Төлен Әбдікұлы - Парасат майданы

Îéäà åêi-¥ø ê¥í áîëûï, ½àïñàòòàðäû¡ „êåéãå æiáåðãåí øàé-¼àíòûí àëûï, òà£û äà òîðû àòòû¡ á´ëà¡ ¼´éðû£û- ìåí êåøòåòiï àóûë£à æåòòiì. ¦éäi¡ ìà¡û òîïûðëà£àí àäàì. Æåðîø༠áàñûíà „éåë- äåð ¼àïòàï êåòiïòi. Æ¥ðåãiì çó åòå ¼àëäû. Òà¼àé áåðãåíäå „éåëäåðäi¡ æûëà£àí äàóñûí åñòiï, áið ñ´ìäû¼ áîë£àí åêåí äåäiì iøiìíåí. ¦éäåí à¡ûðàï „êåì øû¼òû. – Í´ðæàííàí àéûðûëäû¼ ¼îé... – äåãåí ñ†çií à¡£àð- äûì. Ñîäàí íå áîë£àíûí áiëìåéìií. Òàëûï ¼àëûïïûí. (…¡ãiìåñiíi¡ àð£ûñûí ´ìûòûï ¼àë£àíäàé „êåì îñû ò´ñòà ¥íñiç ¼àëàäû). Å-å, á´ë áàñòàí íå êåøïåäiê. Êåéií åñòiäiì, àóûë£à òà£û äà àòòû êàçàêòàð êåëiïòi. Àòà¡à í„ëåò Åñò†- ðåëåð áîëóû êåðåê æûë¼ûìäû ñûïûðûï êåòå ìå äåï æà- £ûìïàçäàí£àí, àòòû êàçàêòàðäû †ëòiðäi äåï Í´ðæàíäû ñûðòûíàí ê†ðñåòiïòi. ¦ø ñîëäàò êåëiï, áèå ñàóäûðûï ò´ð£àí æåðiíäå Í´ðæàíäû àòûï êåòiïòi. *** Ìåí „êåìíi¡ „¡ãiìåñiíi¡ ñî¡ûíäà ¥í-ò¥íñiç ò´íæû- ðàï, ¼îëûíû¡ àäûðàé£àí òàìûðëàðûí ñûð£ûòûï, ì´ðòû æûáûðëàï, ò´£æèûï îòûðàòûí êåçií ê†ç àëäûìà åëåñòåòiï îòûðìûí. – …é, Í´ðæàí-àé, – äåð åäi íàçàëàíûï, – ìà¡äàé£à ñûéìàé êåòòi¡äåð £îé, ìà¡äàé£à!.. Òàëûï áàðûï, ´éû¼òàï êåòñåì êåðåê, òà¡åðòå¡ãi øàé- äû àëäû£à àëûï æàò¼àí êåçäå ò´ðäûì. Áåòi-¼îëûìäû æóûï, ¼ûðûíûï, „êåìíi¡ ¼àñûíà êåëiï îòûðäûì. …êåì áåòiìå ´ç༠¼àðàäû. – Íåìåíå, áiðäåìå àéò¼ûñû êåëiï îòûð ìà? – äåäi àïàì ìà£àí ¼àðàï. …êåì áàñûí øàé¼àäû. – Ñóñûí áåðøi, – äåäi ñîäàí êåéií. Æàñòû¼òû áið øûíòà¼òàï îòûðûï, øàëàï iøòi. ½àéòà- äàí ¼èñàéûï æàòûï: – …é, – äåäi êåéiãåíäåé áið ¥íìåí àïàìà ¼àðàï, – áà- ëà£à òàì༠¼îéäû¡äàð ìà? – ½îÿìûç £îé, – äåäi àïàì øàé ¼´éûï æàòûï. – Øàé iøiï áîëàéû¼. – 151 –

– Ñåíi¡ äå áið àéíàëøû¼ æåãåíäåé øûð àéíàëûï, iñi¡íi¡ †íáåéòiíi-àé, – äåï êåéiäi òàï áið ñàó ê¥íií- äåãiäåé. …êåìíi¡ êåéiãåíiíå æ´ðòòû¡ á„ði ¼óàíûï ¼àëäû. «Òiðøiëiê áîëñà, øiðêií, êåéiãåííi¡ †çi ¼àíäàé ðà¼àò» äå- ãåí îé êåëäi ꆡiëiìå. – Àéòòûì £îé, á´ë øàë áàëàñû êåëñå, æàçûëûï êåòåäi, – äåñòi áiðåóëåð. Øàé ¥ñòiíäå „êåìíi¡ ꆡiëií ñ´ðàóøûëàð êåëå áàñòà- äû. Æà¼ûí òóûñòàðûìûçäû¡ áiði Ñàíæàð á´ë àóðóäàí øàëäû¡ †ëìåéòiíií, òåê Òûð¼àéäû¡ Àáûëûíà ê†ðñåòiï àëó êåðåãií („êåñi „óëèå àäàì áîë£àí £îé), àë ä„ðiãåðëåðäi¡ †çiíåí àðòû¼ åøòå¡åíi áiëìåéòiíií àéòûï êåòòi. Ñåðiêáàé øàë êåëiï, †ç ¼´ëà£û ì¥êiñ áîë£àí ñî¡ „êåììåí àé£àé- ëàï ñ†éëåñòi. – Åé, Ñåéñåí, – äåäi ¼àìøûñûìåí æåðäi ê†ðñåòiï, – áàëà¡íû¡ êåëãåíi ¼àéûðëû áîëñûí. ʆçàéûì áîëûï æà- òûð åêåíñi¡. Ò´ðûï êåòñå¡, û¼òèÿð ¼´äàéäà, àë †ëå ¼àëñà¡, òà£û àðìàíû¡ æî¼. …êåì áîëìàøû æûìè£àí áîëäû. – Áàÿ£û Àòàìáåêòi¡ Ñàðû áèi ê†çiíi¡ òiðiñiíäå †çiíå ¼àáið ¼àçäûðûï, ê¥ìáåç ò´ð£ûçûï åäi, ñîë ê¥ìáåçäå ¼àçið êiìäåð æàòûð? – Åêi ¼àòûí æàòûð, – äåäi „êåì à¼ûðûí £àíà. – Åêi ¼àòûí æàòûð, – äåï ¼àéòàëàäû Ñåðiêáàé áàð äàó- ñûìåí. – Òiðiñiíäå ¼´äàé áîë£àííû¡ áiði ñîíäàé-༠áî- ëàð. ½àçið ñ¥éåãiíi¡ ¼àéäà ¼àë£àíûí åøêiì áiëìåéäi. – Ñåðiêáàé †çiíå ¼àðñû äàó àéòà ìà äåï ê¥òêåíäåé, êiëåãåé ê†çäåðií áàæûðàéòûï, ¥íäåìåé ¼àëäû. Åøêiì ñ†ç àéòïà- £àííàí êåéií: – Ñåí åêåóiìiçäi¡ ê†ðãåí ¼èûíøûëû£ûìûçäû åøêiìãå áåðìåñií, – äåäi ñ†çií æàë£àï. – Îñû ê¥íäi ø¥êið ¼ûëó êåðåê... Ø¥êið äå... «Ñåêå¡ ä´ðûñ àéòàäû», «Ñåêå¡äiêi „äië ñ†ç», «Á´ë øàë ñ†çãå á„ëå £îé», – äåï, îòûð£àíäàð øàëäû ¼îëïàøòàé áàñòàäû. Ñåðiêáàé ìà¼òà£àíäû æåê ê†ðìåéòií, êiëåãåé ¼îé ê†çäåðiìåí ìà¡ûíäà£ûëàð£à æûìû¡äàé ¼àðàï, ¼àòàð îòûð- £àí ìîëäàíû¡ øà¼øàñûí ñ´ðàäû. Øàé ¥ñòiíäå „¡ãiìå áiëåòií øàëäàðäû¡ àçàéûï áàðà æàò¼àíäû£û òóðàëû ñ†ç áîëäû. – 152 –

– Ò†ëåóáàé øåæiðå £îé, – äåäi „ëäåêiì. – Ò†ëåóáàéäû¡ àéòàòûíû †òiðiê, – äåäi æèåí à£àì ´íàò- ïàé. – Îíûêi òåê †çií ìà¼òàó. – Ñîñûí£û áið „¡ãiìåíi ò„ï-ò„óið àéòàòûí îñû øàë, – äåï „ëäåêiì Ñåðiêáàéäû èåãiìåí ê†ðñåòòi. – Áið༠¼´ëà£û ñà¡ûðàó, àé£àéëàï-´é£àéëàï, åñi¡äi øû£àðàäû. …êåì æàñòû£ûí áèiêòåòiï, û¡£àéëàíûï îòûðäû. – …é, ½àáè, – äåäi û¡ûðñè ñ†éëåï, ò†ðäå îòûð£àí ïàðòîðã¼à. – Ñåí íåãå îñû óà¼ûò¼à øåéií êåëiï, ꆡiëiìäi áiëìåé æàòûðñû¡? …é, øiðêií-àé! …êå¡ ø†êêåí ò¥éåãå ìiíå àëìàéòûí æàìàí åäi... – Ìåíi ê†ðñå „äåòi, – äåäi ½àáè êå¡êiëäåé ê¥ëiï, – „ëäå¼àøàí †ëiï ¼àë£àí „êåìíi¡ åòåãiíåí áið òàðòûï ¼àëàäû. – Íà£àøûëû-æèåíäi áîë£àí ñî¡ ñîëàé áîëàäû, – äåï ò¥ñiíäiðäi ìîëäà. – Áàÿ£ûäà „êåñi Æûëàíäûäàí îé£à æàÿó ¼´ëàéìûí äåï, – äåäi „êåì „ð ñ†çií á†ëiï-á†ëiï, – îðòà æîëäà àøòàí †ëãåëi æàò¼àí æåðiíåí ¥éãå „êåëiï, àìàí àëûï ¼àë£àí åäiì. Êåéií îäàí ñåí ñåêiëäi èò òóàòûíûí áiëãåíäå ñîë æåðäåí ¼îç£à- ìàéòûí åäiì £îé... Æ´ðò äó ê¥ëäi. – …íå, „íå, – äåäi ½àáè áàñûí øàé¼àé ê¥ëiï, – †çi †ëåéií äåï æàòûï, òiëiìåí áiðåóäi øà£ûï æàòàäû. – Íà£àøûëû-æèåíäåðäi¡ ¼àëæû¡û, ¼´äàé ñà¼òàñûí, áàÿ£ûäà æàìàí áîëóøû åäi £îé, – äåäi ìîëäà ¼àáà£ûí ò¥éiï. – Ìàð¼´ì ìûíàó †çiìiçäi¡ àëáàí ½´ñàéûí ìåí ¼àç Ñåð„ëiëåðäi¡ iñiíåí àäàì øîøèòûí. Áið æûëû åêåói àò ¼îñàìûç äåï êåðåéëåðäi¡ àñûíà áàðûï, áið æ´ìàäàí êåéií ½´ñàéûí æàë£ûç †çi ¼àéòûï êåëäi. Îäàí Ñåð„ëiíi¡ ¥éiíå êiðiï: «Æîëäà †çåííåí †òiï åäiê, Ñåð„ëi àòûìåí áiðãå ñó£à êåòòi», – äåï åñòiðòòi. Ñîäàí ó-øó. Ñåð„ëiíi¡ ¥éi æûëàï- ñû¼òàï, ìàë ñîéûëûï, ¼´ðàí î¼ûëûï, à¼ûðû íå êåðåê, æåòiñií áåðãåëi æàò¼àíäà Ñåð„ëiíi¡ †çi êåëñií. цéòiï áið ìàñ¼àðà áîë£àí. – Íà£àøûëû-æèåí äåãåíãå ñîò æî¼ ¼îé, – äåäi øàë- äàðäû¡ áiði. – Íåãå ñîò áîëìàñûí, – äåäi æèåí à£àì ê¥ëiï. – ½îé- øûáàé †çiíi¡ æèåíií áî¼òàéìûí äåï àóäàí£à îí áåñ ê¥í îòûðûï êåëäi £îé. – 153 –

Ìîëäà òiêñiíiï ¼àëäû. Åò êåëäi. Àðòûíàí òà£û äà ¼àçàí ¼àéíàäû. Îñûëàé åë àäàìäàðû „êåìíi¡ ꆡiëií ñ´ðàï, †ëiìíi¡ åðòå ìå, êåø ïå, „éòåóið áið êåëåòiíií, áið༠ê„ðiëiêòåí àäàìíû¡ †ëìåéòiíií, äåíñàóëû¼ ê†òåðñå, æàë£ûç ´ëäû¡ èãiëiãií ê†ðiï, îòûðà ò´ð£àííû¡ äà á†òåíäiãi áîëìàéòûíûí àéòûï, àë øàëäàð æà£û „çiëäåñiï, ꆡië ê†òåðiï, êiðiï-øû£ûï æàòòû. Êåøêå „êåìíi¡ ¼´ðäàñû ‡òåãåí øàë êåëäi. μøûï- ¼îíûï æ¥ðåòií åëãåçåê, à¼ê†¡ië êiñi åäi. – Ñåéñåí, áîé ¼àëàé? – äåäi „êåìíi¡ ¼îëûí àëûï æà- òûï. – Ò„óið áîï êåëåñi¡ áå? …êåì æàóàï áåðìåé, áåòiíå òóðà ¼àðàï áiðàç æàòòû äà: – Íå£ûï îìàëûï æàòûðñû¡? – äåäi ¼îëûí æiáåðìåé. – …ëäå ìåíi¡ ñ¥éåãiìå áið-༠êåëåéií äåï ïå å¡? ‡òåãåí øîøûï êåòòi. – Îéáàé, Ñåéñåí-àó, î íå äåãåíi¡? ½´äàé ñà¼òàñûí, ñ¥éåãi íåñi? Ìàë æî£àëòûï... Ñîíû içäåï... ‡òåãåí ò†ðãå øû£ûï, ¥é iøiíäåãiëåðìåí ñ„ëåìäåñå áàñòàäû. – Åñiì, àìàí áà? ½àïåø, àìàí áà? ‡ìiðçà¼, äåí ñàó ìà? Ìûðçàòàé, áàëàëàð àìàí £îé? Ò´ðñûí£àëè, àìàí áà, ¼àë- ¼àì? ¦éäå íåøå àäàì îòûðñà, á„ðiìåí æåêå-æåêå àìàíäà- ñûï øû£àòûí ¼àøàííàí „äåòi. – Ìàë æî£àëäû, – äåäi òà£û äà „êåìå ¼àðàï. – Æàë£ûç áèåíi …áäèëåðãå ¼îñûï åì, æî¼. ½ûð£ûá†ãåòêå øåéií áàðûï, òàáà àëìàé ¼àéòòûì. ½àéäà êåòêåíií æàìàíäàò- ¼ûðëàðäû¡?.. Áàéìà£àìáåòòi¡ ꆡiíäå æ¥ð äåãåñií ñî£àí áàðûï åì. Îíäà äà æî¼. – Æû¡£ûëáàé ò¥áåãiíäå áið òîï æûë¼û æ¥ð åäi £îé, – äåäi „ëäåêiì. – Îë Ø„éìåííi¡ æûë¼ûñû, îëàð ò¥ãåë. Àë ìåíi¡ æàë- £ûç áèåì ´øòû-ê¥éëi æî£àëàäû äà êåòåäi. …êåì ìûðñ åòòi: – …êå¡ Äîñïàìáåò à¼øàìåí ñàìàóûð ¼àéíàò¼àí áàé åäi. Ê„ìïåñêåñiíäå †çiì áîëûï åäiì. Æûë¼ûñûí ñàíà£àí- äà áåñ ìû¡£à æåòòi. Òûì áîëìàñà íåñiáåñií æàçáà£àí åêåí ìà¡äàéû¡à. – …êåíi¡ áàéëû£ûíàí íå ïàéäà. Áiòñå †çiíå áiòòi, †çiìåí êåòòi... Àë †ç áàñûìà áið áèåäåí àðòû¼ æûë¼û áiòiï ê†ðãåí – 154 –

æî¼. – ‡òåãåí øàë «áið» äåãåí ñàíäû áàñ¼àëàð áiëå áåðìåéòiíäåé àíû¼òàï ñàóñà£ûìåí ê†ðñåòòi. – Îíû¡ †çi ½àïñàòòàðäû¡ áèåñiíåí òàðà£àí ò´¼ûì. …çiëäåñiï, ꆡiëäi îòûð£àí „êåì ½àïñàòòàðäû àéò¼àí- äà ò´íæûðàé ¼àëäû. – Ìàð¼´ì ½àïñàòòàð æàííû¡ æàéñà¡û åäi £îé, – äåäi ‡òåãåí ñ†çií æàë£àï. – Æàðìà£àìáåòòi¡ áåñ ´ëûíû¡ å¡ æàìàíû ìûíà Ñåéñåí £îé... ½àë£àíäàðû ¼àñ¼ûð åäi øåòòåðiíåí. …áñàòòàðäû äà, Í´ðæàí, Ä¥éñåíäåðäi äå ê†ðäiê. Àë ½àïñàòòàð åêåóiìiç ìûíà á†ãåò ñàëûí£àíäà æàð- òû àé ê¥íi-ò¥íi ê¥çåòiï, áàñûíäà æàòòû¼. Áàéëàðäû¡ áiðàçû á†ãåòòi á´çàìûç äåï à¡äûäû äà îòûðäû. À¼ûðû òà¡ àëäûíäà áåñ àäàì áîëûï êåëiï, ¥ñòiìiçäåí áàñ ñàëñûí... ìåíäå íå ¼àó¼àð áàð. ½àïñàòòàð àðïàëûñûï æ¥ð. À¼ûðû áiðåóiíi¡ ñîéûëû áàñûíà ¼àòà òèãåí áîëó êåðåê, ñîäàí òiëãå êåëìåé êåòòi £îé. – ½àïñàòòàð †ëãåíøå íåãå ñåí †ëìåäi¡? – äåäi „êåì ó¾iëåï. – Ñåí êiìãå êåðåêïií äåï ¼àëäû¡?.. – Åíäi òà£äûðäû¡ æàçóû ñîëàé áîëñà íå iñòåéñi¡, – äåäi ‡òåãåí ê¥ìiëæiï, †çiíi¡ †ëìåé ¼àë£àíûíà øûí êií„ëi àäàìäàé ¼ûïûëû¼òàï. Ñîäàí êåéií ¥é iøiíäå àìàíäàñïàé ¼àë£àí áið àäàìäû ê†ðiï ¼àëûï: – ½àðïû¼, àìàí áà? – äåäi åñiê æ༼à ìîéíûí ñîçûï. ½àïñàòòàðäû¡ àòûí àéò¼àííàí êåéií „êåìíi¡ ꆡiëi ê†òåðiëìåé ¼àëäû. Æ¥ðåãiíäåãi åñêi æàðàíû¡ îðíû áiðæîëà øû¼¼àëû ò´ð£àí „äiðå ¼àë£ûð èò æàíûí å¡ ñî¡£û ðåò ¼èíàï ¼àëûï æàò¼àí£à ´¼ñàéäû. *** – Iøiìiçäåãi ê†êiðåãi çåðäåëi, ñàóàòòûìûç Ä¥éñåí ¥êiìåò iñiíå àðàëàñûï, àóûëíàé áîë£àí ñî¡ …ïñàòòàðäàí áàñ¼à- ìûç îé£à ê†øiï êåëäiê, – äåï áàñòàéòûí „êåì á´ë „¡ãiìåñií. «Êåøåãi ñi¡iði øû¼¼àí Æàðìà£àìáåòòi¡ áàëà- ñû àóûëíàé áîëûï, åë áàñ¼àð£àí ñî¡ íå æîðû¼», – äåï ê¥íäåãåíäåð áîëäû. Ä¥éñåí ¼àëà£à áàðûï, íå î¼ó åêåíií êiì áiëãåí, „éòåóið î¼ûï êåëäi. Áàéëàð ¼àíøà ìåíñiíáåñå äå Ä¥éñåííi¡ ìiíåçiíåí, †òêið òiëiíåí ¼àòòû ñåñêåíåòií. Áið ê¥íi Ä¥éñåí à£àéûíäû ¥øåóiìiçäi æèíàï àëûï, ñà- óàòûìûçäû àøòû. ‡êiìåòòi¡ ´ñòàï îòûð£àí ñàÿñàòûíàí – 155 –

õàáàðäàð áîëûï, iøiìiç „æåïò„óið æûëûï ¼àëäû. ‡êiìåòòi òàï áið ñîíû¡ †çi îðíàò¼àíäàé ¼àéòà-¼àéòà êåï ñ´ðà¼òû æàóäûðòàìûç. Áiçäiêi ò¥í iøiíäå ê†ç ê†ðìåãåí ñî¡, æîë ¼àéäà äåï ñ´ðàé áåðãåí ñåêiëäi £îé. – …ëiïòi¡ àðòûí áà£à ò´ðó£à áîëìàäû ìà, øûðà£ûì, – äåäi áið ìåçãiëäå „êåì. Æî¼òû áàð£à òå¡åéäi åêåí äåãåíi¡ ¼´ëà¼¼à ¼îíûï ò´ð-àó. Áið༠àóìàëû-ò†êïåëi çàìàíäà æàí ñà¼òà£àííû¡ äà çèÿíû æî¼. Îìûðàóëàï àë£à øû£à áåðãåííi¡ †çi æàëïû æà¼ñû åìåñ ¼îé... Ä´øïàí ê†ï... – Àéòûï îòûð£àí ñ†çi¡íi¡ æàíû áàð åêåíi ðàñ, „êå, – äåäi Ä¥éñåí. – Áið༠ñàÿñàò¼à ¥êiìåòòiêi äåï ¼àíà ¼àðàé- òûí áîëñà¼, îíû¡ iñêå àñóû î¡àé åìåñ. Æ´ðò ¼îëäàìàñà, ¼àéòiï iñêå àñàäû. Æ´ðò ¼îëäàó êåðåê. Á„ðiìiç „ëiïòi¡ àðòûí áà¼ñà¼, «æî¼» «áàð£à» åø¼àøàí äà òå¡ãåðiëìåéäi. Àë åíäi ¼îëäà ì†ð áàðäà, ê¥ø áàðäà, îéäà æ¥ðãåí áið iñòåðäi æàñàï òàñòà£ûì êåëåäi. «…êå¡íi¡ àñûíäà øàïïà£àíäà àòà¡- íû¡ áàñûíäà øàáàñû¡ áà?» äåéäi £îé ¼àçà¼... – Îë íå? – äåñòiê åøòå¡åãå ò¥ñiíáåé. – Áið £àíà ìàë£à ñåíåòií ê¥í åðòå¡ ¼àëàäû, – äåäi Ä¥é- ñåí „êåìå ¼àðàï îòûðûï. – Æåðäi¡ ûðûçäû£û ñóìåí £àíà. ½àïòàë †çåíi ê†êòåìäå £àíà òàñèäû äà, Àùû¼àïòàë£à ¼´éûï, òàðòûëûï ¼àëàäû. Æàéûëûì ñó áîëìà£àí ñî¡, øàáûíäû¼ òà æî¼. ‡ìið áîéû êåíåçåñi áið ¼àíáàé êåëå æàò¼àí æî¼ ïà. Åãiíøiëiê êåðåê. Îñû òóðàëû ¥êiìåòòi¡ àäàìäàðûìåí à¼ûëäàñòûì. цçiìå ¼´ë༠ñàë£àíäàð áîëäû. Áið༠àðíàó- ëû î¼û£àí ìàìàí æî¼, ñîíäû¼òàí æåðãiëiêòi à¼ñà¼àëäàð- ìåí êå¡åñiï, ê†çäi „áäåí æåòêiçiï àëó êåðåê äåéäi. Ìåíi¡ îéûìøà, ½àïòàëäû ½´ëïåéiñ ꆡi ò´ñûíäà£û ñà£àäà á†ãåó- ãå áîëàäû. Á†ãåòòi¡ àð æà£ûí Æàð¼àá༼à äåéií ñîçûï, áåðãi áåòií Ñàðû†çåêêå äåéií „êåëó êåðåê. Ñîíäà á¥êië ½àìûñ- òûê†ëäåí Ñàðû†çåêêå äåéiíãi àë¼àïòû ñó àëàäû. ½àïòàë- äàí øû£ûð ñàëó£à, íå ø†ë åãií ñàëó£à áîëàäû. Ä¥éñåííi¡ ìûíà ñ†çi áiçäi åñiìiçäåí òàíäûðäû. Ì´íû¡ á„ðií ¼àéäàí áiëiï æ¥ð? Á†ãåò äåãåí íå á„ëå? Áàñ¼àíû¡ á„ðiíå æåòiï áîëûï, åíäi ñîë ¼àëûï ïà?! Îíû êiì ñàëàäû? …ðêiìíi¡ †ç øàðóàñû áàð, á†ãåòòåãi øàòà£û ¼àíøà? Àé- òûï îòûð£àí êåçäå ñ†çiíi¡ æàíû áàð ñåêiëäi, áið༠ìèû- ìûç£à òîëû¼ êiði¡êiðåìåé ò´ð. – Á†ãåò äåãåí î¡àé iñ åìåñ, øûðà£ûì. Îíû ñîíäà êiìãå ñàëäûðàñû¡? – 156 –

– Åëãå. ʆíáåñå, çîðëàéìûç. ¦êiìåòòi¡ ê¥øi æåòåäi. ¦êiìåòòi àéò¼àí êåçäå á„ðiìiç äå æûì áîëàìûç. Åðòå¡iíå ò¥ñ êåçiíäå Ä¥éñåí àò¼à îòûðäû. Æàíûíà ìåíi åðòiï àëäû. Åêiíøi àóûë£à êåëäiê. ½àìáàð áàé ê†ëå¡êåäå ¼ûìûç iøiï îòûð åêåí. Æàíûíäà ò†ðò-áåñ àäàì áàð åêåí. …éåëi øàðàäà£û ¼ûìûçäû ñûðëû à£àø îæàóìåí ñàïûðûï îòûð. Áiç äå êåëiï ê†ðïåãå îòûðäû¼. ½àìáàð Ä¥éñåííåí ¼àëàäà£û æà¡àëû¼òû ñ´ðàäû, „ëäåáið òàòàðäû¡ ¥éiíå ñî¼- ¼àí-ñî¼ïà£àíûí áiëäi, ñîñûí òàÿó ê¥íäå †çiíi¡ äå ñîë æ༼à æ¥ðãåëi ò´ð£àíûí àéòòû. Ñîäàí êåéií ê¥ëiï, æåðî- ø༠áàñûíäà£û ñîéûëûï æàò¼àí ìàëäû¡ ì„íiñií ò¥ñiíäiðäi. – Ìûíà îòûð£àí – Ê¥íòóàð áàòûðäû¡ ´ðïà£û Æàïà¼. Åðåãiñ äåñå, æàíûí áåðåäi. ‡çäåði ìåíi¡ „êåìå æèåí áîëà- äû. Àçäà£àí ¼àëæû¡ûìûç áàð. …ëãiíäå †çi òûíûø îòûð- ìàé, ¼àæàï ìåíi... Ñî£àí á„ñòåñiï îòûðìûç. Àíàó ñîéû- ëûï æàò¼àí ¼àðà ¼îéäû¡ ¼´éðû£ûí ò´òàñ, øèêiäåé æå- ìåê. Æàïà£û ¼´ëà£û ¼àë¼è£àí, ¼àëà¼òàé, ì´ðòòû ¼àðà åêåí. Åñåðëåó ìå äåéìií, «Áàáàìíû¡ àðóà£û, ¼îëäà», – äåï ê†çií àëà¼òàòûï ¼îÿäû. Ñîë åêi àðàäà àóûë àäàìäàðûíû¡ áiðàçû áàé ¥éiíi¡ ìà¡àéûíà æèíàëûï ¼àëäû. ½îé ñîéûëûï áîë- äû. ½´éðû£ûí øèêiäåé øàðà£à ñàëûï „êåëäi. ½´äàé-àó, ñåìiç iñåêòi¡ ¼´éðû£û £îé. ¦éìå øàðà... Æàï༠åêi áiëåãií ò¥ðiï àëûï, àëäûìåí òàñïà òiëãåíäåé æ´¼àëàï òóðàäû. Ò´ç ñåïòi. Ñîäàí êåéií ò´ç ñi¡ñií äåï ¥éäi¡ iðãåñiíå ¼îéûï ¼îéäû. ‡çi ñàðíàéòûí áà¼ñûäàé ê†çií áà£æà¡äàòûï: «Áà- áàì ¼àéäà, áàáàì», – äåéäi „ëñií-„ëñií. …ëäåí óà¼ûòòà ¼´òûðûíûï: «…êåë „ëãiíi¡ á„ðií, „êåëi¡äåð òåçiðåê!» – äåäi àé£àéëàï. Øàðàíû àëäûíà „êåëäi. Æàï༠åêi ¼îëûí êåçåê-êåçåê ñàëûï æiáåðiï, àñàï æàòûð. Øàéíàìàé æ´òà- äû åêåí. Øàðàíû îðòàëàï êåëiï, ò´ðûï ¼àëäû. Òà£û äà áàáàñûí øà¼ûðûï, áà£æà¡äàï áiðàç ò´ðäû äà, ¼àéòàäàí àñàó£à êiðiñòi. ½´äàé ñà¼òàñûí, ¼àðàóäû¡ †çiíå êiñi æèiðêåíåäi. À¼ûðû øèêi ¼´éðû¼òû¡ á„ðií áiòiðiï, øàðà- íû¡ ò¥áiíäå ¼àí£à ¼àë¼ûï æ¥ðãåí ìàéëàðäû ñ¥çiï àëûï àñàäû äà, ñàóñà¼òàðûíà æ´¼¼àí ìàéëàðäû èò æàëà£àíäàé åòiï òåãiñ æàëàï ¼îéäû. Áiðåóëåð áàòûðäû¡ ´ðïà£û äåï ¼îøòàï æàòûð. Æàï༠áiðíåøå òîñòà£àí ¼ûìûçäû ¼àòà- ðûíàí òàñòàï àëäû äà: – 157 –

– Åíäi ìà£àí ò†ñåê ñàëû¡äàð. Æàñòû¼ êåðòïå áèiê áîë- ñûí, – äåäi. Á´äàí á´ðûí áið òî¼òûíû¡ åòií æåï êåòåòií áiðåó ê†ðãåí åäiì, áið༠øèêi ¼´éðû¼òû æåãåíäi ê†ðóiì áiðiíøi ðåò. Ñîë ê¥íi ½àìáàðäiêiíå ¼îíäû¼. Åðòå¡iíå Ä¥éñåí àóûë àäàìäàðûí æèûï àëûï, æèíàëûñ †òêiçäi. Á†ãåò òóðàëû àéòòû. ¦êiìåòòi¡ †çi ¼îëäàï îòûð äåãåíäi ¼îñòû. Áið༠åøêiì ¼îñòàï øû¼ïàäû. ½àìáàð ê¥ëiï: «Á†ãåòêå Æàðìà£àìáåòòi¡ àòûí ¼àëäûðàéûí äåï ïå åäi¡», – äåï ìàç༠¼ûëäû. Îäàí ¥øiíøi àóûë£à æèíàëûñ †òêiçäiê. Îäàí äà í„òèæå áîëìàäû. À¼ûðû Ä¥éñåí ¼àëà£à ¼àéòà áàðûï, ìèëèöèÿíû åðòiï „êåëäi. цéòiï áiçäi¡ åëäå á´ðûí-ñî¡äû áîëûï ê†ðìåãåí á†ãåò ñàëó æ´ìûñû áàñòàëäû. …ð¼àéñû- ñû †ç ìàëûíû¡ ñî¡ûíäà ê¥í êåøêåí ¼àçà¼òû¡ „ðiðåêòå æàó£à ¼àðñû ñî£ûñòà áàñòàðû áiðiêñå áiðiêêåí øû£àð, áið༠æ´ìûñòà áiðiãiï ê†ðäi äåéñi¡ áå? Áiç ñåêiëäi ¼àðà õàëû¼¼à æåð ¼àçäû¡ íå, ø†ï øàïòû¡ íå – á„ðiáið. Îíû¡ ¥ñòiíå æ´ìûñòû æà¼ñû iñòåãåíäåðãå á„éãå áåðiëåòií áîëäû. ¦ø ìåòð êåçäåìå, áið øåëåê ñ†ê. Áàé£àáûëäàð æàë£ûç ñèûðûí æåãiï, ò¥íãå ¼àëûï æ´ìûñ iñòåéòií, àë áàéëàð æà£ûíàí ¼è¼à¡äà£àíäàð áîëäû, áið༠ĥéñåí àóûçäàðûí àøûðìàäû. цçãå øåøåí åäi-àó. Àò ¥ñòiíäå ò´ðûï, åñiãiíi¡ àëäûíäà ½àìáàð£à çiðêiëäåãåíií åñòiäiì: – …é, ½àìáàð, áàÿ£ûäà ãóáåðíàòîð êåëãåíäå òàáàíûí æàëàï, Ñàðû†çåêòåí À¼æàí£à äåéií êiëåì æàéäûðûï, „êå¡íi¡ àñûí áåðãåííåí æàìàí øàáûëûï åäi¡. Æà¡à ¥êiìåòòi¡ ¼´äiðåòi ñà£àí æåòïåéòiíäåé øiðåíiï îòûðñû¡. ‡ç ê¥íi¡äi îéëà£àíäà äà †ëåð æåði¡äi áiëìåãåíi¡-àó. Îñû ê¥íãå äåéií æàñà£àí ¼ûëìûñ †ç áàñû¡äû æ´òó£à æåòåäi. Øûí åðåãåñêåíäå á¥ãií ò¥ííåí ¼àëäûðìàé àéäàòàòûíûì- äû áàñû¡äà£û á†ðêi¡äåé ê†ð. Ñåíi¡ àíäà£û ñàñû¼ àðàì- äû£û¡ åìåñ, íàäàíäû£û¡ áàòàäû ìà£àí, íàäàíäû£û¡! – äåäi £îé. ½àìáàð ¥éiíi¡ ê†ëå¡êåñiíäå æåð ø´¼û£àí ê¥éäå áà- ñûí ê†òåðóãå øàìàñû êåëìåäi. À¼ûðû áàéëàð ¼îñûëäû. Ê¥í øû£à æ´ìûñ áàñûíäà áîëàìûç. Áiðåóëåð àò, áiðåóëåð †ãiç, òiïòi åøòå¡åñi æî¼òàð ñèûðëàðûí æåãiï êåëiï æ¥ðäi. À£ûï æàò¼àí ñóäû å¡ àëäûìåí òîïûð༠òîëòûð£àí ¼àïøû¼ òàñòàï, á†ãåäiê. Àë£àøûíäà ¼àéòà-¼àéòà à£ûçûï – 158 –

êåòiï, èòiìiçäi øû£àðäû. …éòåóið òàáàíûí áåêiòêåííåí êåéií ¥ñòiíå à£àø „êåï ñàëûï, ñóäû¡ äå¡ãåéiíå æåòêiçäiê. Á„ðií áàñ¼àðûï æ¥ðãåí Ä¥éñåííi¡ †çi. «…íå æåðãå à£àø ò†ñå¡äåð, ìûíà æåðãå ¼àïøû¼ ñàëû¡äàð, ¼´ì ò†ãi¡äåð», – äåï ¼à¼ñàï ò´ðàäû. Æ´ìà ñàéûí á„éãå ¥ëåñòiðåäi. Ìûíà Áàé£àáûë ä¥íèåäå †ëåðìåí åäi £îé. Áiç áið ¼àïøû¼ àïàð- £àíäà, îë åêi ¼àïøû¼ àïàðàäû. Æ„íå îíûêi, ¼´äàé ñà¼òà- ñûí, ¥ëêåí ¼àíàð. Øiðêií-àé, ¼àæûìàéäû-àó. Áið༠àíàí- äàé æ´ìûñ ¼îÿ ìà. Áið ê¥íi ¼àïøû¼òû¡ åêi øåòiíåí ´ñòàï, òiçåðëåãåí ê¥éi ò´ðà àëìàé æàòûð åêåí. Äåìåï æiáåðiï åäiì, ò´ðà áåðiï ¼àéòà ¼´ëàäû. …áäåí çîðû£ûï ¼àë£àí. – Øûðà£ûì-àó, †ëåñi¡ áå? Øàìàëàñà¡ áîëìàé ìà, – äåéìií. – Ñåéñåí-àé, åøòå¡å áiëìåéñi¡ £îé, ¥éäå æåéòií åøòå- ¡å æî¼. Îñûíû¡ àç£àíòàé ñ†ãiíå ¼àðàï îòûðìûç, – äåéäi „ëãi øiðêií. …éòåóið áið æà¼ñûñû, ò¥ñ êåçiíäå ñóñûí êåëåäi. Ä¥é- ñåí àëäàñà äà, ¼îð¼ûòñà äà áàéëàðäàí ¼ûìûç àëäûðòàäû. Áið༠†çiíi¡ äå øà¼øàäàé áàñû øàðàäàé áîëäû. ½àìáàð- ëàð: «Ä¥éñåí á„éãåíi †çiíi¡ Áåêòåìið „óëåòiíå òàðàòûï æàòûð», – äåï á„ëå æàïòû. À, ¼´äàé-òà£àëà! Ä¥éñåíìåí áið êiíäiêòåí òàðà£àí ìûíà ìåí ñîíû¡ á„éãåñiíå áið iëiêïåé ¼îéäûì £îé. Æ´ìûñòû †çãåëåðäåí êåì iñòåãåíiì æî¼. Òåê Ä¥éñåí: «Ñ†ç áîëàäû, àíà ½àìáàðëàðäû¡ òàðàòûï îòûð- £àí †ñåãií åñòiï îòûðñû¡ £îé. ‡ëãåëi îòûð£àí æî¼ñû¡, á„éãåñiç-༠ê¥í ê†ðåðñi¡», – äåï æîëàòïàéäû. Á†ãåòòi¡ íåãiçãi òàáàíûí áiòiðäiê. Ä„ë ñà£àäàí á†ëiíåòií †çåê áàð åäi, ñîíû áåêiòiï æàò¼àíáûç. Îñû ½àìáàðäû¡ êiøi iíiñi Àéäîñ ìåíi¡ ¼àñûìäà áîëàòûí. – Îñûëàð£à ñåíáåéìií. Áà¼ûëàï æ¥ðìåñå¡ áîëìàéäû. Àéäîñòàí ê†çi¡äi æàçáà, – äåãåí áiðäå ìà£àí Ä¥éñåí. Àë£àø¼û êåçäå áà¼ûëàï æ¥ðãåíiì ðàñ. Áið༠¼àøàí£û áà¼ûëàé áåðåéií. Øàðøà£àí êåçäå †çãå ò¥ãië, †ç áàñû¡äû àëûï æ¥ðó î¡àé åìåñ. Ê¥í áåñií øàìàñû åäi. ½àçûï æàò¼àí ø´¡¼ûðûìûç- äû¡ ò¥áiíåí ûçà øû£ûï, áàòï༼à àéíàë£àííàí êåéií æà¡àäàí æåð ¼àçûï æàò¼àíáûç. Àéäîñ åêåóiìiçäi¡ îðòà- ìûçäà æàë£ûç ¼îë àðáà áàð. Êåçåêòåñiï òàñèìûç. Áið ðåò ¼îë àðáàìåí Àéäîñ êåòêåí. …ëäåíåãå êåøiãiï, á†ãåòòi¡ ¼àáàòûíàí øû¼ïàé ¼îéäû. Á´ë íå £ûï æàòûð äåï îéëàé- – 159 –

ìûí. Îéûìäà åøòå¡å æî¼. Ê¥ðåãiìäi òàñòàï, á†ãåòêå ê†òåðiëäiì. цéòñåì Àéäîñ á†ãåòòi¡ ñó æ༠åðíåóiíäå òiçåðëåï áiðäå¡åíi ê†ìiï æàò¼àí ñåêiëäi. Êåíåò Ä¥éñåííi¡ «áà¼ûëàï æ¥ðìåñå¡ áîëìàéäû» äåãåíi åñiìå ñàðò åòå ¼àëäû. Æ¥ãiðiï êåëäiì. Àéäîñ ¼ûáûæû¼òàï: «Ì„, àðáà- íû àëàñû¡ áà?» – äåï æîëûìäû á†ãåé áåðiï åäi, èòåðiï æiáåðäiì äå, „ëãi æåðãå ¥¡iëäiì. Êiøêåíå ø´¡¼ûðäà áiðäå¡å æûëòûðàéòûí ñåêiëäi. ¦¡iëå ò¥ñòiì. Æûëòûðà- £àí í„ðñå – ñûíàï åêåí. ʆìóãå ¥ëãiðå àëìàé ¼àëûïòû. Ñûíàïòû íåãå ø´¡¼ûð£à ñàë£àíûíà ò¥ñiíáåé, àé£àéëàï Ä¥éñåíäi øà¼ûðäûì. Ñûíàïòû ê†ðãåí êåçäå Ä¥éñåííi¡ ò¥òiêêåíií ê†ðñå¡: – …êå¡íi¡ àóçû... – äåï êåëiï, Àéäîñòû ¼à¼ ìà¡äàéäàí ¼àìøûìåí òàðòòû £îé. цéòñå, ñûíàï äåãåíi¡ òîïûðà¼òû ñûíàëàï æiê ñàëûï, á†ãåòòi á´çàòûí íà£ûç á„ëåíi¡ †çi åêåí. Á†ãåòòi À¼æàí£à æåòêiçãåíäå æåðãå áîç¼ûðàó ò¥ñòi. Æ´ðò ¼ûñ ¼àìûìåí, îòûí, ø†ï êåðåê äåãåíäåé ûäûðàé áàñòà- äû. Áiçäi¡ ½àïñàòòàðäû¡ †ëåðìåíäiãi æàíäà æî¼ åäi. Á†ãåòòi¡ àð£û ¼àïòàëûíà àäàì ¼àëìà£àíäà æàë£ûç †çi æàð- ¼àá༼à äåéií á†ãåï øû¼òû £îé. «Ìûíàäà ïåðiíi¡ ê¥øi áàð øû£àð», – äåéòií íàçàðûìáåòòi¡ øàëäàðû. Á¥êië æàç áîéû á†ãåòòi ñàëûï áiòiðäiê. ½ûñ êåëäi. Àç£àíòàé ìàëäû „éòåóið „óïiðiìäåï ¼ûñòàí àëûï øû¼òû¼. ʆêòåìäå †çåí á´çûëà áàñòà£àí êåçäå Ä¥éñåí á†ãåòêå ê¥çåò ¼îé£ûçäû. Àë£àø¼ûäà åêi-¥ø àäàì áîëûï ò¥íãi ê¥çåòêå ¼àëûï æ¥ðäiê òå, àðòûíàí ½àïñàòòàð á†ãåòêå ¥é iøiìåí ê†øiï áàðûï, êèiç ¥é òiãiï îòûðäû. Æàíûíäà£û ñåðiãi – îñû ‡òåãåí. Ìåí Êåíøiìáàé ò¥áåãiíåí øû£ûð ñàëàòûí áîëûï, ê¥í øû¼- ïàé áàðûï, „óiò ¼àçûï æàò¼àì. Áiðåó àòïåí æàëïà¼òàï øàóûï êåëåäi. Á´ë êiì äåñåì, ‡òåãåí åêåí. Êåëå àòòàí ¼àð£ûï ò¥ñiï, ìåíi ¼´øà¼òàé àëäû. – Òà¡ àëäûíäà áið òîï àäàì êåëiï, ½àïñàòòàðäû ñî¼- ¼û£à æû£ûï êåòòi, – äåäi èåãi êåìñå¡äåï. Æ¥ðåãiì ñó åòå ¼àëäû. Òîðû àò¼à ìiíå øàïòûì. Êåëñåì, æå¡ãåì ½àïñàò- òàðäû¡ áàñûí ¼´øà¼òàï à¡ûðàï îòûð. Àòòàí ¼àëàé ¼´ëà- £àíûìäû áiëìåéìií. ‡ëìåãåí øû£àð äåï ñîéûë òèãåí æåðëåðií ¼îëûììåí ñèïàï ê†ðäiì. Áið༠¼´ëà¼òàí êåò- êåí ¼àíäû ê†ðãåíäå ê¥äåðiì ¥çiëå áàñòàäû. Àìàë ¼àíøà, øû£àð£à æàíûì á†ëåê. Êåðåãåãå ñàëûï, ‡òåãåí åêåóiìiç àóûë£à àëûï êåëäiê. – 160 –

– μðïà£ûìíû¡ àæàëû òåê êiñiäåí áîëàòûí áîëäû ìà, – äåï †êiðiï „êåì øû¼òû. Áið༠æûëà£àííàí àäàì òiðiëå ìå? Æûëàäû¼, æûëàäû¼ òà, àïàðûï ê†ìäiê. ½´äàéäû¡ á´éðû£ûíà íå øàðà. Ûðûç- äû¼, íåñiáå òàóñûë£àí ê¥íi á„ðiìiç äå ê†ç æ´ìàìûç. ½´äàé †çi áåðãåí æàíûí †çi àëàäû, íå iñòåéñi¡ î£àí. Áið༠ìåíi¡ æàíûìà áàòàòûíû – ½àïñàòòàðäû¡ àðòûíäà ò´ÿ¼ ¼àëìà- äû. ‡çi ´ç༠óà¼ûò ïåðçåíò ê†ðìåé æ¥ðiï, êåéiííåí åêi ´ë ê†ðiï åäi, †çi †ëãåííåí êåéií åêåói äå ¼ûçûëøàäàí ¼àéòòû. Æå¡ãåìiçäi ´ñòàï ò´ðà àëìàäû¼. À£àëàðû ìû¼òû åäi. Æûëûí áåðãåííåí êåéií àëûï êåòòi... *** Òà¡åðòå¡íåí ò¥ñêå äåéií ½îæàõìåòòi¡ êåìïiðiíåí áàñ¼à ꆡië ñ´ðàï êåëãåí åøêiì áîëìàäû. Îíû¡ †çi „êåìå æàìàí ê†çiìåí ñ´¼òàíà ¼àðàï: – Àïûðìàé, Ñåéñåí-àé, ò¥ði¡ òûì ñàð£àéûï êåòêåí åêåí, ¼´äàé †çi æå¡iëií áåðñií. Ìûíàó æà¼ñû åìåñ, ìû- íàó. Áûëòûð £îé ¼àéòûñ áîë£àí ¼àéíûìûçäû¡ ò¥ði †ëåð àëäûíäà ä„ë îñûëàé ñàð£àéûï êåòòi £îé, – äåï ç„ðåìiçäi ´øûðäû. – Å, Àëëà, – äåäi òà£û êåáiñií êèiï æàòûï. – Àò àðûñà òóëà¼, åð àðûñà àðó༠äåãåí... Òóðà áûëòûð£û ¼àéíûìûç- äû¡ àóðóû £îé, ò¥ði àéòûï ò´ð £îé... Êåìïið øû£ûï êåòêåí êåçäå: – Îòòà£àí íåìå, – äåäi „êåì æà¼òûðìàé, – ¼àéíûì- íû¡ àóðóû, ¼àéíûìíû¡ àóðóû äåï æî£àëò¼àí ìàëûí òàï¼àíäàé „¡ãiðëåãåíi... Øàé iøiï áîë£àííàí êåéií, æàçàòûí ¼à£àçäàðûì áàð åäi äåï æèåí à£àì äà êå¡ñåñiíå êåòòi. Àïàì ¥é øàðóàñû- ìåí æ¥ð. Ìåí „êåìíi¡ ¼àñûíäà îòûðìûí. Àíäà-ñàíäà ò¥êiðãiøií ñ´ðà£àíäà áîëìàñà, ê†çií àøïàéäû. μéû¼òà- £àí àäàìäàé áið ¼àëûïòû äåì àëûï, ´ç༠æàòòû. ʆ¡iëiìå „ðò¥ðëi îéëàð êåëäi. Áiçäi¡ †ç îòáàñûìûç£à £àíà ¼ûìáàò ïåíäåëiê ´ñà¼-ò¥éåê øàðóàëàðûìûç áîëàòûí. …êåì ¼àëà- äà£û, áiçäi¡ æà¡à ï„òåðiìiçäi ê†ðìåãåí åäi. Ñîíû „äåéi êåëiï ê†ðiï, iøiíå ¼´ò òiëåï, ¼àéûðëû áîëñûí àéòûï, îò- áàñû á„ëå-æàëàäàí àóë༠áîëó ¥øií, „êåñiíåí ¼àë£àí áið ò´ìàðäû áîñà£à£à „êåëiï ¼à¼ï༠îéû áîëàòûí. Ìû¼òû – 161 –

ä„ðiãåðëåð áîëñà, ê†ðiíãåííi¡ á†òåíäiãi áîëìàñ äåéòií. Áàçàðäàí øèðàòïà íàñûáàé àëäûðûï, ò¥ñòå êåëiííi¡ ¼îëû- íàí øàé iøiï, åêi íåìåðåñií àéìàëàï, ¼àëàíû¡ ñà¡£ûðëà- £àí ¥ø á†ëìåëi ¥éiíäå áið øàë¼àéûï æàòñàì äåãåí æîñ- ïàðëàðû áîëóøû åäi. «Áàëàìíû¡ „êåëãåíi», «áàëàì áåðiï æiáåðiïòi», «áàëà£à àëäûðòòûì» äåãåí ñ†çäåð îë êiñiíi¡ àóçûíàí åðåêøå áið ìà¼òàíûø ñåçiììåí øû£àòûí. ‡ìiðiíäå áið øàë¼ûï ¼óàíûï ê†ðìåãåí „êåìäi ê†êiðåãiíäåãi á¥êië øåð-øåìåíiíåí ¼´ëàí-òàçà àéû¼òû- ðûï æiáåðåòiíäåé áið ¼óàíòñàì äåãåí àðìàí ìåíi¡ ꆡiëiìíåí êåòïåéòií. «Àëäà£û æàçäà», «àëäà£û ê¥çäå», «àëäà£û æûëìåí» ìiíåêè åíäi †ìiðäi¡ ñàíàóëû ñ„òiíi¡ ¥ñòiíäå îòûðìûç. ‡ìiði¡äå íå àòà-àíà£à, íå äîñ-æàðàí£à ꆡiëäåãi æà¼ñûëû£û¡äû æàñàé àëìàé, á¥êië óà¼ûòû¡äû †òêiçiï àëó ¼àíäàé †êiíiøòi. ‡ìiðäi¡ ìà£ûíàñûí ¥íåìi àëûñòàí içäåéìiç. …ëäåáið ´ëû î¼è£àíû, ´ëû „ðåêåòòi àëûñòàí áàñòà£ûìûç êåëåäi. Ä„ë æàíûìûçäà£û íåãiçãi ìà¼ñàò¼à óà¼ûòûìûç æî¼. Σàí àë- äà£û æàç, àëäà£û ê¥ç íåìåñå àëäà£û æûë áàð. ʆçiìå æàñ êåëäi. Îðàìàëìåí ê†ç æàñûìäû ¼´ð£àòûï, áàñûìäû ê†òåðñåì, „êåì ø¥¡iðåéãåí, æ¥äåó æàíàðûìåí ìà£àí òåñiëå ¼àðàï æàòûð åêåí. Áàñûí øàé¼àäû. Ò¥ñiíáåé, òà¼àï êåëiï ¼îëûíàí ´ñòà- äûì. …êåì ¼îëûìäû „ëñiç ¼ûñòû äà, òà£û áàñûí øàé¼à- äû. «Æûëàìà» äåãåíi áîëàð äåï æîáàëàäûì. Îñû êåçäå «àññàëàóìà£àëåéê¥ì» äåãåí áiðíåøå äàóûñ ¼àòàðûíàí øû¼òû äà, ꆡië ñ´ðàï êåëãåí àäàìäàð ¥éãå êiðiï êåëãåíäå ꆡiëiì æàäûðàï ñàëà áåðäi. ½îíà¼òàð ê†ðøi ñîâõîçäàí êåëãåí àäàìäàð åêåí. «Áîé ¼àëàé?» äåãåí ñ´ðà¼òû¡ á„ðiíå „êåì áàñûí èçåï æàóàï áåðäi. – Àóðó äåãåí áàòïàíäàï êiðiï, ìûñ¼àëäàï øû£àäû äå- ãåí £îé, – äåäi ñà¼àð£à ñàë£àíäàé àïïà¼, ¼î¡¼à¼ ì´ðûí- äû, iði øàë. – Áiç òåê ¼àçà¼øûëû¼ïåí £àíà æ¥ðå áåðåìiç, òåãiíäå, ¥êiìåòòi¡ äî£äûðûíà ê†ðiíãåííi¡ ò¥ê çèÿíû æî¼. ½èëûìíû¡ á´ë ê¥íäå áiëìåéòiíi áàð ìà?.. Áiçäi¡ „ëãi òðàê- òîðèñò ´ëûìûç àëäû¡£û æûëû ñî¼ûðiøåê áîëûï, àóäàí- £à àïàðûï, îïåðàöèÿ æàñàï, àìàí ¼àëäû £îé. Åãåð á´ðûí- £û êåç áîëñà, ò¥éíåê áîëûï †ëåð åäi äå ¼àëàð åäi. ½´äàé áåòií àóë༠¼ûëñûí, – äåäi †ç ñ†çiíåí †çi øîøûï. – Áàÿ- – 162 –

£û çàìàíäà îñû áàëàëàð ¼ûçûëøàäàí ¼ûðûëûï ¼àëìàé- òûí áà åäi. ½àçið ñîëàðäû¡ á„ðií ¼´ðòòû. – ½àç༠áà飴ñòû †ñiðìåãåí áàëàíû¡ †ëiìi £îé, – äåäi øåòòå øûëûì òàðòûï îòûð£àí ê†çiëäiðiêòi êiñi. – Æàðìà£àìáåòòi¡ „óëåòiíåí ´ðïà¼òû „óëåò áîë£àí æî¼ îñû †ìiðäå. Áåñ ´ë, ¥ø ¼ûç †ðáiäi. Áåñ ´ëûíû¡ áåñåói äå ¼àñ¼ûð. Øåòiíåí àò¼à ìiíiï, åëãå à¼ûë àéòàòûí àçà- ìàò áîëûï øû¼òû. À¼ûðû ñîäàí ¼àë£àí ìûíàó æàò¼àí æàë£ûç Ñåéñåí £îé, – äåéäi ¼î¡¼à¼ ì´ðûí øàë. (…êåì ¥íñiç ¼´ïòàï, áàñûí èçåäi) – Ìàë áið æ´òòû¼ äåãåíäåé, àäàì äà áið æ´òòû¼ ¼àíà òiðøiëiê ¼îé. …ëãi ¼àëàäà ò´ðà- òûí †çiìiçäi¡ áàëàëàð åëãå áið áàëà, åêi áàëàñûìåí ¼ûäû- ðûï êåëåäi. «Øûðà£ûì, ¥é áîëûï îòàó òiêêåëi á„ëåíáàé æûë áîëäû, „ëi åêi áàëàäàí àñà àëìàé êåëå æàòûðñû¡äàð ìà?» – äåéìií £îé. «Áàëàíû ê†áåéòiï ¼àéòåìiç, îñûíû¡ †çií àìàí †ñiðiï øû£àðñà¼, æàìàí áîëìàñ», – äåéäi „ëãiëåð. …éåëäåði áàëàáàñòû áîëûï êåòåìiç, äåíñàóëû- £ûìûç ¼´ðèäû, †ìiðäi¡ ¼ûçû£ûí ê†ðå àëìàéìûç äåï øàë- ¼à¼òàéòûí ê†ðiíåäi. Àñòàïûðàëëà! Òiïòi æàíû¡ ò¥ð- øiãåäi... Ñîíäà£û ê†ðãiñi êåëåòií ¼ûçû£û ¼àé ¼ûçû¼ åêåí?.. ʆçiëäiðiêòi êiñi øàëäû¡ ñ†çií †çiíøå ò¥ñiíiï, ¼àð- ¼ûëäàï ê¥ëiï æiáåðäi. – Áið ¥éëi æàííû¡ ò¥íäiãi àøûëìàé ¼àë£àí êåçäåð äå áîë£àí, – äåäi øî¼øà ñà¼àëäû, æûëòûð ¼àðà øàë. …êåì ¼àáà£ûí ò¥éiï, ê†çií æ´ìäû. Áið æåði àóûðûï ò´ð ìà äåï áåòiíå ¥¡iëiï åäiì, «îòûðà áåð» äåãåí áåëãi áåðäi ¼îëûìåí. Ìåíi¡ åñiìå æàìà£àéûí áiðåóäi¡ áàëà ê†òåðìåãåí „éåëi «áîñàíûïòû» äåãåí õàáàð åñòiãåíäå, „êåìíi¡ æû- ëà£àíû ò¥ñòi. «Øiðêií-àé, ´ðï༠¼àëìàé ¼îÿð ìà äåï ¼îð¼ûï æ¥ðóøi åäiì, òîáà, ¼´äàéäû¡ æàñàéìûí äåñå, æà¼ñûëû£û àç áà», – äåï æàóëû¼òàé ø´áàòûë£àí áåò îðàìàëûìåí ê†çií ñ¥ðòêåí. Ìåí êåçiíäå ñî£àí ì¥ëäå ò¥ñiíå àëìàé ¼îéûï åäiì. Àéäàëàäà£û áiðåóäi¡ „éåëi áîñàíûïòû äåãåíãå †ç áàñûì ¼àíøà çîðëàíñàì äà æû- ëàé àëìàéìûí. Àðûñòàé à£àëàðûíû¡ á„ðiíåí àéûðû- ëûï, æàë£ûç ¼àë£àí áåéøàðà „êåì æàí áàñûíû¡ ìûíàó òiðøiëiêòå ¼àíøà ¼ûìáàò åêåíií ìåíåí ã†ði æà¼ñûð༠áiëãåí áîëóû êåðåê. – 163 –

*** – …ïñàòòàð, ½àïñàòòàð, Í´ðæàí, Ä¥éñåíäåðäåí àéû- ðûëûï, ñî¼à áàñûì ¼àë£àíäà äà æàíû ¼´ð£ûð á†ëåê áîë- £àí ñî¡ åðáèiï, òiðøiëiê åòiï æ¥ðå áåðäiê ¼îé, – äåð åäi „êåì „¡ãiìåñiíå êiðiñïåé ò´ðûï. – Á†ãåò ñàëûï áîë£àí- íàí êåéií, áið æûëäàí ñî¡ ê„ìïåñêå áàñòàëäû. Ê„ìïåñêå êîìèññèÿñûíû¡ ì¥øåñi åòiï ìåíi äå æàçûï ¼îéûïòû. ½àìáàðäû¡ àóûëûíà ñ„ñêåäå ñàó åòå ¼àëäû¼. Àíò´ð£àí îë äà ñåçiï ¼àë£àí åêåí, æ¥êòåðií áóûï-ò¥éiï, ê†øóãå ¼àìäàí£àí ñåêiëäi, áið༠¥ëãåðå àëìàïòû. Ìèëèöèÿíû¡ ê¥øi ¼îÿ ìà, ìûëòû¼òàðûí êåçåï, áiðií òûïûð åòêiçáåäi. ½àìáàðäû¡ „éåëi äàóûñ ¼ûëûï, òàëûï ¼àëäû. ½àìáàð- äû¡ †çi åñiðiêòåíiï, ê†ðiíãåíãå æ¥ãiðå áåðãåí ñî¡, ¥éäi¡ ñûðòûíäà£û áåëäåóãå áàéëàï òàñòàäû¼. Ìàëäàðûí á†ëåê-á†ëåê ñàíàäû¼. Òåê æûë¼ûñûíû¡ †çií êåøêå äåéií ñàíàï „ðå¡ áiòiðäiê ¼îé. ½´äàé ñà¼òàñûí, íå äåãåí ê†ï. Îé, íåáið ñàéã¥ëiêòåðäi ê†ðäiì-àó. Áàéëû¼ äåãåííi¡ †çi àäàì£à áiòå áåðåäi åêåí £îé. Òiïòi ¼àçà¼û æûë¼û£à ´¼ñàìàéòûí áið ò´¼ûìäàð æ¥ð iøiíäå. «½àìáàð ò¥ðiêïåí á„éãå àòûí àëäûðûïòû» äåãåí ñ†çäi åñòiï æ¥ðóøi åäiê. Ñîë ñ†çäi¡ æàíû áàð áîëûï øû¼òû. Êåëåñi ê¥íi ò¥éå ñàíàë£àíäà áið ༠ò¥éå ¼îðà£à êiðìåé, àëàñ´ðäû-àé êåëiï. Àéíàëà ¼àìàäû¼. Áið ìåçãiëäå „ëãi ò¥éå øûì àëáàðäàí ¼´ñòàé ´øûï áið-༠¼àð£ûäû äà, òàïà-òàë ò¥ñòå ê†ç àëäûìûçäà £àéûï áîëäû. (Ìåí „êåìíi¡ „¡ãiìåñiíå ä„ë îñû æåðãå êåëãåíäå ñåíáåé ¼îÿìûí. Áið༠æàéøûëû¼òà „¡ãiìåíi „ñiðåëåó äåãåíäi áiëìåéòií „êåì îñû ò´ñòà «†ç ê†çiììåí ê†ðäiì» äåï, ì¥ëäå áîé áåðìåéäi). Êîìèññèÿíû¡ áàñòû£ûíà ò¥éåíi¡ æî¼ áîëûï êåòêåíií àéò- òû¼. Îë: «½àéòñå¡äåð äå òàáàñû¡äàð», – äåï ¼îæà¡äàï åäi, á„ðiáið åøòå¡å øû¼ïàäû. À¼ ò¥éåíi àéíàëà øàðëàï, òàáà àëìàäû¼. Êåéií ½àìáàðäû¡ †çiíåí ñ´ðà£àíäà: «À¼ ò¥éå ìàëûìíû¡ èåñi åäi», – äåäi áiçãå. ½´äàé äà àñòàìøûëû¼òû ê†òåðìåéäi £îé, æ´ðò¼à øèêi åò æåãiçiï, ¼ûçû¼òàï îòûðàòûí ñîë ½àìáàð áàëàñûí æå- òåêòåï æ¥ðiï, à¼ûðû àøòàí †ëäi £îé. Àòà£û æåð æàð£àí Åñò†ðåíi äå ê†ðäiê. Áiðäå àçû¼-ò¥ëiê æà£û òàïøûëàó áîë- £àí ñî¡, †çiìiçäi¡ ¼ûðìàííàí ò¥ñêåí àçû¼òàí åêi øå- ëåêòåé àñòû¼òû á†êòåðiï àëûï, Æûëàíäûäà ¼àë£àí – 164 –

…ïñàòòàðäiêiíå êåëãåì. Îë æà¼, îéäàí ã†ði òàðøûëû¼òû ê†ði¡êiðåï îòûð åêåí, áið༠„éòåóið æåðãå ¼àðàï ¼àë- ìàïòû. ʆðøiñi – áàÿ£û Àéòûáàé. Îë æ༼à äà ê„ìïåñ- êå æ¥ðiï †òiïòi. Ê¥çäi¡ æàóûí-øàøûíû áið áàñûëìàé ¼îé£àí. Îíû¡ ¥ñòiíå †ëiàðàíû¡ øà£û åäi. ½àðà ñóû¼ †¡ìåíi¡íåí †òåäi. Êåøêiëiê …áåêå¡íi¡ áàëàëàðû òàðû íàí æåï, ì„ðå-ñ„ðå áîëûï, æå¡ãåìiçäi¡ äå ò†áåñi ê†êêå æåòêåíäåé ¼óàíûï, áið ê†òåðiëiï ¼àëäû. Ò¥íiìåí „¡ãiìåëåñiï, îéäû¡ æà¡à- ëû£ûí àéòòûì. Åðòå¡iíå ñ„ñêåäå ò´ðûï, äàëà£à øû¼òûì. Àòûìäû ê†ðåéií äåï àëáàðäû àéíàëà áåðãåíiìäå, Àéòû- áàéäû¡ ¥éiíi¡ åñiãiíi¡ àëäûíäà ò´ð£àí àëáà-æ´ëáà ¼à- éûðøûíû ê†ðäiì. ½îëûíäà òàÿ£û áàð, êåìñå¡äåï, áiðäå¡å ñ´ðàéòûí ñåêiëäi. Áåði ¼àðà£àíäà òàíûäûì, Åñò†ðå åêåí. ‡ç ê†çiìå †çiì ñåíáåé, ¼àäàëûï êåï ¼àðàéìûí. Åñò†ðåíi¡ †çi. Àëëà òà£àëàíû¡ ¼´äiðåòiíäå øåê áàð ìà, áàÿ£ûäà Àé- òûáàé æàë£ûç ¼îéûí ñîéûï, ä„ìií äàéûíäàï ¼îéûï, øà- ¼ûð£àíäà àóûç òèiï êåòóãå åðiíãåí Åñò†ðå åíäi Àéòûáàé- äû¡ òàáàëäûðû£ûíàí àòòàé àëìàé, ì¥ñ„ïið áîëûï ò´ð. Àéòûáàé äà ¼àòòû-àó: «Áiç àøòàí ¼ûðûëûï æàò¼àíäà èòêå òàñòàéòûí àñû¡äû ¼èìàóøû å¡, åíäi ¼àé áåòi¡ìåí êåëiï îòûðñû¡, àóë༻, – äåï ìà¡ûíà æîëàòïàäû. Îéäà£û åëãå ¼àéòûï êåëñåì, „æåïò„óið æà¡àëû¼ áî- ëûïòû. Ä¥éñåí îðíûíàí ò¥ñiï, Æàíàéäàðäû¡ Êåíæåáåãi àóûëíàé áîëûïòû. Áàÿ£û ¼ûëûøûíàí ¼àí òàì£àí ´ðûíû¡ ò´¼ûìû åäi. Ê„ìïåñêåãå iëiêïåéìií äåï áàð ìàëûíû¡ ê†çií ¼´ðòûï, êåäåé áîëûï øû£à êåëiïòi. Äóàíäà íà£àøûñû ìà, æèåíi ìå – áið òóûñû áàñòû¼ åêåí äåãåí ñûáûñòû åñòèòiíáiç. Åøêiìãå ¼àéûðû æî¼, ¼àíû ¼àðà èò åäi-àó. Òàëàé àäàìíû¡ îáàëûíà ¼àëäû £îé. Á´ðûí åë ñûéëà£àí, àòà¼òû Òiëåïàëäû äåãåí ìîëäà áîëäû. Ñîíû ìèëèöèÿìåí àéäàòûï „êåëiï, †ç ¼îëûìåí ñà¼àëûí ê¥çåãåíií ê†ðäiì. Øàø àë äåñå, áàñ àëàòûí. Øîòàé äåéòií êiñiíi¡ î¼ûòàìûç äåï ìèëèöèÿìåí êåëiï, ¼ûçûí òàðòûï àëûï, †çiíi¡ iíiñiíå àëûï áåðiï, îíûìåí ¼îéìàé «ìàëûí òû£ûï îòûð» äåãåí †òiðiê „êòi æàçûï êó„- ëàíäûðûï, ê„ìïåñêåãå iëiêòiðäi £îé. Áà飴ñ êåäåéäåí iëiêêåí îðòàøà £àíà åäi. ½´äàé ñà¼òàñûí, Êåíæåáåê êåëå æàòûð äåñå, iøiï îòûð- £àí àñû¡ ê†ìåéäåí †òïåé ¼àëàòûí. – 165 –

Îë êåçäå ìåí ½àïòàëäàí øû£ûð ñàëàìûí. Îñû ê¥íãi À¼ñóàòòû¡ ò´ñû. Ä¥éñåííi¡ äàíûøïàíäû£ûí ñîë êåçäå áið-༠áiëäiê ¼îé. Ìûíà ¼ûð æà¼òà£ûëàð áîñûï êåòêåíäå îéäà£û ¼àëû¡ åëäi àìàí àëûï ¼àë£àí ñîë á†ãåò áîëäû. ʆêòåìäå †çåííåí àñûï, á¥êië àðòåëüäi àëûï, ½îíäûáàé- £à äåéií æåòêåí ñóäû †ìiði ê†ðãåí åìåñïiç. Æàç îðòàñûíäà øàë£ûí äåãåíi¡ àòòû¡ ¼àïòàëûíàí àñàäû. Á¥êië †¡ið ê†êïå¡áåê áîëûï, æàé¼àëûï ñàëà áåðäi. Ûðûçäû¼ äåãåííi¡ †çi ñóìåí êåëåäi £îé äåéìií. ½àìûñòûê†ë ìåí ½àðàñóäà ¼´ñ ïåí áàëû¼ ¼àïòàï êåòòi. Ê†ç ¼àðàé£àí øà¼òàðäà åêi ê†ë ìåí †çåííi¡ áàëû£û òàïòûðìàéòûí ¼îðåê áîëäû. Òåãiíäå, àäàì æè£àí ¼îð áiòñå äå, æàðû¼òû¼ òàáè£àòòû¡ ¼îðû áiòïåñií äå. цéòiï øû£ûð ñàëàòûí áîëûï, ¥éäi †çåí æà£àñûíà ê†øiðiï „êåëäiì. Àëäûíäà îðòàëû¼òàí ä¥êåí àøûëûïòû äåãåí õàáàð åñòiãåíáiç. Áið æà£ûíàí ä¥êåííåí áið ¼´ðàë-ñàé- ìàíäàð àëàéû¼ äåï, Òûð¼àé åêåóiìiç òà¡åðòå¡ãiëiê øàé iøiï áîëûñûìåí àò¼à îòûðûï, îðòàëû¼¼à øû¼¼àíáûç. Á´ðûí- £ûäàé iøïåí æ¥ðó ¼àéäà, À¼áèäàéû¼òû àéíàëûï, ¼ûðìåí êåòåìiç. Ñ„ñêå àóà îðòàëû¼¼à æåòòiê. Á´ðûí£û áàéëàð ñàë- äûð£àí ïîñåëêå £îé, êå¡ñåñi – Äîñáîë áàéäû¡ ¥éi. Òûð¼àé åêåóiìiç àëäûìåí †çiìiçäi¡ ¼´äà Àìàíæîëäiêiíå ò¥ñòiê. Áàëàñû ñåëüñîâåòòi¡ õàòøûñû áîëûï iñòåéòií. Áiðåóëåðäi øà¼ûðûï ¼îé£àí áà, †çäåði ë༠ñîéûï, „áiãåð áîëûï æàòûð åêåí. – Æà¼ñû êåëäi¡, Êåíæåáåêòåðäi ¼îí༼à øà¼ûðûï îòûð åäiê. Ñà£èæàíäû iëiêòiðiï æ¥ðãåí ñîë £îé. Áiðãå áî- ëûï, ä„ì iøåðñi¡äåð, – äåï á„éåê áîëäû. Òûð¼àé: – Àïûðìàé, Êåíæåáåêòåðìåí äå ä„ìäåñ áîëàòûí ê¥í áàð åêåí-àó, – äåï æûìû¡-æûìû¡ åòåäi... Àòûìûçäû Àìàíæîëäû¡ ¥éiíå áàéëàï, æàÿó êå¡ñåãå êåëäiê. Àóûëíàé à¼ûðûï, áåò ¼àðàòïàéäû. Åêi ñ†çiíi¡ áiði «áàéäû¡ ¼´éûðøû£û», «àéäàòàì», «æàïòûðàì». – Åãiñòiê ò´¼ûì£à êåëäiì, – äåï åäiì: – ‡òêåí æûë£û åãiñòåí ´ðà ¼àçûï, àñòû¼ æàñûðûïñû¡ £îé. Áiëåìií ñåíäåðäi¡ îéëàðû¡äû. Áèûë äà ñ†éòåòií áîë- ñà¡, æà¼ñûëû¼ ê¥òïå¡äåð, – äåï †çiìå ä¥ðñå ¼îÿ áåðäi. – μðà ¼àçñàì, òiíòiï òàóûï àëû¡äàð. Àë æ´ðòòû¡ òà- ðàò¼àí †ñåãiíå æàóàï áåðå àëìàéìûí, – äåäiì. – 166 –

Åãiñòiê ò´¼ûìäû åêi-¥ø ê¥ííåí êåéií àëàòûí áîëûï, Òûð¼àé åêåóiìiç ä¥êåíãå êåëäiê. Ïiðêàíøiãi – Ûáûðàé- äû¡ Òåìiði åêåí. Øiðåíiï ¼àëûïòû. ½àðûíäàøûí ¼´ëà- £ûíà ¼ûñòûðûï àëûï, ñ„ëåìi¡äi äå æ†íäi ¼àáûëäàìàéäû. Áið༠ä¥êåííi¡ iøiíäåãi çàòòàðäû ê†ðiï, iøiìiç æûëûï ñàëà áåðäi. Òiñòåóiêòåí-༠†ëiï æ¥ðãåì, åêåóií àëàéûí äåï åäiì, „ëãi èòòi¡ áàëàñû, áàñ¼àëàð£à äà êåðåê äåï, áiðåóií £àíà áåðãåíi. Ñûì òåìið, åãåó, øåãå äåãåíäåð äå áàð. Òûð¼àé åêåóiìiç àç£àíòàé à¼øàìûç æåòêåíøå àëäû¼. Íåñèåãå åø- òå¡å áåðìåäi. Ò¥ñêå ¼àðàé Àìàíæîëäiêiíå ¼àéòûï êåëñåê, òàìà¼òà- ðû ïiñiï ¼àë£àí åêåí. Ò†ðäå àóûëíàé Êåíæåáåê ïåí áåëãiëi àò¼àìiíåð ïûñû¼ Ñìàéûë îòûð. Àóäàíäà£û áàñøû ó„êiëäåð æàéûíäà áîëó êåðåê, á„ëåíøå á´ëàé, ò¥ãåíøå ñîëàé äåï áiçãå ò¥ñiíiêñiç áið „¡ãiìåëåðäi ñî£ûï îòûð. Àìàíæîëäû¡ õàòøû áàëàñû „êåñiíå òàðò¼àí ïûñû¼ åäi, ¼àéäàí òàï¼àíûí ¼àéäàì, øàé ¥ñòiíäå àð༠¼´éäû. – ‡çäåðiíi¡ çàìàíûíà ñàé iøiìäiãi £îé, ꆡiëäåði øàï- ñà, iøñií, – äåï Àìàíæîëäû¡ †çi øåãiíiï îòûðäû. Àð༼à àóûç òèãåí ñî¡-༠åêi æà¼ñûìûçäû¡ åêåói äå †çãåðiï ñàëà áåðäi. Àðà¼òû¡ àäàìäû ¼àëàé ¼´òûðòàòûíûí áiðiíøi ðåò ê†ðóiì åäi. Æûí èåêòåãåíäåé ê†çäåði êiëìèiï, áið-áiðiíå ê†ïiðiï, ìà¼òàíà áàñòàäû. Êåíåò Êåíæåáåê ì„ëiê áîë£àí ñèûðäàé àëà ê†çäåíiï áiçãå ¼àðàï ò´ðäû äà: – ½´é ìûíàó åêåóiíå, – äåäi. Øîøûï êåòòiê. Òûð¼àé áîëñà, íàìàç î¼èòûí àäàì. Ìåí íàìàç î¼ûìàñàì äà, àð༠äåãåí á„ëå¡äi á´ë £´ìûðûìäà iøiï ê†ðãåí åìåñïií. – ½îé, îéáàé, – äåäi Òûð¼àé áåçiëäåï, – áiçäi ¼àéòåñi¡äåð. Iøå áåði¡äåð... – Æî¼, ¼´é, – äåéäi Êåíæåáåê. – Iøiï ê†ðãåí çàòûìûç åìåñ, ´øûíûï ¼àëàðìûç, áiçãå ¼àðàìà¡äàð, – äåäiì ìåí äå. Áiçäi¡ ¼àðñûëû£ûìûç£à ê†íåäi äåãåí íå. – Iøïåé ê†ðñií îñûäàí. ½àë£àí iñiì îñûëàðìåí áîë- ñûí, – äåï íû£ûçäàíàäû Êåíæåáåê. – Êåíæåêå¡ „íåóê¥íi Òiëåïàëäû ìîëäàíû¡ †çiíå äå iøêiçãåí, – äåï øàïòàéäû Ñìàéûë. Øîøè áàñòàäû¼. Êåíæåáåêïåí ä„ìäåñ áîëàì äåï ¼óàí- £àí Òûð¼àéäû¡ ìà¡äàéûíàí øûï-øûï òåð øû¼òû. Êåí- – 167 –

æåáåê îðòà êåñåäåé ¼ûëûï åêåóiìiçãå ¼´éäûðûï, †ç ¼îëû- ìåí àëäûìûç£à ¼îéäû. Àóûëíàéäû¡ àéò¼àíûí îðûíäàòà- òûí ¼´äiðåòií ¼ûçû¼òà£àíäàé ¼àë£àíäàðû ì„ç áîëûï ¼àëûïòû. – Îéáàé, Êåíæåáåê iøêiçåì äåñå, ñ†ç òàáàäû. Êiñiíi¡ åñií òàíäûðûï æiáåðåäi £îé. …é, Êåíæåáåê-àé, – äåï Àìàí- æîë ñûë¼-ñûë¼ ê¥ëåäi. – Íå ìûíàíû iøåñi¡äåð, íå äií æîëûí ¼ó£àí ¼îæà- ìîëäàíû¡ ¼´éûðøû£ûìûç äåï ìîéûíäàéñû¡äàð – åêiíi¡ áiði, – äåï Êåíæåáåê øåãið ê†çi òiêåíåêòåé ¼àäàëûï, ò´ðûï àëäû. ‡çi áiçäi¡ Ä¥éñåííi¡ ñî¡ûíà ò¥ñiï æ¥ð åêåí äåãåíäi åñòiãåíìií àëäûíäà. ʆ¡iëiì ñåêåì àëûï ¼àëäû. «Åðåãiñ áàñû – áî¼ æåìå». Àòàíû¡ ¼´íûí åëåìåé, ¼èÿíäà£û ¼ûñûð åðåãåñêå ìàë-æàíûí ñàëàòûí ¼àç༠åìåñ ïå. ½àçið iøïåñåì, îñû èòòi¡ áàëàñû êåê ¼ûëûï, Ä¥éñåíäi ñ¥ðiíäiðiï æ¥ðìåñ ïå åêåí äåãåí æàìàí îé êåëäi. À¼ûðû á´ëòàðàòûí æåð áîëìàäû. Òûð¼àé åêåóiìiç êåñåíi àëäû¼ òà, ê†çiìiçäi æ´ìûï, ¼´äàé£à ñûéûíûï, òàðòûï æiáåðäiê. ‡çåãiìiçäi òiëiï-༠ò¥ñêåí åêåí äåï åäiì. Øàøàëûï ¼àëà æàçäàäûì. Ò´íøû£ûï, „ðå¡ äåãåíäå åñiìäi æèäûì. ½´äàé ñà¼òàñûí, îñûíøàìà àçàï¼à áàòûï, æ´ðò íåìåíåñiíå iøåäi åêåí äåï îéëàéìûí. Áið༠áiðòå-áiðòå àðà¼òû¡ „ñåðií ñåçå áàñòà- äûì. ʆ¡iëiì ê†òåðiëãåíäåé áîëûï, àíàëàð£à ¼îñûëûï ñ†éëåãiì êåëåòií ñèÿ¼òû. Òûðåêå¡ ¼ûï-¼ûçûë áîï, ¼àéòà- ¼àéòà íàí øàéíàé áåðåäi. Àìàíæîë îñûíû¡ á„ðií †çiíå áið ¥ëêåí æåòiñòiê ê†ðiï îòûð£àíäàé, æàñòû¼¼à øàë¼àéûï æûìû¡-æûìû¡ åòiï, áið ¼îëûíäà£û ò¥êiðãiøiíå øûðò-øûðò ò¥êiðåäi. Åòòi¡ ¥ñòiíäå Êåíæåáåê áiçãå òà£û iøêiçäi. Ñîäàí êåéií- ༠íå áîë£àíûìäû òîëû¼ áiëìåéìií. Áið ò´ñòà àò¼à ìiíå àëìàé æàò¼àíûì åñiìäå. Åñiìäi æèñàì, àéäàëàäà ø†ïòi¡ ¥ñòiíäå æàòûðìûí. Æàíûìäà Òûðåêå¡. ½îð-¼îð åòåäi. Åêi àò àé¼àñûï áàéëàóëû ò´ð. Òûð¼àé ìà, ìåí áå áàéëà£àí, åøêiì áiëìåéäi... Ò„ðiçi, ò¥çãå îòûðó£à ò¥ñêåí áîëóûìûç êåðåê. Ñîë ¼àëïûìûçäà À¼áèäàéû¼òû¡ ñûðòûíäà£û øàë- £ûí£à ¼´ëàé êåòiïïiç. Òûðåêå¡äi „ðå¡ îÿòûï àëäûì. À¼ûðû àò¼à îòûðûï, ò¥í iøiíäå àóûë£à æåòòiê. Åðòå¡iíå åêåóiìiç äå àóûðäû¼. Òûðåêå¡ äiíäàðëàó àäàì åäi, ñîë æîë£û á„ëå æà¼ïà£àí áîëó êåðåê, à¼ûðû àóðó áîëäû. …êåñi ¥ëêåí – 168 –

ìîëäà áîë£àí, „óëèå àäàì £îé. Ò¥ñiíå êiðiï, àð༠iøêåíiíå íàçàëàí£àí ñåêiëäi. Ñîäàí Òûðåêå¡ æûë ñàéûí „êåñiíi¡ áàñûíà áàðûï, ¼´ðàí î¼ûï, ò¥íåï ¼àéòûï æ¥ðåòií. Ñîë æàçäà Ä¥éñåííi¡ áàñ¼àðóûìåí àðòåëü ¼´ðäû¼. Àóäàííàí †êië êåëiï, «½ûçûë àðòåëü» äåï àò ¼îéûï êåòòi. Áiçäi¡ åíäiãi îéûìûç …ïñàòòàðäû Æûëàíäûäàí àëäûðûï, †çiìiçáåí áiðãå àðòåëüãå åíãiçó åäi. Áiçäi¡ àðòåëüãå êiðiï àë£àíûìûç æà¼ñû áîëäû. Êåíæåáåê ñåêiëäiëåð ñåíi¡ îðòà- øà¡à ¼àðàé ìà. Òàëàé áåéøàðàëàð íà¼à¼òàí iëiãiï êåòòi £îé. ‡ìiðiíäå æàëøû ´ñòàï ê†ðìåãåí, êåäåéëiêòi¡ çàðäà- áûí †ìið áîéû ê†ðiï êåëiï, åíäi-åíäi àóçû ༼à òèiï, åêi ìàëûíû¡ áàñû ê†áåéiï, æåëiãå æûë¼û áiòiï êåëå æàò¼àí îðòàøà ñîðëûëàð êåòêåíäå æàíû¡ ¼àëàé àøûìàñûí. Áiçäiêi òåê Ä¥éñåííi¡ àð¼àñûíäà £àíà àäàñïàé øû¼¼àíäû¼ ¼îé. Æàç áîéû Æûëàíäû£à áàðûï ¼àéòó£à ê†ëiêòi¡ ðåòi êåëìåäi. …êåì: – …ïñàòòàðäû¡ ¥é iøi íå ê¥éäå åêåí, ¼ûð æà¼òû¡ æà£- äàéû æà¼ñû åìåñ äåï æàòûð £îé, áàðûï áiëóãå õàëäåði¡íi¡ êåëìåãåíi-àó, – äåï çàðëàé áåðåäi. цéòiï æ¥ðãåíäå ê¥ç êåëäi. Àðòåëüäå ê¥ø ¼ûëàòûí àäàì ñîíøàëû¼ ê†ï åìåñ. ؆ïòåí øû£à àëìàäû¼. À¼ûðû ¼ûñ ò¥ñòi. ½ûñòà ¼àéäà øû£àñû¡. ½àìàëûï îòûðäû¼ òà ¼àëäû¼. Êåëåñi ê†êòåìäå ñóäû¡ ¼àéòóûí ê¥òòiê. Ñîäàí íå êåðåê, æàçäû¡ îðòàñûíäà †çiìiçäi¡ àðòåëüãå ¼îñ¼àí òîðû àò¼à ìiíiï, Æûëàíäû£à òàðòòûì. Æàç åðòå ò¥ñêåí åäi. ½ûðäû¡ ø†ái äå ¼óðàï êåòiïòi. Æûëàíäû£à äåéiíãi 90 øà¼ûðûì£à æóû¼ àðàëû¼òà Äàó¼àðäàí áàñ¼à æåðäå åë æî¼. Îíäà äà ½îæàé äåãåí êiñi àòàìåêåíi áîë£àí ñî¡ øû£à àë- ìàé îòûðàòûí. ؆ëäi æåð. ½´äû¼ïåí £àíà ê¥í ê†ðåäi. Òà¡åðòå¡ åðòå øû¼¼àí àäàì òîðû àòòû çîðû¼òûðà æàçäàï ò¥íäå „ðå¡ æåòòiì. Êåëñåì, …ïñàòòàðäû¡ ¥éi æàáû¼. Òåðåçåñií ¼à£àìûí, åñiãií ¼à£àìûí, àøïàéäû. Åñiêòi ñûí- äûðûï àøûï, ¥éãå êiðäiì. Òàñòàé ¼àðà¡£û. Òiðøiëiê èiñi ñåçiëìåéäi. Ç„ðåì ç„ð ò¥áiíå êåòòi. …áäåí çàïû áîë£àí æ¥ðåê òà£û äà áið æàìàíøûëû¼òû ñåçäi. Æàí´øûðà æ¥ãiðiï Àéòûáàéäû¡ ¥éiíå êåëäiì. Àéòûáàé äà, „éåëi äå ò†ñåê òàðòûï æàòûð. Ɔí ñ´ðàäûì. Àéòûáàéäû¡ àéò¼àíû: – Îñûäàí áið àé á´ðûí …ïñàòòàð ¥é iøií åðòiï àëûï, æàÿó îé£à êåòêåí. Ì´íäà£û æà£äàé ñåíäåðäåãiìåí áiðäåé – 169 –

åìåñ. Æàòûñûìûç ìûíàó. Àóûëíàéû¡ áåëãiëi Îìàð £îé, Ìàëäûáàéäû¡ ò´¼ûìû. Îé æ༼à ìåí äå êåòiï ¼àë£ûì êåëiï åäi. Á„éáiøå àóðó áîëäû äà, æåòå àëìàéìûç £îé äåï ¼îðû¼òûì. …ïñàòòàðäû¡ æåòïåãåíi-àó, øiðêií-àé. Îëàð øû¼¼àííû¡ êåëåñi ê¥íi-༠„óå àéíàëûï æåðãå ò¥ñ- êåíäåé ûñòû¼ áîëäû £îé. ‡ëìåãåíãå †ëi áàëû¼ êåçäåñiï, áið æ†íi áîëìàñà, „é, ¼àéäàì... Áið àéäàí áåði íå£ûï ò¥ê õàáàð æî¼... – Íå äåéäi?! – äåï †êiðiï ¼îÿ áåðiïïií. – ½îé, æàìàíøûëû¼ øà¼ûðìà. ‡ëiãií ê†çi¡ìåí ê†ðãåí æî¼ñû¡. Áið æåðäå îòûð£àí äà áîëàð... Æûëàìà, – äåï æ´áàòòû Àéòûáàé. …ïñàòòàðäû¡ ¥éiíå „êåëãåí àç£àíòàé òàðûíû¡ æàðòû- ñûí Àéòûáàéäiêiíå áåðiï, òà¡åðòå¡ …ïñàòòàðëàðäû içäåóãå øû¼òûì. ʆ¡iëiìäå åø¼àíäàé ¥ìiò æî¼. Øû¼¼àíûíà áið àé áîëñà, ¼àíäàé ¥ìiò áîëñûí. ½àðà æîëäû¡ àéíàëàñûíà ê†ç æiáåðiï, àÿ¡äàï êåëå æàòûðìûí. Æîë ìà¡ûíäà ê†çãå iëiãåð ¼àðà æî¼. ½ó ìåäèåí äàëà. Àíäà-ñàíäà ´øàð ò†áåíi¡ áàñûíà àé¼àéëàòûï ñàë£àí çèðàòòàð, øîø༠òàìäàð, îáà- ëàð... Ñîðäàí †òiï, Äàó¼àðà£à äåéií êåëäiì. Äàó¼àðàäà åë æî¼ åêåí. ½îæàé ¼àéäà åêåíi áåëãiñiç, ê†øiï êåòiïòi. ½´äû£ûíäà èò †ëiï æàòûð. Åíäi æîëäû òàñòàï, îáàëàð- äû¡ ò†¡iðåãií øàðëàäûì. À¼ûðû içäåãåí ñîðûìà æåòiï òûíäûì. ¦ëêåí æîëäàí Ò†ëåê ñàéûíà á´ðûëàòûí òà£û áið æîë áàð åäi. Ñîë æîëäû¡ áîéûíäà æàò¼àí áàëàíû¡ êèiìií ê†ðäiì. Ê†ï ´çàìàé òà£û áið äîðáà... îäàí „ði …ïñåìáåòòi¡ áåøïåíòií êåçäåñòiðäiì. Ç„ðå êåòòi. Àéäàëà- äà à¡ûðàó£à †ç äàóñûìíàí †çiì ¼îðû¼òûì. Ê¥í å¡êåé- ãåí øà¼òà æîëäû¡ øåòiíäå øàøûë£àí àäàìíû¡ ñ¥éåãií ê†ðäiì. Áàëàíû¡ ñ¥éåãi åêåí. Ò†ðò-áåñ øà¼ûðûìäàé æ¥ðãåííåí êåéií …ïñàòòàðëàðäû¡ †ëiêòåðiíi¡ ¥ñòiíåí øû¼òûì. …éåëiíi¡ ñ¥éåãi ¼àòàðûíäà æàòûð. Åêiíøi áà- ëàëàðû †çäåðiíåí á´ðûí †ëãåí áîëóû êåðåê, æîëäû¡ åêiíøi áåòiíäå. Åòòåði à£ûï êåòiïòi. Êèiìäåði ñ¥éåêòåðiíå æàáûñûï ¼àë£àí. Æûëàó£à øàìàì êåëìåé ¼àëäû. «Àë- ëàëàé» áåðäiì. …ïñàòòàðäû¡ †ëiãi ê†ç àëäûìà êåëñå, îñû ê¥íi äå êåéäå åêi ¼îëûìäû ò†áåìå ¼îéûï, áåçiï êåòêiì êåëåäi. Íå iñòåðiìäi áiëìåé, ì„¡ãiðiï áiðàç îòûðäûì äà, ¼´äàé£à ñûéûíûï, «¼´ëõóàëëà» ¼àéûðäûì. Àäàìíû¡ îíäàéäà – 170 –

áóûíû êåòiï ¼àëàäû åêåí. ¦ø ´ìòûëûï, îðíûìíàí „ðå¡ ò´ðäûì. Æîëäû¡ àð£û áåòiíäåãi áàëàíû¡ ñ¥éåãií «áiñiìiëë„» äåï ê†òåðiï àëûï, ¼àòàð£à ¼îéäûì. Ñîñûí àòûìà ìiíiï, êåéií ¼àéòòûì. Ò¥í îðòàñûíäà Àéòûáàéäiêiíå æåòòiì. Àéòåêå¡ áàñûí ê†òåðãåí åêåí. Ìåíi¡ „¡ãiìåìäi åñòiï áîë£àí ñî¡, ꆡië àéòûï, æ´áàò- ¼àí áîëäû. – Ê¥í áîëñà à¡ûçà¼, áàëàìåí øû¼¼àí àäàì ø†ëãå øûäàé ìà. Áåêåð ¼ûëäû, êåòïåé ò´ðà ò´ðóû êåðåê åäi, – äåéäi áàÿ£û. Àòûìäû ñóàðäûì. ‡çiì äå ¼àòàëàï ¼àë£àí åêåì. À¼ ñó ¼àéíàòûï iøiï, åñiìäi æèäûì. Òà¡ àòà …ïñàòòàðäû¡ ¼îðà- ñûíàí êåòïåíií àëûï, êåøåãi içiìå ¼àéòà ò¥ñòiì. Æîëàé êåçäåñêåí áiðiíøi áàëàíû¡ ñ¥éåãií äîðáà£à ñàëûï, ¥øåóäi¡ ¼àòàðûíà ¼îéäûì. Ñîñûí ò¥ñêå äåéií ñîë æåðäåí ò†ðò àäàì ñûÿòûíäàé ´çûíøà ¼àáið ¼àçûï, à£àì ìåí æå¡ãåìäi åêi áàëàñûìåí ê†ìäiì. Áàñûíà ¼´ðàí î¼ûäûì äà, áåëiìäi øàðò áóûíûï, àò¼à îòûðäûì. Àóûë£à êåëãåíäå, ¥éäi¡ iøiíäåãiëåð ìåíi¡ ò¥ðiìäi ê†ðiï, øîøûï êåòòi. Á„ðií àéò- òûì. …êåìäå åñ æî¼. ½´ð ëî¼ñûï, ¼´ñà áåðåäi. Ä¥éñåí ê†ï æûëàäû. À¼ûðû „éòåóið ñ¥éåãi äàëàäà øàøûëûï ¼àë- ìàé, òîïûðà¼ïåí ê†ìiï, ò†ìïåøiê øîøàéò¼àí£à ø¥êiðøiëiê åòiï, ñàáàìûç£à ò¥ñòiê. – Äàëàäà ¼àëñà, òiïòi òàáà àëìàé ¼àëñà¡äàð, ¼àéòåð åäi¡äåð. Σàí ¼àðà£àíäà, ¼´äàé£à ø¥êið, ñ¥éåãií òàï- òû¡äàð, åíäi †òêåí-êåòêåíäå áàñûíà ñî£ûï, ¼´ðàí î¼ûï ò´ðàòûí áåëãiíi¡ áîë£àíû äà ¼´äàéäû¡ àÿíûøû øû- £àð, – äåï æ´áàòòû áiðåóëåð. (Îñû ò´ñòà „êåì ìûíàó áið …ïñàòòàð †ëãåíäå øû£àð£àí ê¥éiì åäi äåï, ìîéíûí æåçáåí ¼àïòà£àí åñêi äîìáûðàñûí àëäûðûï, ¼àçà¼òû¡ åñêi ¼àðà †ëå¡iíi¡ içiìåí øû£àðûë£àí çàðëû ê¥é òàð- òàð åäi). Æàçäû¡ àÿ£ûíäà ¼ûðìàí ñàëäû¼. ʆê òàðûäàí êåëñî¼ æàñàï, îé áið ðà¼àò¼à áàòòû¼. Àóäàííàí ó„êië êåëiï, àðòåëiìiçäi ìà¼òàï, †çãåëåðãå ¥ëãi åòòi. Îíû¡ àðòûíàí áàÿ- £û Ä¥éñåííi¡ á†ãåò ñàëàðäà ê†ìåêòåñêåí èíæåíåð îðû- ñû êåëäi. Ä¥éñåíìåí êåøêå äåéií ø¥ëäiðëåñiï, à¼ûðû êåëåñi ê¥íi àóäàí£à àëûï êåòòi. Ñîäàí Ä¥éñåí àóäàíäà áàñ- øûëû¼ ¼ûçìåòêå ò´ðûï, ¥é iøií ê†øiðiï „êåòóãå áið-༠êåëäi. Ä¥éñåí àóäàíäà áàñòû¼ áîë£àí ñî¡, òiïòi ðà¼àò áîë- – 171 –

äû. Àóäàíû¡ ìûíàó ò´ð£àí àëïûñ-༠øà¼ûðûì. ½èò åòñå, æåòiï áàðûï, Ä¥éñåíãå øà£ûìûìûçäû àéòàìûç. Îë îðûí- äàòòûðìàé ¼îéìàéäû. Îäàí êîëõîç áîë£àííàí êåéií äå òåê àóûç£à iëiãóìåí áîëäû¼. Áið æûëû Ñàéäû¡ òàáàíûíà ê†êòåìäå åãií ñàëûï, ñîíäà£û åãiííi¡ áiòiãi-àé. Àòòû àäàì ê†ìiëiï êåòåòií. Êåéií ìàëäû ¼àéòà á†ëãåíäå, áiçãå áið æàëû ò´ÿ£ûí æàï¼àí ¼àðà áèå òèäi. Îñû ê¥íãi æûë¼ûìûçäû¡ á„ði ñîíû¡ ò´¼ûìû £îé. Æàðû¼òû¼ ¼´ò áîëûï êiðäi. цéòiï æ¥ðãåíäå òà£û áið á„ëåãå òàï áîëäû¼. Æàçäû¡ àÿ¼ ò´ñûíäà ê†ëäi¡ ìà¡û øà¡ áîëûï êåòêåí ñî¡, àðòåëü æèåãiíå ¼àðàé ê†øiï áàð£àíáûç. Ìåí ¼ûð- ìàííû¡ ò¥íãi ê¥çåòiíå øû¼¼àëû îòûð£àì. Åñiê àëäûíäà- £û èò ¥ðäi äå, àò ò´ÿ£ûíû¡ äûáûñû åñòiëäi. …ëäåêiì ¥é ñûðòûíäà ò¥ñiï æàòûð, ¥éãå êiðãåíäå áið-༠áiëäiê, Ä¥é- ñåí åêåí. …êåì ì„ç áîëûï ¼óàíûï ¼àëäû. Áið༠¼óàíûø ´ç༼à áàð£àí æî¼. Ä¥éñåí îðíûíàí ò¥ñiï ¼àëûïòû. Àé- òóûíà ¼àðà£àíäà, †çi àðûç áåðiï ò¥ñêåí ñåêiëäi. Åíäi æà- ¼ûíäà ¥é iøií ê†øiðiï „êåëìåê åêåí. – Øûðà£ûì-àó, ñîíäà àäàì îñûëàé ñóûò æ¥ðóãå áîëà ìà åêåí, – äåï øîøûíäû „êåì. Ä¥éñåí ìåíi î¡àøà øû£àðûï àëäû. – Åðòå¡ åêi àò äàéûíäà, áåñiíøi àóûë æà¼òà£û íà£à- øûëàðûìûç£à áàðûï ¼àéòàéû¼, – äåäi ìà£àí. – Æàðàéäû, – äåéìií åøòå¡åãå ò¥ñiíáåñåì äå. Åðòå¡iíäå åêåóiìiç ñ„ñêå øàìàñûíäà àóûëäàí øû£ûï êåòòiê. Ä¥éñåí æîë áîéû ìà£àí òiñ æàðûï åøòå¡å àéòïàäû. Òåê †ç æà£äàéûìûçäû, æàëïû åëäi¡ øàðóàøûëû£ûí ñ´ðàó- ìåí áîëäû. Ò¥ñòå Ò†ëåïáåðãåí ¥éiíå ò¥ñòiê. Íà£àøûìíû¡ òiði êåçi. Ä¥éñåí êåëäi äåãåí ñî¡, ò†¡iðåêòi¡ áiðàçû æèíàëäû. Á´ë ìà¡àé äà „æåïò„óið àó¼àòòàíûï ¼àëûïòû, áið-áið ë༠ñîéûï, àóûë àäàìäàðû øà¼ûðà áàñòàäû. Êåøêå æàòàðäà íà£àøûìäiêiíå êåëäiê. Ä¥éñåí øàëìåí ¼àëæû¡äàñûï îé- íàé áåðóøi åäi. – Áà¼à æåãåí Îæàéëàðäàí äà êîëõîç æàñàï øû£àð£àí ¥êiìåòòi¡ ¼´äiðåòiíå äàóà áàð ìà! – äåäi. – Å-å, ñåíi¡ åë áàñ¼àð£àíû¡íû¡ àð¼àñûíäà òàëàé ä„ìíåí àóûç òèäiê ¼îé, – äåäi íà£àøûì. – 172 –

Ä¥éñåí ¼àð¼ûëäàï ê¥ëiï æiáåðäi. – …é, øàëûì-àé, áàÿ£û òiëi¡ ¼àðàï ò´ð åêåí £îé. Ðàñ, ðàñ, òàëàé ä„ìíåí àóûç òèäiê... Áà¼à äåãåí ò¥ê åìåñ ¼îé, – äåäi. Æàòàð àëäûíäà ¼ûìûç iøiï áîëûï, Ä¥éñåí äîìáûðà òû¡¼ûëäàòûï îòûð£àí. Íà£àøûì áàñûí ê†òåðiï: – …êå¡ Æàðìà£àìáåò ¼îé áà¼òûðûï ¼îþ£à òàïòûðìàé- òûí ìîìûí æàí åäi. Áåñ áàëàíû¡ àð¼àñûíäà åë ñûéëàé- òûí áîëäû. …êåäåí àñûï, åëãå à£à áîëäû¡. μû£àíû¡ áàð, òî¼û£àíû¡ áàð. Æà¼ñû-æàìàíäû, î¡ ìåí ñîëäû áiçäåí ã†ði æà¼ñû àéûðàñû¡. Çàìàí áîëñà æà¡àðäû. Ä¥íèåäå íå æà¼ñû, íå æàìàí?.. ½àéòêåí îçàäû, ¼àéòêåí ¼àëàäû... Áiçäi¡ ìûíà æàëï༠áàñòàð£à †íåãå áîëñûí, àéòà îòûð, – äåäi Ä¥éñåíãå ¼àðàï. Ä¥éñåí ¥í-ò¥íñiç áiðàç îòûðäû äà: – Ä¥íèåäå àðòòû ¼ûñûï òûíûø æ¥ðãåííåí æà¼ñû åøòå¡å æî¼ åêåí, – äåäi äîìáûðàíû æ¥êêå ñ¥éåï æàòûï. – Å-å, áið áiç òûíûø æ¥ðìåïïiç áå, – äåéäi íà£àøûì ñà¼àëûí ñèïàëàï. Ä¥éñåí „ëäåíåãå ðåíæóëi ñèÿ¼òû. – Áið ¥éëi æàííàí áið ´ðï༠¼àëà ìà, ¼àëìàé ìà äåãåí äå ê¥í áîë£àí, íà£àøû, – äåäi. – Çàìàííû¡ æà¼ñàð£àíû îñû åìåñ ïå. ½îé ñîéûï, ¼îí༠ê¥òiï îòûðñû¡. Êåøåãi ½óàíäû¼ áàéäû¡ æûíäûëàðû ¥éi¡å êåëiï, îòûð£àí îð- íû¡äà ñàáàï êåòñå, íå áåðåð ñîòû¡ æî¼, íå êåê ¼àéòàðàð ê¥øi¡ æî¼ – iøi¡íåí òûíûï ¼àëìàñ ïà å¡. ½àçið, ¼´äàé£à ø¥êið, ¼îð£àéòûí ¥êiìåò áàð. …ëãi ¼à¼ñàï æàò¼àí ïðàâà, òå¡äiê äåãåíi¡ îñû £îé. Àíàó åðæåòêåí íåìåðå¡äi ¼àëà£à æiáåðiï, î¼ûò. Ò†ðåëiêòi à¡ñàñà¡, î¼ûìàé ò†ðåëiê æî¼, ´¼òû¡ áà, íà£àøû. Íà£àøûì ê¥ëiï, áàñûí èçåäi. – μ¼ïàé, ñåíi¡ „êå¡ äåéñi¡ áå æ´ðòòû¡ á„ði. Ñåíi¡ †çi¡äi äå ñ¥éðåï æ¥ðãåí áiç øû£àðìûç. Áîëìàñà Æàðìà- £àìáåòòå æî¼ „óëèåëiê ñà£àí ¼àéäàí êåëåäi, – äåäi øà¼- øàñûí àëûï æàòûï. Ä¥éñåí ì„ç áîëûï, ê¥ëiï æàòûð. Òà¡åðòå¡ æ¥ðåðäå Ä¥éñåí íà£àøûììåí ¼´øà¼òàñûï ¼îøòàñòû. – ʆðiñå àëìàñà¼, ¼îø áîë£àéñû¡, øàëûì, – äåäi. – 173 –

Íà£àøûìäiêiíåí øû£ûñûìåí àóûë£à òiêå òàðòïàé, Òà- áûëäû£à ñî¼òû¼. Òàáûëäûäà Ä¥éñåííi¡ ¼àéíà£àñûíû¡ ¥éiíäå øàé iøiï îòûð£àíäà Ìûðçàòàé äåãåí æàñ æiãiò: – Ä¥éñåí à£à, ìåí ñiçäi¡ àóûëäàí „ëãiíäå êåëäiì. Ñiçäi àóäàííàí ìàøèíàìåí içäåï êåëiïòi. Íåãå içäåï êåëãåíií åøêiì àøûï àéòà àëìàäû. Áið༠ñûáûñ ñ†çäåðií ´íàòïà- äûì... Æà¼ñûëû¼ åìåñ ñèÿ¼òû, Ä¥éñåí à£à, – äåäi. Ä¥éñåí áîï-áîç áîëûï êåòòi. Iøiï îòûð£àí øàéûí ò†¡êåðå ñàëäû. – Íå áîï ¼àëäû? – äåäiì åøòå¡åãå ò¥ñiíáåé. – Æ¥ðåéiê, – äåäi Ä¥éñåí. Àò¼à îòûðäû¼. – Ñåéñåí, – äåäi ìà£àí áûëàé øû¼¼àí ñî¡. – Æà£äàé ¼àçið æà¼ñû åìåñ. Õàëû¼ æàóû äåãåí áið á„ëåíi øû£àðûï, àçàìàòòàðäû¡ áiðàçûí ´ñòàï „êåòiï æàòûð. Àð£û ò¥áií ¼´äàé áiëñií, áið àðàíäàòó áàð ñåêiëäi. …äåéi ê†çãå ò¥ñïåéií äåï åëãå êåëãåì. μñòàï êåòñå, áið ¼´äàéäû¡ æàç£àíû øû- £àð. ¦éãå áàðàéû¼, „êåììåí ¼îøòàñûï ¼àëàéûí. Áið༠ò†òå æîëìåí æ¥ðìåéiê, æ¥ðãiíøi àç æ¥ðåòií ¼ûðìåí êåòåéiê. Ñà¼òû¼ êåðåê. – Îéáàé-àó, êîììóíèñò åìåññi¡ áå, ¥êiìåòòi îðíàòûñ- ¼àííàí áàñ¼à íå æàçû£û¡ áàð, – äåéìií £îé ìåí ñîðëû. Ç„ðåäåí ç„ðå æî¼. ½ûð£û æîë£à ò¥ñiï, á†ãåòòåí †òå áåðãåí êåçäå àëäû- ìûçäàí ñóìà¡ åòiï ¼àðà ìàøèíà øû£à êåëäi. – Áîëìàäû, æåòêiçáåäi, – äåäi Ä¥éñåí äàóñû äiðiëäåï. Ìàøèíà ¼àòàðûìûç£à òî¼òàé ¼àëäû äà, iøiíåí áið îðûñ, áið ¼àç༠øû¼òû. Ò¥ðëåði àäàì ¼àíûí iøêåíäåé ñ´ï-ñ´ð. – Æàðìà£àìáåòîâ, ñiç ò´ò¼ûíäàëäû¡ûç, – äåäi ¼àç༠æiãiò. Áàñûì àéíàëûï, ê†çiì ¼àðàóûòòû. Àíàëàðäû¡ íå ñ†éëåï æàò¼àíûí, Ä¥éñåííi¡ íå àéòûï æàò¼àíûí åñòiï ò´ð£àí ìåí æî¼. Ä¥éñåí àòûíàí ò¥ñiï, øûëáûðûí ìà£àí ´ñòàò¼àíäà áàðûï åñiìäi æèäûì. – Îéáàé, Ä¥éñåí-àó, íå ê¥éãå ò¥ñòiê, – äåéìií æû- ëàìñûðàï. Ä¥éñåí äå ìû¼òû åäi-àó. – Êåë, ¼îøòàñàéû¼, – äåäi ê¥ëiìñiðåï. – «Àò æà¼ñû- ñûí êåðìåäåí, åð æà¼ñûñûí ò¥ðìåäåí ê†ð» äåãåí £îé. Ä„ì æàçñà, ¼àéòûï êåëåìiç. …êåìå ñ„ëåì àéò... – 174 –

½´øà¼òàñûï ¼îøòàñòû¼. Ñîäàí êåéií Ä¥éñåí ìàøè- íà£à îòûðäû. Ìiíåêè, àëëîà¼áàð, ñîäàí êåéií ¼àéòiï áiç Ä¥éñåíäi ê†ðìåäiê. Ìåí Ä¥éñåí ìiíãåí òîðû àòòû æåòåêòåï, ¥éãå ¼àéò- òûì. …êå áà飴ñ ñîäàí àóðó áîëäû. Óàéûì øiðêií ¼îé- ìàéäû £îé. Êåëåñi ê†êòåìíi¡ àÿ¼ êåçiíäå ¼ûñòàóäà ¼àéò- òû. ‡ëåð àëäûíäà ñ†éëåé àëìàäû. Òåê ¼îëûìäû ¼ûñûï, æàë£ûç ñàóñà£ûí øîøàéòòû. Æàë£ûç ¼àëäû¡ äåãåíi áîëó êåðåê. ‡çiíi¡ †ñèåòi áîéûíøà åñêi ¼îðûì£à àïàðûï ê†ìäiê. Ä¥éñåííi¡ ¥éiíäåãi Ã¥ëñiì æå¡ãåìiç êåéií ê¥éåóãå øû£ûï êåòòi. Æàë£ûç áàëàíû †çiìåí „êåòòi. Êåéií áàëà- íû åêiíøi ê¥éåóiíi¡ àòûíà æàçäûðòòû äåï åñòiäiê. ½àçið ¼àéäà æ¥ðãåíií áiëìåéìií. Òië-àóçû¡ òàñ¼à òèãið, ê†ãåðìåãið æ´ðò ìà¡äàéûíà àðûñ- òàé áåñ ´ë áåðãåí Æàðìà£àìáåòòi¡ ûðûñû íå äåãåí êå¡ åäi äåï æ¥ðóøi åäi. Áiçäi¡ ò´¼ûì£à òië-ê†ç òèäi. Ìiíåêè, ñîë ò´¼ûìûíà ¼´ò äàðû£àí Æàðìà£àìáåòòåí æàë£ûç ¼àë- äûì. Ìåíåí æàë£ûç ´ë, æàë£ûç øà¡ûðà¼, ìiíå, ñåíñi¡. Ñåíi¡ áàñû¡ àóûðûï, áàëòûðû¡ ñûçäà£àí ñàéûí ìåí ¼àë- òûðàìà£àíäà, êiì ¼àëòûðàéäû, – äåï àÿ¼òàéòûí „êåì „¡ãiìåñií. *** Òà¡åðòå¡ãi øàéäû iøiï áîë£àííàí êåéií, ä„ðiãåð Åð- òàéäû içäåï, àóðóõàíà£à êåëäiì. Øà£ûí áîëñà äà òàï- ò´éíà¼òàé òàçà ¥é åêåí. Åðòàéäû ä„ëiçäå êåçäåñòiðäiì. – Ñiçáåí î¡àøà ñ†éëåññåì äåï åäiì, – äåäiì àìàíäû¼- òàí êåéií. Åðòàé ìåíi êàáèíåòiíå åðòiï „êåëäi. – Ìåí „êåìíi¡ æà£äàéûíà áàéëàíûñòû êåëiï åäiì, – äåäiì ä„ðiãåðãå. – Äèàãíîç ¼àíäàé? Åìäåóãå áîëà ìà, æî¼, áîëìàé ìà, ìà£àí àøûï àéòû¡ûçøû. – Ñiçãå àøû¼ àéòó£à áîëà ìà, – äåäi Åðòàé ä„ðiãåðëåðãå ò„í æàíû àøûìàñ ñàë¼ûí¼àíäûëû¼ïåí áåòiìå òóðà ¼àðàï. – Àéòà áåði¡iç. – Äèàãíîçû, „ðèíå, ìåíi¡ àíû¼òàóûìøà – áàóûð ðàãi. Åìäåóãå áîëàäû äåï àéòó ¼èûí. Òiïòi ðàê áîëìàé, öåððîç áîë£àííû¡ †çiíäå äå – å¡ ñî¡£û ñòàäèÿñû. Îíû¡ ¥ñòiíå ê„ðiëiê ¼îñûë£àí ñî¡, ¼àëàé áîëàòûíûí †çi¡iç áiëåñiç £îé... – 175 –

– Ñîíäà òiïòi åìäåóãå êåëìåé ìå? – äåéìií ä„ðiãåðäi¡ åìåóðiíiíå ò¥ñiíiï ò´ðñàì äà. «Åìäåóãå êåëìåéäi» äåãåí ñ†çäi åñòiï, å¡ ñî¡£û àðìàí-¥ìiòòåí áiðæîëà àéûðûëó †çiìå áið ìiíäåò ñåêiëäi. Ä„ðiãåð îéëàíûï ¼àëäû. Îíû¡ „ëãi ñ†çäi àéòó£à àóçû áàðìàé, áið༠àéò¼ûñû êåëiï ò´ð£àíûí äà ò¥ñiíiï ò´ðìûí, î£àí ¼îñà åø òàáè£àò çà¡ûíà áà£ûíáàéòûí áið åðåêøå ¼´áûëûñ áîëûï, àóðó àÿ¼ àñòûíàí î¡àëûï æ¥ðå áåðñå äåï òiëåéìií. Îíäàé êåðåìåò êåçäåéñî¼ ¼´áûëûñ- òàð áîëûï æàòàäû £îé. Íåãå ìåíi¡ †ìiðiìäå áið ðåò áîë- ìàñ¼à. ½àëàéøà ä„ðiãåð ¼àòåëåñïåéäi? ½àëàéøà òûì áîëìàñà áið ¼´áûëûñ çà¡íû¡ ¼à£èäàëàðûí á´çûï øû¼- ïàéäû? – ‡ç áàñûì åìäåóãå êåëåäi äåï àéòà àëìàéìûí, – äåäi ä„ðiãåð. «‡ç áàñûì» äåãåí ñ†ç òà£û äà ìåíi¡ ¥ìiòiìäi ¼îçäûðà ò¥ñåäi. «‡ç áàñûì» äåï ò´ð £îé. ߣíè òåê †çiíi¡ £àíà æåêå ïiêiðií àéòûï îòûð. ‡çi £àíà ñîëàé îéëàéäû. Áàñ¼à ä„ðiãåð áàñ¼àøà àéòóû ì¥ìêií. Íà¼à êåëìåéòií áîëñà, êåñiï àéòïàñ ïà åäi. – Àë åìäåëói ì¥ìêií áå? – äåéìií ìåí ñ´ðà¼òû †çãåðòiï. – Àéòà àëìàéìûí, – äåéäi ä„ðiãåð áàñûí øàé¼àï. «Àéòà àëìàéìûí». Áið༠á´ë ì¥ìêií åìåñ äåãåí ´£ûìäû áiëäiðìåéäi. Òåê àéòà àëìàé îòûð. Òîëû¼ ñåíiì áiëäiðå àëìàéäû. Á„ði äå ì¥ìêií £îé. Áið༠ä„ðiãåðäi¡: – Æàëïû îëàé-á´ëàé áîëûï êåòñå, ¼àðàï îòûðìàé äà- éûíäàëà áåðãåííi¡ äå àðòû¼òû£û æî¼ ¼îé, – äåãåí ñ†çi ìåíi¡ ¥ìiò-¼èÿëûìäû áiðæîëà òàñ-òàë¼àí ¼ûëäû. «Äàéûíäàëà áåðó... Æèåí à£àìà àéòó êåðåê áîëäû. À¼è¼àò¼à ¼ûëàð íå øàðà!.. ½àøàí àéòàìûí... Á¥ãií ðåòi êåëìåñ, åðòå¡ ¥éiíå áàðûï àéòàìûí». ¦éãå êåëñåì, „êåì ´éû¼òàï æàòûð åêåí. Æ¥çiíå ¼àðàï îòûðûï, åðòå¡ îñû êiñiäåí àéûðûëàòûíûìäû ´£ûìûìà ñûéäûðà àëìàé-༠¼îéäûì. Ò¥ñ àóà àç£àíòàé øàëäàð êåëiï, áiðàç îòûð£àííàí êåéií: «Á¥ãií ò„óið åêåíñi¡, æàíàðû¡ æà¼ñû áîï ¼àëûïòû, áàëà¡íû¡ ¼óàíûøûìåí „ëi æàçû- ëûï êåòåðñi¡», – äåï æà¼ñûëû¼òû æà¼ûíäàòûï áåðiï, ¥éäi-¥éëåðiíå ¼àéòûï æàòòû. – 176 –

Êåøêå „êåì æèåí à£àì ìåí æàíû àøèäû äåï æ¥ðãåí æàìà£àéûí Ñìࣴëäû øà¼ûðòòû. Îëàð êåëãåííåí êåéií, æàñòû£ûí òiêòåòiï, ê†òåðiëiï îòûðäû. – Ñåíäåðäi¡ íå îéëàðû¡ áàð, – äåäi æèåí à£àìà ¼àðàï. – ½´äàé †çi áåðãåí æàíûí †çi àëàäû. Ìåí ðèçàøûëû£ûìäû áåðiï îòûð£àí àäàììûí. Åíäi ìà£àí òåê †ëiìíi¡ àáûðîéû ¼ûìáàò. Äîñ áàð, ä´øïàí áàð. Áàðëû¼ ñûí ñåíäåðãå ò¥ñåäi. Å-å-å, †ëiìãå ¼àéäà áàðàñû¡ äåñå, «áàðäû¡ ìàëûí øàøà- ìûí, æî¼òû¡ àðòûí àøàìûí» äåãåí £îé. Ñîíäû¼òàí áàñ- ¼àíû ¼îÿ ò´ðûï, íå iñòåï, íå ¼îþ êåðåãií à¼ûëäàñ¼àí- íû¡ àðòû¼òû£û áîëìàñ. – Îë ä´ðûñ ¼îé, – äåäi Ñìࣴë iëãåði æûëæûï. – Åêi æûë¼û áàð, – äåäi „êåì áàÿó ¥íìåí ñ†çií æàë- £àé. – Áiðåói – ¼´ëûíäû áèå, åêiíøiñi – áàéòàë. Ñîñûí †çiì „äåéi ñà¼òàï æ¥ðãåí 5-6 ´ñ༠áàð. Áàéòàë ìåí ´ñà¼- òàðäû ñîé£àíäàðû¡ ä´ðûñ áîëàð. À£àéûííû¡ ꆡiëií ê†ðå æàòàðñû¡äàð. – È„, îíû ê†ðå æàòàìûç £îé, òiïòi êåéiíãå äå àðòû¼òû- £û æî¼, – äåäi æèåí à£àì ê¥ìiëæiï. – Ñ¥éåêêå ñàëàòûí êèiìäåðäi á†ëåê ñàëäûðûï ¼îé- £àíìûí. Áûëòûð Õàñåííåí êåëãåí ñàïòàìà åòiê áàð, îíû äà ñàëû¡äàð. ‡òêåí àéäà ä¥êåííåí àëäûðûï ¼îé£àí åêi ïàëüòî, áið ïëàù áàð... – Æåòïåñå, òà£û äà ä¥êåííåí àëàìûç £îé, – äåäi æèåí à£àì. – Áið àéòàðûì – Àéòûáàé †ëãåíiíäåé æ´ðòòàí æûëó ñ´ðàóøû áîëìà¡äàð. Ñàíäû¼òà 600 ñîì à¼øà áàð. Æåòïåé áàðà æàòñà, ñèûðäû ñàëàðñû¡äàð. – Æûëóû ¼´ðûñûí, – äåäi Ñìࣴë àïàìà ¼àðàï. – Áið༠åíäi †çiìiç ¼àðàï ¼àëìàéìûç £îé. – ½àìáàðäà£û ´ñà¼òàðäû ¼àéòåñi¡? – äåäi àïàì. …êåì åñiíå æà¡à ò¥ñêåíäåé îéëàíûï ¼àëäû. – ½àìáàðäà åêi ¼îé áàð åêåí £îé, – äåäi ñîäàí êåéií. – Îíû äà àëäûðàðñû¡äàð. – Äåãåíìåí, êåéií æ¥ãiðiï æ¥ðåìiç áå, åðòå¡ ä¥ãåííåí áiðñûïûðà êèiì „êåëiï ¼îé£àí òåðiñ áîëìàñ, – äåäi Ñìࣴë òà£û äà àïàìà ¼àðàï. – Ä´ðûñ, ä´ðûñ, – äåäi àïàì áàñûí èçåï. – Ì´íäà£û ìîëäà¡ àç, áåñiíøi àóûëäà£û Îñïàí ìîë- äàíû àëäûðû¡äàð, – äåäi „êåì. – 177 –

– Ä´ðûñ àéòàäû, – äåï ¼îøòàäû Ñìࣴë. – Îñïàíäû àëäûðòó êåðåê. – Áàéòàëäû êåéiíãå ¼àëäûð£àí ä´ðûñ áîëìàñ ïà åêåí, – äåï æèåí à£àì òà£û áið ´ñûíûñòû¡ øåòií øû£àðäû. – Åðòå¡ æåòiñi, æûëû äåéìiç, ¼àçà¼òû¡ æîðàë£ûñû òàóñûëà ìà... – Æûëûìäû †çäåði¡ à¼ûëäàñàñû¡äàð, – äåäi „êåì òàï áið áàñ¼à áiðåóäi¡ æûëûí †òêiçãåëi îòûð£àíäàé åø óà- éûìñûç, ñàëìà¼òû ¥íìåí. – Áèåíi¡ æàáà£ûñû äà êåëåñi æûë£à äåéií ¼´íàí øû£àäû. Ñî£àí àíà òàéûíøàíû ¼îñûï ê†ði¡äåð... – Ñåêå¡ ä´ðûñ àéòûï îòûð, – äåäi Ñìࣴë øà¼øàñû- íû¡ òû£ûíûí àëûï æàòûï. – Áið ¼´íàí, áið òàéûíøà îñû ò†¡iðåêêå òîëû¼ æåòåäi. …êåì åñiíå òà£û áiðäå¡å ò¥ñêåíäåé æàñòû£ûíû¡ àñòû- íà ¼îë æ¥ãiðòiï, ì¥éiçäåí ê¥ìiñòåï æàñà£àí øà¼øàñûí àëûï, îéëàíûï îòûðäû äà: – Ì„, – äåäi æèåí à£àìà ¼àðàï. – Øà¼øàíû ñåí àëøû... Æèåí à£àì øà¼øàíû àëûï æàòûï, øûäàé àëìàé æû- ëàï æiáåðäi. Ìåíi¡ äå àë¼ûìûìà áið ò¥éiíøåê òiðåëiï ¼àëäû. ½àëòàìíàí îðàìàëûìäû àëûï, ê†çiìíåí ñîð£àëà- £àí æàñòû ñ¥ðòå áåðäiì. …êåì ¼îëûìåí ûìäàï, ìåíi ¼àñûíà øà¼ûðäû. Æàíûíà áàðûï îòûðäûì. – ½àë¼àì, – äåäi äàóñû äiðiëäåï. – Æûëàìà, ¼àë¼àì... Æûëàìà. Æàðìà£àìáåòòåí ¥ø ¼ûç, áåñ ´ë òóûï åê, ñîäàí æàë£ûç ìåí ¼àëäûì... Åë îðòàñûíäà, ´ðïà£ûíû¡ àëäûíäà èìàíûí æîëäàñ ¼ûëûï, ä¥íèåäåí ðèçàøûëû¼ïåí àòòàíó- äû åø¼àéñûñûíû¡ ìà¡äàéûíà ¼´äàé æàçáàäû. Á„ði äå ê†ëäåíå¡ àæàëäàí êåòòi... Ñîëàðìåí áiðãå êåòñåì, ¼àéñû- ñûíàí æàíûì àðòû¼ åäi. Ø¥êið, çàìàí òûíûø, åë àìàí... Àðòûìäà ¼àðàñûí ¼àëñà, ¼´äàéäàí ìåíi øàéòàí ¼ûë äåï òiëåìåñåì, áàñ¼à íå àðìàí áàð... Ìåí áàñûìäû ê†òåðiï, „êåìíi¡ àóðóäàí ¼àíøà àçàï øåêñå äå ñàáûðûí æî£àëòïà£àí, áàéñàëäû æ¥çiíå ¼àðà- äûì. Ò†íiï êåëãåí †ëiìãå îñûíøàëû¼ ¼àëòûðàìàé, ¼îðû¼- ïàé, ñàíàëû á„òóàìåí ¼àëàé ¼àðàó£à áîëàòûíäû£ûíà òà¡ ¼àëäûì. – Ñ¥éåãiìäi †çiìiçäi¡ åñêi ¼îðûì£à ¼îéû¡äàð äåãåí ñ†çiì áàð åäi... – äåäi „êåì àóûð ê¥ðñiíiï. – Σàí åíäi „óðå áîëûï ¼àéòåñi¡äåð... Øàë£àé æåð... Åëäi¡ æèíàëóû- íà ¼èûí áîëàð. Îñûíäà-༠¼îÿ áåði¡äåð... – 178 –

*** …êåì ìåíi æàë£ûçûì äåï àòà£àíìåí, òóìûñûìäà æàë- £ûç åìåñïií. …êåìíi¡ åêi ¼ûçû æàñ êåçiíäå ñ¥çåêòåí ¼àé- òûïòû. Îëàðäàí êåéií òó£àí Áè£àéøà ìåí åñ áiëãåí êåçäå áàëàäàí ¼àéòòû. Ò¥ði åñiìäå òîëû¼ ¼àëìàïòû. À¼ñàðû, øà£ûí êiñi åäi. Àíäà-ñàíäà êåëñå, øåøåì áà飴ñ ¼óàí£àí- íàí åñi øû£ûï: – Îéáàé-àó, æ¥ãiðñåéøi, Áè£àéøà àïà¡ êåëå æàò¼àí æî¼ ïà, íå£ûï îòûðñû¡, – äåï ìåíi¡ äå åñiìäi øû£àðûï æiáåðåäi. Êåéií îëàð áàñ¼à æ༼à ê†øiï êåòòi äå, ñîë æà¼- òàí ¼àéòûñ áîëäû äåãåí õàáàð êåëäi. Àïàì àíäà-ñàíäà ñûð¼àòòàíûï ¼àë£àíäà ꆡiëií ñ´ðàï êåëãåíäåðãå: «Áè- £àéøà ¼àéò¼àííàí áåði ò†áåì øàíøàäû, î¡ æ༠ê†çiì á´ëäûðàï, ê†ðìåéòií áîëäû» íåìåñå «Áè£àéøà æ¥ðåêòi àëûï êåòòi £îé, æ¥ðåê ê†òåðiëåòií áîëäû», – äåï ¼ûçû- íû¡ †ëiìiíå áàéëàíûñòû ïàéäà áîë£àí àóðóëàðûí ò¥ãåí- äåï, ñàíàï îòûðàòûí áîëäû. …êåì óàéûìûí ñûðò¼à øû- £àðìàéòûí. Ò†ðäå øûíòà¼òàï æàòûï, …ïñàòòàð †ëãåíäå øû£àð£àí æàë£ûç ê¥éií äû¡ûëäàòûï, ¼àë£àí åêi ´ëäû¡ àìàíäû£ûí òiëåð åäi. Åêi ´ëäû¡ áiði – Åðìåê. Òðàêòîðäû¡ î¼óûí áiòiðiï êåëãåí æûëû ñî£ûñ áàñòàëäû äà, ê¥çäå „ñêåðãå àëûíäû. Áiçäi¡ ¥é ôåðìàäà áîëàòûí. …êåì áà¼òàøû. Åðìåêòi¡ „ð õàòû áiçäi¡ ¥éäå ò´ìàðäàé ñà¼òàëàäû. ½ûñ áîéû àïàì ìåí „êåì êåçåê-êåçåê ò¥ñ ê†ðiï, áið-áiðiíå æîðûòûï, ñàäà¼à òàñòàï, æåòi íàí ¼´äàéû áåðiï, „áiãåðãå ò¥ñiï æ¥ðäi. Åêi ê¥ííi¡ áiðiíäå àïàì ¼´ìàë༠àøûï: «½àë¼àìíû¡ ìà¡äàéû àøû¼, æ´ëäûçû æàð¼ûðàï ò´ð, ¼´éûñ¼àíû áåðiê, ìûíà áið ¼´ìàë༠êiøêåíå ê†ðåòií ¼èûíøûëû£û £îé, ñî£ûñ äåãåí î¡àé ìà, ¼´äàé á´éûðñà, „ëi-༠„êåñi ìåí àïàñûí ¼óàíòûï, æåòiï êåëåð», – äåï ñ„óåãåéëiê ¼´ðûï îòûðàð åäi. Áið ê¥íi ¥éãå ¼´ìàëà¼øû Ìîëäàáàé êåëäi. Øàé iøiëiï áîë£àííàí êåéií àïàì æåðäåãi êiëåìíi¡ îþëàðûí ¼îëû- ìåí ñèïàï îòûðûï: – Áàëàìûç „ñêåðäå £îé, Ìîëäåêå! ʆ¡iëiìiç ê¥ïòi. ½îëäàí êåëåð ¼àéðàí æî¼, áið ¼´äàé£à £àíà ñûéûíûï îòûð£àí æàéûìûç áàð. Õàò êåëìåãåëi áið àéäàé áîëûï ¼àëäû. ½´ìàë༠àøûï áåð. Àëëà òiëåói¡äi áåðñií, – äåäi. – 179 –

Ìîëäàáàé íåãå åêåíi áåëãiñiç, òàáàí àñòûíäà ò´íæûðàé ¼àëûï, ¼îéíûíàí ¼´ìàë༠ñàë£àí êið-êið ¼àëòàñûí àëûï, àóçûí øåøå áàñòàäû. Ìîëäàáàé ê†çi àäûðàé£àí, ¼àðàñ´ð, áåòií òûðæû¡äàòûï, áàëàëàðäû ê¥ëäiðiï îòûðàòûí ¼óøà øàë åäi. Îíû¡ ò´íæûðàé ¼àë£àíûí ê†ðiï, ìåí äå øîøûï êåòòiì. Ìîëäàáàé ¼´ðìàíû¡ ñ¥éåãiíåí æàñàë£àí ¼´ìàëà- £ûí ì´¼èÿò ñàíàï øû¼òû äà, àëäûìåí ¥øêå á†ëiï, ñîñûí ¥ø ñàóñà£ûìåí ø†êiìäåï æûëæûòûï, æàÿ áàñòàäû. Ñî- äàí êåéií îéëàíûï, áiðàç îòûðäû. …ëäåí óà¼ûòòà áàðûï òiñi àóûð£àí àäàìäàé: «Ì-ì-ì», – äåï äàóûñòàï æiáåðäi äå, á´ðûí£ûøà ê†çií àë༠åòêiçiï æûìèûï, åêi àëà¼àíûí ñàðò åòêiçäi. – Òîé £îé, òîé áîë£àëû ò´ð £îé, á„éáiøå, – äåäi „ëäåáið ¼´ìàëà¼òû ¼îëûìåí ê†ðñåòiï. – ¦íäåìå, á„éáiøå, ´ëû¡- íû¡ òåê ìà¡äàéû æàð¼ûðàï ò´ð. ½àáà£ûíäà àçäàï êiðái¡ áàð ñåêiëäi. Áið༠à¼ûðû ¼àéûð. À¼ûðû ¼àéûð áîë£àí ñî¡ áîëäû åìåñ ïå, á„éáiøå, à? – Àéò¼àíû¡ êåëñií, áîë£àíäà ¼àíäàé. – Àïàì æàóëû- £ûíû¡ øåòií æàñàóðà£àí ê†çiíå àïàðäû. Ìîëäàáàé åêiëåíiï: – Ìåíi¡ ¼´ìàëà£ûì ¼àòå ñ†éëåï ê†ðãåí åìåñ. Åãåð îñû àéò¼àíûì êåëìåñå, òó áåòi¡å, Ìîëäàáàé äå, – äåï ¼´ìà- ëà£ûí øàïøà¡ æèíàï àëûï, îðíûíàí àòûï ò´ðäû. Àïàì àñûëû¼ áîëà ìà äåï øîøûï êåòiï: – Òåê, îéáàé, – äåäi äå, ¼àëòàñûíäà£û øàòàñ¼àí æiïòåð ìåí ¼èû¼øà ìàòàëàðäû¡ àðàñûíàí ¥ø ñîìäû¼òû „ðå¡ àæûðàòûï, Ìîëäàáàé£à áåðäi. …êåì ¥éãå æàòàðäà áið-༠êåëåäi. Ê¥íi áîéû ¼îðàíû¡ iøií òàçàëàó ìåí ê†òåðåì ñèûðëàðäû ò´ð£ûçóäàí ¼îëû áîñàìàéäû. …áäåí òèòû¼òàï êåëãåíäiêòåí, êåøêi øàéäû æèûï áîë£àí ñî¡, ò†ñåêêå æàòó£à øàìàñû êåëìåé, äîì- áûðàñûí àëûï, †çiíi¡ …ïñàòòàð †ëãåíäå øû£àð£àí æàë£ûç ê¥éií òàðòûï îòûðûï, ´éû¼òàï ¼àëàòûí. ʆêòåì øû£à ñó òàñûìàé ò´ðûï, ¼ûð£à, êèiç ¥éãå øû¼- òû¼. Àðòûíàí ñó ¼àéò¼àí êåçäå á¥êië àóûë áîëûï, ê†ë æà£àñûíà ¼àéòà ê†øiï êåëäiê. Æèûðìà øà¼òû ¥é áîëûï ä„ë îñûëàé ê†ë æà£àñûíà ¼àç-¼àòàð ¼îíó øà£ûí àóûëäû¡ æûë ñàéûí àéíûìàéòûí äà£äûñû. Ê¥í øû£à àóûëäû¡ áèåñi áàéëàíàäû, îäàí êåéií áðèãàäèð øàë æàóäàé æà£àëàñûï æ¥ðiï æ´ìûñøûëàðäû – 180 –

îÿòàäû, ñîäàí êåéií ¼´ðò ñû£ûï îòûðûï äàóûñ ¼ûëàòûí À¼ñàðû êåìïiðäi¡ àé¼àéûíàí ìåí îÿíàìûí. À¼ñàðû êåìïiðäi¡ Æîðàáåê äåãåí æàë£ûç ´ëû Åðìåê ê†êåìäåð- ìåí áiðãå ñî£ûñ¼à êåòêåí. À¼ñàðû á´ðûííàí †ìiðäi¡ òàó¼ûìåòií ê†ï ê†ðãåí, ñîäàí àøûíûï, àé¼àéëàï ñ†éëåóäi, êåéäå †çi áàé¼àìàé „ëäåêiìäi áàëà£àòòàï òàñòàï, àðòûíàí «æà¡à íå äåï ¼îéäûì» äåï ¼àñûíäà£û àäàìíàí †ç ñ†çií †çi ñ´ðàï îòûðóäû äà£äû ¼ûëûï êåòêåí, àë æå¡ië àóûç æ´ðòòû¡ ñ†çiìåí àéò¼àíäà, øàëà àóûñ¼àí êåìïið. Æîðàáåêòi¡ àòûí àòàìàé ñ†ç ñ†éëåìåéäi. Áiðåóìåí êåçäåñ- ñå: «Æîðàáåê, ¥é iøi¡ àìàí áà», «Æîðàáåê, á´ ¼àé áàëà», – äåï, êåòåðiíäå: «Àë, Æîðàáåê, ñàó áîë», «Îéáàé, Æîðà- áåê, ìåí êåòåéií», – äåï, òiïòi ¥éãå ìàë ñ¥éêåíñå äå: «Àëäà, Æîðàáåê, ¥éäi ¼èðàòòû-àó, ìûíà æàìàíäàò¼ûð», – äåï ¼´ðû¼ àëûï, ìàëäû ¼óàð åäi. Êåéäå æàé „¡ãiìå àéòûï, àÿ£ûí äàóûñ¼à àéíàëäûðûï æiáåðåäi. ‡çiíi¡ ñ†çiíå ¼àðà- £àíäà Æîðàáåê îí åêi ¼´ðñà¼òàí ¼àë£àí æàë£ûç ´ë. Ò´ðìûñòû¡ ê†ðiï àçàðûí, ‡ëãåíäå ê†ðãåí áàçàðûì. ½àðà£ûì àìàí-ñàó äåãåí Õàáàðûí ¼àøàí àëàðìûí, – äåï ñ†ðåãå ¼´ðò æàéûï îòûðûï, áîçàëà òà¡íàí çàðëàé- òûí. ‡çiíi¡ ¥éiíå êiðiï-øû£ûï ñ„ëåì áåðóøiëåð ê†ï áîëà- äû. ‡éòêåíi À¼ñàðû êåìïiðäi¡ àøûò¼àí ¼ûìûçûíäàé ¼ûìûç á´ë ò†¡iðåêòå êåçäåñïåéäi. «Æàðû¼òû¼òû¡ áið áàë òàòûï ò´ð£àí ä„ìi áàð, íå ¼îñûï àøûòàäû åêåí» äåð åäi ¥éiíåí øû¼¼àí àäàìäàð. Íåìåñå ò¥í ñàë¼ûí áîëûï, àóûë ¼ûìûçû òåãiñ àøûìàé ¼àë£àí êåçäåðäå «À¼ñàðûíû¡ ¼ûìû- çû ¼àëàé åêåí, À¼ñàðûíû¡?» äåï áið-áiðiíåí ñ´ðàï, åãåð îíû¡ äà ¼ûìûçû àøûìàïòû äåãåí õàáàð æåòñå, «„, îíäà ¼àë£àí ¥éäi¡ ¼ûìûçûí àéòïàé-༠¼îé» äåï îðûíäàðûíàí ò´ðûï æ¥ðå áåðåð åäi. ʆêòåìíi¡ àÿ¼ êåçiíäå ò´¡£ûø ¼àðà ¼à£àç À¼ñàðû êåìïiðãå êåëäi. Á¥êië åë áîëûï áàðûï åñòiðòêåíäå, êåìïið òàëûï ¼àëûï, †ëiìíåí ¼àëäû. Ñîäàí áåði êåìïið æàòûï ¼àëñà-༠æ´ðòòû¡ á„ði: «Å-å, æ¥ðåãi £îé áà飴ñòû¡, ´ñòàï ¼àëàòûíû áàð £îé», – äåï àéòïàé-༠áiëiï îòûðàòûí áîëäû. – 181 –

¦éäi¡ ä„ë ¼àñûíäà Ì´¼àø øàëäiêi áàð. …éåëi øàéïàó êiñi. ʆçiíå ò¥ññå¡ áîëäû, áiðäå¡åãå æ´ìñàé áàñòàéäû. Áàðìàé ¼àëñà¡: «Æåð ìîëà áîë£ûð, òàáàíû¡íàí ñàï¼ûð, îòûð£àí îðíû¡íàí ò´ðìà£ûð, æåòïåé æåëêå¡ ¥çiëãið», – äåï ¼àð£àï æàò¼àíûí åñòèñi¡. Áið ðåò àïàì: – …é, ½àëàìïûð, æà£û¡à æûëàí æ´ìûðò¼àëàñûí ñåíi¡. Æ´äûðû¼òàé ´ëûìäû îñûíøà ¼àð£àï, íå æàçû£û áàð. ½àðà áàñû¡à êåëñií, ¼àðà áàñû¡à êåëãið, – äåãåí áîëàòûí. Ì´¼àøòû¡ „éåëi òiïòi æûíäàíûï êåòòi. – Ò¥íäiãi¡ àøûëìàé ¼àë£ûð, ê¥ëi¡ øàøûëìàé ¼àë- £ûð! Àë, ¼ûëàòûíû¡äû ¼ûëûï àë! Æàë£ûçû¡äû æàñòàí- £ûð, øà¡ûðà£û¡ áîñ ¼àë£ûð! ½ûðû¼ êåñåêòi¡ àñòûíäà ¼àë£ûð, ¼ûðû¼ êåñåêòi¡! – äåï øàïòû£ûï êåëiï, åñiê àë- äûíäà ò´ð£àí øåëåãiìiçäi òåïòi. – Øà¡ûðà£û¡äû îðòà¡à ò¥ñiðåéií áå, øà¡ûðà£û¡ îðòà¡à ò¥ñêiðëåð, – äåï ¥éäi¡ áåëáàóûí åêi-¥ø ðåò æ´ë¼ûï ¼àëäû. Àïàì ¼àçàíäà ¼àéíàï æàò¼àí ¼´ðòòû¡ ê†áiãií àëûï îòûðà áåðäi. Òåê àíäà-ñàíäà: – ½àðà áàñû¡à êåëñií, ¼àðà áàñû¡à, – äåï ¼àëàäû. Ì´¼àøòû¡ „éåëi ¼îëûíà ò¥ñêåí ì¥ëiê ïåí ê†çiíå ê†ðiíãåí ìàëäû¡ á„ðií ¼àð£àï-ñiëåóìåí êåøêå „ðå¡ áà- ñûëäû. Øiðêií, îñû „éåë àÿ¼ àñòûíàí àóûðûï, íå æàé ò¥ñiï †ëå ¼àëñà, íå †çií áiðæîëà ñî£ûñ¼à àëûï êåòñå äåï òiëåéìií iøiìíåí. Îñû àóûëäà ñîäàí êåéiíãi æåê ê†ðåòiíiì – Æ´ìà- £´ëäû¡ ¥ëêåí áàëàñû – Ñàéëàó. Á´çû¼òû£û æàíäà æî¼. Ìåíiìåí àòòàñ áîë£àí ñî¡ áà, „éòåóið ìåíi ê†ðñå áîëäû, iñòåï æàò¼àí iñií ¼îÿ ñàëûï, áàñûìíàí áið øåðòiï êåòåäi. Àñû¼ îéíàï æàòñàì, àñû£ûìäû òàðòûï àëàäû. Îë æ¥ðãåí æåðãå æîëàìàó£à òûðûñàìûí. Æàç îðòàñû áîëàòûí. Êåøêiëiê „êåì æ´ìûñòàí êåëiï, øàé£à îòûðà áàñòà£àí êåçäå àóûëñîâåò ïåí Åðáàòûð øàë, òà£û áiðíåøå àäàì ¥éãå êiðäi. Øàéäû áàñòàï iøêåíøå-༠¥éãå àäàì òîëûï êåòòi. Ìåí àïàìíû¡ ¼àñûíäà îòûð£àì. Àïàì øàé ¼´éûï îòûðûï: – Ñà¼òàé ã†ð, Àëëà, æ¥ðåãiì íå£ûï ¼îç£àëûï îòûð, – äåï ê¥áiðëåéäi. ½îëäàðû ¼àëòûðàï, øàéäû „ðå¡ ¼´éäû. …êåì ñ´ï-ñ´ð. Àíäà-ñàíäà ¼àáà£ûíû¡ àñòûíàí àóûë- ñîâåò ò†ðà£àñûíà ¼àðàï ¼îÿäû. ¦éãå ¼îí༠êåëãåíäi æà- íûì æà¼ñû ê†ðóøi åäi. Àïàì ìåí „êåìíi¡ ìûíà ò¥ðëåðiíå – 182 –

ò¥ñiíáåäiì. ½îíà¼òàð áèûë£û ø†ï íàó¼àíûí, Á„éiëäà ñàë£àí øû£ûðäû¡ æà£äàéûí, êåøå æèíàëûñ àøûï êåò- êåí áàñ¼àðìàíû¡ ñ†çií „¡ãiìå ¼ûëûï, ´ç༠îòûðäû. Øàé iøiëiï áîëó£à òà¼àäû. Àïàìíû¡ ¼îëäàðû ¼àëòûðà£àíûí ¼îéûï, „êåìíi¡ æ¥çiíäåãi ¥ðåé äå êåòå áàñòàäû. ½îíà¼- òàð „íøåéií æèíàë£àí ñåêiëäi. – Áàñ¼àðìàíiêi áið ñ†ç £îé, àéòàäû äà êåòåäi, – äåï „êåì ñ†çãå àðàëàñòû. Àóûëñîâåò ò†ðà£àñû ½´äèÿð æ¥êòåãi ñ¥éåóëi äîìáûðà- íû àëûï, à¼ûðûí äû¡ûëäàòà áàñòàäû. ½´äèÿð îñû ò†¡iðåêêå áåëãiëi †ëå¡øi. ‡ëå¡ òû¡äàìà£àëû íå çàìàí! ʆ¡iëäåíå áàñòà£àí „êåì: – …ó äåï æiáåðìåéñi¡ áå, ½´äèÿð, – äåäi êåñåñií ò†¡êåðiï æàòûï. ½´äèÿð ò†ìåí ¼àðàï, ñ„ë-ï„ë îòûðäû äà, òàìà£ûí ¼ûðíàï àëûï: Ä¥ðêií äå, ä¥ðêií, ä¥ðêií äå, Çàìàí äà †òåð áið ê¥íäå. ¦ëêåíäåð ñ†éëå äåãåíäå, ½ûçûë áið òiëiì, iðêiëìå, – äåï òåðìåëåòå æ†íåëäi. Îòûð£àíäàðäû¡ á„ði à¡ûðàéûï ½´äèÿð£à ¼àðàäû. Áiðiíøi òiëåê òiëå¡iç, Áið Àëëà£à æàçáàñ¼à. Åêiíøi òiëåê òiëå¡iç, …ç„çië ïûñû¼ çàëûìíû¡ Òiëiíå åðiï, àçáàñ¼à... Àïàì áið á„ëåäåí àìàí ¼àë£àíäàé æ¥ðåãií ´ñòàï, òåðå¡ áið ê¥ðñiíäi. «Æåëäi¡ ûçû¡ûíàí äà, òûø¼àííû¡ ñûáäû- ðûíàí äà ç„ðå æî¼, ¼´äàéûì-àé», – äåäi ê¥áiðëåï. Îíûíøû òiëåê òiëå¡iç, Îí àé ñåíi ê†òåðãåí, Îìûðò¼àñû ¥çiëãåí, Àÿçäû ê¥íäå àéíàë£àí, Á´ëòòû ê¥íi òîë£àí£àí, Òàð ¼´ðñà£ûí êå¡iòêåí, Òàñ åìøåãií æiáiòêåí Àíà¡ áið à¡ûðàï ¼àëìàñ¼à... – 183 –

…í òû¡äàó£à êåëãåíäåð åñiê àëäûíà ñûéìàé êåòòi. ½´äèÿð òåðìåñií àÿ¼òàï, äîìáûðàíû òû¡¼ûëäàòûï, àç- êåì îòûðäû. Ñîäàí êåéií: «½àíæû£àëû Á†ãåíáàé áàòûð †ëãåíäå Àáûëàé£à êåëiï, áûëàé äåï åñòiðòêåí åêåí», – äåï òà£û äà òåðìåëåé æ†íåëäi. Àïàì ñûðòû ¼à¡ûëòûðìåí øàðû£àí ¼ûçûë àëà êåñåíi êåñå¼àï¼à ñàëà áåðiï, ò´ðûï ¼àëäû. …êåì áàñûí ê†òåðiï, ½´äèÿð£à òåñiëå ¼àðàäû. ½´äèÿð á´ðûí£û ìà¼àìûìåí òåðìåëåòiï êåëiï, „ð øóìà- £ûíû¡ àÿ£ûí: «μìûòòû¡ áà ñîíû, Àáûëàé!» äåï ¼àéûðà- äû. ½´äèÿð „íäi †òå „äåìi àéòóøû åäi. Áið༠áið „äåòi †ëå¡äi åñiê æà¼òà£û áiðåóãå, „ñiðåñå áàëàëàð£à òåñiëå ¼àðàï îòûðûï àéòàòûí. ¦íåìi ¼ûçàðûï æ¥ðåòií, àëàëàó ¼îé ê†çäåði ñî¼ûð àäàìíû¡ ¼àðàñûíäàé áåäiðåéiï, òàéìàé ò´ðûï àëàäû. Êåéäå ìà£àí ¼àðà£àí êåçäå ¼ûñûëûï, êiðåðãå æåð òàïïàéìûí. Îñû æîëû äà òàï áið Á†ãåíáàéäû¡ †ëiìií ìà£àí åñòiðòiï æàò¼àíäàé åêi ê†çií ìåíåí àëìàé ò´ðûï àëäû. ...½àéûðûëìàñ ¼àçà êåëãåíäå, Áàòûðû¡ †ëäi – Á†ãåíáàé! Áàòûðäû ¼îëäàí †òêiçäiì, Ñ„ëåìií, ìiíå, æåòêiçäiì. Æàðà£à æà¼ñû ¼àñ ¼àðàð, Îéáàéëàï æàìàí áàñ ñàëàð, ʆðiñïåé àéòòû äåìå¡iç, Îñû åäi áiçäi¡ êåëãåí æàé. Á†ãåíáàé ñûíäû áàòûðû¡, Áåðåêå áåðñií àðòûíà-àé, Ñàáûð áåðñií õàë¼ûíà-àé, Æàñà£àí èå æàð áîëûï, Áåéiøòå í´ðû øàë¼û£àé! ½´äèÿð òåðìåñií áiòiðiï, òà£û àéòàòûí àäàìäàé æ†òêiðiíiï àëäû. Ñîñûí õàëû¼òû¡ ¼àðà †ëå¡iíi¡ æàÿóëà- £àí ìà¼àìûíà ñàëûï, òà£û äà åêi ê†çií ìåíåí àëìàé: Êiìäåð ò¥ñïåñ òà£äûðäû¡ ¼àðìà£ûíà, ½´ð£ûð òiëiì áàéëàíûï ¼àëìàäû äà. Àéòàéûí ìåí, À¼æå¡ãå, Ñåéñåí à£à, ½îë æåòïåéòií ê¥í áîïòû àðäà£û¡à. – 184 –

Øåéiò áîëûï êåòòi äåï êåëäi õàáàð, Åíäi Åðìåê æî¼ îðàëûï åëäi òàáàð. Ñàáûð òiëåï ¼´äàéäàí, ø¥êiðëiê ¼ûë, μðïà£û¡ áàð àðòû¡äà áåëãi ¼àëàð, – äåï äîìáûðàíû æ¥êêå ñ¥éåäi. – Îéáàé, íå äåéäi? – äåäi àïàì òîëû¼ ò¥ñiíáåé. – À? – äåäi „êåì åñòiìåé ¼àë£àíäàé. – Ñàáûð ¼ûë, Ñåéñåí, – äåäi Åðáàòûð øàë. – ½àé£û£à áåðiê åäi¡ £îé, ñàáûð ¼ûë. Àðòû¡äà ò´ÿ¼ áàð... «½´ëûíûìäàï» çàðëà£àí àïàìíû¡ àùû àé¼àéû øû¼- ¼àíäà áàðûï æàìàíàò õàáàðäû¡ ìà£ûíàñûíà òîëû¼ ò¥ñiíäiì. Æ¥ðåãiì ñóûëäàï êåòòi. ¦é iøi ûçû-øó. …éåëäåð êåëiï, ¼´øà¼òàñûï ê†ðiñiï æàòûð. …êåì áàñû ñàëáûðàï, åêi ¼îëû- ìåí æåð òiðåï îòûð. Áið ¼àðàñàì, Ì´¼àøòû¡ „éåëi àïàìäû ¼´øà¼òàï ê†ðiñiï æàòûð åêåí. Åêi ê†çi á´ëàóäàé. – À¼ áîòà¡íàí àéûðûëûï, ñîðëàäû¡ áà, àïàæàí. Æ¥ðåêòi ¼àé£û òîëòûð£àí ê¥íiìiçäi èòêå áåðìåñií, – äåï çàðëàéäû. Áiðò¥ðëi iøiì æûëûï, „ði Ì´¼àøòû¡ „éåëií àÿï, àïàìäû, „êåìäi æ„íå áàñ¼àëàðäû àÿï, åãiëiï æûëàï ¼îÿ áåðäiì. Ì´¼àøòû¡ „éåëi àïàìäû ¼îÿ áåðiï, ìåíi ¼´øà¼òàé àëäû. – Ñ¥éåíiøi¡íåí àéûðûëûï, æàë£ûç ¼àëäû¡ áà, ¼àðà- £ûì. ½îëäàí êåëåð ¼àéðàí æî¼, ¼àéûðûí áåðñií, ¼àðà- £ûì, – äåï ê†çiíi¡ æàñûìåí êåëiï, ñîë¼ûëäàï, áåòiìíåí ñ¥éãåíäå †çiì æåê ê†ðåòií ½àëàìïûðäû¡ áàóûðìàë, êåðå- ìåò æà¼ñû àäàì åêåíií ê†ðiï, ñàé-ñ¥éåãiì ñûð¼ûðàï, å¡iðåé áåðäiì. Iøi-áàóûðûì ¼àëòûðàï êåòòi. «Øiðêií-àé, – äåï †êiíäiì iøiìíåí. – Îñûíäàé àäàì£à †ëiì òiëåäiì-àó. ½àí- äàé êåøiðiëìåñ ¼àòåëiê. Îñûíäàé àäàì£à...» ʆç æàñûìà ò´íøû£ûï, †êñiãiìäi áàñà àëìàéìûí. …êåì åñi àóûñ¼àí àäàìäàé ¼îëûìåí æåð òiðåï, „ëi îòûð. Êåíåò îñûäàí æàðòû æûë á´ðûí ñî£ûñ¼à êåòêåí æàë£ûç áàëàñûíàí ¼àðà ¼à£àç êåëãåí Æ„íiáåê øàë êåìñå¡äåãåí ê¥éi, †ç òiçåñií †çi ´ðûï ¼àëûï: – Îéáàé-àó, îéáàé, – äåäi àé¼àé ñàï. – Æàë£ûç ´ëäàí àéûðûëûï, ¼ó áàñ áîëûï, ìåí ¼àéòiï îòûðìûí... Àðòû¡- äà àíà áið æàìàí áàð åìåñ ïå?! Íåãå îñûíøà ì´¼àéñû¡?.. Ò´ÿ¼ áàð £îé, ò´ÿ¼... – 185 –

– Æ¥ðåãi ê†òåðiëiï êåòòi £îé, áà飴ñòû¡, ¼àéòñií, – äåéäi „ëäåêiì. Ñîë ê¥ííåí áàñòàï, á¥êië àóûë áiçäi¡ ¥éãå åðåêøå áið àÿóøûëû¼ïåí ¼àðàéòûí áîëäû. ½àëàìïûð á´ðûí£ûäàé ¼àð£àìàéòûí áîëäû, òiïòi ¼àñ æàóûì Ñàéëàó äà á´ðûí£û- äàé áàñûìíàí ìàé òî¼ï༠àëìàéäû. Àñû¼ îéíàï æàò¼àí- äà ¼àñòàðûíà áàðñàì: – Êåë, îéíàé £îé, ì„, ìåíi¡ àñû£ûìäû àë, ñà¼àìäû äà àëà £îé, – äåï á„éåê áîëûï ¼àëàäû. Ì´íû¡ á„ðiíi¡ Åðìåêòi¡ †ëiìiíå ¼àíøàëû¼òû ¼àòûñû áàðûí òîëû¼ àæû- ðàòà àëìàäûì, áið༠àÿ¼ àñòûíàí †ñiï êåòêåí áåäåëiì íåãå áàéëàíûñòû áîëñà äà †çiìå ´íàéòûí ñåêiëäi. Àë Åðìåêòi¡ ¼àçàñûí ½´äèÿðäû¡ †ëå¡ìåí åñòiðòói îñû ò†¡iðåêêå à¡ûç áîëûï òàðàäû. Áið༠„êåì Åðìåêòåí ê¥äåðií ¥çáåäi. …ñiðåñå, ñî£ûñòàí êåéií ¼àðà ¼à£àç êåëãåíäåðäi¡ iøiíåí òiðiëåði òàáûë£àí £îé: «Åðìåêòàéäû ê†çiìäi æ´ìñàì áîëäû, ¼îë ñîçûì æåð- äå ò´ð£àíäàé, òiïòi ñ†éëåñóãå áîëàòûíäàé ñåçåìií äå îòû- ðàìûí, ò¥ñiìíåí áið êåòïåéäi, æàðû£ûì áið æåðäå àìàí- ñàó æ¥ðãåí áîëàð», – äåï åìåêñè áåðåäi. Áiçäi¡ àóûëäà ¼àðà ¼à£àç øû¼¼àííàí àìàí-ñàó êåëãåíi – Æîðàáåê. Æîðàáåêòi¡ êåëói àóûë£à ¼óàíûø „êåëãåíiìåí åêiíøi áið †êiíiøòi æà£û áîëäû. Øåøåñi À¼ñàðû àëäûíäà ò†ñåê òàðòûï æàòûï ¼àë£àí áîëàòûí. Áið༠¥éðåíøiêòi àóðóû £îé, ¥ø-ò†ðò ê¥í æàòûï, ñ¥éðåòiëiï ¼àéòàäàí ò´ðûï êåòå áåðåòií. Ò¥ñ êåçi åäi. Îðòàëû¼òàí ¼àñ¼ûð ¼ó£àíäàé øàï¼ûëàï æûíäû Ì„íòàé êåëäi. – À¼ñàðû êåìïið ¼àéäà, À¼ñàðû, – äåéäi àóûëäû¡ îð- òàñûíäà ò´ðûï. – Îéáàé, øûðà£ûì-àó, åñi¡íåí àéûðûëûï ¼àë£àíñû¡ áà, ¼àéäà áîëóøû åäi, ¥éiíäå, – äåäi „éåëäåðäi¡ áiði. – Íå£ûï æàòûð îë! – äåï àé£àéëàï Ì„íòàé àòûíàí ¼àð£ûï ò¥ñòi. – Ìûíà áà飴ñ æûíäàí£àí øû£àð, – äåäi Ì´¼àøòû¡ „éåëi. – Íå£ûï æàòûðû íåñi, àóûðûï æàòûð. Ò¥ñêi øàéûí iøiï áîë£àí „êåì ¥éäåí øû£ûï, ¼àñû- ìûç£à êåëäi. – Øûðà£ûì Ì„íòàé, äåìi¡äi àëûï, åñi¡äi æèøû, – äåäi. – Ñîñûí àñû¼ïàé ò¥ñiíäiðåðñi¡... – 186 –

– Æî¼, ò¥ñiíäiðåòií åøòå¡åñi æî¼, – äåï †çåóðåäi Ì„íòàé. – ½àçið ìåí îë êåìïiðäi ò†ðò àÿ£ûíàí òiê ò´ð£û- çàì. Ñîíû àéòûï Ì„íòàé À¼ñàðûíû¡ ¥éiíå ò´ðà æ¥ãiðäi. Ø´áàï áiç äå êåëäiê. À¼ñàðû î¡ æ༼à ñàë£àí ò†ñåêòå ¼ûçûë ê†ðïå æàìûëûï, òåðiñ ¼àðàï æàòûð åêåí. – …é, êåìïið, – äåäi Ì„íòàé æàíûíà áàðûï. À¼ñàðû á´ðûëûï, áåði ¼àðàäû. Áåò-àóûçû àóðóäàí, „ëäå ´é¼ûäàí iñiï êåòiïòi. – Ñû£ûðàéòïàé, ê†çi¡äi àø, – äåäi Ì„íòàé åêiëåíiï. – Îðíû¡íàí òiê ò´ð äà, ñ¥éiíøi¡äi áåð, Æîðàáåê êåëäi. Êåìïið ñåëê åòå ¼àëäû. – Òåê, îéáàé, – äåäi ¼îëûí ñiëòåï. Ì„íòàéäû¡ åêi ê†çi åæiðåéiï êåòòi. – Òåãi¡ íå? Äåíi¡ ñàó ìà? Ñåíáåñå¡, ìiíåêè. ʆëiê òàáûëìàé ¼àë£àí ñî¡, ñóðåòií àëûï, ñ¥éiíøiãå òàðòûï êåòòiì. Ì„íòàé ¼îéíûíàí „ñêåðè ôîðìàìåí ò¥ñêåí Æîðàáåêòi¡ ñóðåòií æàð¼ åòêiçiï ñóûðûï àëûï, ä„ë áåòiíå òà¼àò¼àíäà, á„ðiìiç äå åíäi ¼àéòåð åêåí äåï ¼àðàï ¼àëäû¼. Êåìïið ¼óàíóäû¡ îðíûíà æàìàí ¥ðåéëåíiï, êåóäåñií ´ñòàäû. Òà- ëû¼ñûï, áàñû àð æà£ûíà ñûë¼ åòå ¼àëäû. – Îéáàé, †ëäi, – äåï àé¼àéëàï æiáåðäi áið „éåë. Ì„íòàé à¡ûðàéûï ò´ðûï ¼àëäû. – Ñåíäåðãå íå æî¼, øû£û¡äàð, – äåï ¥ëêåíäåðäi¡ áiði áiçäi ¥éäåí àéäàï øû¼òû. Êåìïiðäi¡ æ¥ðåãiíi¡ ´ñòàìàñû ´ñòàï ¼àëûïòû. Åñií æèìà£àííàí êåéií àóûë àäàìäàðû ¼îð¼ûï, ¼îñ àòïåí îð- òàëû¼¼à Æîðàáåêêå àäàì æiáåðäi. Áið༠¥ëãåðå àëìàäû. Êåìïið Æîðàáåêòi ê†ðå àëìàé, ¼àéòûï êåòòi. Êåìïiðäi æåðëåï áîë£àí ñî¡, êåëåñi ê¥íi „êåì Æîðàáåêòi ¥éãå øà¼ûðûï, ꆡiëií æ´áàòûï, áàñó àéòòû: – Øûðà£ûì, ñî£ûñ äåãåí òàæàë ¼àíøà áîçäà¼òû¡ áà- ñûí æ´òòû. Áið༠¼ûðû¼ æûë ¼ûð£ûí áîëñà äà, àæàëäû †ëåäi äåãåí ðàñ. Àëëà æàð áîëûï, àìàí êåëäi¡. Åøêiì øåøåñií ¼àíæû£àñûíà áàéëàï æ¥ðãåí æî¼ ¼îé. Ðàñ, †çi¡äi áið ê†ðñåì äåãåí àðìàíû ¥ëêåí åäi. ½´äàé æàçáàñà, ¼àéòåñi¡. Ø¥êiðøiëiê êåðåê ¼àøàíäà. Ñåíi¡ øåøå¡ ¼óàíûøòàí †ëäi. ‡ëiìíi¡ æà¼ñûñû æî¼. Áið༠¼´ñàäàí †ëãåííåí ñà¼òàñûí... – 187 –

Ä„ìíåí êåéií „êåì Æîðàáåêòåí: – Ñî£ûñòà æ¥ðãåíäå Åðìåêòi ê†ðäi¡ áå? – äåï ñ´ðàäû. – Åêåóiìiçäi¡ îòïðàâêàìûç åêi á†ëåê áîëäû £îé,– äåäi Æîðàáåê. – Içäåñòiðìåäi¡ áå åíäi? – äåäi „êåì. – À£à-àó, içäåñòiðó ¼àéäà?– äåäi Æîðàáåê áàñûí øàé- ¼àï.– Îíäàé çàìàí æî¼. Áiðåóäi¡ ¼àéäà åêåíií içäåìåê ò¥ãië, †çi¡íi¡ ¼àéäà åêåíi¡äi áiëìåéñi¡... …êåì ¥íäåìåé ¼àëäû. Æîðàáåêòi¡ içäåñòiðå àëìà£àíû- íà ðåíæiãåí ñèÿ¼òû. Îäàí êåéií ñî£ûñòàí ¼àéò¼àí ½àëûáàéäû¡: – Ïåðåäîâîé£à øû£àðäû¡ àëäûíäà ê†ðiï ¼àëäûì. «Àìàíñû¡ áà, àìàíìûííàí» áàñ¼à£à ¥ëãåðå àëìàäû¼,– äåãåí ñ†çi „êåì ìåí àïàìà «êåëå æàòûð» äåãåí õàáàðäàí êåì áîë£àí æî¼. Áið༠Åðìåê êåëìåäi. …êåì ìåí àïàì ¼àíøà ñàð£àéûï ê¥òñå äå, ò¥íäåð áîéû áið-áiðiìåí ê¥áiðëåñiï, ¼´äàé£à æàëáàðûíûï, †çäåðií ¼´ðáàíäû¼¼à àòàñà äà, Åðìåê êåëìåäi. Àéëàð †òòi. Æûëäàð †òòi. Åðìåê êåëìåäi. Åíäi îíû¡ êåëìåéòiíií ìåí äå áiëäiì. Ìåí àëòûíøû î¼èòûí æûëû „êåì áiðû¡£àé áîéä༠ñèûð áà£àòûí áîëäû äà, áiçäi¡ ¥é ½îéá༠¼ûñòàóûíà ê†øiï êåòòi. Àëäûíäà „êåì: «Îñû áàëàíû àëûï êåòñåê ¼àéòåäi, áið æûë îðíûíäà ¼àëñà åøòå¡å åòïåñ, ¼àñûìûçäà áîë- ñûí» äåãåí áîëàòûí. Áið༠àïàì ê†íáåäi. Ìåíi ½àáèäû¡ ¥éiíå ¼àëäûðûï êåòòi. Êiñi ¥éiíäå ò´ð£àí £´ðëû, ¥éäi ñà£ûíûï áiòòiì. …ði ½àáèäû¡ ¥éi ìà£àí æàéñûç òèäi. ½àáèäû¡ †çi ïîøòàäà iñòåéòií. Êiñiãå ¼àðñû êåëóäi áiëìåéòií, ìîìûí êiñi. ¦éiíäå 80-ãå êåëãåí „êåñi ìåí øåøåñi áàð. Åêåói áið-áiðiíå èò ïåí ìûñû¼òàé. Òiïòi êåìïiði àÿ¼ êèiìií „ïåðñå äå, øàë: – Òóë༠¼´ñàòûï ëà¼òûðìàé, æàé òàñòàó£à áîëìàé ìà îñû ñà£àí. …, ¼´äàé ¼´ò¼àð£ûð,– äåï êåéèäi. Êåìïiði áiðäå¡å àéòàéûí äåï æàòñà, åñòiìåé æàòûï àë- äûí àëà: – Îñû ñåí ñ†éëåìåøi, ñåí. Ñåí àóçû¡äû àøñà¡, æû- íûì ´ñòàéäû,– äåï áåòií ¼àéûðûï òàñòàéäû. Êåìïiði àíäà-ñàíäà: «‡çiíå †ëiì äå êåëìåéäi, ó áåðiï ¼àòûðà ñàëàð ìà åäi» äåï øàïòû£àäû. Áið £àæàáû, øàë îíäàé êåçäåðäå ò¥ê àøóëàíáàéäû. ½àáèäi¡ „éåëi – ìiíåçi íàøàð, ´ðûñ¼à¼ àäàì. ‡çi ä¥íèåäå áàëàæàí. Åêi æàñàð – 188 –

´ëûí åêiëåíiï, àéíàëûï, ´ñòàìàñû áàð àäàìäàé áà£æà¡- äàï æà¼ñû ê†ðãåí êåçäå òàëûï ¼àëà æàçäàéäû. Ñàðà¡äû- £û æàíäà æî¼. Ìåíi¡ ¥íåìi ¼àðíûì àøûï æ¥ðåäi. ½àð- íûì àø¼àí ñàéûí ¥é åñiìå ò¥ñåäi. Áið༠„êåì àíäà-ñàíäà êåëiï ò´ðàäû. Áið ê¥íi ãåîãðà- ôèÿäàí áåðåòií Æà¡ûë àïàéäû¡ ñàáà£ûíû¡ ¥ñòiíäå êiðiï êåëäi. Åñiê ¼à¼ïàé êiðãåíiíå ¼ûñûëûï, †ëiï áàðàìûí. …êåì áàñûíäà£û á†ðêiìåí, ¼îëûíäà£û ¼àìøûñûìåí àïàéäû¡ ä„ë ¼àñûíà êåëiï ò´ðäû äà: – Øûðà£ûì, áàñû¡äà£û îðàìàëû¡ ¼àéäà? – äåäi. Æà¡ûë àïàé ¼ûï-¼ûçûë áîëûï êåòòi. – Ñûðò¼à øû¼¼àíäà òàðòàìûç £îé, – äåäi ê¥ìiëæiï. – Àÿ¼-¼îëû¡ íåãå æàëà¡àø? – äåäi „êåì îíûìåí ¼îé- ìàé. Àïàé ¼ûñûëûï, íå äåðií áiëìåéäi. – ‡çi¡ ¼àé áàëàñû¡? – äåäi „êåì áið êåçäå àïàé£à àëûñ- òàí ìàë ¼àðà£àíäàé, ¼îëûí ê†ëåãåéëåï ¼àðàï. – Ñàïàáåêòi¡ æîëäàñûìûí £îé. – Íå äåéäi, îéáàé! Ñàïàáåê äåéñi¡ áå? – È„. – Ìûíà †çiìiçäi¡ æàìàí æûðû¼ Æà¼àííû¡ áà? – È„. – ʆêñàó? – äåäi „êåì òà£û áið àóðóûíû¡ øåòií øû- £àðûï. Æà¡ûë ¼´ëà£ûíà øåéií ¼ûçàðûï, æåðãå ¼àðàäû. …êåì Æà¡ûëäû ¼îéûï, àëäû¡£û ïàðòàäà îòûð£àí áà- ëà£à ø´¼øèäû. – Ñåí êiìíi¡ áàëàñûñû¡? – ½îéøû£´ëäû¡. – Íå äåéäi? …êå¡ îííàí „ði ñèïûð áiëìåéäi. Ñà£àí ¼àé- äà£û äàíûøïàíäû¼ êåëiï ¼àë£àí?.. Áàëàëàð äó ê¥ëäi. …êåì òà£û áið-åêi áàëàíû¡ øû£ó òåãií æàìàíäàï áîë- £àííàí êåéií, ìåíi¡ ¼àñûìà êåëäi. – Îé, òàíàóû¡íàí àéíàëàéûí, – äåäi ¥éäå îòûð£àíäàé åìiðåíiï. Êëàññ òà£û äà äó ê¥ëäi. – ½îéñàéøû, „êå, – äåéìií ñûáûðëàï. – Áèòòåï êåòêåí æî¼ñû¡ áà? – äåéäi „êåì áàñûìíàí ñèïàï. – 189 –

Êëàñòû¡ iøi ãó-ãó. – …êå, ¼îéøû åíäi, – äåéìií æàíûì øû£à ñûáûðëàï. ½îþ ¼àéäà? – μéû¼òàðäà øåøå¡íi¡ ìàìàñûí ´ñòàï æàòóøû å¡, æàë£ûç †çi¡ åëåãiçiï ´éû¼òàé àëìàé æ¥ðãåí øû£àðñû¡. Îñû î¼óû ¼´ð£ûð-༠†ëòiðåòií øû£àð áàëàìäû, – äåéäi. Æåðãå êiðóãå ø༠¼àëäûì. Òiïòi Æà¡ûë àïàé äà ê¥ëiï æiáåðäi. …êåìíi¡ æûðûíà äà êiðìåéäi. – Iøi¡ àóûðìàé ìà? Iøi¡íi¡ æåëi áàð åäi £îé, – äåéäi ìà£àí. Àéíàëûï-òîë£àíóìåí êëàñòàí øû¼òû. Ñîë ê¥íi êåø- êå øåéií áàëàëàð ìåíi ìàç༠¼ûëóìåí áîëäû. μó æûëûíû¡ àÿ£ûíäà „êåì ¼îðûòûíäû£à êåëäi. Äèðåêòîð àòà-àíàëàð àëäûíäà ñ†ç ñ†éëåï, íàøàð î¼èòûí áàëàëàðäû ò´ð£ûçûï ¼îéûï ´ÿëòûï, îäàí êåéií æà¼ñû î¼èòûí áàëàëàðäû æåêå-æåêå àòàï øû¼òû. Áiçäi¡ êëàñòà- £û æàë£ûç åêïiíäi ìåí áîëàòûíìûí. ‡òå æà¼ñû äåãåí àòû- ìåí æî¼. – Àëòûíøû êëàñòà Ñåéñåíîâ Ñàéëàó æà¼ñû î¼èäû, – äåï äèðåêòîð ê†çiìåí àòà-àíàëàðäû¡ iøiíåí „êåìäi òàóûï àëäû. – Ñiçäi¡ áàëà¡ûç æà¼ñû î¼èäû. Ò„ðòiái äå æà¼ñû. Æàëïû †ç êëàñûíû¡ àëäû. …êåì áiðäå¡å àéò¼ûñû êåëiï, îðíûíàí ò´ðäû. – цéëåéií äåï ïå åäi¡iç? Àéòû¡ûç, àéòû¡ûç... – äåäi äèðåêòîð ¼îøòàï. – ½àðà£ûì, – äåäi „êåì äèðåêòîð£à ¼àðàï. – Ìà¼òà£à- íû¡à ðà¼ìåò. Áið༠áiçäi¡ ò´¼ûì£à òië ìåí ê†ç ¥éið åäi. Æ´ðòòû¡ ê†çiíøå æà¼ñû äåìåé-༠îðòàøà äåé ñàëñà¡ áîë- äû £îé... Æ´ðò äó ê¥ëäi. «Îñû „êåì-༠æ´ðòòû¡ á„ðiíå ê¥ëêi áîëàäû äà æ¥ðåäi åêåí» äåï iøiìíåí ûçà áîëûï îòûðìûí. – Áîëìàéäû, à¼ñà¼àë, – äåäi äèðåêòîð áàñûí øàé¼àï. – Áiç ¼àéòà æà¼ñû î¼û£àíäàðäû íàøàðëàð£à ¥ëãi åòóiìiç êåðåê. – Áàñ¼àëàðû¡äû ¥ëãi åòiï àëñà¡äàð æàðàð, – äåäi „êåì ¼îëûí ñiëòåï. – Íåìåíå, ìåíi¡ áàëàìà £àíà òiðåëiï îòûð- ñû¡äàð ìà? Àíàó ‡òåãåííi¡ ò†ðò áàëàñû áiðäåé ìåêòåïòå î¼èäû. Ñîëàðäû æà¼ñû äåé ñàëñà¡äàð, áiðåó ñåíäåðäi òåê- ñåðå ìå? – 190 –

Ì´£àëiìäåðãå øåéií ¼ûðàí-òîïàí. Îëàðäû òû¡äàï æàò¼àí „êåì æî¼. – Î, ¼´äàóàíäà, – äåéäi îòûðà áåðiï. – Áiðåóäi áiðåóãå ¥ëãi åòêåííåí áiðäå¡å øû£àòûíäàé. ½´äàé „óåëäå ñàíà- ñûíà åøòå¡å áåðìåñå àòàñûíû¡ áàñûíà æà¼ñû î¼è ìà?.. ½îðûòûíäûäàí êåéií „êåì ìåíi àðòûíà ìiíãåñòiðiï, äåìàëûñ¼à ¥éãå àëûï êåòòi. Àïàì äà „áäåí ñà£ûíûï ¼àë- £àí åêåí. Øàé ¥ñòiíäå äå, åò ¥ñòiíäå äå ìåíi êåçåê-êåçåê àéíàëûï-òîë£àíûï, ¥éiðiëóìåí áîëäû. ½àéòàëàï êåëiï, ¼îÿ áåðåòií ñ´ðà¼òàðû – «íåãå æ¥äåóñi¡?», «¼àðíû¡ àøà ìà?», «î¼óû¡ ¼èûí áà?», «àóûð£àí æî¼ñû¡ áà?» ò.ñ.ñ. μéû¼òàðäà ìåíi îðòàëàðûíà àëûï æàòòû. Ò¥í îðòàñûíäà ´é¼ûëû-îÿó ê¥éiìäå ñ†éëåãåí ñ†çäåðií åñòiï æàòûðìûí. – …ði êåòøi, „ði, – äåéäi àïàì „êåìíi¡ ¼îëûí ìåíi¡ ¥ñòiìíåí èòåðiï, – Øàðóà¡ ¼àíøà ìåíi¡ áàëàìäà? – ¦éáàé, æàìàí êåìïið, – äåéäi „êåì äàóñûí áiðò¥ðëi æi¡iøêåðòiï æiáåðiï. – Ìåí ¼àéäà ¼àëàì ñîíäà? – ½àéäà ¼àëñà¡, îíäà ¼àë. – Ä´ðûñ-à¼, ê¥ëãå àóíàï òàóûï àë£àí øû£àðñû¡? Àïàì î£àí æàóàï áåðìåéäi. – Àïàñûíû¡ æàðû£û, àïàñûíû¡ òîáàñû. Àïàñûíû¡ „íi, àïàñûíû¡ ñ„íi. Àïàñûíû¡ àéû, àïàñûíû¡ òàéû, – äåï ´é¼àñòûðûï, àéíàëûï-òîë£àíûï æ†íåëåäi. Σàí „êåì ¼îñûëàäû. Ñîäàí êåéií „êåì ìåíi¡ ìà¡äàéûìíàí, ì´ðíûìíàí æûáûðëàòà èiñêåï: – ½´äàé-àó, „ëi áàÿ£û êiøêåíòàé êåçiíäåãi èiñi. Ìûíà ¼àðàøû, êåìïið, – äåéäi ¼àéòà èiñêåï. – Ê„íå, – äåï àïàì êåëåäi. цéòiï æàòûï, áiðæîëà ´éû¼òàï êåòåìií. *** …êå ìåí øåøåíi¡ àðàñûíäà «æàë£ûç ´ë» äåãåí àòïåí á´ë£à¼òàï æ¥ðiï ìåêòåïòi áiòiðäiì. …êåì òàé ñîéûï, òîé iñòåäi. Øàëäàðäû¡ áàòàñûí àëäû. Ñîäàí êåéií ê†ï êåøiêòiðìåé ê†ðøi îòûð£àí Òàóïû¼òû¡ ¼ûçûíà ¼´äà ò¥ñêiñi êåëiï ¼îïà¡äàï åäi, æèåí à£àì ìåí àïàì: – Áàëà î¼èìûí äåï îòûðñà, î¼ûòó êåðåê. …éåë „ïåðiï, ¼àñû¡à áàéëàï ¼îé£àíäà áiðäå¡å áîëà ìà? ½àçið ä¥íèåíi¡ – 191 –

á„ði î¼óäà ¼àëûï îòûð. ½àòàð ¼´ðáûñûíàí ¼àëìàñûí, – äåï òîéòàðûï òàñòàäû. Ìåíi î¼ó£à àòòàíäûðûï ò´ðûï „êåìíi¡ àéò¼àí à¼ûëû: – Øûðà£ûì, æ´ðòòàí îçàì äåï òàëïûíûï, ê†çãå ò¥ñ- ïåé-à¼, î¼óû¡äû äà øàìàëàï î¼ûï, ¼àòàð£à iëåñiï æ¥ð- ñå¡ áîëäû £îé. Ñîñûí æèi-æèi õàò æàçûï, àìàíäû£û¡äû áiëäiðiï ò´ðñà¡ áîëäû. Àñòàíà£à êåëiï, óíèâåðñèòåòêå ò¥ñòiì. Àòà-àíàíû¡ áà- óûðûíàí øû¼ïàé †ñêåí ìåí ñåêiëäi áàëàëàð£à ñòóäåíòòiê †ìið ´ëàí-àñûð òîé-äóìàíìåí áiðäåé áîëäû. Ñàáà¼òû „êåì òàïñûð£àíäàé åë ¼àòàðëû £àíà î¼ûï æ¥ðìií. Àë£àø¼û ìàõàááàò ò„ðiçäi áiðäå¡åëåð áàñòàëäû... Áiðiíøi êóðñòû¡ æàç£û åìòèõàíäàðûí òàïñûðûï áîë- £àííàí êåéií äåìàëûñ¼à åëãå ¼àéòàòûí àóûëäû¡ áàëàëà- ðûíà iëåñå àëìàäûì. Ìåíi ñòóäåíòòåð àðàñûíäà ê¥ðåñòåí áîëàòûí æàðûñ¼à àëûï ¼àëäû. ½ûñòà æàòòû£óëàðûíà ¼àòûñûï æ¥ðåòiíìií. Òiïòi åêi ðåò ôàêóëüòåòàðàëû¼ æà- ðûñ¼à äà ¼àòûñ¼àíìûí. Æå¡ië ñàëìà¼òà ê¥ðåñåòií ïàë- óàí „ëäå àóûð£àí, „ëäå êåòiï ¼àë£àí – òðåíåð ìåíåí á„ëåí- äåé ¥ìiò ê¥òïåñå äå, êîìàíäàíû òîëòûðó ¥øií ìåíi øà- ¼ûðòûï àëäû. – Ñåíi æàðûñ¼à ¼àëäûðûï îòûðìûç. Ê¥ðåñå àëìàñà¡ äà, ¼àðà ê†áåéòêåíi¡ êåðåê áîëûï îòûð, – äåäi òðåíåð. – Êåéií ñïîðò ëàãåðiíå ïóòåâêà áåðåìiç. Æà£äàéû¡ æàìàí áîëìàéäû. Êåëiñòiê ïå? – Êåëiñòiê, – äåäiì. («Ê†ï áîëñà æû£ûëàðìûí, íåì êåòiï áàðàäû» äåï îéëàäûì). Áið æåòiäåé æàòòû£ó£à ¼àòû- íàñûï, åêi ê¥ííåí êåéií æàðûñ äåï îòûð£àíäà ¥éäåí: «…êå¡ õàë ¥ñòiíäå, òåç æåò» äåãåí òåëåãðàììà àëäûì. Åêi ê†çiì àëà¼àíäàé áîëäû. Òðåíåðãå òåëåãðàììàìäû „êåëiï ê†ðñåòòiì. Åø¼àéñûñû æiáåðìåéìiç äåï àéòà àëìàäû. Êåëåñi ê¥íi ´ø༼à îòûðûï, àóäàííàí ïîøòà ´øà£ûíà îòûðûï, øû¼¼àí ê¥ííi¡ êåøiíäå ¥éãå æåòòiì. ¦éãå êiðñåì, „êåì ìåí àïàì êåøêi øàéëàðûíà æà¡à îòûð£àí åêåí. Ìåíi ê†ðiï, åêåói äå †ðå ò´ðà êåëäi. Áiðiíåí ñî¡ áiði êåçåê-êåçåê àéíàëûï-òîë£àíóäà. Ìåíi¡ áîéûì- íû¡ †ñêåíií, äàóñûìíû¡ æóàíäà£àíûí, òiïòi ò¥ðiìíi¡ äå †çãåðiï êåòêåíií ¼ûçû¼òàï, åñòåði øû£ûï êåòòi. – Äåíñàóëû£û¡ ¼àëàé, „êå? – äåäiì îòûð£àííàí êåéií. – Ø¥êið, – äåäi „êåì æàñòû£ûí øûíòà¼òàï æàòûï. – 192 –

– Õàë ¥ñòiíäå äåãåí òåëåãðàììà àëäûì £îé. – Îíû †çiìiç „äåéi ñàëäûðäû¼... – Ñîñûí: – Ñåíi ê¥ðåñåäi äåéäi £îé, – äåäi „êåì ìåíi¡ áåòiìå àæûðàÿ ¼àðàï. Äàóñû «ñåíi àð༠iøåäi äåéäi £îé» äåï ñ´ðà£àíäàé çiëäi øû¼òû. – È„, îíäà íå áàð? – Ê¥ðåñi ¼´ðñûí! – äåäi „êåì êåéè ñ†éëåï. – Îñûíäà äåìàëûñ¼à êåëãåí áàëàëàðäàí ñåíi ê¥ðåñêå ¼àëäû äåï åñòiãåíäå, ç„ðåìiç ç„ð ò¥áiíå êåòòi... – Àéíàëàéûí, ñåí áiçãå áàòûð äà, áàëóàí äà áîëìàé-༠¼îé. Àìàí áîëñà¡, áîëàð. Îñû æåð áàñûï, ¼àë¼àéûï æ¥ðãåíiìiçäi¡ †çi, øåòòå æ¥ðñå¡ äå, áið ñåíi¡ ¼óàòû¡ åêåíií ò¥ñiíåñi¡ áå †çi¡. ‡øòi áàð, ¼àñòû áàð. ‡øòåñêåí áiðåó æàçûì ¼ûï êåòñå ¼àéòåñi¡... ½îé, øûðà£ûì, àóë༠æ¥ð, – äåï àïàì øû¼òû. Ìåí ôàêóëüòåòàðàëû¼ æàðûñòàðäà îíäàé æàçûì ¼ûëó áîëìàéòûíûí àéòûï ò¥ñiíäiðå àëìàäûì. – ‡çãå æ´ðò íå £ûï †ëìåé æ¥ð, – äåäiì áåðiëãiì êåë- ìåé. – ‡çãåëåð ê¥ðåññå, áåñ-àëòàó øû£àð, – äåäi àïàì øàé ¼´éûï æàòûï. – Æ´ðòòû¡ á„ði ñåí ñåêiëäi æàë£ûç äåéñi¡ áå? Øàéäû¡ îðòà ò´ñûíäà „êåì ¼îëûíû¡ áiëåóëåíãåí òà- ìûðëàðûí ñèïàï îòûðûï: – Æû¼¼àíäàðû¡ áîëäû ìà? – äåäi ìà£àí. – …ðèíå, áîëäû. Àïàì òà£û äà øîøûï êåòòi. – ½´äàé ñà¼òà£àí £îé, „éòåóið, – äåéäi ¥ðåéëåíiï. – Ê¥ðåñêå ¼àëàé øà¼ûðàäû, – äåäi „êåì ò†ìåí ¼àðà£àí ê¥éi. – Àòû¡äû àòàé ìà, „ëäå Ñåéñåíîâ äåï øà¼ûðà ìà? – …ðèíå, Ñåéñåíîâ äåï øà¼ûðàäû. Ò†ðåøiëåð ¼àøàí äà ôàìèëèÿìåí øà¼ûðàäû. …êåì ò†ðåøiëåðäi¡ ôàìèëèÿìåí øà¼ûðàòûíûíà ðèçà áîëûï, æûìèûï, æàóëû¼òàé îðàìàëûìåí òåðií ñ¥ðòòi. Òà¡åðòå¡ æàé ò´ðûï, øàéûìäû iøiï, ¥ëêåí êiñiëåðäi¡ áiðàçûíà ñ„ëåì áåðiï êåëåéií äåï êèiíiï æàò¼àì. Àóûç ¥éäåí: – Ê„íå, êåìïið, æ¥ð, àðà£û¡äû ¼´é, áiðäå¡å „êåëäiì, – äåäi „ëäåêiì äàóðû£ûï. Äàóûñûíà ¼àðà£àíäà ïîøòàøû Òàéøû¼ ñåêiëäi. – Íå áîï ¼àëäû? – äåäi àïàì. – 193 –

– Æ¥ðñåéøi, àëäûìåí àðà£û¡äû ¼´é, ñîñûí áåðåì. – Îéáàé, àéòñà¡øû. – Áàëà¡íû¡ õàòûí „êåëäiì. Áàëà¡íàí õàò êåëäi. – Òàéøû¼-àó, áàëàìûçäû¡ †çi äå êåëäi £îé, – äåäi àïàì ê¥ëiï. Åêïiíäåé åñiêòåí êiðiï êåëãåí Òàéøû¼ ìåíi ê†ðiï, à¡û- ðûï ¼àëäû. – ½àï! – äåäi ñ„ëåìäåñóäi¡ îðíûíà ñàíûí ´ðûï, – êåøiãiï ¼àë£àíûìäû ¼àðàøû. Øàëäû¡ àðà£ûí ¼àéòûï êåëiï iøåìií £îé äåï, †çiììåí àëà êåòiï åì. ½àï! – Ñàëàóìà£àëåéê¥ì, – äåäiì ¼îëûìäû ´ñûíûï. – …ëèêiìñàëàì, ¼àï! – Îòûð åíäi, – äåäi àïàì øêàôòû àøûï æàòûï. – Õàò „êåëìåñå¡, àð༠áåðìåñ äåéñi¡ áå? Áàëà êåëiï, ¼óàíûï æàòûðìûç. Òîéäû¡ àðà£ûí iøïåéñi¡ áå? – Îéáàé-àó, è„, òîé åêåí £îé, – äåäi ¼óàíûï êåòêåí Òàéøû¼ îòûðà áåðiï. – Áàëà¡íû¡ êåëãåíi ¼´òòû áîëñûí, êåìïið. Àéòïà¼øû, è„, ìûíà õàòòû äà áåðiï ¼îÿéûí. ‡çi äå êåëiï ¼àë£àí åêåí. Áiçãå õàò êåøiãiï êåëåäi £îé. Òàéøû¼ ìåíi¡ Àëìàòûäàí øû¼ïàé ò´ðûï æàç£àí õà- òûìäû àïàìà áåðäi. Ñîñûí àëäûíà æàé£àí äàñòàð¼àííû¡ øåòiíåí «áiññiìiëë„» äåï, àóçûíà áið áàóûðñ༠ñàëäû äà, ìà£àí ¼àðàï: – ½àëàé? – äåäi. Ìåí íå äåï æàóàï áåðåðiìäi áiëìåé, áàñûìäû èçåãåí áîëäûì. – Ä´ðûñ, – äåäi Òàéøû¼ òîëû¼ ¼àíà£àòòàíûï. Àïàì îðòà á†òåëêå àðà¼òû Òàéøû¼òû¡ àëäûíà ¼îéäû. Òàéøû¼ ðà¼àòòàíà æ†òêiðiíiï, û¡£àéëàíûï îòûðäû äà: – Ñàéëàó iøïåéòií øû£àð, áàëà £îé, – äåï àðà¼òû ñòà- ¼àí£à òîëòûðûï ¼´éûï àëäû. – Àë, êåìïið, áàëà¡ êåëiï, ¼óàíûï æàòûð åêåíñi¡äåð. μçà£ûíàí ñ¥éiíäiðñií... Òàéøû¼ ñòà¼àíäà£û àðà¼òû ¼à£ûï ñàëäû äà, òûæûðû- íûï îòûðûï áàóûðñ༠òiñòåäi. – Ñåíåí õàò êåëãåíäå, – äåäi ìà£àí á´ðûëûï, – õàòòû „êåï áåðiï, ñ¥éiíøiñiíå àð༠iøiï êåòåòiíiì áàð. Àðà¼òû ¼àéäàí iøïåé æàòûðìûç. Øàë-êåìïiðäi¡ ¼óàí£àíûí ¼ûçû¼ ê†ðåì £îé. Òàéøû¼ «àëëàóàêáàð» äåï ¼îëûí æàéûï, àñ ¼àéûðûï, äàñòàð¼àíäû æèûï, á¥êòåäi äå, îðíûíàí ò´ðäû. – 194 –

Êåøêå ìàë ñîéûëûï, àóûë àäàìäàðû øà¼ûðûëäû. Êåëåñi ê¥íi ‡ìiðçà¼òû¡ ìàøèíàñûìåí àóûë àðàëàó£à øû¼òûì. ½àïòàëäû¡ ñóûíà øîìûëûï, áàëû¼ àóëàäû¼. ½àìûñòûê†ëãå áàðûï, ¼àéû¼ïåí ñåðóåíäåäiê. ¹2 ôåð- ìàäà ¼îíà¼òà áîëäû¼. ¦ø ê¥í àðìàíñûç ¼ûäûðûï, ò†ðòiíøi ê¥íi ¥éãå ¼àéòûï êåëäiì. …êåì ¥éäå åêåí. Ñèûðëàðäû ò¥áåêêå àïàðûï òàñòàïòû. Áàéìàõàííû¡ ¥é iøiíå ¥éäi¡ ò†áåñiíåí ê†çäåði¡äi ñàëà îòûðû¡äàð äåïòi. – Íåãå êåøiêòi¡? – äåäi ìà£àí „êåì. – ½îíà¼òàí ¼îíà¼, ¥ëãåðãåíiì îñû... Ò†ðäåãi àéíà£à ¼àðàï, ìåíi¡ àëüáîìûìäû à¼òàð£àíäà- ðûí áiðäåí áiëäiì. Àéíàíû¡ ¥ñòiíäå Ðàéõàííû¡ ñóðåòi iëóëi ò´ð. Ðàéõàí åêåóiìiçäi¡ àðàìûçäà áið êåçäå äîñòû¼ ¼àðûì- ¼àòûíàñòû¡ áîë£àíû ðàñ åäi. Ñîë êåçäåðäåí áåëãi åñåáiíäå ìà£àí ñóðåòií ñûéëà£àí. Ñûðòûíäà «Ñ¥éiêòi Ñàéëàó£à Ðàéõàííàí» äåãåí æàçóû áàð. – Ìûíàëàðû¡ íå? – äåäiì ñóðåòòi ê†ðñåòiï. …êåì æà¡à ê†ðãåíäåé ñóðåòêå ¼àðàï, áiðàç ò´ðäû äà: – Îñû áàëàìäû †çiìå „êåï áåð, – äåäi áàñûí ê†òåðiï. – Áiçäi áið ¼óàíòàòûí êåçi¡ áîëäû £îé... Ñûðòòàí ñàìàóðûí ê†òåðiï àïàì êiðäi. – Áåëiì øîéûðûëûï †ëåéií äåï æ¥ðìií. Ìåíi áið àÿé- òûí êåçi¡ áîëà ìà, – äåéäi øî¼òû ê†ñåï æàòûï. Ìåí íå äåðiìäi áiëìåäiì. Ñóðåòòi¡ ñûðòûíäà£û æàçó£à ¼àðàï èåìäåíiï, ò†ðãå iëiï ¼îéûï æ¥ðãåí „êåì ìåí àïàì- íû¡ ¼ûëû£ûíà iøåãiì ¼àòà ê¥ëiï, ñóðåòòi àéíàíû¡ ¥ñòiíåí àëûï, àëüáîìûìà ñàëûï ¼îéäûì. Ìåíi¡ ¥éëåíãåíiìäi ê†ðó åêåóiíi¡ àðìàíû åäi. Æ„íå á´ðûí£ûäàé ¼´äà ò¥ñiï, òîé æàñàï, ¼àçà¼òû¡ á¥êië ûðûì- æûðûìûìåí ¥éëåíãåíiìäi ¼àëàéòûí. …ð äåìàëûñ¼à êåë- ãåí ñàéûí: – Øûðà£ûì, áiç ¼àðòàéäû¼. Ñåíi¡ ¼ûçû£û¡äû ê†ðåìiç áå, ê†ðìåéìiç áå äåãåí ä„ðåæåãå æåòòiê. Íå îéëàï æ¥ðñi¡, – äåï ìàçàëàéòûí „êåì. Ò†ðòiíøi êóðñòà †çiììåí áiðãå î¼èòûí Ê„ìøàò äå- ãåí ¼ûç åêåóiìiç îòàó ¼´ðàòûí áîëûï øåøòiê òå, æàç- £û åìòèõàíäû áiòiðiñiìåí, ìåí ¥éãå: «Àäàì àëûï áàðà æàòûðìûí, òîé æàñàé áåði¡äåð» äåï òåëåãðàììà ñàë- äûì. – 195 –

Ê„ìøàò áiçãå ¥øiíøi êóðñòà èíñòèòóòòàí àóûñûï êåëäi. Àæàðû ò„ï-ò„óið, ñàëìà¼òû ¼ûç åäi. ‡çiìäå æî¼ ìiíåçäåðäi – ´ñòàìäûëû¼òû, ñàáûðëûëû¼òû ñîíû¡ áî- éûíàí ê†ðãåí ñî¡, îéëàíáàäûì. Àóûë£à ò¥ñ àóà æåòòiê. ¦é á†ãåòòi¡ ¼àïòàëûíäà£û ¼ûñòàóäà îòûð åêåí. Ìàøè- íàíû ê†ðiï, ò†ðò-áåñ êåìïið îðàìàë àëûï, àëäûìûçäàí øû¼òû. – Ìàñ¼àðà, ìåí íå iñòåóiì êåðåê? – äåäi Ê„ìøàò ¼´ëà- £ûìà ñûáûðëàï. – Ìåí ¼àéäàí áiëåéií. Àéò¼àíäàðûí îðûíäàé áåðåñi¡ £îé, – äåï à¼ûë ¼îñòûì. Ìàøèíàäàí ò¥ñòiê. Êåìïiðëåð Ê„ìøàòòû ¼îðøàï àëäû. Àïàì ìà¡äàéûíàí ñ¥éiï, ò†áåñiíå îðàìàë á¥ðêåäi. Àáäû- ðàï æ¥ð. Ìåíi¡ áåòiìíåí æîë-æ†íåêåé ñ¥éiï êåòóãå óà¼ûò- òû „ðå¡ òàïòû. Ê†ï ´çàìàé ìàëäàí „êåì êåëäi. Ò†¡iðåêòåãi æ´ðò òà æèíàëà áàñòàäû. Á†ãåòòi¡ ¼àðñû áåòiíå êèiç ¥é òiãiëäi. Ìàë ñîéûëûï, æåðîø༠áàñûíäà£û ¼àçàííû¡ ò†¡iðåãiíå ¼ûçìåò ¼ûë£àí æàñ „éåëäåð ¼àïòàäû. цéòiï „êåì ìåí àïàì ê†ïòåí à¡ñà£àí ¥ëêåí òîé áàñòàëäû äà êåòòi. Øûìûëäû¼òû êèiç ¥éãå „êåï ¼´ðäû. Æàñòàð æà£û òåãiñ êèiç ¥éãå øû¼ñûí äåãåí ´é£àðûì áîëäû. Îéûí-ñàóû¼ ¼ûçûï, êèiç ¥éãå àäàì ñûéìàé êåòòi. Òà¡ àòà òîé áàñ¼àðûï îòûð£àí ‡ìiðç༠êåëiííi¡ áåòií àøàìûç äåï, ¼ûñòàóäà îòûð£àí ¥ëêåí ¼àðèÿëàðäû¡ á„ðií êèiç ¥éãå àëäûðäû. Øûìûëäû¼ ò¥ðiëãåí. Áàñûíà æiáåê ø„ëi á¥ðêåíãåí Ê„ìøàò ò¥ðåãåï ò´ð. ‡ìiðç༠äîìáûðàñûí áåçiëäåòiï, áåòàøàðäû áàñòàäû: Àéò, êåëií-àó, àéò, êåëií, Àòû¡íû¡ áàñûí òàðò, êåëií. Ñàóûñ¼àííàí ñ༠êåëií, Æ´ìûðò¼àäàí ༠êåëií. ¦éäi¡ iøi ñiðåñiï ò´ð. Ñûéìà£àíäàðû åñiêòåí èií òiðåñiï, ¼àéñûáiðåóëåði æàáû¼òàí ñû£àëàéäû. ‡ìiðç༠äîìáûðàñûíû¡ áàñûí á´ë£àëà¼òàòûï: Ò†ðäå îòûð£àí ¼àéûí àòà¡ Ñåéñåí øàë£à áið ñ„ëåì, – – 196 –

äåãåí êåçäå Ê„ìøàò ¼àéòåð åêåí äåï æ¥ðåãiì ä¥ðñiëäåï, ¼àðàï ¼àëäûì. Ê„ìøàò òàï áið á´ðûí£ûíû¡ ¼àëû¡äû¼òà- ðûíäàé èiëiï ò´ðûï, òiçåëåï ñ„ëåì áåðãåíäå, ó¾ äåï äåìiìäi áið-༠àëäûì. Ò†ðãå ¼àðàï åäiì, „êåì æûëàï îòûð åêåí. – ½´äàé-àó, ¼àëàíû¡ ¼ûçäàðû äà ñ„ëåì ¼ûëóäû áiëåäi åêåí £îé, – äåï, „éåëäåð ãóiëäåñiï êåòòi. Ûðäó-äûðäóìåí òîé£à æèíàë£àíäàð ê¥í øû£à áið-༠òàðàäû. Åðòå¡iíå êåøêå ¼àðàé åë àÿ£û áàñûë£àí êåçäå „êåì «êåëií áàëàìà øàé ¼´éäûðòàìûç» äåï æèåí à£àìäû, Ñìà- £´ëäû, ê†ðøi Òàóïû¼òû¡ ¥é iøií øà¼ûðòòû. Øàé êåëäi. Á„ðiìiçäi¡ ê†çiìiç Ê„ìøàòòà. Ê„ìøàò æiáåê ø„ëiñií á¥ðêåíiï, ¼ûñûëûï-¼ûìòûðûëûï, øàé ¼´éûï îòûð. Àïàì æà¡ûëûñûï êåòå ìå äåï ¼îðû¼¼àíäàé, ñ¥òií òà¼àï áåðiï, ñàìàóûðûíäû æà¼ûíäàòûï, øàéäû¡ ¼àëäû- £ûí ò†ãiñiï, á„éåê áîëûï îòûð. …êåì Ñìࣴë£à ¼àðàï: – ½àáèëàð£à õàáàð æåòïåäi ìå åêåí, êåëå àëìàäû £îé, – äåï „¡ãiìå áàñòà£àí áîëàäû. Áið༠½àáèäû îéëàï ò´ðìà- £àíû ñåçiëiï ò´ð. Àíäà-ñàíäà Ê„ìøàò æ༼à áið ê†ç òàñ- òàï, îðàìàëûìåí æåëïiíiï ¼îÿäû. ‡¡i ê¥ëiìñiðåï, æ†òêiðiíå áåðåäi. Ê„ìøàò ñûííàí ì¥äiðìåé †òêåí ñåêiëäi. Êåøêå æà- òàðäà Ê„ìøàò æûëàìñûðàï, ìà£àí åêi òiçåñií ê†ðñåòòi. – Òiçåì áàñòûðìàé ¼àëäû. Åêi ñ†òêå áîëäû ¼èñàéìà£à- íûìà, òiïòi æàí æî¼, ¼àðàøû. – Åøòå¡å åòïåéäi, – äåï æ´áàòòûì. – Å¡ æà¼ñûñû, áàðëû¼ ñûííàí ñ¥ðiíãåí æî¼ñû¡... Òiçåãå èiëiï ñ„ëåì áåðóäi ¼àéäàí ¥éðåíiï æ¥ðñi¡? – Øûìûëäû¼òû¡ iøiíäå îòûð£àí êåëiíøåêòåðäåí ñ´ðàï àëäûì, – äåäi Ê„ìøàò òiçåñií ñèïàï. Ìåí Ê„ìøàòòû¡ òiçåñií ó¼àëàï áåðóãå åíäi êiðiñå áåðãåíiìäå åñiê ñû¼ûð åòiï, àïàì êiðiï êåëäi. ½îëûíäà£û áið ìåñêå ¼ûìûçäû àëäûìûç£à ¼îéäû äà: – Êiñiëåðäåí æûðûï àëûï åäiì, – äåï ¼à¼ïà£ûí àøòû. – Àùûëàó áîëñà, ñàïûðûï iøåðñi¡äåð. Ñîäàí êåéií åñiíå æà¡à ò¥ñêåíäåé ìåíi ê†ðiï: – Àïàñûíû¡ æ´ëäûçû, àïàñûíû¡ ¼´íäûçû, àïàñûíû¡ ¼´ëûíû, àïàñûíû¡ æ´ëûíû, – äåï áàÿ£û †çiíi¡ „äåòiìåí ´é¼àñòûðà æ†íåëäi. – 197 –

Àïàì øû£ûï êåòêåííåí êåéií Ê„ìøàò: – Àïàñûíû¡ ê¥øiãi, àïàñûíû¡ ìûñû£û, – äåï ìåíi ìàç༠¼ûëà áàñòàäû. Áiç ¥éäå áið àéäàé áîëäû¼. Ò†¡iðåêòå øà¼ûð£àí òóûñ- òàð ê†ï áîëûï åäi. Áið༠„êåì: – ‡çäåði íåá„ði áið-༠àé áîëàäû åêåí. ½àéñûñûíà áiðäåé æiáåðå áåðåì. Îíàí äà ¥éäå áîëñûí, – äåï ê†ï æåðãå æiáåðìåäi. …êåì òiïòi áiçäi ¼àéòàäàí î¼ó£à äà æiáåðãiñi êåëåòií ò¥ði æî¼. Áîç àëà òà¡íàí ò´ðûï, æûë¼ûëàðäû „êåëiï áàéëàòà- äû äà, á†ãåòòi¡ ¥ñòiíäå åðñiëi-¼àðñûëû æ¥ðåäi äå ¼îÿäû... Àíäà-ñàíäà áiçäi îÿíñûí äåãåíäåé æ†òêiðiíiï, áåëãi áåðåäi. Êåéäå åñòiðòiï: – ؆ëäåäiê ¼îé, – äåéòiíi áàð. …êåìíi¡ «ø†ëäåäiê» äåãåíií åñòiñå, Ê„ìøàò ç„ðåñi ´øûï êåòåäi. Àïûë-£´ïûë êèiíiï, ´é¼ûëû-îÿó ê¥éiíäå ñàìàóðûí ¼îþ£à êiðiñåäi. Àïàì êåëãåí ê†ðøiëåðãå: «Áiçäi¡ Ê„ìøàò- æàí» äåï ñ†éëåéòií áîëäû. À¼ûðû áiçäi¡ äå ¼àéòàòûí óà¼ûòûìûç áîëäû. ½àéòó ñàïàðûìûç „êåì ìåí àïàìíû¡ îñû óà¼ûò¼à øåéiíãi ¼óàíûøûí áàñûï òàñòà£àíäàé áîëäû. ½àíøà æûëàìàó£à òûðûñûï, †çäåðií-†çäåði æ´áàò¼àí áîë- ñà äà, ò¥ðëåðiíåí ¼èìàé, óàéûì æåï ò´ð£àíäàðû ê†ðiíiï ò´ð. Àëìàòû£à êåëãåííåí êåéií àïàìíû¡ áiçãå äåãåí ïîñûë- êàñû òiïòi ¥çiëìåéòií áîëäû. Ïîñûëêàíû¡ iøiíäåãi õàòòà ûë£è: «Ê„ìøàòæàííû¡ ¼àíäàé òàì༼à ꆡiëi øàáàäû, àéòà æàçû¡äàð» äåãåí ñ†ç æ¥ðåäi. Ìåí ´ç༠óà¼ûò á´ë ñ†çäåðiíå ò¥ñiíáåé æ¥ðäiì. (цéòñåì, Ê„ìøàòòû¡ æåðiê àñû áàð ìà äåï ñ´ðàï æ¥ðãåíäåði åêåí). Åë æà¼òàí áiðåó êåëñå, „êåì òåê áiçäi¡ ¥éäi¡ àäðåñií ´ñòàòûï æiáåðåòií áîëäû. Æèíàëûñ¼à, äåìàëûñ¼à, ¼àðà- ëó£à êåëãåíäåðäi¡ á„ði áiçäi¡ ¥éãå áið ñî¼ïàé êåòïåéäi. Áið ê¥íi àóûëäàí æèíàëûñ¼à ‡ìiðç༠êåëäi. Òà¡åðòå¡ øàé iøiï îòûðûï: – Iøi áiëiíáåéäi £îé, – äåäi ìà£àí Ê„ìøàòòû ê†ðñåòiï. – Áiëiíáåãåíi ¼àëàé? – Îñûíäà êåëãåíäåðäi¡ á„ðií „êå-øåøå¡ î¡àøà øà- ¼ûðûï àëûï, Ê„ìøàòæàííû¡ iøi áiëiíáåé ìå, áàé¼àìà- äû¡äàð ìà äåï ñ´ðàéäû, – äåï ê¥ëäi ‡ìiðçà¼. – …íåóê¥íãi áàð£àí Åñòàé «êåëiííi¡ iøi áàð ñåêiëäi» äåï áàð£àí åêåí, „êå-øåøå¡ ì„ç áîëûï, ò†¡iðåêòi øà¼ûðûï æ¥ð. – 198 –

Ê„ìøàò ¼ûçàðûï êåòòi. – Á¥êië àóûë ñîíäàé ìà, æî¼ òåê ñåíi¡ „êå-øåøå¡ £àíà îñûíäàé ìà? – äåäi êåøêå ¼´ëà£ûìà ñûáûðëàï. …êåì ìåí àïàìíû¡ åíäiãi àðìàíäàðû – íåìåðå åäi. À¼ûðû íåìåðå äå áîëäû. Áiç äå î¼óäû áiòiðäiê. …êåì òà£û áið òîé£à äàéûíäû¼ æàñàï æàòòû. …êåì ìåí ìåíi¡ àðàì- äà£û áîëìàøû áið ¼àéøûëû¼ îñû ò´ñòà áàñòàëäû. Îëàð ìåíi åëãå êåëåð äåï ê¥òiï æ¥ðãåí, ìåí àñïèðàíòóðàäà ¼àëà- òûí áîëäûì. …êåì ìåí àïàì òà£û äà: «¤ûëûì äåãåí íå ï„ëå, îñû î¼ó æåòïåé ìå? Æ´ðòòû¡ áàëàñû áiòiðiï, êåëiï æàòûð. Áiçäi íå iñòåéñi¡ ñîíäà», – äåï áàÿ£û „íäåðiíå ñàëûï ê†ðiï åäi, ìåí ê†íáåäiì. ‡éòêåíi ìåí àñïèðàíòóðà£à á´ë æîëû ò¥ñïåñåì, ñið„ äà, ò¥ñå àëìàéòûíûìäû ñåçäiì. …êå-øåøåì ðåíæèäi äå ¼îÿäû. Îäàí åêiíøi áàëàìûç áîëäû. …éòñå äå åêi áàëàìûçäû¡ àðàñûíà ¥ø æûëäàé óà¼ûò ò¥ñiï êåòêåí. Á´ë àïàìà ì¥ë- äåì ´íàìàäû. Æàçäà êîìàíäèðîâêàíû¡ æà£äàéûìåí ¥éãå ñî¼¼àíûìäà, àïàì î¡àøà øà¼ûðûï àëûï: – Ê„ìøàòæàí íå£ûï êåøåóiëäåï æ¥ð... ½àëàíû¡ „éåëäåði ä„ði iøåäi äåéäi, ñîíäàé áiðäå¡å æàñàï, ìàñ¼àðà áîëûï æ¥ðãåí æî¼ñû¡äàð ìà, – äåï ê¥äiê àéòòû. Àë£àø¼û ´ëûìûçäû ìåêòåïêå áåðåðäå òà£û äà äàó òóäû. …êåì ìåí àïàì áàëàíû «áiçãå áåð, àóûëäàí î¼ûòàéû¼, áiçãå äå àëäàíûø êåðåê» äåäi. Áiç ¼àëàäàí î¼ûò¼ûìûç êåëåäi. …ðêiìíi¡ áið àðìàíû áîëàòûíû ñåêiëäi, ìåíi¡ äå áið àð- ìàíûì áàëàìäû ¼àëàäàí, †ç ¼îëûìíàí î¼ûòó åäi... ‡çãåëåð ñåêiëäi ìåí äå áàëàíû êiøêåíòàé êåçiíåí ò„ðáèåëåñåì äåï åäiì. Ìóçûêà íåìåñå ñïîðò ìåêòåáiíå íåìåñå àðíàéû £ûëû- ìè áà£ûòòà£û ìåêòåïêå, íå øåò òië ãðóïïàëàðûíû¡ áiðiíå áåðñåì äåï îéëàï åäiì. Á„ëêiì, áið òà¡£àæàéûï ¼àáiëåòiíi¡ áåòi àøûëàð äåãåí ä„ìå äå ꆡiëiìäå æî¼ åìåñ-òií. Æàëïû áàðëû¼ àòà-àíàëàð ñåêiëäi ìåíäå äå †çiì æåò- ïåãåí æåðãå áàëàì æåòñå åêåí äåãåí îé áîëäû. …êåì ò´¡£ûø ðåò ìà£àí ê„äiìãiäåé ðåíæiäi. цéòiï æ¥ðãåíäå „êåìíi¡ áàóûðû àóûðàòûí áîëäû. ‡çi õàò¼à æàçäûðìàñà äà, åëäåí êåëãåíäåðäåí åêi-¥ø ðåò àóðóõàíà- £à ò¥ñiï øû¼òû äåãåíäi åñòiäiì. «Êåëiï, åìäåë» äåï õàò æàçûï åäiì, «½àçið ò„óiðìií» äåãåí æàóàï àëäûì. – 199 –

‡ìið †ñòiï †òiï æàòòû. Ìåí êàíäèäàòòû£ûìäû ¼îð£à- äûì, ¥ø á†ëìåëi ¥é àëäû¼. Åíäi „êå-øåøåìäi ¼îë£à àë- ñàì äåãåí îé òóà áàñòàäû. Æàçäà áàëàëàðäû àëûï, Ê„ìøàò åêåóiìiç åëãå êåëäiê. …êåì ò†ñåê òàðòûï æàòûï ¼àëûïòû. Áiç áàð£àí ñî¡ áàñûí ê†òåðäi. Áið༠àëûï êåòåìiç äåãåíiìiçãå ê†íáåäi. – Êåëåñi æûëû †çiì áàðàìûí,– äåäi íåìåðåñií èiñêåï îòûðûï. – Áèûë ìàëäû åø¼àéäà ¼îñ¼àí æî¼ïûç. Áà£à- òûí àäàì æî¼. Àìàíäû¼ áîëñà, êåëåñi æûëû ìàëäû æàí- æ༼à òàïñûðàìûí äà, àïà¡äû àëûï, Àëìàòû£à æåòiï áà- ðàìûí. Åíäi ìiíå, êåëåñi æûëû áàðàòûí „êåì õàë ¥ñòiíäå æà- òûð. Æàíûíäà îòûðûï, „êåìå ¼àòûñòû †òêåí ê¥íäåðäi åñiìå àëûï, ´ÿò ïåí †êiíiøòåí àçàï øåêêåííåí áàñ¼à ¼ûëàð ¼àéðàíûì æî¼. Òiïòi ìîéíûìäà£û ïàðûçûìäû †òåìåê ò¥ãië, „êåìå †ëøåóñiç ¼èÿíàò æàñà£àíäàé ñåçiíåìií †çiìäi. ½´äàé-àó, àéäàëàäà£û áiðåóäi¡ äå æà¼ñûëû£ûíà æà¼- ñûëû¼ïåí æàóàï ¼àéòàðàñû¡, àë †çi¡äi ä¥íèåãå „êåëãåí, ñåí ¥øií îò¼à äà, ñó£à äà ò¥ñêåí „êå¡å åø¼àíäàé æà¼ñû- ëû¼ æàñàé àëìàó íå äåãåí ¼ûëìûñ! Ðàñ, ì´íû¡ á„ðií äå „êåì êåøiðåð åäi. …êåìå áàòàòûíû – ò´¼ûìûíà ¼´ò äà- ðûï, ¥éäi¡ iøi òîë£àí áàëà áîëûï, àñòà¡-êåñòå¡i øû£ûï æàòñà äåãåí òiëåãiíi¡ îðûíäàëìàé êåòêåíi. Ñî¡£û êåçäå àïàìäû ñàëûï: «Ê„ìøàòæàí íå£ûï òî¼òàòûï ¼àëäû, äåí- ñàóëû£û ¼àëàé åêåí», – äåï àéò¼ûçà áåðåòií. ‡ç ò´¼ûìû- íû¡ îäàí „ði áåðiê æàë£àñûï êåòå àëàòûíûíà ê„ìië ñåí- áåãåí àäàìíû¡ áið àðìàíûí iøiíå á¥ãiï êåòåòiíií ìåí êåø ò¥ñiíäiì. *** …êåì òà¡åðòå¡ãiëiê øàé ¥ñòiíäå áàñûí ê†òåðiï îòûð- äû. Øàéäàí êåéií àéíà àëäûðûï, ñà¼àëûí òàðàï, ò¥ðií ê†ðiï, áiðàç æàòòû. …êåìíi¡ ¼îç£àëûñû ê¥íäåãiäåí ã†ði øèðà¼òàó ñåêiëäi, áið༠æàíàðû òûì †òêið åäi. Á´ðûí£û- äàé ¥é iøiíäåãi ´ñà¼-ò¥éåê çàòòàð£à ì„í áåðìåéäi. Òiïòi êiðãåí-øû¼¼àí æ´ðò¼à äà íàçàð òî¼òàòïàéäû. ‡çiìåí-†çi. Òåê ò¥ñ êåçiíäå á´ðûí£û „äåòiìåí: – Áàëàíû¡ ¼àðíû àøòû £îé, òàì༠iñòåï ïå åäi¡äåð? – äåäi àïàìà. – 200 –