïñûðäû¼. д¼ñàò åò, ½îæåêå. ½îæàáåê áiðäå¡å äåï àóçûí æûáûðëàò¼àí áîëäû, áið༠íå äåãåíií åøêiì åñòiãåí æî¼. Æ´ðò îðûíäàðûíàí ò´ðûï, áið-áiðëåï øû£à áàñòàäû. ½îæàáåê æàë£ûç ¼àë£àííàí êåéií äå, ò†ìåí ¼àðàï ´ç༠îòûðäû. Áàëàñûíû¡ †ëiìiíå òà£äûðäû¡ æàçóû äåï, ëàæñûç ê†íñå äå, ꆡië ò¥êïiðiíäå †ìiðäåí îñû ê¥éiìøå ¼ó áàñ áîï – 368 –

†òêåíiì áå äåãåí îé ïàéäà áîë£àíäà ¥ðåé äàóûëû àÿ¼- ¼îëûí æåðãå òèãiçáåé, æ¥ðåãi ¼ûñûëäû. «Àëëà-àó, Àëëà- àó! – äåé áåðäi òûíûñû òàðûëûï. – Êiñiãå æàñà£àí áið ò¥éið ¼èÿíàòûì æî¼ £îé... Íå æàçû£ûì áàð, æàñà£àí-àó. Íå æàçäûì?!» Àéíàëó£à êåëìåéòií àÿäàé øû¡íû¡ ò†áåñiíäå ¼àëò-¼´ëò åòiï, ¼´ëà£àëû ò´ð£àíäàé. Òàáàí òiðåð á´äûð æî¼, á„ði òàé£àíà¼. ½îæàáåê øûí ¼´ëàï êåòïåéií äåãåíäåé ¼îëûìåí æåð òiðåï, æûëæûï ò†ñåãiíå ¼èñàéäû. Îñû áið ¼èÿìåò-¼àéûì áîë£àí àëàñàïûðàí î¼è£àíû áið æåðiíåí ¼àòå êåòêåíäåé áàñûíàí áàñòàï ¼àéòà åñêå àëäû. Áàëàñûíû¡ î¼ó áiòiðiï êåëãåíi, ´ëàí-àñûð òîé æàñà£à- íû êåøå £àíà ñåêiëäi åäi. Êåçiíäå àò¼à ìiíãåí àçäà£àí ñà- óàòû áàð, ê†çi àøû¼ ½îæåêå¡ áàëàñûí ûðûì-æûðûììåí ¥éëåíäiðåì äåï ¼îïà¡äà£àí æî¼. Ñîë æà¼òàí †çiíå òå¡ áiðåóäi àëà êåëåð äåï îéëà£àí. Îëàé áîëìàäû. цéòñå äå áàëàíû ¼ûñòàìàäû, à¼ûëû áàð áàëà £îé, áið îéëà£àíû áàð øû£àð äåãåí. Îäàí æî£àðûëàï, ¼ûçìåòi †ñòi. Àóäàíäà äà, îáëûñòà äà æèíàëûñ áîëñà, Áîëàòòû ìà¼- òàäû. Ãàçåòêå äå øû¼òû. …íå áið õàòøû æiãiò (ÿïû- ðàé, òië ìåí ê†ç äåãåí ðàñ ïà åêåí) «½îæàáåêîâ – áiçäi¡ ìà¼òàíûøûìûç. ‡òå iñêåð, áiëiìäi. ‡çiíi¡ àäàì- ãåðøiëiãiìåí, èíàáàòòûëû£ûìåí, ðóõàíè òàçàëû£ûìåí æ´ðò¼à ¥ëãi áîëà àëàäû», – äåï òà¼ûëäàï åäi. Ñîíäà ½îæåêå¡: «Iñêåðëiãi ìåí áiëiìäi åêåíií áiëñií. Àë àíäà- ñàíäà æ´ìûñ áàáûíäà áîëìàñà, áàñ¼à óà¼ûòòà îëàðìåí àðàëàñïàéòûí Áîëàòòû¡ êiñiëiãií ¼àéäàí áiëå ¼îéäû åêåí. …ëäå iñêåðëiãií äå êiñiëiãi äåï áà£àëàé ìà åêåí» äåï îéëà£àí. Á„ðií äå ¼îéøû. ½îæåêå¡íi¡ ê†êåéií òåñiï æ¥ðãåí í„ðñå – áàëàñûíû¡ ¥éëåíói åäi. À¼ûðû î£àí äà ¼îëû æåòêåíäåé áîëûï, òîé æàáäû£û áàñòàëäû. Áið༠¼ó òà£äûð ¥ëãåðòïåäi. Ò†òåäåí áið äàóàñûç êåñåë æàáûñ- òû. Áàñ-àÿ£û áið-༠àé. Àóðóõàíàäàí ¥éãå ¼àéòà „êåë- ãåíäå-༠½îæåêå¡ áið ñ´ìäû¼òû ñåçãåí. Áàëà òiëãå êåëìåäi. Ìûíà òiðøiëiêòåí á†ëåê, †çãå áið àðìàíûíà æåòå àëìà£àíäàé íåìåñå „ëäåáiðäå¡åãå †êiíãåíäåé áàñûí „ëñiç øàé¼àé áåðäi. цéòiï æàòûï áiðæîëà àòòàíûï êåòòi. ½îæå- êå¡ „ëñií-„ëñií òàëóìåí áîëäû. ½àáið áàñûíäà £àíà áiðøàìà åñií æèäû. …ëäåêiì ¼îëòû£ûíàí äåìåï ò´ð. – 369 –

Áiðåóëåð «ñàáûð åò» äåï æ´áàòàòûí ñåêiëäi. «Íå£ûë£àí ñàáûð, ¼´äàé-àó?! ½àéäà£û ñàáûð?! Íåãå êåðåê?» Æ´ðò á´ð¼ûëäàòûï òîïûð༠ñàëà áàñòà£àíäà ´ëûí òiðiäåé ê†ìiï æàò¼àíäàé æàí äàóñû øû¼òû. – ½îæåêå, †ç ¼îëû¡ûçáåí òîïûð༠ñàëû¡ûç, – äåéäi áiðåó. ½îæåêå¡ æåðäåí áið óûñ òîïûð༠àëûï, ¼àáiðãå òàñòàé áåðäi äå, òiçåðëåï îòûðà êåòòi. Àóäàí áàñøûëàðûíû¡ áiði áîëóû êåðåê, á´éðà øàøòû æàñ æiãiò ñ†ç ñ†éëåäi. Àáçàë äîñ äåéäi, àçàìàò äåéäi... Iñêåðëiãi¡, áiëiìäiëiãi¡ äåé ìå-àó... ‡ìiði¡ áàðøàìûç£à ¥ëãi äåé ìå-àó... Ìà¼òàï æàòûð, ìà¼òàï æàòûð. Î, ïåíäåøiëiê, ¼ó æàíû ¼àé£ûäàí ¼àóñàï, áiòêåëi ò´ðñà äà, «ìåíåí òó£àí áàëà æàìàí áîëìà- £àí åêåí £îé» äåãåí áið áîëìàøû, àðñûç ìà¼òàíûø ꆡië ò¥êïiðiíäå áîéäà£û áàëàíû¡ ¼èìûëäà£àíûíäàé àðàãiäiê áið á¥ëê åòiï ¼àëàäû. À£àéûí-åë òîïûðëàï êåëiï, ꆡië àéòóäà. ‡ëiêòi æ†íåë- òó ñàëòàíàòûíàí áiðäå¡å ò¥ññå, àóäàíû áàð, òó£àí-òóûñû áàð, æàíäàðûí ñàëûï-༠æàòûð, Æåòiñi áåðiëäi. Êåñåãi ¼´éûëäû. Åðòå¡íåí áàñòàï òàìûí ñàëó£à êiðiñïåê. Åíäi ¼´ð óàéûìíàí åøòå¡å †íáåñi, †ëiêòåí àäàìíû¡ ñóûéòû- íû, òà£äûðäû¡ ¼´ðû£ûíàí ïåíäåíi¡ ¼àøûï ¼´òûëìàé- òûíû, †éòêåíi ïåíäåíi¡ †çi „ó áàñòà îñûëàé ¼´ðû¼ ñàëó ¥øií æàðàòûë£àíû – á„ði-á„ði ò¥ñiíiêòi-༠ñåêiëäi. Áið༠½îæåêå¡íi¡ ꆡiëi áåêiìåäi. – …òòåãåí-àé, – äåäi äàóñûí øû£àðà ê¥áiðëåï. – …òòå- ãåí-àé! ½îæåêå¡ ê†çií àøûï àëäû. ¦é iøi ¼àï-¼àðà¡£û, òûï- òûíûø. Åëäi¡ æàòûï ¼àë£àíû ìà?.. Æ¥ðåãi øàíûø¼àí- äàé áîëäû. Ρ á¥éiðiíå àóíàï ò¥ñòi. Êåìïiði ê¥ðñiíiï ¼îÿäû. …ëi ´éû¼òàìà£àí ñåêiëäi. Øàëûíû¡ †ç õàëi „ëäå¼àëàé áîï áàðà æàò¼àíûí ê†ðãåí ñî¡, áà飴ñ øèðû£ûï êåòòi. Æ´ðòòû¡ á„ði: «Êåìïiði ìû¼òû åêåí, áåðiê åêåí», – äåï ¼îÿäû. ½àéáið æåòiñêåííåí ìû¼òû áîï æ¥ð... Ò¥ííi¡ áið óà£ûíà äåéií ½îæåêå¡íi¡ ê†çi iëiíáåäi. Ä¥íèåíi¡ àëäàìøûëû£û, †òêiíøiëiãi æàéøûëû¼òà ñàí àéòûëûï æ¥ðãåí ñ†ç áîëñà äà, òàï ¼àçiðãiäåé àï-àé¼ûí, ò¥ñiíiêòi áîëûï ê†ðãåí åìåñ. Æ´ðò¼à àéòûï æ¥ðãåí †ç à¼ûëûíà †çiíi¡ ¼àëàé áàéûáûíà æåòiï ò¥ñiíáåé – 370 –

êåëãåíiíå òà¡ ¼àëäû. ½´äàé-àó, êåøå £àíà åìåñ ïå... (½îæåêå¡íi¡ òà£û äà æ¥ðåãi øàíûøòû). Êåøå £àíà åìåñ ïå, åëìåí áiðäåé òiðøiëiê ¼ûçû£ûí òå¡ á†ëiñiï æ¥ðãåíi. Åíäi ¼àçið òîáûíàí á†ëiíãåí à¼ñ༠¼îéäàé, †ç óàéûìû- íàí àðòûëà àëìàé æàò¼àí æàòûñû ìûíàó. Øûíûíäà äà, àäàìíû¡ áàðàð ñàïàðäà ´ëû ä¥ðìåêêå àðàëàñûï, ¼àéòà- ðûíäà æàë£ûç ¼àéòàòûíû ñåêiëäi, îðòà æàñòàí „ði àñûï, ¼àéòàð ñàïàð áàñòàë£àíäà £´ìûðûíû¡ øû£àð åñiãiíå æàë£ûç îðàëàðû¡ àéíûìàñ à¼è¼àòòàé... Æ´áàíàðû¡ – ´ðï༠áîëñà... (½îæåêå¡íi¡ æ¥ðåãi ¥øiíøi ðåò øàíûø- òû). μëûíû¡ ¼àáiði ¼àçûëûï áîë£àíäà ½îæàáåêòi¡: «Æî¼, á´ë ìà£àí ¼àçûë£àí, áîñàòû¡äàð», – äåï ¼àáiðãå òàï-òàï áåðãåíäå, îñûäàí áàñ¼à íå ê¥éiãi áàð. Îé ´øûíà æåòå àëìàé, ´ç༠æàò¼àí ½îæåêå¡ òà¡ àë- äûíäà ê†ç øûðûìûí àëäû. Áið༠ê†ï ´éû¼òàé àëìàäû. Ê¥í øû£à îðíûíàí ò´ðûï, êèiíiï, ñûðò¼à øû¼òû. Ê„íiãi ê†ëiêòåé àÿ¼ øiðêií †çiíåí-†çi çèðàò æ༼à áàñòàé áåðäi. ½îæåêå¡ àóûë ñûðòûíäà£û ¼îðûì£à ¼àëàé êåëãåíií áiëìåé ¼àëäû. ؆ï áàñ¼àí ¼îñ åìøåê ìîëàíû¡ ò´ñûíà êåëãåíäå êiäiðiï, ê†ç òî¼òàòòû. Æàðû¼òû¼! ½ûç Á„òiø ïåí Åðñåéiòòi¡ ìîëàñû £îé... Á´ëàð æàéëû à¡ûç îñû ò†¡iðåêêå êå¡ òàðà£àí. ½îçû ʆðïåø ïåí Áàÿíäàé áið ìîëàäà †ëãåí £àøû¼òàð åêåí. Æ´ìáà æàðû¼òû¼ æûðûí êåëiñòiðiï àé- òóøû åäi. Òû¡äà£àí àäàìíû¡ á„ðií æûëàòàòûí. ½îæåêå¡ áàëàñûíû¡ çèðàòûíà êåëãåíäå, Æàðàñáàéëàð òàìíû¡ àë£àø¼û êåñåêòåðií ¼àëàï ¥ëãåðãåí åêåí. Á´ë æîëû ꆡiëi á´ðûí£ûäàé áîñà£àí æî¼. – Æàò¼àí æåði¡ æàéëû áîëñûí, æàðû£ûì, – äåäi áåøïåíòií øåøiï æàòûï. Ñîäàí ò¥ñ àó£àíøà äåì àëìàñ- òàí †ç ¼îëûìåí êiðïiø ¼àëàäû. Åëìåí áiðãå ëàéäû¡, êiðïiøòi¡ ñàïàñûí, 20 ¼àòàðäàí áàðûï ê¥ìáåç ê†òåðó êåðåãií, åø æåðäåí ¼´ë༠øû£àðìàé-à¼, êèiç ¥éøå ê†ìêåðãåííi¡ ä´ðûñ åêåíií ò.ñ.ñ. „¡ãiìå ¼ûëäû. Áåñií øàìàñûíäà æ´ðò äåì àëó£à îòûð£àíäà, ½îæåêå¡ Æàðàñáàéäû æàíûíà øà¼ûðûï àëäû. – Áàëàì-àó, îñû ñåíi¡ óà¼ûòû¡äû òåêêå àëûï æ¥ðãåí æî¼ïûç áà? Óà¼ûòû¡ áiòñå, ¼ûñûëìà. Ñåíi¡ îñû êåëiñi¡å äå ìåí ðèçàìûí. – 371 –

– Óà¼ûòûì áàð, à£à, – äåäi Æàðàñáàé øûëûìûí ò´òà- òûï æàòûï. ½ûñûëûï æ¥ðãåì æî¼. Áiòiðiï, áiðæîëà-༠¼àéòàìûí. ½îæåêå¡ ò†ìåí ¼àðàï, ¥íäåìåé ¼àëäû. – Òûì áåêåðãå íàëè áåðìå¡iç, à£à, – äåäi Æàðàñáàé æåðãå øûíòà¼òàé áåðiï. – Ò¥íiìåí ´éû¼òàìàé øû¼òû- ¡ûç. Ñàáûð åòñå¡içøi... – ½àð£àì-àó... – ½îæåêå¡ ê†çi æàñàóðàï, òàì£à ¼àðà- äû. – ½àð£àì-àó, æ´áàò¼àíû¡ ä´ðûñ ¼îé. Ä¥íèåäåí †òïåéòií ïåíäå áàð ìà?.. Áið༠Áîëàòæàííû¡ àðòûíäà àëäàíûø ¼ûëàð áàëà ¼àëñà, ìåí á¥éòiï ¼àæûìàñ åì £îé. Àÿ¼ àñòûíàí... àðìàíäà êåòòi... Ò´ÿ¼ ¼àëñà, ¼´äàé-àó, ê†çi ñî¼ûð, ¼´ëà£û ñà¡ûðàó áið áî¼ì´ðûí ¼àëñà, ìåí á¥éòiï øàðøàìàñ åì £îé... Êåíåò „ëäåíå åñiíå ò¥ñêåíäåé Æàðàñáàé áàñûí ê†òåðiï àëäû äà: – À£à, – äåäi, – ìåí ñiçãå áið ¼ûçû¼ àéòàéûí, Áîëàòòàí áàëà áàð. ½îæåêå¡ ñåëê åòå ¼àëäû. – Òåê, íå äåéäi? – äåäi î¼ûñ á´ðûëûï. – Áîëàòòàí áàëà áàð, – äåäi Æàðàñáàé ¼àéòàëàï. – Îíû ìà£àí †çi àéò¼àí. – È„? – Óíèâåðñèòåòòå î¼ûï æ¥ðãåí êåçiìiçäå... …éòåóið, àòûí ´ìûòòûì, Ñ„óëå ìå, Ã¥ëñiì áå, áiðåóäåí áàëàì áàð äåãåí. ½îæåêå¡å ìûíà ñ†ç áàëàñû òiðiëiï êåëãåííåí êåì „ñåð åòêåí æî¼. ʆçiíå êåëãåí æàñòû ê†ðñåòêiñi êåëìåé, ò†ìåí ¼àðàï îðàìàëûí àëûï, ñi¡áiðiíå áåðäi. – È„? – äåäi ñîäàí êåéií êåìñå¡äåï. – Îë †çi ¼àëàíû¡ ¼ûçû áîëàòûí. Àëìàòûäà áîëó£à òèiñòi. – Àïûð-àó, îíû òàáó£à áîëà ìà †çi? – Íåãå áîëìàñûí. – È„? – äåäi òà£û äà àóçûíà áàñ¼à ñ†ç ò¥ñïåé. – Àëìàòûäà áiçáåí áiðãå î¼û£àí æiãiòòåð áàð. Ñîëàð àð¼ûëû òàáó£à áîëàäû. – Òî¼òàøû, øûðà£ûì, – äåäi ½îæåêå¡ Æàðàñáàéäû¡ èû£ûíà ¼îëûí òèãiçiï. – Àïûðìàé, ¼àðà£ûì-àé,.. àïûð- ìàé... êiøêåíå ñàáûð ¼ûëøû... – ½îæåêå¡ †çiíå-†çi êåëå àëìàé, áiðàç îòûðäû. – 372 –

– È„? – äåäi „ëäåí ñî¡ íå ñ´ðàï ò´ð£àíûíà †çi äå ò¥ñiíáåé. – Àëìàòûäà áiðãå î¼û£àí æiãiòòåð áàð... – äåäi Æàðàñ- áàé ñ†çií ¼àéòàëàï. – Ñîíäà †çi áàëàíû¡ ¼àë£àíû àíû¼ ïà? – äåï ½îæå- êå¡ ñåíáåãåíäåé Æàðàñáàé£à òóðà ¼àðàäû. – Áàëàíû¡ áàðû àíû¼. – È„? – ‡ç áàñûì îë ¼ûçäû¡ ¼àéäà iñòåéòiíií áiëìåéìií. Àñûëáåê äåãåí æîëäàñûìûç ñîíäà èíñòèòóòòà ¼àë£àí. Îë á„ðií äå áiëåäi. – È„? – Ñî£àí áàðó êåðåê. Ìåí àäðåñií áåðåéií. – È„, ñ†éòøi, ¼àðà£ûì. ¦éãå áàð£àí ñî¡, ´ìûòïàé áåðøi. Á´äàí êåéií ½îæåêå¡íi¡ æ´ìûñ¼à áåðåêåñi áîëìàäû... «Åðòå¡ äå ê¥í áàð £îé» äåï, åëäi àñû¼òûðûï, ê¥í áàòïàé òàðàòûï æiáåðäi. ¦éãå æåòiñiìåí áðåçåíòi ê¥í ê†çiíåí à£àðûï êåòêåí æåì- æåì „ñêåðè ñ†ìêåñií àøûï, iøiíåí òîðê†ç ä„ïòåð àëäû. – Ìûíà£àí „ëãi àäðåñi¡äi æàçøû, ¼àð£àì, – äåäi Æà- ðàñáàé£à. Æàðàñáàé ¼àëòàñûíàí ¼àëàìûí àëûï, ¥ëêåí „ðiïòåðìåí áàòòèòûï àäðåñòi æàçûï øû¼òû. ½îæåêå¡ àäðåñòi àëûï, á´ðûí áið ê†ðãåí æåðiíäåé, îéëàíûï, ´ç༠îòûðäû. – Òàóûï áàðà àëàñûç áà? – Òàáàòûí øû£àðìûí, – äåäi ½îæåêå¡ „ëi äå ä„ïòåðäåãi æàçó£à ø´¼øè£àí ê¥éi. – Òûø¼àíáàé áàð. Ñî£àí áåðñåì áîëäû åìåñ ïå? – …ðèíå, ¼àëàíû¡ àäàìû áîëñà, ò¥ê ¼èûíäû£û æî¼. ½îæåêå¡ æ¥ðåãi ë¥ïiëäåï, êåøêi øàéäû äà æ†íäi iøå àëìàäû. Æàòàðäà ä„ïòåðií àëûï, òà£û äà àäðåñêå ø´¼øè- äû. Áàäàíàäàé åòiï æàçûë£àí îñû áið æàçó †íå áîéûí æûëûòûï áàðàäû. Îñû æåðãå æåòñå áîëäû, àëäûíàí áåé- òàíûñ, êiøêåíòàé íåìåðåñi «àòàëàï» ¼àðñû øû£àòûíäàé ê†ðiíåäi. Áið༠½îæåêå¡ á´ë ñûðûí òiði æàí£à àéòïàó£à áåêiíäi. ¦í-ò¥íñiç êåòiï ¼àëûï, ê†êòåí ò¥ñêåíäåé íåìåðåñií àëûï êåëiï, «½îæàáåêòi ¼´äàé æûëàòòû» äåãåí æ´ðòòû¡ òiëií æåëáåçåãiíåí òiçãåí áàëû¼òàé áið ñûì£à øàíøûï, á¥êië åëäi àéðàí-àñûð ¼ûëàòûí ñîë ñ„òòi àðìàí åòòi. – 373 –

Êåëåñi ê¥íi çèðàò áàñûíäà æ´ðòòû¡ „¡ãiìåñi òåê ½îæà- áåê áîëäû. – ßïûð-àé, – äåñòi îëàð êåñåê ¼àëàï æàò¼àí ½îæåêå- ¡å òó ñûðòûíàí ¼àðàï. – Ñ¥éåãi àñûë øiðêií £îé. Àäàì áîëìàé ¼àëà ìà äåï ¼îð¼ûï åê. Ñûíáà£àí åêåí... – ½àéðàòûí àéòñàéøû, òà¡åðòå¡íåí „ëi òiçå á¥êêåí æî¼. – ½àéòñií, ¼´äàé áàñ¼à ñàë£àñûí, – äåñòi áiðåóëåð àìàë- ñûçäû¼¼à æîðûï. ½îæåêå¡íi¡ ¼àáà£û ê¥íäåãiäåí àøû¼ åäi. Àìàíäàñ¼àí åëäi¡ á„ðiíåí ¥é iøiíi¡, àóûë-àéìà£ûíû¡ àìàíäû£ûí ñ´ðàäû. Æ´ðòòû¡ «îòûðûï, äåìàëû¡ûç» äåãåíiíå äå ¼´ë༠àñ- ¼àí æî¼. Öåìåíòòi¡ ¼àòûï áàðà æàò¼àíûí ê†ðiï, ñó ¼´é£ûçäû, æî£àðûäà êiðïiø ¼àëàï æàò¼àí Æàðàñáàé£à: – Êåñåêòåðäi áàéëàï ¼àëà, àéíàëàéûí, ìiíåêè áûëàé, ëàéû¡äû ìîëûð༠ñàë, – äåï êå¡åñ áåðäi. ½îæåêå¡íi¡ ꆡiëiíäåãi †çãåðiñòi Æàðàñáàéäàí áàñ¼à òiði æàí áiëìåäi, áàÿ£û áið å¡êåéìåñ iðiëiãiíå, ìû¼òûëû- £ûíà æîðûäû. ½îæåêå¡ êåøêå ¥éãå êåëiñiìåí òà£û äà Æàðàñáàéäû ñûðò- ¼à øû£àðûï àëûï, êåøåãi ì„ñåëåíi à¼ûëäàñóìåí áîëäû. – ½ûð¼ûí áåðiï, áàòà î¼ûð à£àéûííû¡ àÿ£û ñàÿáûð- ëà£àñûí æ¥ðiï êåòåìií, – äåäi áàðàð æåðií øàìàëà£àíäàé àëûñ¼à ¼àðàï. – Äåíñàóëû¼ ò†ìåíäåï áàðàäû, æ¥ðåê øàí- øèäû... Ä„ðiãåð áàëà àíàäà á„ëíåñêå æàòó êåðåê äåãåí åäi... Àëìàòû£à ê†ðiíãåííi¡ á†òåíäiãi áîëìàñ. Æàðàñáàé áiðàç îéëàíûï ò´ðûï: – Ìåí îíäà Àñûëáåêêå õàò æàçûï áåðåéií, – äåäi, – ò¥ñiíáåé ¼àëûï æ¥ðìåñií. – цéòå ¼îéøû, ¼àðà£ûì! ¦éãå êiðãåí ñî¡, Æàðàñáàé õàò æàçó£à êiðiñòi. Øàé êåëiï, äàñòàð¼àí æàéûë£àí êåçäå ½îæåêå¡ õàòòû ò†ðò á¥êòåï, ò†ñ ¼àëòàñûíà ñàëäû. Êiøêåíå íåìåðåñi åíäi åø¼àéäà ¼àøûï ¼´òûëìàéòûíäàé ê†ðiíäi. ...¦ø ê¥ííåí êåéií ê¥ìáåç ñàëûíûï áiòòi. Æ´ðòòû¡ á„ði îíû á¥êië àóäàí ê†ëåìiíäåãi å¡ ñ„óëåòòi ê¥ìáåç áîë- äû äåï øåøòi. ½îæåêå¡ òó£àëû çèðàò àòàóëûíû æàíû ò¥ðøiãiï, ´íàò- ïàéòûí. Áið༠ñ„óëåòòi ê¥ìáåçäi¡ òåê òiðøiëiêêå åìåñ, – 374 –

†ëiìãå äå æàðàñàòûíûíà iøòåé ¼àéðàí ¼àëäû. Òàï åíäi ì´íû¡ áàëàñû †çãå †ëiêòåðäåí ìåðåéi ¥ñòåì áîï, ´ÿëìàé æàòàòûí ñåêiëäi. ‡ëiì á„ðií äå òå¡åñòiðåäi äåéäi. ½àéäàí òå¡åñòiðñií. Çè- ðàòòà£û òàìäàðäû¡ †çi „ðò¥ðëi. Àíàó øåòòåãi áàÿ£û àøòû¼- òà øàëà-ï´ëà æàáûë£àí ¼àáiðëåð æåðìåí-æåêñåí áîëûï, àñòûíäà êiì æàò¼àíû áåéì„ëiì, áîëàð-áîëìàñ ò†ìïåøiêêå àéíàë£àí. È„, ¼àéäàí òå¡åñòiðñií. ‡ëiêòåð äå †çäåðiíøå áà¼ûòòû, áà¼ûòñûç áîëûï á†ëiíåòií áîë£àíû äà. *** Áîëàòòû¡ ¼ûð¼û áåðiëäi. ½îæåêå¡íi¡ ꆡiëií ê†òåðiï, ê¥íi-ò¥íi ¼àñûíäà îòûð£àí åò æà¼ûí à£àéûíäàð äà †ç ¼àì- äàðûìåí øàðóàëàðûí ê¥éòòåï êåòòi. ½àøàí£û îòûðñûí. Òiði àäàìíû¡ òiðøiëiãi ê†ç æ´ìáàé áiòïåéäi åêåí. ½îæå- êå¡ äå ¼ûñ ¼àìûí îéëàñòûðà áàñòàäû. Ñîâõîç äèðåêòîðû- íû¡ îðûíáàñàðûíà êiðiï, àç£àíòàé ê†ìið ò¥ñiðòiï àëäû. Åêiíøi ôåðìàíû¡ ìå¡ãåðóøiñi †çi êåëiï: – Àç£àíòàé ìàëäàðû¡ ¼ûñòà ¼àðàï ¼àëìàñûí. ½àðñà¼- áàé£à àéòûï, áið ìàøèíà ø†ï ò¥ñiðòiï áåðåéií. Áèûë ø†ï àç. Åøêiìãå ð´¼ñàò áåðìåé æàòûð. ½èûí, ¼èûí, – äåï æàñàéòûí æà¼ñûëû£ûíû¡ ñàëìà£ûí àóûðëàòûï êåòòi. ½îæåêå¡ åíäi „ði êåøiãóãå áîëìàéäû äåãåí îéìåí êåøêå êåìïiðiìåí à¼ûëäàñòû. – Áàëàíû¡ ê†êòàñû êåëåòií ò¥ði æî¼, – äåäi ½îæåêå¡ øàé ¥ñòiíäå. – Òûø¼àíáàé áið æ༼à êåòiï ¼àëäû ìà, „ëäå áàñ¼à áið ¼èûíäû¼òàðû áàð ìà... Ñî£àí †çiì áàð£ûì êåëiï îòûð. Êåìïiði ò¥ñiíáåé, øàëûíà á´ðûëà ¼àðàï, ༼´ìàíäû ê†òåðãåí ¼àëïû ò´ðûï ¼àëäû. – ‡çiì áàðìàñàì, ¼àéäàí áiòñií, – äåäi ½îæåêå¡ ê†ê æûðòûñ îðàìàëûìåí áiëåãiíi¡ òåðií ñ¥ðòiï. – ¦éáàé-àó, ñåí íå áiòiðå àëàñû¡. ½à¡£ûï ¼àëàðñû¡ àéäàëàäà. – Íåãå ¼à¡£èìûí? Òûø¼àíáàéäiêiíå òåëãðàì æiáåðåìiç. ½àðñû àëàòûí øû£àð. – ½´äàé, íå äåéäi?.. ½îæåêå¡ êåìïiðiíå íå äåï ò¥ñiíäiðåðií áiëìåé, æåëïiíiï ´ç༠îòûðäû. Áið çàìàíäà: «Æ„, áîëàð», – äåï êåñåñií – 375 –

ò†¡êåðäi. Ñîñûí ¼àëòàñûíàí øûíû øà¼øàñûí àëûï, íà- ñûáàé àòòû. ½àë£àí íàñûáàéäû¡ ì†ëøåðií áiëãiñi êåëiï, øà¼øàíû¡ àóçûíà ñû£ûðàÿ ¼àðàï êiøêåíå îòûðäû äà, êåíåò àóçûíà ñó òîëòûðûï àë£àíäàé, ñ†éëåé àëìàé: – Ì-ì-ì, – äåäi ûìäàï êåìïiðiíå. Êåìïiði îíûñûíà áiðäåí ò¥ñiíiï, àÿ¼ æà¼òàí ò¥êiðãiøií àëûï áåðäi. ½îæåêå¡ ò¥êiðãiøòi àëûï, øåãiíiï îòûðäû. – Îíû¡ áið ñåáåái áîëûï ò´ð, – äåäi à¼ûðûí £àíà. Êåìïiði æà¼ñûð༠åñòó ¥øií êèìåøåãií ûñûðûï, ¼´ëà- £ûí àøòû. – Áîëàòæàííàí áàëà ¼àë£àí åêåí... (Êåìïiðiíäå ¥í æî¼). Îíû Æàðàñáàé àéòòû... (Êåìïiði ñàëäûðëàòûï øûíû- àÿ¼òàðäû æóà áàñòàäû). …äiðiñií äå àëäûì... Àëìàòûäà ê†ðiíåäi. ½îæåêå¡ ìûíà ñ†çiíi¡ íåãå „ñåð åòïåãåíiíå ò¥ñiíáåé, áàñûí ê†òåðãåíäå, ñåëêiëäåï æûëàï îòûð£àí êåìïiðií ê†ðäi. – Ò„óåêåë, áàðûï ê†ðåì... – Æàñà£àí, – äåï ñûáûðëàäû êåìïiði æàñ¼à ò´íøû- £ûï. – Æàñà£àí, æàïïàð èåì... – Æàðàñáàé †çäåðiìåí áiðãå î¼û£àí æîëäàñûíà õàò æàçûï áåðäi. Ñîë ê†ìåêòåñåäi äåï îòûð. Êåìïiði îäàí „ði òû¡äàó£à øàìàñû æåòïåé, ¼îëûíäà£û êåñåñií ñàëäûð åòêiçiï òàñòàï æiáåðiï, ¼àëòàñûíàí ê†ëäåé ༠îðàìàëûí àëûï ê†çiíå áàñòû äà, ñî ê¥éi äàóûñ ¼ûëûï ¼îÿ áåðäi. – Æàñà£àí-àé... æàë£ûçûìäû àëäû¡ äåï, òiëiì òèiï êåòiï åäi... Åíäi æûëàòà ê†ðìå, æàñà£àí... ½´äiðåòi ê¥øòi æàðàò- ¼àí... òiëåãiìäi áåðå ã†ð!.. ‡øêåíiìäi æàíäûðà ã†ð! Ìåéiðiìi¡äi áåðå ã†ð... Àëëà òà£àëà... ½îæåêå¡íi¡ ¼îé äåóãå øàìàñû êåëìåäi. Êåìïiðiíi¡ æàëáàðûí£àí òiëåãií iøòåé †çi äå ¼àéòàëàï, áåòiíå ñîð£à- ëà£àí æàñòû ñàóñà£ûìåí ¼à£ûï ¼àï îòûðäû. Ø¥éêåäåé êåìïiðiíi¡ ¼àðà òàñòû æiáiòåðäåé çàðëû ¥íi ¼àáûð£àñûí ¼àéûñòûðäû. – Æàìàí ûðûì ¼ûëìà, êåìïiðiì-àó, – äåäi †çiíå äå áåéòàíûñ, ìåéiðáàí, æ´ìñ༠¥íìåí. – Ìåíi ¼àæûòïàøû, æàð¼ûíûì. ½´äàéäàí òiëåê åòåéiê. Æàñàéìûí äåñå æà¼- ñûëû£û àç áà?.. Ò†ñåêêå æàò¼àííàí êåéií äå åêåói æàðàòóøû ¼´äàé£à, á¥êië „óëèå-„ìáèåëåðãå æàëûíûï, æàëáàðûíóìåí áîëäû. – 376 –

...Êåëåñi ê¥íi ½îæåêå¡ æèíàëûñ¼à æ¥ðãåëi æàò¼àí ïàðòîðãòû¡ ìàøèíàñûìåí àóäàí£à æ¥ðiï êåòòi. «Àëìàòû- £à áàðûï åìäåëiï êåëåì, æ¥ðåê øûäàòïàé áàðàäû», – äåï ò¥ñiíäiðäi ñ´ðà£àí æ´ðòòû¡ á„ðiíå. Ïàðòîðã ñîâõîç£à æà- ¼ûíäà êåëãåí æàñ æiãiò åäi. Ìû¡ æàñà£ûð æà¼ñû áàëà åêåí. ½îæåêå¡äi àýðîïîðò¼à äåéií àïàðûï, áèëåòií àëûï áåðiï, î£àí ¼îñà Òûø¼àíáàéäû¡ àäðåñiíå òåëåãðàììà ñàëì༠áîëûï ó„äå áåðiï ¼àëäû. *** ½îæåêå¡ Àëìàòûíû¡ àýðîïîðòûíà ò¥í îðòàñûíäà êåëiï ò¥ñòi. Ñàìàëàäàé æàð¼ûðà£àí ýëåêòð øàìäàðûíà, ¼àçäàé òiçiëãåí øàìàäàí òûñ ¥ëêåí ´øà¼òàð£à òà¡ûð¼àé ¼àðà£àí ê¥éi «ÿïûðìàé, Òûø¼àíáàéû ò¥ñêið êåëìåé ¼àëñà ¼àéòòiì», – äåï iøòåé ¼îáàëæûï êåëå æàòòû. Êiðåð åñiêòå æ´ðò ó-øó áîëûï ¼´øà¼òàñûï, ¼ûðû¼ æûëäàí áåði ê†ðiñïåãåíäåé áið-áiðiíi¡ áåòòåðiíåí ñ¥éiï, ì„ðå-ñ„ðå áîëóäà. ½îæåêå¡ æàí-æà£ûíà àëà¼òàï, ¥ðåé ìåí äà£äàðûñòû¡ îðòàñûíäà „ði-ñ„ði ò´ðûï ¼àë£àí. Îñû êåçäå: – ½îæåêå, àññàëàóìà£àëàéê¥ì! – äåãåí äàóûñòû åñòiï, ¼óàí£àííàí íå iñòåðií áiëìåé, ¼àëáàëà¼òàï ¼àëäû. Òûø¼àíáàé êåëå ÷åìîäàí£à æàðìàñûï: – Ìåí ñiçäi àíà æ¥ê áåðiï æàò¼àí æåðäåí içäåï æ¥ð- ñåì... – äåï ¼´ð༠´øûï æ¥ð. – …ëèêiñ„ë„ì, – äåäi „ëäåí ñî¡ ½îæåêå¡ åñií æèûï. Òûø¼àíáàé äà áàÿ£û áàëà êåçiíäåãi ¼à¡£àë༠ìiíåçiíåí †çãåðìåãåí åêåí. – μøà¼òàí ¼àøàí ò¥ñòi¡iç? – äåéäi àïàëà¼òàï. – …, è„, àéòïà¼øû îñû åêåí £îé... å, ò„éiði... ìåíäå íå åñ áàð, – äåï êå¡êiëäåï, †çiíåí-†çi ì„ç áîëàäû. – Î, ¼´äàóàíäà, àóìà£àí „êåñi, – äåäi ½îæåêå¡ ê¥áiðëåï. – Ìàð¼´ì ¥íåìi †ñòiï äàáäûðàï æ¥ðóøi åäi. Êåíåò Òûø¼àíáàé åñiíå „ëäåíå ò¥ñêåíäåé ò´íæûðàé ¼àëäû. – Îéáàé-àó, ½îæåêå, £àïó åòi¡iç... åñ øû£ûï... Áîëàò- òû¡ ¼àçàñû ¼àéûðëû áîëñûí... Àïûðàé... ½îæåêå¡ íå àéò¼àíû áåëãiñiç, àóçûí æûáûðëàòòû. – 377 –

– Àïûð-àé, æ†íäåï òå åñòè àëìàäû¼, íåäåí áîëäû? – Àóûðûï ¼àéòòû £îé. – Íå àóðó? – Áiëìåéìií, øûðà£ûì. …éòåóið áið ò†òåäåí êèëiêêåí êåñåë áîëäû. Ðàê äåé ìå? Óh! Òûø¼àíáàé †ç-†çiíåí ¥ðåéëåíiï, ¼ûðû¼¼à æåòïåãåí æàï-æàñ æiãiòòi¡ ¼àëàéøà ðàê áîëàòûíûíà ò¥ñiíáåé, „ëäå áið æî£àð£û æ༼à àðûç åòóãå áîëàòûíäàé-à¼, ì´íû¡ åø¼àíäàé à¼ûë£à äà, çà¡£à äà ñûéìàéòûíûí ä„ëåëäåï ò´ðûï àëäû. – ¦é iøi¡ àìàí áà, øûðà£ûì? – äåäi ½îæåêå¡ áiðò¥ðëi ¼àìû¼¼àí ¥íìåí. – Àìàí, àìàí, àìàí, – äåï àñûï-ñàñòû Òûø¼àíáàé. ʆøå æ༠áåòòå ìàøèíà äà ê¥òiï ò´ð åêåí, á´ëàð ê†ï ´çàìàé-༠åêi áåòií à£àø ê†ìêåðãåí î¼òàé ò¥çó, êå¡ ê†øå- ëåðìåí æ¥ðiï, Òûø¼àíáàéäû¡ ¥éiíå æåòòi. Á„ëåíáàé ¼àáàò ç„óëiì ¥éäi ê†ðãåíäå ½îæåêå¡ àë£à- øûíäà «¼´äàé-àó, îñûíøà ¥ëêåí ¥éäi íå iñòåéäi», – äåï øîøûï êåòêåí. цéòñå, ¥éi ñîíû¡ åêi-༠á†ëìåñi åêåí. À£àø øêàôòàð ìåí ¥ñòåëäåð, äèâàí, ñîñûí òåê êiòàï æè- íàé áåðiïòi... Îðûñ åêåíi, ¼àç༠åêåíi áåëãiñiç, åðêåêøå øàëáàð êèiï àë£àí „ï-„äåìi, òàëäûðìàø êåëiíøåê ø¥ëäið- ø¥ëäið åòåäi. Ä„ìií æàñàï, àðà¼-øàðàáûíà äåéií ñàìñà- òûï, ¥ñòåë ¥ñòií „çiðëåï ¼îéûïòû. Òûø¼àíáàéäû¡ à¼ûëû áîëàð, áið ðåò àìàíäàñûï, êåòiï ¼àë£àííàí êåéií ¼àéòûï êåëiï: – Àòà, ñiçãå ꆡië àéòàìûí, áàëà¡ûçäû¡ †ëiìiíå áiç äå óàéûìäûìûç, – äåäi áiðò¥ðëi æàòòû¼ïà£àí òiëìåí. – Ðà¼ìåò, øûðà£ûì, – äåäi ½îæåêå¡ ê„äiìãiäåé ðèçà áîëûï. – ½´äàéäû¡ á´éðû£û øû£àð. Øû£àð£à æàí á†ëåê áîë£àí ñî¡, àìàë æî¼. ½àéòåéiê... ½îæåêå¡ æ´ìñ༠äèâàí£à îòûð£àíäà, †çiíi¡ „áäåí øàð- øà£àíûí áið-༠ñåçäi. Æàñòû¼¼à æàíòàéûï, ´éû£àí áåëií æàçûï, æàí øà¼ûðäû. Àçäàï äåì àë£àííàí êåéií, êèiìií æ´¼àðòûï, æóûíûï-øàéûíûï àëäû. Ñîäàí êåéií áàðëû- £û äàñòàð¼àí£à îòûðäû. – Ìûíà êåëií áàëà¡ûçäû¡ àòû – Ãóëÿ, òî åñòü Ã¥ë- íàð, – äåäi Òûø¼àíáàé çàò ê†ðñåòêåíäåé „éåëií ñàóñà£û- ìåí í´ñ¼àï. – Àíà á†ëìåäå êiøêåíòàéûìûç ´éû¼òàï æà- òûð. Îíû¡ àòû – Àáûëàé... – 378 –

– Á„ði äå ¼àéûðëû áîëñûí, ¼àðà¼òàðûì. Áà¼ûòòû áî- ëû¡äàð. Åòêå áið-åêi ðåò ¼îë ñàë£àííàí êåéií-༠Òûø¼àíáàé á†òåëêåëåðäi¡ áiðiíå æàðìàñòû. – Àéíàëàéûí, ìåí iøïåéìií £îé, ¼àéòåñi¡ ñîíû, – äåäi ½îæåêå¡. Òûø¼àíáàé î£àí ꆡië àóäàðìàé, „ëäåíåãå àñûï-ñà- ñûï, á†òåëêåíi¡ òû£ûíûí òàðòûï ¼àë£àíäà, ¼à¡ûëòûð òû£ûí ¼îëûí êåñiï êåòòi. – Îéáàé, Ãóëÿ, ìàðëÿ, – äåäi ñàóñà£ûí ´ñòàé àëûï. ½îæåêå¡ Òûø¼àíáàéäû¡ æà¡£àëà¼òû£ûíà ¼àðàï, îíû¡ „êåñií åñiíå àëûï îòûð. Æàðû¼òû¼ ´øûï-¼îíûï, ê†ðiíãåí æåðäå ê†çií øû£àðûï àëà æàçäàï, æàéä༠øàíàäàí àóäà- ðûëûï, æ¥ç àäàì ñàó æ¥ðãåíäå îðòàñûíäà æàë£ûç †çi àò- òàí ¼´ëàï, û¡£àé áiðäå¡åãå ´ðûíûï æ¥ðåòií. Áið༠êiñiãå àðàìäû£û æî¼, à¼ê†¡ië åäi. Òûø¼àíáàé ñàóñà£ûí ä„êåìåí áàéëàï àë£àííàí êåéií, ðþìêåëåðãå àð༠¼´éäû. ½´éûï æàòûï: – Ñiç åíäi iøïåé-༠¼îéû¡ûç, áið༠¼´þëû ò´ðà áåðñií. Iøïåé-༠¼îéû¡ûç, iøïåé-༠¼îéû¡ûç... áið༠¼´þëû ò´ðñûí, – äåéäi áið ñ†çií ìû¡ ¼àéòàëàï. …éåëi áiðäå¡å äåï îðûñøàëàéäû, iøïå äåï æàò¼àíû áîëàð. Òûø¼àíáàé ¼èïà¼òàï, iøïåéòií àäàìäàé ðþìêåñií ûñûðûï ¼îéäû. ½îæåêå¡ åò æåï áîëûï, ¼à£àç£à ¼îëûí ñ¥ðòòi. Îñû êåçäå Ã¥ëíàð ñîðïà „êåëóãå àñ ¥éãå øû£ûï êåòêåí åäi. Òûø- ¼àíáàé æàëìà-æàí ðþìêåñií ¼îëûíà àëûï: – Àë, ½îæåêå, ñiçäi¡ àìàí-åñåí êåëãåíi¡iç... – äåï ñ†çiíi¡ àÿ£ûí àéòó£à ¥ëãiðå àëìàé, ¼à£ûï ñàëäû. …éåëi ¼àéòûï êåëãåíäå áiðò¥ðëi æûëàéòûí àäàìäàé òûæûðûíûï, ½îæåêå¡å ¼àðàï: – Àë åíäi... ñîíäà... ñîíäà... – äåé áåðäi íå àéòûï ò´ð£à- íûíà †çi ò¥ñiíáåé. …éåëi áîñ ðþìêàíû ê†ðäi äå, Òûø¼àíáàé£à ê†çiíi¡ àñòûìåí áið ¼àðàï, ¥íäåìåé îòûðà áåðäi. Ä„ìíåí êåéií Òûø¼àíáàé †çiíi¡ áið àéëû¼ iññàïàðäà áîë£àíûí, ê†ê òàñòû êåëå ñàëûñûìåí çàêàç áåðiï, îñû æóûðäà £àíà ñàëûï æiáåðãåíií, åíäiãi æåòiï òå ¼àë£àíûí, àë åíäi ½îæåêå¡äi êåç êåëãåí ä„ðiãåðãå ê†ðñåòiï àëó£à ¼´äiðåòiíi¡ æåòiï æàò¼àíûí àéòòû. – 379 –

Ã¥ëíàð ûäûñ-àÿ¼ æóó£à àñ ¥éãå êåòòi. – Ìåíi¡ êåëãåí øàðóàì îäàí á†ëåê, – äåäi ½îæåêå¡ îñû êåçäå. – È„, è„? – äåäi Òûø¼àíáàé åñòiãåíøå øûäàìàé. – Ìåíi¡ øàðóàì á†ëåê, – äåäi òà£û äà ½îæåêå¡ ê¥ðñiíiï. – Å-å, †ëåð áàëà †ëäi... ½´äàéäû¡ æàç£àíûíà íå iñòåéìiç. Á„ðiíåí äå æàí£à áàò¼àíû áið íåìåðå ñ¥éäiðìåé êåòêåíi. Òîé æàáäû£ûíà êiðiñiï æàò¼àí êåçiìiç åäi £îé. цéòiï òiðëiêòåí ò¥¡iëiï îòûð£àíäà áið õàáàð åñòiäiê. – È„, è„, – äåäi Òûø¼àíáàé ½îæåêå¡íi¡ àóçûíà êiðiï êåòåðäåé åíòåëåï. – Îíû Áîëàòòû¡ áiðãå î¼û£àí æîëäàñû Æàðàñáàé àéò- òû. …äåéi êåëiï, òàìûí ñàëûñûï êåòêåí. Áîëàòòàí îñûíäà áàëà áàð ê†ðiíåäi. Ñîíû içäåï êåëäiì. Ìûíàó... – ½îæå- êå¡ ò†ñ ¼àëòàñûíàí Æàðàñáàé áåðãåí àäðåñòi àëäû, – îñûí- äà£û áið æîëäàñûíû¡ „äiðiñi... Ñîë áiëåòií ê†ðiíåäi. Òûø¼àíáàé àäðåñòi î¼ûï øû¼òû äà: – Å, ìèêðîðàéîíäà ò´ðàäû åêåí £îé, – äåäi áåéì„ëiì áið æà¼òû áàñûìåí í´ñ¼àï. – Îíû¡ ¼àé æà¼? – ½àëàíû¡ øåò æà£û. Òàáàìûç £îé. Ìûíäà ¼ûçìåò òåëåôîíû äà áàð. Ìåí òà¡åðòå¡ æ´ìûñòàí çâàíäàðìûí. ½àéäà iñòåéäi åêåí? – Æàäûìíàí øû£û¡¼ûðàï êåòiïòi... Èíñòèòóòòà ì´£àëiì... äåäi ìå? …éòåóið î¼èòûí æà¼òû¡ ò†¡iðåãi áî- ëàð. – Ñîíäà ¼àëàé, Áîëàò îñûíäà ¥éëåíãåí áå åêåí? – Àéíàëàéûí-àó, îë æà£ûíäà ìåíi¡ øàðóàì ¼àíøà. Ìà£àí êiìíåí òóñà, îäàí òóñûí. Áîëàòòû¡ áåëiíåí ¼àë£àí áàëà êåðåê. Ìåí ¼àçið æåòïiñòi¡ åêåóiíäå ò´ðìûí, øûðà- £ûì. Åðòå¡ êåìïið åêåóiìiç †ëãåíäå øà¡ûðà£ûì... áîñ ¼àëà ìà äåï ¼îð¼àìûí £îé... – ½îæåêå¡ „ëäå¼àëàé áîñàï, îðà- ìàëûí àëûï, ê†çií ñ¥ðòòi... – ½îéû¡ûç, ½îæåêå, áîëìàéäû, – äåäi Òûø¼àíáàé, àäàìíû¡ †çi ê†íáåñå †ëìåé ¼îþ£à áîëàòûíäàé. – Íåãå †ëåñiç? Áîëìàéäû îíû¡ûç. – Øàéòàí åìåñïií £îé åíäi. Á´éðû¼òàí ¼àøûï ¼àéäà áàðàì. – Îë ä´ðûñ åìåñ, – äåäi Òûø¼àíáàé òà£û êåëiñïåé. – 380 –

½îæåêå¡å îòûð£àí äèâàí£à ò†ñåê ñàëûíäû. Òûø¼àí- áàé ½îæåêå¡íi¡ †ëóiíå êåëiñïåãåí ê¥éi ´éû¼òàéòûí á†ëìåñiíå êåòòi. ...½îæåêå¡ òà¡åðòå¡ äàáûðëà£àí äàóûñòàí îÿíûï êåòòi. Áàëàáà¼øà£à áàðìàéìûí äåï, ¼è£ûëû¼ ñàëûï æàò¼àí êiøêåíòàé Àáûëàé åêåí. Òûø¼àíáàé „éåëi åêåói æàëûíûï-æàëïàéûï, îéûíøû¼ ñàòûï àëûï áåðåòií áîëûï êåëiñiï, „ðå¡ äåãåíäå àëûï êåòòi. ½îæåêå¡å áåéòàíûñ êiøêåíòàé íåìåðåñi äå îñûíäàé åðêå, ¥é iøií †çiíi¡ ¼´ðòà¼àíäàé àëà¼àíûíäà ´ñòàéòûí, ñ¥éêiìäi òåíòåê áîëûï åëåñòåäi. Ê†ï ´çàìàé Ã¥ëíàð ¼àéòûï îðàëäû. Ò†ñåê-îðûíäû æèíàï, ½îæåêå¡å øàé áåðiï, ò¥ñòå òà£û êåëåòiíií àéòûï, æ´ìûñûíà êåòòi. ½îæåêå¡ åíäi Òûø¼àíáàéäû¡ êåëóií àñû£à ê¥òòi. «Íå õàáàð „êåëåð åêåí, „ëãi Àñûëáåãi áið æ༼à êåòiï ¼àëìàñà æàðàð åä» äåãåí îé ìàçàñûí àëäû. Ò¥ñêi øàéäàí êåéií ¥éäå òà£û æàë£ûç ¼àë£àí ½îæåêå¡ ê†çií iëiíäiðãiñi êåëiï, äèâàí£à ¼èñàéäû. Áið༠ê†çi iëiíáåäi. …ði-áåði àóíà¼øûï æàòòû äà, îðíûíàí ò´ðäû. Ãàëîøûí êèiï, åñiêòi àøûï, ä„ëiçãå øû¼òû äà, áàñ¼ûøïåí æàéëàï ò†ìåí ò¥ñòi. Àóëà òîë£àí áàëà, ó-øó. ½îæåêå¡ åñiê àë- äûíäà îðûíäû¼òà îòûð£àí ê†çiëäiðiêòi êåìïiðäi¡ ¼àñûíà êåëiï îòûðäû. – …é, ½´ðàëàé, àíò´ð£àí-àó, ¼àéäà êåòòi¡, áåði îéíà äåéìií áåði, – äåäi êåìïið ½îæåêå¡å ꆡië àóäàðìàé. ½îæåêå¡ æ†òêiðiíiï àëûï: – Åñåíñiç áå? – äåäi. – Áåði îéíà äåäiì £îé ìåí ñà£àí. – Åñåíñiç áå? – äåäi ½îæåêå¡ ¼àòòûðà¼. – Íåìåíå? – Îéáàé-àó, åñåíñiç áå äåéìií, – äåäi ½îæåêå¡ àé¼àé- ëàï. Êåìïið ñ„ë-ï„ë îéëàíûï: – Æà¼ñûìûñûç? – äåäi à¼ûðûí £àíà. Êåìïiðäi¡ ¼´ëà£û àóûð åêåíií ò¥ñiíãåí ½îæåêå¡ òà- ¼àëûï îòûðäû. – Íåøåäåñiç, á„éáiøå? – äåäi „ëäåí ñî¡ „¡ãiìå ¼îç£àï. – Ø¥êið, ø¥êið, – äåäi êåìïið áåòiìåí ëà£ûï. – Íåøåäåñiç, äåéìií, á„òið-àó. – À... è„... àëïûñòû¡ ñåãiçiíäåìií. Æûëûì òûø¼àí £îé. – 381 –

– Íåøå áàëà¡ áàð? – Åëäå ¥ëêåí ´ëûì áàð, ¼ûçäàðûì áàð. Ìûíà áið êåí- æåì ¼îëûìà êåë äåï áîëìà£àí ñî¡, – êåìïið ¼îëûìåí ¥éäi¡ æî£àð£û ¼àáàòûí ê†ðñåòòi. – Êåëå ¼àëûï åì, ¼´äàé ñà¼òàñûí, ìûíà áið áàëàëàðû æåð-ê†êêå ò´ðìàéäû. – Å-å, íå áîë£àíäà äà, †çi¡äiêi £îé. – ½´äàé-àó, †ëåð áîëäûì, – äåäi êåìïið ñàìáûðëàï. – Îéáàé, àïà, †çiì àñûðàéìûí, ñ¥òi¡äi à¼òàéìûí, „ëãi íå- ìåíå... ½àðûçû¡äû †òåéìií, è„... ìåíåí ¼àøàí ¼àðûç àëûï æ¥ðãåíií... ñ†éòåìií äå, á¥éòåìií äåï ¼îÿð äà ¼îéìàé àëûï êåëãåíãå... Ìåí ¼àéäàí áiëåéií á¥éòiï áàëà áà¼òûðûï ¼îÿòûíûí... – Áàð áîë£àí ñî¡ øàë¼àÿñû¡ £îé, á„éáiøå-å? – Æî£àëñûí „ði, åíäi ¼àë£àí £´ìûðûìäà îñûëàðäû¡ áàëàñûí áà£ûï, áàñûìäû ¼àòûðàð æàéûì æî¼. Åòåãiì åëïi, æå¡iì æåëïi áîëûï †çäåðií †ñiðãåíiì æåòåð. Åíäi ìèûìäû àøûòïà, ¼´äàé øåáåð, àóëà¼, àóëà¼, – äåï êåìïið òàï áið ìèûí ½îæåêå¡ àøûòûï îòûð£àíäàé ¼îëûí ñiëòåï, êåéií ûñûðûëûï îòûðäû. Ò†ðò-áåñòåð øàìàñûíäà£û ñàðû øàøòû ¼ûç æ¥ãiðiï, êåìïiðäi¡ ¼àñûíà êåëäi, åðêåëåï, ñ¥éêåíå áàñòàäû. – Æî£àëøû-åé „ði!! – …æå, „æå... – Êåò äåäiì £îé, òàðòûï æiáåðåéií áå æà¼òàí. Êåìïiðäi¡ çiëñiç àøóûíàí û£àòûí áàëà æî¼, †ðìåëåï ìîéíûíàí ¼´øà¼òàï, òàìà£ûíàí òiëiìåí ¼ûòû¼òàé áàñ- òàäû. – …æåòàé... – ʆãåðìåãið, àäàìíû¡ iøi-áàóûðûíàí †òåäi £îé, – äåäi êåìïið ¼àðñûëû£ûí äî£àðûï. …ëäåí êåéií êiøêåíå ¼ûçäû¡ ¼ûòû£û êåëiï, øû¼û- ëû¼òàé ê¥ëãåíiíå ¼àðàìàñòàí ìîéíûíàí ñ¥éäi äå, †çi äå ê¥ëiï æiáåðiï: – Øiðiê íåìåëåðäi æà¼ñû ê†ðåéií äåìåéñi¡, øûäàò- ïàéäû, – äåäi ½îæåêå¡å ¼àðàï. Ñîäàí êåéií íåìåðåñií ´ðàòûí àäàìäàé-༠¼îëûí ê†òåðiï, ¼îð¼ûò¼àí áîëäû. – È, ç„ëiì íåìå, æî£àë! Êiøêåíå ¼ûç êåìïiðäi¡ ¼àëòàñûí à¼òàðûï æ¥ðiï, áið ê„ìïèò òàóûï àëäû äà, ¼àéòàäàí îéíàó£à êåòòi. ½îæåêå¡ êåìïiðäi¡ ¼àñûíà ¼àéòà æà¼ûíäàé îòûðäû. – 382 –

– ½´ëà¼òàí åðòå ¼àëûïñûç £îé, á„éáiøå. – Å-å, ¼àéáið æåòiñêåííåí äåéñi¡. Æàëà¡àø-æàëïû áîëäû¼, æåñið áîëäû¼... Îñûëàðäû æåòêiçåìií äåï, ê†ðìå- ãåí ¼îðëû¼ æî¼. – Êåìïið ½îæåêå¡å ê†çiëäiðiãiíi¡ ¥ñòiíåí ¼àðàäû. – ‡çi¡iç îñûíäà ò´ðóøû ìà åäi¡iç, „ëäå... ñiç äå áàëà¡ûç£à êåëäi¡iç áå? – È„, áàëàìà êåëäiì... – Å, å, øûäàó ¼àéäà, iøòåí øû¼¼àí ñî¡... àëà¡äàéñû¡ äà îòûðàñû¡. ½îæåêå¡ á„ðií àéòûï, à¼òàðûë£ûñû êåëiï áið ò´ðäû äà, òiëií òiñòåï, ¥íäåìåé ¼àëäû. …ëäå¼àëàé ꆡiëi áîñàï, åíäi êåìïiðìåí „¡ãiìåëåñiï ¼àðû¼ ¼ûëìàñûí áiëäi äå: – Àë, á„éáiøå, ìåí ¥éãå áàðàéûí, – äåãåíäi ¥çiï-¥çiï „ðå¡ àéòûï, îðíûíàí ò´ðäû. Êåø ò¥ñå àëäûìåí êiøêåíòàé Àáûëàéäû åðòiï Ã¥ë- íàð, îäàí êåéií Òûø¼àíáàé êåëäi, ¼àñûíäà ê†çiëäiðiêòi áið æiãiò áàð. – Àññàëàóìà£àë„éêóì, – äåï àìàíäàñòû ê†çiëäiðiêòi æiãiò. – …ëèêiñ„ëåì! – ½îæåêå¡ á´ë ¼àé áàëà äåãåíäåé Òûø- ¼àíáàé£à ¼àðàäû. – Àñûëáåê äåãåí æiãiòi¡iç îñû, – äåäi îë ãàëñòóãií à£û- òûï æàòûï. – Å, àéíàëàéûí, àìàíñû¡äàð ìà? Ɔí áiëåòií áàëà åêåí, àëäûìåí ꆡië àéòòû. ½îæå- êå¡ †çiíi¡ „äåòiìåí íå àéò¼àíû áåëãiñiç, àóçûí æûáûð- ëàòòû. Àñûëáåê Áîëàòòû¡ íåäåí ¼àéòûñ áîë£àíûí, ¼àíøà àóûð£àíûí ñ´ðàäû, †çiíi¡ õàáàðñûç ¼àë£àíûí, åñòiãåí áîë- ñà, áàðûï êåëåòiíií àéòòû. Øàé iøiëäi. Ã¥ëíàð áàëàíû ´éû¼òàòó£à ò†ðãi á†ëìåãå „êåòòi. Îñû êåçäå ½îæåêå¡ Àñûëáåêêå Æàðàñáàéäû¡ õà- òûí áåðäi. Àñûëáåê õàòòû ¥íñiç î¼ûï øû¼òû äà, îéëàíûï îòûðûï ¼àëäû. – Íåìåíå, øûðà£ûì? – äåäi ½îæåêå¡ „ëäåíåãå ê¥äiêòåíiï. – Íå, íå, áåêåð ìå áàëàíû¡ ¼àë£àíû? – äåï àñû¼òû Òûø¼àíáàé. – Æî¼, áàëàíû¡ áàðû ðàñ, – äåäi Àñûëáåê ê†çiëäiðiãií ¼îç£àï. – Òåê åêåói... – 383 –

– Íå äåéäi, – äåï ½îæåêå¡ øîøûï êåòòi. – ½àíøà? – äåäi Òûø¼àíáàé åíòåëåï. Àñûëáåê ê¥ëiï æiáåðäi. – Åêåói äå îñûíäà ìà åêåí äåéìií. ½ûçäàðäû àéòàìûí äà... À¼ñà¼àë êåøiðåð. Æàñ êåçäå æiãiòøiëiê êiìäå áîë- ìàéäû. Áîëàò ñ´ëó æiãiò åäi. ½ûçäàð ñî¡ûíàí åðiï æ¥ðåòií. Ñîëàðäàí áàëà áàð äåï åñòiãåì... Ä„ëåëäåï àéòà àëìàé- ìûí... – Øûðà£ûì-àé, îí áàëà ¼àëñà äà, ê†ïñiíåéií äåï îòûð- £àíûì æî¼, – äåäi ½îæåêå¡ àë£àø¼û ê¥äiêòåí êåéií ò¥ñi æûëûï. …ëäåáið øàðóà£à àëäàíûï, ñ†çäi øàëà åñòiãåí Òûø¼àí- áàé äàóðû£ûï: – Íåìåíå, íåìåíå, îí áîëäû ìà? – äåï êèiï êåòòi. «Ò¥ó, ìûíàíû¡ æà¡£àëà£ûí-àé», – äåäi iøòåé ½îæå- êå¡ åðiêñiç æûìèûï. – Æî£à, – äåäi Àñûëáåê ê¥ëiï. – Àë åíäi, ¼àð£àì, ñ†çäi¡ òî¼ åòåði – ìåíi ¼àëàéäà æ¥çäåñòið, – äåäi ½îæåêå¡ ¼àëòàñûíàí øà¼øàñûí àëûï æàòûï. – Æàðàéäû, åðòå¡ õàáàðëàñàéûí. Áiðåói ðåñòîðàíäà iñòåóøi åäi. Áîëñà †çiì êåëiï, ñiçäi àëûï êåòåðìií. – цéòå £îé, àéíàëàéûí. *** Êåëåñi ê¥íi Àñûëáåê ò¥ñ êåçiíäå êåëäi. – À£à, êèiíi¡iç, – äåäi îë êåëå ñàëûï. – Òåçiðåê áà- ðàéû¼. Êiì áiëåäi, áið æ༼à êåòiï ¼àëà ìà... ½îæåêå¡íi¡ æ¥ðåãi ä¥ðñiëäåï êåòòi. μøûï ò´ðûï, êèiíå áàñòàäû. Ñûðòòà ìàøèíà ê¥òiï ò´ð åêåí. «Å, Àëëà, æà¼- ñûëû£û¡äû áåðå ã†ð!» – äåï ñûéûíäû îòûðûï æàòûï. Ìàøèíà æî£àðûäàí ò†ìåí øûíûëàï òàñòà£àí ¥ëêåí ðåñòîðàííû¡ àëäûíà òåç-༠„êåï òàñòàäû. Àñûëáåê ½îæåêå¡äi ¥øiíøi ¼àáàòòà£û î¡àøà á†ëìåãå åðòiï êiðäi. – ½àçið êåëåäi, – äåäi Àñûëáåê ¥ñòåëãå îòûð£àííàí êåéií. – Îñû æåðäåí òàì༠iøåéiê. Òàì༠¥ñòiíäå „¡ãiìåëåñå áåðåìiç £îé. Àëäûíà àïï༠àëæàï¼ûø áàéëà£àí, øàøûí ¼àð¼àðà- äàé ¼î¼ûðàéòûï ¼îé£àí æàï-æàñ îðûñ ¼ûçû êåëäi. Àñûë- – 384 –

áåê ¥ñòåë ¥ñòiíäå æàò¼àí åêi áåò ¼à£àçäû àëûï, òàì༼à çàêàç áåðå áàñòàäû. Äàÿøû ¼ûç àéò¼àííû¡ á„ðií ¼à£àç£à æàçûï àëûï, êåòiï ¼àëäû. – Îñû £îé, – äåäi Àñûëáåê ¼ûç êåòêåí æà¼òû èåãiìåí í´ñ¼àï. ½îæåêå¡ ò¥ñiíáåé, Àñûëáåêòi¡ áåòiíå ¼àðàäû. – Àòû Âàëÿ. Áîëàòòû¡ ìà£àí àéòûï æ¥ðãåí àäàìûíû¡ áiði îñû. цéëåñiï ê†ðåìiç £îé. ½îæåêå¡ íå äåðií áiëìåé ¼àëäû. Îë áåéòàíûñ êåëiíiì îðûñ áîëàð äåï îéëàìà£àí åäi. …ði-ñ„ði áiðàç îòûð£àííàí êåéií: «Å, ìåéëi £îé, – äåï áåêiòêåí áîëäû ꆡiëií. – Îñû çàìàíäà îðûñ „éåë àë£àíäàð àç áà? Àóûëäà£û Òûð- ¼àéäû¡ æàìàí ´ëû äà îðûñòàí àëäû. Ò¥ãi äå æî¼. Áàëàëà- ðû ¼àíäàé ñ¥éêiìäi!» Òàì༠¥ñòiíäå Àñûëáåê Âàëÿíû ¼àñòàðûíà øà¼ûðäû. Âàëÿ àëäûíäà Àñûëáåêòi¡ àéò¼àí ñ†çäåðií ò¥ðåãåï ò´ðûï òû¡äàäû, àðòûíàí æ¥çi „ëäå¼àëàé †çãåðiï, òà¡ûð- ¼à£àíäàé áið ò¥ðìåí ¥ñòåëãå îòûðäû. ½îæåêå¡ îëàðäû¡ ñ†çäåðiíå ò¥ñiíáåé, áåò ¼èìûëäà- ðûíà, ê†ç¼àðàñòàðûíà æàëòà¼òàï ¼àðàóìåí áîëäû. Àëäû- ìåí Àñûëáåê ´ç༠ñ†éëåäi. Ñîäàí êåéií «åíäi ñåí íå àéòà- ñû¡?» äåãåíäåé, Âàëÿíû¡ áåòiíå ¼àðàäû. Àíàó ê†ç øàðà- ñû êå¡åéiï, „ëäåíåãå ¥ðåéëåíãåíäåé, æ¥çi ñ´ðëàíûï, ¥íñiç ¼àëäû. Êåíåò áàñûí ê†òåðiï, Àñûëáåêêå òóðà ¼àðàï, áà- ñûí øàé¼àäû. «Òåê!..» ½îæåêå¡íi¡ ñàíàñûí „ëäåíå ¼àðûï †òêåíäåé áîëäû. Æ¥ðåãi †ðåêïiï, ê†ìåê ñ´ðà£àíäàé Àñûë- áåêêå ¼àðàäû. Îíû¡ ò¥ðiíäå äå æà¼ñûëû¼òû¡ íûøàíû æî¼ ñåêiëäi. Âàëÿñû ¼´ð£ûð áåçåðiï, áàñ øàé¼àóûí ¼îÿð åìåñ. Àñûëáåê ¼îëûíû¡ àðàñûíäà àéíàëäûðûï îòûð£àí ñiði¡êåñií ¥ñòåëãå ëà¼òûðûï òàñòàï, øåãiíiï îòûð£àíäà ½îæåêå¡ iñòi¡ åíäi î¡£à áàñïàéòûíûí ñåçäi. – Íå äåéäi? – äåäi äàóñû äiðiëäåï. – ʆíáåé ò´ð. Áàëà ò¥ãië, òiïòi åø¼àíäàé áàéëàíûñû- ìûç äà áîë£àí åìåñ äåï ìîéûíäàìàéäû. – Àïûðìàé, ¼àðà£ûì-àé, – äåï ꥡiðåíäi ½îæåêå¡ ¼ûçäû¡ ¼àçà¼øà£à ò¥ñiíáåéòiíiìåí øàðóàñû áîëìàé, – áiçäåé £àðiïòi¡ ê†ç æàñûíà ¼àðàñà¡ áîëìàäû ìà? Àëëà òiëåói¡äi áåðãið-àé, æàñûì æåòïiñòåí àñ¼àíäà èò †ëãåí æåðäåí èò æàíûìäû ñ¥éðåòiï êåëiï åì, æiáiìåäi¡-àó, øûðà£ûì-àé! – 385 –

Àñûëáåê òàìà¼òû¡ à¼øàñûí ò†ëåäi. ½îæåêå¡äi ñ¥- éåìåëäåï, îðíûíàí ò´ð£ûçäû. ½îæåêå¡ ñûðò¼à ¼àëàé øû¼¼àíûí, ¥éãå ¼àéòiï æåòêåíií ñåçãåí æî¼. Æ¥ðåãií àóçûíà òû¼¼àí ñîë áið ¥ðåé òà£û äà òûíûñûí òàðûëò- òû. Ò¥íi áîéû ê†ç iëãåí æî¼. *** ‡ñòiï á„ðiíåí äå ò¥¡iëiï îòûð£àíäà „ëãi Àñûëáåê àïà¼- ñàï༠åêi êåøòi¡ àðàñûíäà òà£û æåòiï êåëäi. ½îæåêå¡ „ëäå¼àëàé àáäûðàï: – Àë, áàëàì, ò†ðãå øû¼, ò†ðãå øû¼, – äåé áåðäi Àñûë- áåêòåí ê†çií àëìàé. – À£à, êèiíi¡iç, – äåäi Àñûëáåê åíòiãiï. – Øû¼¼àí ñî¡ àéòàðìûí... ½îæåêå¡íi¡ øû¼ïà£àí æàíû ¼àëäû. Àïûë-£´ïûë êèiíiï, ãàëîøûí ñiðiñiíåí áàñà êèiï, ñûðò¼à øû¼òû. Àñûëáåê òà£û äà ìàøèíàíû ðåñòîðàííû¡ àëäûíà òî¼- òàòòû. «Ðåñòîðàííàí áàñ¼à æåðäå „¡ãiìåëåñóãå áîëìàé ìà á´ëàð£à» äåï îéëàäû ½îæåêå¡. Àñûëáåê åñiê àëäûíäà ò´ð£àí ê†ê ê†éëåêòi „éåëãå ¼îëûí áåðiï àìàíäàñòû. – ¤àïó åò, êåøiãiï ¼àëäû¼. – μàñû æî¼ åíäi, iøêå êiðìåé-༠¼îÿéû¼... Àñûëáåê îéëàíûï ¼àëäû. – Àë, æàðàéäû, îíäà àíàó îðûíäû¼¼à îòûðàéû¼. ½îæåêå¡ êåëiíøåêòi¡ æ¥çiíå ¼àðàäû. Áåòiíäå êiøiãiðiì ò¥éìåäåé ìå¡i áàð, ¼àðàòîðû, „äåìi êåëiíøåê åêåí. ½àçà¼- øà ò„ðáèåëåíãåí áàëà ñåêiëäi, òiëi æàòû¼, èáàëû. – Ñ„óëå, – äåäi Àñûëáåê æà¼ûíäàé îòûðûï, – áiçäi¡ êåëãåí øàðóàìûç ìûíàäàé. Ìûíà êiñi Áîëàòòû¡ „êåñi. Áîëàòòû¡ †çi ¼àéòûñ áîëûï êåòòi. (Êåëiíøåêòi¡ «àh» äå- ãåí äàóñû øû£ûï êåòòi). Åíäi îë î ä¥íèåëiê àäàì, î£àí äåãåí ðåíiøi¡äi ´ìûò. ‡ëiì á„ðií æóàäû... Êåëiíøåêòi¡ ¼óàðûï êåòêåí æ¥çií ê†ðiï, Àñûëáåê ¥íäåìåé ¼àëäû. Ñ„óëå áåòií áàñûï, ´ç༠îòûðäû. …ëäåí ñî¡ áàñûí ê†òåðiï, ½îæåêå¡å ¼àðàï: – ½àçàñû ¼àéûðëû áîëñûí, – äåäi à¼ûðûí £àíà. – 386 –

½îæåêå¡íi¡ æ¥ðåãi øûì åòå ¼àëäû. ʆçiíå òiðåëãåí æàñòû áiëäiðòïåé, †çiíå ò„í „äåòïåí àóçûí æûáûðëàòòû. – Áið øà¡ûðà¼òû¡ àñòûíäà øàë ìåí êåìïiðäåí áàñ¼à åøêiì ¼àëìàäû. Áîëàò ¥éëåíáåé êåòòi... – Àñûëáåê êåëiíøåêòi¡ áåòiíå ¼àðàäû. – Ñåíi¡ Áîëàòòàí áàëà¡ áàð åêåíií ìåí æà¼ñû áiëåìií... Àðàäà£û áîë£àí iñòi¡ à¼, ¼àðà- ñûí òàë¼ûëàï æàòóäû¡ ì¥ëäå ðåòi æî¼. Áîëàòòàí áið ò´ÿ¼ ¼àëäû äåãåíäi åñòiï, ñîíàó åëäåí êåëiï, ¼à¡£ûï æ¥ð ìûíà êiñi. Íå àéòàñû¡? Ñ„óëå „¡ãiìåíi¡ á´ëàé îðàëûï, †çiíå ñî£àðûí ê¥òïå- ãåí ò„ðiçäi, ñ´ï-ñ´ð æ¥çi ê¥ðå¡iòiï ñàëà áåðäi. – Ñåí ä´ðûñ ò¥ñií, – äåäi Àñûëáåê. – ¦ëêåí êiñiíi¡ á´ë àðàäà æàçû£û æî¼. Ñà£àí áàëàíû¡ êåðåãi æî¼ äåï àéòà àëìàéìûí. Áið༠ñåíi¡ †ìiði¡ àëäà. Àë ìûíà êiñiíi¡ åíäiãi £´ìûðû òåê ñî£àí òiðåëiï îòûð... Ò¥ñiíåìiñi¡?.. Òiïòi... – Ìåí á„ðií äå ò¥ñiíiï ò´ðìûí, – äåäi Ñ„óëå äàóñû äiðiëäåï. – Ìåí ò¥ñiíiï ò´ðìûí, Àñûëáåê... ‡òêåí ê¥í- äåð †òòi £îé... Á„ði äå ´ìûòûë£àí... Ìåíi¡ Áîëàò¼à äåãåí †êïåì äå æî¼. Áiðà¼... ìåí áàëàíû ñà¼òàï ¼àëà àëìàäûì... æàñòàí àñ¼àíäà ¼àéòûñ áîëäû... ‡ñiðãiì êåëiï åäi, ¼îëûì- íàí êåëìåäi. Æàïàäàí-æàë£ûç, íå æ´ìûñ¼à ò´ðàðûìäû, íå áàëà£à ¼àðàðûìäû áiëìåé, ê†ï àçàï øåêòiì. Äåíi ä´ðûñ ï„òåð äå òàáûëìàäû. Áàëà£à äà, †çiìå äå ñóû¼ òèäi... цéòiï... ¦øåói äå ¥íñiç ¼àëäû. ½îæåêå¡ ¼àëòàñûíàí îðàìàëûí àëûï, ñi¡áiðãåí áîëäû. Àóçûíäà£û êåðìåê ä„ìíi¡ ê†ç æàñû åêåíií ò¥ñiíãåí êåçäå áàðûï, îðàìàëûí ê†çiíå àïàðäû. ‡ëiìíi¡ îðíûí òîëòûðàìûí äåï æ¥ðiï, åêiíøi †ëiìäi åñòiðìií äåï îë òiïòi îéëàìà£àí åäi. – Àòû êiì åäi? – äåäi áið êåçäå äàóñû ¼àðëû£ûï. – Êiìíi¡? – Ñ„óëå ò¥ñiíáåé ½îæåêå¡å ¼àðàäû. – Áàëàíû¡ àòû êiì åäi äåéìií? – Àòûí... Áîëàò äåï ¼îé£àí åì... Á„ðiíåí äå áàò¼àíû... – Ñ„óëå ꆡiëi áîñàï, êiøêåíå ñ†ìêåñiíåí îðàìàë àëäû... – Æåðëåñåòií áið àäàìíû¡ áîëìà£àíû... ʆðøi „éåëãå æà- ëûíûï... åêåóëåï „ðå¡ äåãåíäå ê†ìiï ¼àéòòû¼. Áàð áîë£à- íû ñîë, – äåäi êåíåò êåëiíøåê íû¼ äàóûñïåí. – Ñîäàí êåéií áàñ¼à àäàììåí ä„ì-ò´çûìûç æàðàñûï, ò´ðìûñ ¼´ðûï æàòûðìûç... – 387 –

Òà£û äà ¥íñiçäiê. Àñûëáåê î¼è£àíû¡ ì„í-æàéûíà òîëû¼ ò¥ñiíãåíäiêòåí ¥íäåìåäi. ½îæåêå¡ æ¥ðåãií ñûð¼ûðàò¼àí æà¡à óàéûìíàí „ëäåáið ðèçàøûëû¼òàí, àÿíûøòàí iøi òîëûï, áiðäå¡å àéò¼ûñû êåëiï åäi, áið༠ñîíû¡ á„ði ñîíøàëû¼òû ê¥ðäåëi áîë£àí- äû¼òàí àóçûíà ëàéû¼òû ñ†ç ò¥ñïåäi. Àë êåëiíøåê àéòà- òûí ñ†çiíi¡ á„ðií àéòûï áîë£àí åäi. – ¤àïó åòi¡içäåð, – äåäi Ñ„óëå áið êåçäå, – ìåíi¡ ¼àé- òàòûí óà¼ûòûì áîëäû. ¦øåói äå îðûíäàðûíàí ò´ðäû. – Àéûï¼à á´éûðìà, àéíàëàéûí, – äåäi ½îæåêå¡ à¼ûðûíäà. – Æåòiñêåííåí êåëãåì æî¼. ½àéòåéií, á´ äà áið ¼´äàéäû¡ iñi øû£àð... ½îø, øûðà£ûì! *** Óàéûì£à óàéûì æàë£à£àí ½îæåêå¡ ò¥íiìåí æ¥ðåãi øàíøûï, ê†ðåð òà¡äû ê†çiìåí àò¼ûç£àííàí êåéií, åíäi êåøiãóäi¡ ðåòi æî£ûí ñåçäi. «Àéäàëàäà †ëiï ¼àëñàì, ñ¥éåãiìíi¡ ¼àéäà ¼àë£àíûí àäàì áiëìåñ. Îäàí äà åëãå æåòåéií. À£àéûí îðòàñûíäà †ëãåííåí àðòû¼ àáûðîé áîë- ìàñ ìà£àí». ʆ¡iëäåãi óàéûì áiðòå-áiðòå áåðiøêå àéíàë- £àí êåñåëäåé, á´ðûí£ûäàé æàí£à áàòûï àóûðìàéäû, ¼èíàìàéäû, òåê †çiíi¡ åíäi åø¼àøàí äà æàçûëìàéòû- íûí ´¼òûðûï, áið ê†íáiñ, áåéæàé, ìå¡-çå¡ ñåçiìãå èòåðìåëåéäi. Àñûëáåêòi¡ ¥éi ¼îí༼à øà¼ûð£àí ê¥íi ½îæåêå¡ Òûø- ¼àíáàé áàðûï àëûï êåëãåí ´øà¼òû¡ áèëåòií ò†ðò á¥êòåï áåøïåíòiíi¡ ¼àëòàñûíà ñàëûï, àóçû ¼àéòà-¼àéòà àøûëûï êåòå áåðãåí ÷åìîäàíûíû¡ áåëiíåí æiïïåí øàíäûï áàé- ëàï, ¼àçið æ¥ðiï êåòåòiíäåé äèâàí ¥ñòiíäå ¼àçäèûï îòûð- £àí äà ¼îé£àí. Åêiíäi øàìàñûíäà Àñûëáåê êåëäi. ½îæåêå¡ äå àïûë- £´ïûë êèiíå áàñòàäû. Àñûëáåê æ´ìûñòàí „ëi êåëìåãåí Òûø¼àíáàéëàð£à ¼à£àç æàçûï ¼àëäûðäû äà, ½îæåêå¡äi òûñ¼à àëûï øû¼òû. Ìàøèíà£à îòûð£àí êåçäå: – Àëäûìåí áið æåðãå ñî£àéû¼, – äåäi ½îæåêå¡å á´ðû- ëûï. – 388 –

– Å-å, øûðà£ûì... Ìàøèíà „ëäå¼àíäàé åñiê àëäû ñàïûðûëûñ¼àí àäàì£à òîëû áèiê ¥éäi¡ àëäûíà òî¼òàäû. Àñûëáåê åñiê àëäûíà áàðûï, áiðåóëåðìåí ´ç༠ñ†éëåñiï, à¼ûðû ½îæåêå¡äi iøêå êiðãiçiï àëäû. – Ìûíàóû¡ òà£û äà ðåñòîðàí áà, øûðà£ûì-àó, – äåäi ½îæåêå¡ ¼àíáàçàðäà£ûäàé ñå¡äåé ñî£ûëûñ¼àí õàëû¼òû ê†ðiï. – Èå, ñîë ðåñòîðàí ñåêiëäi. Áið༠ì´íû «Áàð» äåéäi. Iøiìäiê iøåòií æåð £îé. Îñû æåðäå ¼àçið áiðåóìåí ñ†éëåñiï ê†ðåìiç. Òà£û áið áà£ûìûçäû ñûíàï ê†ðåéiê... Ñ„òií ñàë- ñà... ½îæåêå¡íi¡ æ¥ðåãi ä¥ðñiëäåï àëà æ†íåëäi. «ß, àëëà, ÿ, àëëà...» Á´ëàð á´ðûøòà£û ¥ñòåëãå îòûðäû. Òà£û äà äàÿøû ¼ûç êåëäi, çàêàç áåðiëäi. Áiðàçäàí ñî¡ Àñûëáåê îðíûíàí ò´ðûï, ñûì£à ¼îí£àí ¼àðëû£àøòàðäàé ñàòó- øûíû¡ ò†¡iðåãiíäå ¼àç-¼àòàð òiçiëiï îòûð£àí æ´ðòòû¡ àðàñûíà áàðäû. …ëäåêiììåí ø´¼øèûï, ´ç༠ñ†éëåñòi. Àð༠èiñi, òåìåêi ò¥òiíi, ó-øó áîë£àí ðàäèî ¥íi ½îæåêå¡íi¡ áàñûí àéíàëäûðäû. …ëäåí ñî¡ áè áàñòàë- äû. ½ûç åêåíi, ´ë åêåíi áåëãiñiç, ´çûí øàøòû áiðåóëåð îðòà£à øû£ûï àëûï, ´ñòàìàñû áàð àäàìäàé ñåëêiëäåï, àÿ¼-¼îëäàðûí ñåðìåï, †çäåðií †çäåði æ´ëûï æåï, òàé- ðà¡äàï æ¥ð. – Îéáàé, ìûíàó íå ï„ëå? – äåäi øîøûï êåòêåí ½îæå- êå¡. – Áè £îé, – äåäi Àñûëáåê îòûðûï æàòûï. – Î, „ìiði ê¥øòi ¼´äàé... – ½îæåêå¡ „ëäåêiìäåðäi¡ ñ¥éiñiï æàò¼àíûí ê†ðiï, ê†çií òàéäûðûï „êåòòi. – Æàñòàðäû¡ ꆡië ê†òåðåòií æåði £îé. – Å, á„ðåêåëäå, øûðà£ûì, ꆡië ê†òåðãåíãå íå æåòñií. Äàÿøû ¥ñòåëãå áið á†òåëêå øàìïàí ¼îéäû. – ½àð£àì-àó, ìûíàóû¡ íå? – äåäi ½îæåêå¡ Àñûëáåê- êå òà¡ûð¼àé ¼àðàï. – ½àçið içäåãåí àäàìûìûç êåëåäi, ñî£àí àëäûì... Áè áiòêåí êåçäå æûí îéíà¼òû¡ iøiíäå àéðû¼øà ê†çãå ò¥ñiï, àëàñ´ðûï æ¥ðãåí ༠øàëáàðëû ¼ûç ½îæåêå¡äåðäi¡ ¥ñòåëiíå ¼àðàé æ¥ðäi. ‡çi ìàñòàó ñåêiëäi, àÿ£ûí ûð£àëûï áàñàäû... «Ìûíà ï„ëå ¼àéòåäi», – äåï òiêñiíiï ¼àëäû ½îæåêå¡. – 389 –

Àñûëáåê îðíûíàí ´øûï ò´ðäû. – Î, Ã¥ëñiì, ê„íå, ò†ðãå øû¼. Ê¥òiï îòûðìûç. Ã¥ëñiì åêi îðòàäà£û îðûíäû¼¼à ñûë¼ åòiï îòûðà êåòòi. Ì´íû¡ êiì åêåíiíå ò¥ñiíãåí ½îæåêå¡ áàñûí ê†òåðiï, îíû¡ áåòiíå òóðà ¼àðàäû. Òóðà ¼àðàäû äà, ¼ûçäû¡ ñ´ëóëû£ûíà ¼àéðàí ¼àëäû. «Àïûðìàé, àæàðû êåëiñêåí áàëà åêåí, îñûí- øà ¼îð áîë£àíûí ¼àðàøû». – Ã¥ëñiì, – äåäi Àñûëáåê ¼ûç£à ê†çiìåí ½îæåêå¡äi ê†ðñåòiï. – Ìûíà êiñi Áîëàòòû¡ „êåñi... – Î, î, – äåäi Ã¥ëñiì êiñi ñûéëàóäàí ¼àë£àí ìàñòàð£à ò„í ä†ðåêi ¥íìåí. – Ïðèâåò, ñòàðèê... Î÷åíü ðàäà âàñ âè- äåòü... – Ã¥ëñiì, – äåäi Àñûëáåê ðåíiøòi ¥íìåí. – ¦ëêåí êiñiìåí á´ëàé ñ†éëåñóãå áîëìàéäû £îé... – ¦ëêåí êiñiãå ìåíi åìåñ, áàëàñûí æ†íäåï àë£àíû ïàé- äàëûð༠áîëàòûí åäi... – Ã¥ëñiì... – Ëàäíî, ëàäíî... ½îæåêå¡ ¼ûçäû¡ ìûíà ìiíåçií ꆡiëiíå àóûð àëäû. «ßïûðìàé, îñûíøà øåêòåí øû£ó£à áîëà ìà åêåí?..» Àñûëáåê áîêàëäàð£à øàìïàí ¼´éäû. Ñîäàí êåéií ¼ûç- áåí ñî£ûñòûðûï, †çi áið æ´òòû äà, áîêàëûí æûëûò¼ûñû êåëãåíäåé ¼îñ ¼îëäàï ´ñòàï ò´ðûï: – Ã¥ëñiì, – äåäi òà£û äà. – Ñåí á´ëàé ñ†éëåñóãå òèiñòi åìåññi¡. Áiðiíøiäåí, Áîëàò ïåí åêåói¡íi¡ àðà¡äà£û î¼è£à£à á´ë êiñi æàóàï áåðìåéäi. Åêiíøiäåí, á´ë êiñi æàë£ûçûíàí àéûðûë£àí, æàðûìꆡië àäàì. Áîëàò ¼àéòûñ áîëäû. Ã¥ëñiì ñ„ë îéëàíûï ¼àëäû äà: – Ñîë ¥øií, – äåäi áîêàëûí ê†òåðiï. ½îæåêå¡íi¡ ò†áå øàøû òiê ò´ðäû. Òiçåëåði äiðiëäåï êåòòi... – ½îé, øûðà£ûì, ìåí êåòåéií, – äåäi äàóñû ¼àëòûðàé. Àñûëáåê ½îæåêå¡äi „ðå¡ òî¼òàòòû. – Ñàáûð åòi¡iç, ½îæåêå, íå áîë£àíäà äà øàðóàìûçäû áiòiðiï êåòåéiê. ½ûç áîêàëûí ò¥áiíå äåéií ñiìiðiï iøòi äå, ¥ñòåëäå æàò¼àí ñèãàðåòií àëûï, àñû¼ïàé ò´òàòûï, àóçûíàí ñà¼è- íàëàï ò¥òií øû£àðäû. ½îæåêå¡ áàñûí ê†òåðiï, îíû¡ îñûíøàëû¼ ñ´ëó æ¥çií ê†ðãåíäå òà£û òà¡ ¼àëäû. «Æàñà£àí, àäàì áàëàñûí ìiíñiç – 390 –

£ûï òóäûðà áåðåäi åêåí-àó... Íåãå áið༠îñûíøà ¼àðàæ¥- ðåê áîëäû åêåí?» – Áiçäi¡ ñ†çiìiç ìûíàó. Ã¥ëñiì... – Àñûëáåê òå ñèãàðåò àëûï ò´òàòòû. – Áîëàò ¥éëåíáåé ¼àéòûñ áîëäû. ‡çi áið øà¡ûðà¼òà£û æàë£ûç áàëà åêåí. Ìûíà êiñi Áîëàòòàí áàëà áàð åêåí äåãåíäi åñòiï êåëiï îòûð. Á´ë êiñiíi¡ óàéûìûí ñåí åêåóiìiç ò¥ñiíáåéìiç... – Àë ìåíi¡ óàéûìûìäû ò¥ñiíåòií àäàì áàð ìà? – äåäi Ã¥ëñiì òiëi ê¥ðìåëå. – Íåãå æî¼... – Ñåí ò¥ñiíåñi¡ áå Ìûíà êiñi ò¥ñiíå ìå? Æî¼... Åø- ¼àéñû¡ äà? – Æ´ðòòû¡ á„ði áiðäåé ¼àòûãåç åìåñ ¼îé. – Áîëìàé-༠¼îéñûí. Ìåíi áà¼ûòñûç åòóãå áið àäàì- íû¡ ¼àòûãåçäiãi æåòiï æàòûð. – Ã¥ëñiì øàé¼àëà¼òàï îðûí- äû¼¼à øåãiíiï îòûðäû äà ¼àéòàëàï: – ½àéòûñ áîëäû, – äåäi êåêåòêåí ¥íìåí. – Ïîäóìàåøü... Ìåí äå ¼àéòûñ áîë- £àì... – Ìàñòû¼òàí áóàëäûðëàíà áàñòà£àí òà¡£àæàéûï ê†çäåðií øåêòåí òûñ áàæûðàéòûï ½îæåêå¡å òåñiëå ¼àðà- äû. – Ñåíáåé ò´ðñûç áà? Áàÿ£ûäà ¼àéòûñ áîë£àì. Àë ìû- íàó (ñàóñà£ûìåí êåóäåñií ò¥ðòòi) áàñ¼à àäàì... Ìåíi †ëòiðãåí ñiçäi¡ áàëà¡ûç... – Ã¥ëñiì, – Àñûëáåê ¼îëûíàí ´ñòàï îíû †çiíå ¼àðàò- òû. – Ñåí òûì áîëìàñà áiçäi òû¡äàñà¡øû. Ã¥ëñiì òû¡äàó£à êåëiñêåíií áiëäiðiï, iëãåði æûëæûï îòûðäû. – À¼ûë£à ñàë, Ã¥ëñiì, – äåäi Àñûëáåê ñ†çií æàë£àï. – Ñåíi¡ äå àòà-àíà¡ áàð. Ìûíà îòûð£àí øàëäû¡ à£àð£àí øàøûí ñûéëà. Áîëàòòàí ¼àë£àí ñ„áè ¥øií †çäåðií ¼´ðáàíäû¼¼à àòàó£à „çið. Îë ñ„áè øà¡ûð༠èåñi £îé. Áið „óëåòòi¡ æàë£àñû £îé, ò¥ñiíñå¡øi. Á„ði¡å äå îðò༠áîëìàé ìà? ½îæåêå¡íi¡ êåëãåí ìà¼ñàòû – ñ„áèäi àëûï êåòó. Ã¥ëñiì „¡ãiìåãå æà¡à ò¥ñiíãåíäåé åëå¡ åòå ¼àëäû äà, êåíåò ì¥ëäå †ç áîéûíà ¥éëåñïåéòií ä†ðåêi ¥íìåí ñåëêiëäåé ê¥ëäi. – Åíäi îéíàñòàí ¼àë£àí áàëàíû æèíàï... – Òåê, øûðà£ûì, – äåäi øîøûï êåòêåí ½îæåêå¡. ‡òiðiê-øûíû áåëãiñiç, Ã¥ëñiì ê¥ëêiñií òûÿð åìåñ. – ½ûçû¼ åêåí, – äåéäi iøií áàñûï. – Îéïûðàé, „?!.. – 391 –

Ê¥ëêiñiíi¡ àÿ¼ êåçiíåí †òiðiê ê¥ëiï ò´ð£àíû áàé¼àë- äû. Àñûëáåê òà£û øàìïàí ¼´éäû. Ã¥ëñiì êiäiðòïåñòåí ¼à£ûï ñàëäû äà, èåãiíå ༼àí øàðàï òàìøûëàðûí ñ¥ðò- ïåñòåí á´ðûí£ûäàí äà ìàñà¡äàó ¥íìåí: – ...Êåëãåí ìà¼ñàòû-û-û – ñ„áèäi àëûï êåòó-ó-ó, – äåï êåêåòòi. – Øûðà£ûì, íå àéòñà¡ äà ¼îðëû£û¡à ê†íäiì. Òiëåãiìäi îðûíäàñà¡ áîë£àíû, – äåäi ½îæåêå¡ áiðò¥ðëi àçàëû ¥íìåí. – Ã¥ëñiì... – Æî¼, – äåï øࡼ åòå ¼àëäû Ã¥ëñiì... – …ëäå¼àëàé ìàñòû£û àéû£ûï, ò¥ðiíåí òàð¼àìàñ äîëûëû¼ ïåí êåøiðiëìåñ ¼àòûãåçäiêòi¡ ´ø¼ûíû îéíàäû. – Åø¼àøàí äà! – äåäi ¼îëûí ñiëòåï. – Á„ði áiòêåíäå, á„ði ò¥çåëìåñòåé á¥ëiíãåíäå åíäi êåøiðiì ñ´ðàìà¼øû. μÿòòàðû¡ áàð ìà?.. Àñûëáåê «Ã¥ëñiì» äåï òî¼òàòï༠áîëûï åäi, îë îäàí æàìàí äîëäàíûï êåòòi. Øࡼûëäà£àí äàóûñ¼à æ´ðòòû¡ á„ði á´ðûëäû. – Òû¡äàìàéìûí åøòå¡åíi, – äåäi Ã¥ëñiì áiðåóäi òûð- íàéòûí àäàìäàé àøûíà àé£àéëàï. – Ñåíäåðäi¡ ê†êåéëåði¡äi òåñiï áàðà æàò¼àí †ç ¼àìäàðû¡... Øà¡ûð༠êåðåê, áàëà êåðåê ñåíäåðãå... Àë ìåí ñåíäåðãå... Àë ìåí ñåíäåðãå àäàì åìåñïií áå?.. Íåòêåí ¼àòûãåçñi¡äåð! Ìåéëi äàíûøïàí-༠áîëû¡äàð, íåãå ìåíi¡ †ìiðiì ñåíäåðäi¡ †ìiðëåði¡íåí êåì áîëó£à òèiñòi. Íåãå ñåíäåðäi¡ ¼àé£ûëà- ðû¡äû á¥êië åë áîëûï á†ëiñóãå òèiñòi, ìåí íåãå æàë£ûç ê†òåðåìií? Íåãå? Ñåí, – äåäi Àñûëáåêòi ê†çií ø´¼ûï àëàð- äàé ñàóñà£ûìåí í´ñ¼àï, – ìûíà êiñiãå ê†ìåê êåðåê áîë- £àíäà æàíû¡äû ñàëàñû¡, àë ìà£àí êåðåê êåçiíäå íåãå ¼îë ´øû¡äû áåðìåäi¡? Íåãå îñûëàé øàáûëìàäû¡? Áîëàò ìåíi¡ †ìiðiìäi óëàäû. Áið༠ñåíäåð îíû¡ ñîë ¼ûëìûñûí ñåðiëiê äåï àò ¼îéûï, ìà¼òàíûø ¼ûëàñû¡äàð. Íå äåãåí ¼àòûãåçñi¡äåð? Ã¥ëñiì ¥ñòåëäi òàðñ åòêiçäi äå, àóûðñûíûï, ¼îëûí ´ñòàé àëäû. «Áåðìåéìií áàëàíû! ‡ëñåì äå áåðìåéìií», – äåãåí ê¥éi æ¥ãiðå áàñûï, åñiêòåí øû£ûï êåòòi. ½îæåêå¡ òåðåçåãå á´ðûë£àíäà äàóûñ ¼ûë£àí „éåëäåé áåòií áàñûï, ñîë¼ûëäàï, øàé¼àëà áàñûï áàðà æàò¼àí Ã¥ëñiìäi ê†ðäi. – 392 –

*** ½îæåêå¡ êåëåñi ê¥íi òà¡£û ´øà¼ïåí îáëûñ îðòàëû£û- íà ò¥ñòi. Àóäàí£à ´øàòûí ´ø༠åêi ê¥ííåí áåði áîëìà£àí áà, „éòåóið áèëåò àëûï, àýðîïîðòòû êåçiï æ¥ðãåíäåð ê†ï åêåí. ½îæåêå¡íi¡ òóðà àë£àí áèëåòi êåéiíãå ¼àëäû. Áið༠iëå-øàëà êåëãåí ïîøòà ´øà£û ¼àë£àí æ´ðòòû òåãiñ îòûð- £ûçäû. Òiïòi ñîíû¡ †çi ä´ðûñ áîëûïòû, ´ø¼ûø æiãiò ½îæåêå¡äi ïîøòàìåí áiðãå ä„ë àóûëûíû¡ ¥ñòiíå òàñòàï êåòòi. Ïîøòà àëó£à êåëãåí æàñ áàëà – ½àéûðáåêòi¡ ´ëû ½îæåêå¡íi¡ ¼àéäàí ïàéäà áîë£àíûíà ò¥ñiíáåé, áóìàëà- ðûí æèíàï æ¥ðiï, ê†çiíå ò¥ñêåí êåïêàñûíû¡ àñòûíàí ¼àéòà-¼àéòà ¼àðàé áåðåäi. – …é, íåãå ñ„ëåì áåðìåéñi¡? – äåäi ½îæåêå¡ áàëàíû òàÿ£ûìåí ò¥ðòiï, – ìåíiìåí áiðãå ò¥íåï øû£ûï ïà å¡? – Àññàëàóìà£àëàéêóì! – …ëèêiñ„ëåì. …êå-øåøå¡ ê¥éëi ìå? – Ê¥éëi. – Åëäå á†òåí æà¡àëû¼ æî¼ ïà? – äåäi ½îæåêå¡ àðáà£à îòûð£àííàí êåéií. – Æî¼. Çèðàòòû¡ ò´ñûíà êåëãåíäå, ½îæåêå¡ àðáàíû òî¼òàòûï, æåðãå ò¥ñòi: – Æ¥ðå áåð, àéíàëàéûí, æà¼ûí æåð £îé, åíäi æàÿó äà áàðàìûí. Áîëàòæàííû¡ áàñûíà ñî£ûï êåòåéií. Ìûíà ìåíi¡ øåìîäàíûìäû ¥éãå òàñòàé êåòåðñi¡. ½îæåêå¡ àÿ¡äàï, çèðàò áàñûíà êåëäi. Àóçûíàí íàñû- áàéûí àëûï, ò¥êiðiíiï, ìà¡äàéûíû¡ òåðií ñ¥ðòòi. Áàëàñûíû¡ ê¥ìáåçiíå òà¼àï êåëiï, òiçåðëåï îòûðäû äà, „ëäåáið ´çûí ñîíàð àÿò áàñòàäû. ½àáið áàñûí ꥡiðåíòiï, àÿòòû ´ç༠î¼ûäû. À¼ûðû ¼îëûí æàéûï, áåòií ñèïàäû äà, îðíûíàí ò´ðäû. Ê¥ìáåçäi¡ ñûðòûí àéíàëà áåðiï, ñåëê åòå ¼àëäû. Áîëàòòû¡ ñóðåòi ñàëûí- £àí ê†ê òàñòû †çi æî¼òà îðíàòûï ¼îéûïòû. Áîëàòòû¡ ñóðåòií ê†ðiï, ½îæåêå¡ áîñàï ñàëà áåðäi. ʆê òàñòû ¼´øà¼òàï: – Æàðû£ûì-àó, – äåäi äàóñû òàð£ûëäàíûï. – Æàòûð- ìûñû¡, æàðû¼ ä¥íèåãå êåëãåíäå ê†ðãåí æàë£ûçûì-àó. Òàÿíûøûì-àó!.. – 393 –

½îæåêå¡íi¡ ꆡiëiíå æèíàë£àí „ëäåáið ðåíiø çàïû- ðàíäàé æ¥ðåãií ¼ûæûëäàòûï, ñîíû¡ á„ðií à¼òàðûï, „ëäåêiìãå øà£ûí£ûñû êåëäi. Åñiíå ¼àéòûñ áîë£àí áåëãiñiç íåìåðåñi ìåí ñîë íåìåðåñiíi¡ àíàñû, æàðûìꆡië Ñ„óëå ò¥ñêåíäå àùû óàéûì †çåãií †ðòåäi. – Ì´ íå ¼ûë£àíû¡, æàðû£ûì-àó. Á„ði ¼îëû¡íàí êåë- ãåíäå ¼èÿíàò ¼ûëìàó ¼îëû¡íàí êåëìåãåíi ìå, æàðû£ûì- àó. ½´äàéäàí ê†ðãåí ç„áið òiðëiêòi¡ çà¡û øû£àð, àäàì- íàí ê†ðãåí ç„áið ¼ûìáàò, æàðû£ûì-àó. Ñîíû íåãå ò¥ñiíáåäi¡? – ½îæåêå¡ ñà¼àëûíà ñîð£àëà£àí æàñûí ñåç- áåé, ¼´ëïûòàñòû ñèïàé áåðäi. – ½àëàéøà ò¥ñiíáåäi¡, ¼´ëûíûì-àó! Õàéóàííû¡ äà îáàëû æiáåðìåéäi äåóøi åäi, àäàì îáàëû ¼àéòiï æiáåðñií... – ½îæåêå¡ ê†ðiñêåí àäàì- äàé ¼´ëïûòàñòû ¼´øà¼òàï àëäû. – ½´ëûíûì-àó, – äåäi êåìñå¡äåï, – ¼àðà òûðíà£û¡íàí ñàäà£à êåòåéií, ¼´ëû- íûì-àó... ½îæåêå¡ ¼àëòàñûíàí îðàìàëûí àëûï, ê†çií ñ¥ðòiï, ꆡiëií áåêiòòi. Ñîñûí ´ëûíû¡ ñóðåòiíå ¼àäàëà ¼àðà- äû. ʆðiê äåñå¡ ê†ðiê, áiëiì äåñå¡ áiëiì áàð. Åë ñûéëà- £àí àçàìàò. Á„ði äå áàð, ¼´äàé-àó, á„ði äå... Ñîíäà íå æåòïåéäi? ½îæåêå¡ åòåãiíi¡ øà¡ûí ¼à£ûï, îðíûíàí ò´ðäû. «Á´ë ä¥íèåäå åøêiì åøòå¡åíi †çiìåí áiðãå àëûï êåòïåéäi åêåí- àó, – äåï îéëàäû îë. – Æàìàíøûëû¼ iñòåñå¡ äå, æà¼ñû- ëû¼ iñòåñå¡ äå – á„ði îñû ä¥íèåäå ¼àëàäû. Áiðåóëåð ñîíû¡ íå àçàáûí, íå ðà¼àòûí ê†ðåäi». ½îæåêå¡ çèðàò øåòiíäåãi áàÿ£û ½ûç Á„òiø ïåí Åðñåéiòòi¡ ¼îñ åìøåê ìîëàñûíû¡ æàíûíàí †òòi. Æà- ðû¼òû¼! ‡çäåði †ëñå äå, àðòòàðûíäà à¡ûç ¼àëäû. Åðñåéiòòi ¼ûçäû¡ à£àëàðû †ëòiðãåíäå ½ûç Á„òiø ò¥í iøiíäå ìîëà áàñûíà êåëiï, †çiíå-†çi ïûø༠ñàëûï †ëiïòi. Åëäi¡ èãi æà¼ñûëàðû êå¡åñiï, æiãiòòi¡ ¼àñûíà ê†ìñå êåðåê. ½ûç Á„òiø êåðåìåò ñ´ëó áîïòû äåñåòií ¼àðèÿ- ëàð. ½îæåêå¡ ½ûç Á„òiøòi ê†ç àëäûíà åëåñòåòiï ê†ðiï åäi, ê†ðìåãåí àäàìíû¡ áåéíåñi êåøåãi òàëøûáû¼òàé Ã¥ëñiì áîëûï åëåñòåäi. Æ„íå „íåáið «Áàð» äåãåí á„ëåíi¡ iøiíäå îòûð£àí ñåêiëäi. ½îæåêå¡ æûí-îéíà¼òû¡ iøiíäå îòûð£àí Ã¥ëñiì åêåíií, ÿ ½ûç Á„òiø åêåíií àéûðà àë- ìà£àíäàé, øîøûíû¡¼ûðàï ¼àáà£ûí øûòòû. Åêåói áið – 394 –

àäàì£à àéíàëûï êåòêåíãå ´¼ñàéäû. ½îæåêå¡ àðòûíäà ¼àë£àí ìîëà£à á´ðûëûï ¼àéòà ¼àðàäû äà, „ëäåíå åñiíå ò¥ñêåíäåé: – Àïûðàé, ¼àñèåòòiì-àé, ¼îð ¼ûë£àí åêåíáiç-àó †çi¡äi! ½îð ¼ûë£àí åêåíáiç-àó... – äåé áåðäi äàóñû ¼àëòûðàï. – ½îð ¼ûëûïïûç £îé... ½îæåêå¡ áið ñ†çií „ëäåíåøå ðåò ¼àéòàëûï, áiðàç£à äåéií †çiíå-†çi êåëå àëìàäû. Êåíåò ¼àðà¡£û ò¥íåê ò¥êïiðiíåí ê†ðiíãåí æàðû¼òàé áið îé æûëò åòå ¼àëäû. «Àïûð-àó, – äåéäi „ëãi îé, – íåìåðå¡íi¡ áàð åêåíi àíû¼ ¼îé. ‡çãå îðòàäà, †çãå îòáàñûíäà †ìið ñ¥ðñå äå, „éòåóið á´ë ä¥íèåäå áàð £îé. Ñîë áåéòàíûñ ñ„áèäi¡ ê†êiðåãiíäå ñåíi¡ äå æàíû¡íû¡ áið á†ëøåãi ë¥ïië ¼à£ûï ò´ð£àí æî¼ ïà? Åíäåøå, ñåí äå †ëãåí æî¼ñû¡». ½îæåêå¡ „ëäå¼àëàé à¡ûðûï, îéëàíûï ¼àëäû. «Áàð íåìåðåäåí òiði àéûðûëó äà áið †ëiì åìåñ ïå?» – äåéòií ñåêiëäi òà£û áið îé. Áið༠òiði àéûðûëó †ëiì áå åêåí? …éòåóið áàð £îé. Ä„ì òàóñû- ëûï, ä¥íèåäåí îç£àí ê¥íi àðòû¡äà áið òiðøiëiêòi¡ ¼àë£à- íûí ñåçåð áîëñà¡, îë äà æî¼òàí áàð æ´áàíûø åìåñ ïå? Îñû ò´ñòà îéûíà îé ¼îñûëäû. «Îë ñ„áè åðæåòïåé ìå? – äåï îäàí „ði ¼èÿëäàäû. – Åðæåòêåí ñî¡, àíàñûíàí àòà- òåãií ñ´ðàìàñ ïà! Ñ´ðàï áiëãåííåí êåéií, içäåï êåëìåñ ïå! Àçàìàò áîëñà, †ç îðíûí òàïïàñ ïà!» ½îæåêå¡ „ëäå¼à- ëàé øèðàï ñàëà áåðãåíäåé áîëäû. Ìûíà ¼èÿëû †çiíå ¼èñûíäû ê†ðiíäi. Òiïòi ñîëàé áîëìà£àí ê¥ííi¡ †çiíäå äå, ñ„òòi àÿ¼òàëàòûí åðòåãiäåé ¥ìiò îòûí æà£ûï ò´ð£àí ñåêiëäi. «ß, Àëëà, – äåäi áið êåçäå ê†êiðåãi ¼àðñ àéûðûëà ¼îëûí æàéûï, – £´ìûðûí ´ç༠¼ûëà ã†ð! Ìû¡ áið ï„ëå- äåí, æ¥ç áið ¼àòåðäåí ñà¼òàé ã†ð! ½àòàðûíû¡ àëäû ¼ûëà ã†ð! ‡ìiðií †êñiòïå! Àóûðòïàëû¼òû¡ á„ði ìåíiìåí êåòñií, æàðàò¼àí èåì! Ìåíi æûëàòñà¡ äà, îíû æûëàòà ê†ðìå!» ½îæåêå¡ «„óìèí» äåï áåòií ñèïàäû. Íåìåðåñiíi¡ àòû- æ†íií áiëìåãåí ñî¡, áàòàñû äà äàëà£à àéòûë£àíäàé áî- ëûï, ¼î¡ûëòà¼ñûï ò´ðäû äà, «îë áàëàíû ìåí áiëìåñåì, Àëëà áiëåäi» äåï †çií †çi æ´áàò¼àíäàé áîëäû. «Àëëà£à á„ði àÿí». ½îæåêå¡ „ëäåáið êií„ëi iñêå ¼àòûñû áàðûí àìàëñûç ìîéíûíà àëûï, êåñiìäi æàçà£à ðèçàøûëû¼ áiëäiðãåí àéûïòàëóøûäàé áàñû ñàëáûðàï àç-êåì ò´ðäû äà, íåãå áîëñà – 395 –

äà ê†íãåí, ò†çãåí àäàìíû¡ êåéïiíäå òåðå¡ ê¥ðñiíiï àëûï: «½àéäà æ¥ðñå äå, àìàí æ¥ðñií», – äåäi ê¥áiðëåï. Ñîäàí êåéií áàñûí ê†òåðäi. ½èÿë äà áîëñà, „éòåóið, †ç †ìiðiíåí áið ìà£ûíà òàï¼àíûíà ꆡiëi ê†íøiãåíäåé, àÿ£ûí øèð༠áàñûï áàðà æàòòû...

Ïüåñàëàð

– 398 –

ÁIÇ ¦ØÅÓ ÅÄIÊ Åêi àêòûëû ïüåñà Ñåéòáåê Í´ðõàíîâ¼à àðíàéìûí ½àòûíàñóøûëàð: Ì´ðàò, Äàðè£à, ‡ìiðáåê. Áiðiíøi ê†ðiíiñ ½àëàëû¼ ï„òåðäi¡ iøêi ê†ðiíiñi. Çàë. Îðòàäà ¥ñòåë, îðûíäû¼òàð. Ñòåíêà-æèhàç. Äèâàí. Òåëåäèäàð. ½àáûð£à- äà ïàííî. Á´ðûøòà£û ýëåêòð-øûð༠á†ëìåãå æàðû¼ ò¥ñiðiï, ò¥ííi¡ áið óà£û áîë£àíûí áiëäiðiï ò´ð. ¦éäi¡ ¼î¡ûðàóû áåçiëäåï „êåòiï áàðàäû, ñûðòòà – áåéìåçãië ¼îíà¼. Á¥éiðäåãi åñiêòåí õàëàòûí æ¥ðå êèiï, Äàðè£à øû- £àäû äà, åñiê àøàäû. Ñûðòòàí áàñûíäà ¼àëïà£û áàð, æ´¼à ïëàù êèãåí, ¼îëûíäà iññàïàð£à àëûï æ¥ðåòií ñ†ìêå – Ì´ðàò êiðåäi. Áið ñ„ò à¡ûðûï ¼àë£àí Äàðè£à ¼óàíûï: «Ì´ðàòïûñû¡!» – äåï ¼´øà¼òàé àëàäû. Ì´ðàò Äàðè£àíû¡ àð¼àñûíàí ¼à£ûï: «Ä„ë †çiìií £îé, ¼îð¼ûï êåòòi¡ áå?» – äåéäi ê¥ëiï. Ä à ð è £ à (æàäûðàï). Ò¥íäåëåòiï ¼àéäàí æ¥ðñi¡? Ì ´ ð à ò (ñ†ìêåñií æåðãå ¼îéûï, áàñ êèiìií àëûï). Êåë- ãåí áåòiì, „ëãiíäå ò¥ñòiì ´øà¼òàí. Àìàíñû¡äàð ìà? Ä à ð è £ à. Ø¥êið. ‡çi¡ øå? – 399 –

Ì ´ ð à ò. Àìàíøûëû¼. μëû¡ ¼àëàé, †ñiï æàòûð ìà? Ä à ð è £ à. Áèûë ìåêòåï áiòiðåäi. Ì ´ ð à ò (òà¡ûð¼àï). ½îéøû? Ä à ð è £ à. ½îÿòûí ò¥ãi æî¼, ñåí ì´íäà àò içií ñàëìà- £àëû íåøå æûë? Ì ´ ð à ò. Àïûðàé! Óà¼ûò ¼àëàé çûìûðàéäû? Ä à ð è £ à. Àë ò†ðãå øû¼. (Ì´ðàò ïëàùûí iëiï, á„òå¡êåñií øåøiï, äèâàí£à îòûðàäû). Ì ´ ð à ò. Äåíñàóëû¼ ¼àëàé? Ä à ð è £ à. Æàìàí åìåñ. Ì ´ ð à ò. ½ûçìåòi¡ á´ðûí£ûøà ìà? Ä à ð è £ à. Á´ðûí£ûøà... Àçäàï †çãåðiñ òå áàð, äèññåð- òàöèÿ ¼îð£àäûì. Ì„ñêåóäåí áåêiï êåëäi. Ì ´ ð à ò. «Àçäàáû» íåñi-åé? Á´äàí àðòû¼ ¼àíäàé †çãåðiñ êåðåê? Ê„íåêè, ¼´òòû áîëñûí! (Îðíûíàí ò´ðûï, Äàðè£à- íû¡ ¼îëûí àëûï, áåòiíåí ñ¥éåäi). Øà¼ûðìàäû¡ áà òîéû¡à? (½àéòà îòûðàäû). Ä à ð è £ à. Ñåíi¡ îíäàé ä¥íè„óè í„ðñåëåðãå ì„í áåðìåéòiíi¡äi áiëãåí ñî¡, øà¼ûðìàäûì. (Ê¥ëåäi). Ì ´ ð à ò. ¤ûëûìè äèññåðòàöèÿ ä¥íè„óè í„ðñå ìå åêåí? Ä à ð è £ à. …êåòiï áàðà æàò¼àí åøòå¡å æî¼. Êåðåìåò æà¡àëû¼ àøòû äåéñi¡ áå? Òûðáàíûï å¡áåê åòêåí ñî¡, åë ¼àòàðëû áiðäå¡å æàñà£àí áîëàñû¡... ½àçið ìåí øàé ¼îÿ- éûí, ñîñûí „¡ãiìåëåñåìiç. Ì ´ ð à ò. Æî¼, ¼îéìàé-༠¼îé, æà¡à àýðîïîðòòû¡ ðåñòîðàíûíàí òàìà¼òàíûï àëäûì. Îíàíäà êåë, îòûð... (Æàíûíàí îðûí ê†ðñåòåäi). Ä à ð è £ à (Ì´ðàòòû¡ ¼àñûíà îòûðûï æàòûï). Ñî£àí ¼àðà£àíäà, á´ë ¥éãå êåëó òiïòi îéû¡äà áîëìà£àí £îé. Ì ´ ð à ò. Ò¥í áîëûï êåòêåí ñî¡, ìàçàëàìàéûí äåï åäiì... Ä à ð è £ à. Àé, „óëèåì-àé, áið †çãåðìåéòií àäàì ñåí øû£àð äåóøi åì, ñåí äå †çãåðåéií äåãåí åêåíñi¡-àó... Ì ´ ð à ò (ê¥ëiìñiðåï). ‡çãåðãåí ò¥ãiì æî¼, òåê ò¥í áîë- £àí ñî¡... Ä à ð è £ à. Îíäà íåãå êåëäi¡? Ì ´ ð à ò. Ò´ñû¡íàí †òiï áàðà æàòûï, øûäàé àëìàäûì, ¼îí༠¥éãå æàÿó áàðàðìûí äåï, òàêñèäi äå ¼îÿ áåðäiì. Ä à ð è £ à (Ì´ðàòòû¡ èû£ûíà ¼îëûí ¼îéûï). Ðà¼ìåò ´ìûòïà£àíû¡à. Áiç äå ñåíi ñà£ûíäû¼. Îñû ê¥íi ä´ðûñòàï – 400 –