Banber-5

Գ. Գրիգորյա ն Հա թ յա ն մեջ, «Մ տ ա ւ, ա չք յո լո վ տ եսա կա ն զօրութիւն ո ւն ի »', բա ն ինքը ա չքը, ա ս ո ւ մ Լ Ս ա ր կ ա վ ա գ ը ։ Ն ա ղ ա ն ո ւմ է , որ տ ա ս ն ը լ, ա ն ա կ ա ն ութ յա ն ա կ տ ի վ գործունեութ յա ն զգա յա ր ա նները պ ա ս ս ի վ ե ն : Զ գա յա ր ա ն ն ե ր ը ա րտ ա քին աշ­ խ ա րհից մ ե զ տ պ ա վորութ յուններ են տ ա լիս մ տ քի միջնորդութ յա ն զ ե պ ք ա մ մ ի ա յն , իրենց «դ ո ւո բ» բ ա ց են ա նում ա րտ ա քին ա շխ ա րհի ա ոա ջ ա յն ժ ա ­ մ ա նա կ , երբ ա յգ ա նելու հա մա ր զգա յա ր ա նների ն թ ե լա գրում Լ մ ի տ քը է , ' Մ ի տ ք ն ո ը չ ա վ ի յ ի ն ք ե ա ն Ւ, և չ է ի զ գ ա լ ի ս ս ' զ դ ա յ ո ւ թ ի ւ ն ք ն հ ն ա զ ա ն դ ի ն ն մ ա »2| Ա յս ի ն քն ' մի աքը զ գ ա յո ւթ յա ն նկա տ մա մր ա կ տ ի վ է , ի ս կ ղգա յութ յու ն ը մ տ ք ի ' պ ա ս ս ի վ , Ա յս պ ա տ ճ ա ռ ո վ ' Ծզ դ ա յո ւթ ի ւն ք ն է կ ի ն խ ո ր հ ր դ ո յն , զի խ որհուրդն սեր մ ա նէ և ղգա յՈ լթ իւձքն կ ր ե ն »*: Ս ա կ ա յն , մ ի տ քն ա ո ս & ց զ գ ա ­ յո ւթ յա ն տ վ յա լն ե ր ի ա նզՈ ր է , նա չի կա րող « գ ո ր ծ ե ր , եթ ե զգա յա րա նները ն յո ւթ չտ ա ն նրա ն: «Զ ի մ ի տ քն զգա լեօքն շա րժի, վա սն ոըոյ և չդործէ միտ քն նա խ քա ն զգա լ » \\ - գր ում է նա : Ա յսպ իս ով, Ս ա րկա վա գը պ ա շտ պ ա նում Հ զգա յո ւթ յա ն և բա նա կ ա նո ւթ յա ն վւոխ ա դա բձ պ ա յմ ա նա վ որ վ ա ծութ յա ն սկըզ- ր ունքը, ի մ ա ցո ւթ յա ն պ րոցեսը գիտ ում է որպ ես բա նա կա նս ,թ յա ն և զ գ ա յա ­ րա նների գո ր ծո ւն եո ւթ յա ն ա րդյունք: Ս ա րկա ւ/ա գը ճ ա ն ա չո ղ ո ւթ յա ն պ ր ո ց ե ս ո ւմ մ ե ծ տ ե ղ է տ ա լիս վ ,ո ր ձ ի ն ։ Նա զ ե մ է ա ր տ ա հ ա յտ վ ո ւմ ա յն « ի մ ա ս տ ա կ ն ե ր ի ն օ, որոնք ճշմա ր տ ո ւթ յունը ձըգ- տ ո ւմ են հ ա վ ա ս տ ե լ զուտ խ ո հ ա կ ա ն ո ւթ յա մ բ , ա ռ ա ն ց փ ո ր ձո վ ո ւ գ ո ր ծ ո վ ա յն ա պ ա ցուցելու, «Պ ա րտ է իմա ստ ա կա ցն զխ ոհա կա նոլթ իւն գործովք տ եսա նել, ա ո ա ւ ե լ ր ա ն ր ա ն ի ւ յՀ , — գբ/ւս Ր է ն ա : Ն ա դ ե մ է դ ի տ ա կ ա ն ճ շ մ ա ր տ ո ւ թ յո ւ ն ն ել. սա հմա նելու հա րցում բա ցա ր ձ ա կ հեղինա կութ յունների ճ ա ն տ չմ ա ն բ և գ բ ա ­ ն ո ւմ է, որ փ որձը, քննո ւթ յո ւնը պ ետ ք է հ իմը ծ ա ռ ա յի գիտ ա կա ն ճշմա րտ ու­ թ յո ւն ն եր ի հա վա ստ մա ն հա մ ա ր: « Չ ե մ հ ա յն ց դիւրա հա ւա ն,— գր ա մ Լ ն ա ,— որ ա ռա ն,/ քննո ւթ եա ն հ ա ւա տ ա մ ա մ ե ն ա յն բ ա ն ի ց ե պ ա տ բի մ , գի ա ռա ն,/ ք ն ն ե լ/,յ ե վ ա ր ձ ե լս յ չ է պ ա տ ե հ հ ա ւ ա ն եք ա մ ե ն ա յն բ ա ն ի ց » ՛ ': Ս ա կա յն փ որձի, ք ն ն ո ւթ յա ն գ ե ր բ , ը ստ Ս ա րկա վա գի, դրա նով չի ս ա հ մ ա ­ նա փ ա կ վ ո ւմ : Փ որձի նպ ա տ ա կն ո , նշա նա կութ յունը մ ի ա յն ա յն չէ , որպ եսզի ստ ուգենք մեր գիտ ե/իքների ճ շմ ա ր տ ա ցիո ւթ յա ն ա ս տ ի ճ ա ն է: Փ որձը և ք ն ն ո ւ­ թ յո ւն ը հիմք են հա նդիսա նում բ ն ո ւթ յա ն նոր երևույթ ների և իրերի բ ո վ ա ն ­ դ ա կ ութ յա ն ա էո ւթ յա ն բ ա ց ա հ ա յտ մ ա ն հա մա ր, նոր օրինա չա փ ութ յունների ճ ա ն ա չ մ ա ն հ ա մ ա ր : -0ա ն ի ո ր բ ն ո ւ թ յա ն մ ե ջ ե ր և ո ւ յթ ն ե ր ն ու ի ր ե ր ը ւիոխա - գա ըձոըեն կա պ վա ծ են, պ ա յմ ա նա վ որ ում ու հա ջորդում են իրա ր, մեկ ը ա ռա ­ ջ ա ց ն ո ւ մ է մ յ ո ւ ս ը ՝ « ա ռ ա ն ց պ ա տ ճ ա ռ ի չ կ ա / ի ր ք » 1, ա ս տ ի մ ի ե ր և ո ւ յ թ ի , ի ր ի ուսումնա սիրութ յունբ և ճա նա չում ը հիմք է հա նդիս ա նում ա յդ եր և ո ւյթ ի ,, և ի րի ց բ խ ո ղ հետ ևա նքի ուսումնա սիրութ յա ն ե ճա նա չմա ն հ ա մ ա ր: «Տ ես ա ն ե լի օր ի նա կ ա լս,— գ ր ա մ Հ Ս ա ր կ ա վ ա գը ,— ի մ ա ն ա մ ք և ք ն ն ե մ ք զա ռա ջի կա յն, որ , ի ն ե / ո ց է , զ ի ա պ ա կ ա ն ի ն I, ն ո ք ա , ո բ պ է ս զ ա յ ն , ո ր տ ե ս ա ն ե մ ք » : I Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեոա գիր X կ 26Տսո • *է /ա յն ւ ո ե ղ ա մ , Լ ք 2 Л 9 п п - Ն ո ւ յ ն տ ե ղ ա մ , Լ ք 2 5 2 ա *. 1 ՜հ ա յն տ ե ղ ա մ , Լ ք 2 0 0 ր ։ • Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , Լք 2 7 5 ա : с ‘հ ո ւ խ տ ե ղ ո ւ մ , Լ ք 2 5 0 ա » • հ ո ւ յն տ ե ղ ո ւմ , Լք 2 4 /и л ՜ Ն ո ւյն տ ե ղ ա մ , Էք 2 4 2 բ ւ

Փ ի լո ն Ա /ե ք ս ա ն դ ր ա ցո ւ ա զ ա տ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի '.ա յ մ եկ ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ը 109 Ա յս պ ի ս ո վ , ինչպ ես տ եսնո ւմ ենք Փ իլոնի ա շխ ա տ ութ յունների Ս ա րկա վա ­ գի մ եկնով)յունները ր ա վա կա ն ն յո ւթ են տ ա լիս նրա ի մ ա ց ա բա ն ա կ ա ն Հա - ւա ցրները շա րա դրելու հա մա ր։ Սարկադ « գ ի Հ ա յա ցք ն ե ր ? վեր հ ա ն ե ր ւ տ եսա կետ ից պ ա կա ս հ ե տ ա ք ը ր ֊ գ ր ա կ ա ն չ ե ն ն ա և ա յ ն ն յ ո ւ թ ե ր , , , ո ր ո ն ք վ ե ր ա ս ե ր ո ւ մ ե ն ս ո ց ի ա ի ր ա ր , гյ ա գ ի - տ ա կա ն հ ա ր ց ե ր ի ն , Ն ա , ո ր պ ես մ ի ջն ա դ ա ր յա ն մ տ ա ծ ո ղ ու գ ո ր ծ ի չ ի ր գա րի գա վա կն է , ֆ եոդ ա լա կ ա ն հա րա բերութ յունների պ ա շտ պ ա ն, Նա գր ում է. «թ էպ էտ բա նա կա նութեա մր մի ասեն իշխ ա նն և ռա միկն, դա տ ա ւորն և բ ա ֊ 'ա րա ղին, ս ա կ ա յն գ ո ր ծ ո վ ո ր ո շե ա , են ի մ ի մ ե ա ն ց , և թ է ո ր հ ա ւա ս ա րէ զն ո - յ։ա 1,'ր նղ մ ի մ ե ա ն ս ղուղՀ՝ մ ո ր ,,,ի ի ճշմա րիտ կա ր գ.էն»՝. Ս ա կ ա յն , մ ե ր մ ե կ ֊ ն ի չ ֊հ ե ղ ի ն ա կ ր մ ի ա ժ ա մ ա ն ա կ հ ա ն դ ե ս է գ ա լի ո մ ա ր դ կ ա ն ց մ ի մ յա ն ց հ ե տ „ի ր ո վ մ ի ա բ ա ն ե ր , գ ր ո ւյթ ո վ ՝ «Մ ա ր դի կ պ ա ր տ ի ն գ ր ո ւ մ է ն ա ո չ միա յն խ ա ս ն բ ն ա կ ի ,, ա խ սիրով մ ի ա բ ա ն ե ր *, Մ ա րդա սիրությունը բա րձ,, դա սերով, նա ա յն հա վա սա րեցնում և նո ւյն ա ցն ո ւմ է ա ստ վա ծա սիրութ յա ն հ ետ , «Ա ղ - գա կից են ա յս երկու ա ոա քինութիւնքս մ ի մ ե ա ն ց ՝ ա ստ ուա ծա սիրութիւնն ե մա րդա սիրութիւնն»г. կա րգերի պ ա շտ պ ա նո ւթ յա մ բ, ս ա կ ա յն, Հա նդես գա ր ,վ ֆ եոդ ա լա կա ն Ս ա րկա վա գը բողոքում է հա րուստ ների կողմից ա ղքա տ ների նկա տ մ ա մ բ ան- գ ռ թ , ա նմա ր դկա յի ն վեր ա բերմ ունքի դ ե մ , Նա դժգոհում է ա յն փ ա ս տ ի ց, որ ,ղ օբա ս ,ր մա րդիկն ի վ կ ա յ տ կա րա ղունից ե լա ն ե ն »՝, Հետ ա քրքրա կա ն է հ ե ֊ ա և յա լ մ ի տ քը ՝ «Ա յն ո ց ի կ , որ պ ա յծա ռ և պ ա տ ուա կա ն ղգեստ իւք դա րդա ր ա, են ղինքեա նս ի քա ղա քի ե հպ ա րտ ա նա ն ի վերա յ ա դքա տ ա ց ե ծ ա ռ ա յե ց ո ւ֊ գ ա ն ե ն ' ի բ ր և գձիս ի ղ ա դա գս լծ ե ն չա ր չա ր ե ր ., ն ո ս ա . երկ ր պ ա գեն ունա յն կ ա բ ծ ե ա ց »*, Սա րկ ա վա գր հա սա րա կութ յա ն մեջ գ ե ր ա դ ա ս ո վ է սոցիա լա կա ն միջին դ ր ո ւթ յո ւն ը , «Հ ա մ ե ս տ հ ո գ ի ն ,- ղբում է ն ա , - ոչ ընտ ըէ զ վ ե ր ի ն ծա յր ոա րձրութեա նն և ոչ ղա ոա ւե, ցա ծուն խ ո նա րհե,ն, ա յ, ,,միջա կն» , Մ ա րդու բա բո ,ա կ ա ն կ ա մ ա նբա րո յա կ ա ն լի ն ելը երևա ն է գա լիս մա րդու գործունեութ յա ն ժ ա մ ա ն ա կ , ուստ ի մա րդու բա ր ո յա կ ա ն բնորոշումը կա պ վա ծ է նրա գործունեութ յա ն հետ : Ա յսպ ես ' եր բ մա րդ ըստ էո ւթ յա ն չա ր է , բ ա յց ղ եո գործով չի գրսևորե, ի ր չա ր ութ յո ւնը ' «գ ո ր ծ ո վ չյա յտ ն է », չա րր նրա , ջ պ ո տ ե նցի ա լ վիճա կոսէ է' «զ օր ո ւթ ե ա մ բ չա րն կ ա յ ի մ ա ր դ ն », ա պ ա ա յդպ իսի մա րդուն գեո չի կա րելի չա ր հ ա մ ա ր ե լ նրա ն դ եռ « բա ր ին ա ռա ջնո րդ է», Իսկ երբ մա րգը իր գո րծունեո ւթ յա մբ երևա ն է բեր ո ւմ իր չա ր հա տ կա նիշը, ա պ ա բա ր ի ն « դիւր տ եղ ին փ ո խ է»: Հո վ հ ա ն ն ե ս Ս ա րկա վա գը գ ր ո ւմ է . «քա ն դի ո ր ֊ .ա փ զ օ ր ո ւ թ ե ա մ բ չ ա ր ն կ ա յ ի մ ա ր գ ն , բ ա յ ց գ ո ր ծ ո վ չ յ ա յ տ ն է ' բ ա ր ի ն ա ռ ա ջ ֊ ն ո ր գ է, իսկ յո ր ժ ա մ գործով երևի' յա ն ժ ա մ րա բին զիւբ խ րա տ ն ա ր դ եր ,, և ղ ի ,,, տ եղին փ ոխ է և խ ո յս ա ա յ ի խ ն ա մ ա ր կ ո ւթ ե ն է»7• Մ ա րդու բա ր ո յա կ ա ն բնորոշումը տ ա լիս, ս ա կ ա յն , չպ ետ ք է ե ,ն ե 1 մա րդու գո րծունեո ւթ յա ն եզա կի փ ա ստ ից, որովհետ և ա նհա տ ը, ըստ էութ յա ն բա րի ,ի ն ե լո վ , կա րոդ է ս խ ա լ֊ ՚ Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո ա գ ի ր -V 2 5 9 5 . կ 261րւ » Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , կ 2 7 Հ ր « 3 ն ա յն տ ե ղ ո ւմ , Լք 2 7 0 բ ։ * ն ո ւ յն տ ե ղ ո ւմ , կ 2 Տ 5 ր , 1 Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , կ 2 6 3 ր ՛ * Ն ա յն տ ե ղ ո ւմ , Լջ 2 5 9 ա , * Ն ա յն տ ե ղ ո ւմ ք կ 2 5 5 ա ։

Գ . Գրիդ որյա ն ■ մ ա մ ր շ ա ր ի ր գ ո ր ծ ! . , ' ի ն ր ն կ , չ գ ի տ ա կ ց ե լ ո վ և չ ց ա ն կ ա ն ա լ ո վ ա յ , , , <гԱ ր դ ա ր ո ց ն յա ն ց ա ն ր ն ոչ եթկ յ ա ռ ա յա խ ն ա մ ,ի ն ի և ա պ ա գործ.կ, ա յ, գ ո ր ր ա ր ի ի մ ա ն ա յ կ ա ր ծե լո վ և ի յա յն հա նդիպ ի ս խ ա ,ե տ լ»',— ա ս ո ւմ Հ Ս ա րկա վա գը։ Ա յն ա ն ֊ հ ա տ ը , ,,րր գ ի ա ա կ ցա ր ա ր կ մ Լ գ ա ն չո ւմ ե չա ր ի ր գ ո ր ծ ո ւմ ' ա րժա նի Լ պ ա ս ,֊ ժ ի , ի ս կ ա յն ' որ ի ր կ ա մ ք ի ց ա ն կ ա խ , о ա կ ա մ ա » կ չա ր ի ք ի ու թ շ վ ա ռ ո ւթ յա ն պ ա տ ճա ռ դա ոնում' կա րոդ կ ներվեր г Որ ա կա մ ա յ ի թշուա ռութիւն ա նկա նի' ողորմութ եա ն ա րժա նի է , ի սկ որ կա մա , մեղա նչէ ե թ շո ւա ռ ա ն ա ,' չէ ա ր ժ ա ֊ նի ո ղ ո ր մ ո ւթ եա ն ս ։ Ս ա րկա վա գը գտ նում Հ , որ «չէ պ ա տ եհ գործե, գա „ա ք ի ֊ նութ ի,ն ն ե ի վ ե ր ա յ պ ա ր ծ ի ,»*, ա յս ի ն ք ն ' ա ռա քի նի մա րդը իր բա ր ո յա կ ա ն ա րա րքների հա մա ր չպ ե տ բ Լ պ ա րծենա , նա պ ե տ ք է հա մեստ ,ի ն ի , Որոշ հետ ա քրքրութ յուն են ն ե ր կ ա յա ցն ո ւմ մեկնութ յունների մեջ տեղ գ տ ա ծ տ ի ե զ ե ր ա գ ի տ ա կ ա ն մ տ ք ե ր ,,: Ա յս պ ե ս ' ը ս տ մ ե կ ն ո ւթ յա ն երկիր,, կր,ր է , շ ր ջ ա պ ա տ վ ա ծ օ դ ո վ և հ ր ո վ ' <гբ ո , ո ր է և շ ո ւ ր ջ կ զ ն ո վ ա վ օ դ ե հ ո ւ ր » * , դ ը տ ֊ հ ր վ ո ւմ կ տ ի ե զ ե ր ք ի կ ե ն տ ր ո ն ո ւմ և բ ո ,ո ր ա ս տ ղ ե ր ն ու մ ո լո ր ա կ ն ե ր ը , ի ն չպ ե ս նա և ա ր ե գ ա կ ը պ տ տ վ ո ւմ են նրա շուրջը: (էճս ,խ ա րա կա պ կս երկինքն շրջի ե երկիրս որպ կս գունդ ի միջին կЛ Պ ա տ կերա վոր ձևով Ս ա րկա վա գը հետ ևյա լ կ ե ր պ կ ա ր տ ա հ ա յ տ ո ւ մ ի ր ա յ ս տ ե ս ա կ ե տ ը . (Հ ո ր պ կ ս ջ ա հ ր մ ի , ո ր յ ա մ ե ն ա յ ն կ ո ղ մ ա ն ց թ և օ ր ն պ ա տ ե ս ,, ունի գ գ ռ ն դ ն , ա յն պ կ ս ե ե ր կ ի ն ք ն * զե ր կ ի ր ս , և ա յս մ ե ծ և սքա նչ/,,ի տ եսութիւն ունի» ь։ Հ ա մ ա ռ ո տ ս ,կ ի սր ա նք են ա շխ ա ր հ ա յա ց ք ա յի ն նշա նա կո ւթ յո ւն ունեցող ա յն մ ա ք ե ր ը , որոնք ա ր տ ա հ ա յտ վ ո ւմ են Փ ի,ոնի ա շխ ա տ ութ յունների Հովհա ննես Ս ա րկա վա գին պ ա տ կա նող մեկնութ յունների մ ե ջ, Ինչպ ես տ եսնում ենք դրա նք' 4 ե ր հեղինա կի րմըոնոսՈ ները ս,ա ր զեր,, տ եսա կետ ի ,յ ր ,,ր ջ նշա նա կութ յուն ունեն: Հետ ա քրքրա կա ն են ե ա րժեք են ներկ ա յա ցնո ւմ նա և Փ իլոնի ա յն մ ե կ - ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ը , ո րո ն ք պ ա տ կ ա ն ս ,մ ե ն Հո վ հ ա ն ն ե ս Պ ,ուզ Ե րզնկա ցու գրչին: Պ ետ ք կ նկ ա տ ել, ս ա կ ա յն , որ Ե րզնկա ցու մ եկնութ յունները, ի ր ե ն ց րնդա րձա ­ կ ո վ յա ն հ ա մ եմ ա տ , չունեն ա յնչա փ ա ռա տ փ ի ,ի սո փ ա յա կա ն, ս ո ց ի ա ,-բ ա ր ո յա ­ գիտ ա կա ն մ ա րեր, որչա փ Ս ա րկա վա դինը: Ա յս ո ւա մ ենա յնի վ , երզնկա ցու մ ե կ - նութ յուններր ևս բա վ ա կ ա ն ա չա փ ն յո ւթ են տ պ ,ի „ նրա փ իլիսոփ ա յա կա ն հ ա ­ յա ց ք ն ե ր ի մի շա րք կողմերը պ ա բ զ ե լո ւ հ ա մ ա ր , Ե րզնկա ցին գտ նում կ, որ ս խ „դ վ ո ւմ են նր ա ն ք, որոնք պ ա շտ պ ա նս,մ են ա յն կա րծիքը, թ ե ն յո ւթ ը « ա ն ­ գ ա ր , , և ա ն ձ և » կ ր և ա ս տ ծ ո մ ի ջ ա մ տ ո ւ թ յ ա մ բ <гա ն տ ե ս ա կ ն ի լ թ ն ո ր ա կ ա ց ե ր , տ եսա կ,„ д ш о Р , Ա յս տ եսա կետ ի պ ա շտ պ ա ններ ը, շա ր ո & ա կ ո ս է կ հ ե ղ ի ն ա կ ֊ մեկնիչը, ուրեմն ընդունում են, որ «իսկա կից ա ստ ուծոյ ղա նզա րդ կ ղա նձև ն ի ,֊ թ ր ն ե մ ի ա յն զա րգ և որա կ ա ոել և ձևք ա նձևքն և ոչ ի նմա նկ գ ո յա ց ա ն , ք ա ն ­ զի ը ս տ ն ո ցա ոչ ա րա ր ա ս տ ո ւա ծ զ ա շխ ա ր հ ս , ա յ, զ ա ր ղ ա ր ե ա ց: Ա պ ա թկ իմա ստ ուն ա րա րչա գործութիւն ա շխ ա րհիս ա յս են, որ մ ի ա յն գեղեցկութիւն գո րծես ,ց և ն ի լթ ո յն , որ ի ս կ ա կ ի ց կբ ն մ ա , ը ս տ ձե զ, զ յո յժ գեղ ե ցի կ տ եսիլն ետ , և ոչ ղա ոնելն և երբ ա ոնե, սկսա լ զա շխ ա րհս ոչ թկ գ ո յա ց ո յց , ա յ, ղա ն ֊ » Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեոա գիր X 2595, կ 2Տ5ա , * ն ո ւ յն տ ե ղ ո ւմ , Է յ 2 7 4 ա , 3 ն ո ւ յն տ ե ղ ո ւ մ , կ 2 5 Տ ր > * ն ո ւ յն տ ե ղ ո ւմ , կ 2 4 Շ յս ^ Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւմ ։ ո Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւմ ։ * Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո ա գ ի ր X 1 0 5 3 , կ 2 4 7բ>

Փ ի յո ն Ա յև ք ս ա ն դ ր ա ց ո , ա շ խ ա տ ա թ յա ն ն ե ր ք Հ ա յ մ ե կ ն ո լթ յօ ,ն ն ե ր ը 1Ц զա րդն և զա նդա սն և ղա նձևն և զսխ ա լա շա րքն զեղեցկա կերպ ա ցո յց » ' և ա յլն ։ Ն յութ ը և ա ս տ վ ա ծ ո չ թ ե իրա րի ց ա նկա խ 1ն ղսյություԴ , ո ւն ե ց ե լ, ա յ,' մ ի ա ­ սին, նյո ւթ ը գ ո յո ւթ յո ւն է ո ւնեցել ա ս տ ծո մ ե ջ, Ա յս պ ի ս ի ն է հ ե ղ ի ն ա կ - մ ե կ ն ի չ ի կ ր ո ն ա ֊ի դ ե ա ,ի ս տ ա կ ա ն ը մ բ ռ ն ո ւ մ ը ա շ ­ խ ա րհի ա ռ ա ջա ցմ ա ն մ ա ս ի ն , Ս ա կա յն մ ի ա յ, տ ե ղ , խ ո ս եղով ս տ ե ղ ծ ա դ ռ ր ծ ո ւ֊ թ յա ն մ ա սին ը նդհա նրա պ ես և հ ա մեմա տ ութ յուն կ ա տ ա ր ելո վ ա րհեստ ա վորի և ա ս տ ծ ո մ ի ջ և ' ո ր պ ե ս ս տ ե ղ ծ ա դ ո ր ծ ո ղ ն ե ր ի , դ ր ո ւ մ է . (Հղի ա ր ո ւե ս տ ա ւո ր է ն սՀ Բ է զ ն խ թ ն ի ն բե ա ն ր ծ ն ա ն ի ն , ո րպ էս պ ա ս/կերա գ ո ր ծն /րյ/ղքնձ ո չ ս տ ե ղ ծ ա - նէ, ա յ, ա ռ ե ա լ' պ ա տ կեր յա լր ի նէ, ըստ ա յս մ ա ւրինա կի' ոչ թ է ա ստ ուա ծ զ՜Աիւթն ի ն ք ն ծ ն ա լ. ա յ, մ շ տ ն ջ ե ն ա ւո ր »*։ Ա կ ն հ ա յտ է , ո ր Երղ ն կ ա ց ի ն , բ ն ն ա - դ ա տ ե լո վ ն ր ա ն ց, որոնք ը նդո ւնո ւմ են նյութ ի և ա ս տ ծո մ ի ա ժ ա մ ա ն ա կ ,ա ղո- յ ո ւ թ յ ո ւ ն ը , ա յ ս տ ե ղ հ ա մ ա ձ ա յ ն վ ո ւ մ I' ն ր ա ն ց հ ե տ ։ Մ ե կ ն ո ւթ յա ն մ ե ջ շ ա ր ա դ ր վ ո ւմ են հ ո ւն ա կ ա ն վ։ի ,ի ս ո փ ա ն եր ի տ ե ս ա կ ե տ ֊ ներր աշխարհի ա ռա ջա ցմա ն հա մա ր հիմք հա նդիսա ցա ծ նա խ ա սկզբնա կա ն նյո ւթ ի մ ա ս ի ն ։ Ա յղ մա սը հետ ա քրքրա կա ն է ա յն ա ռո ւմ ո վ, որ ց ո ւյց է տ ա լիս, թ ե ինչպ ես էին մ ի ջնա դա րյա ն հ ա յ մ տ ա ծո ղ ն եր ,։ հա սկա նում հունա կա ն փի- ,իսոփ ա ների ուսմ ունքը։ «Թ ա լէս զջուր ա սա ց ա ոա ջին և ի ն մ ա ն է զա յ , տ ա ­ րերս, Ա նա քսիմա նղրոս' ղա նրա ւէ, ա յս ի ն քն ' զա նդունդս ա սա ց սկիզբն ե ի նմ ա նէ ղ ա յլքն, Ա նա քսմէնևս' զա լդ ա ոա ջին և զա յլն ի ս մ ա ն է, Ա նա քսա - զորա ս ' զն մ ա ն ա մ ա ս ո ւն ս , ա յս է ն մ ա նա մ ա ս ո լն ր ն' ջերմութ իւն ա ւղ ո յ նմա ն Հ ջերմութ եա ն հ ր ո յ, և ղիջութիւն ջ ր ո յ' ա ւղոյ ղիջութեա ն, և ցրտ ութ իւն ջրոյ' երկրի, ե չորութիւն երկրի' հ ր ո յ, ի սռցա նէ ա սա ց ,ի ն ե լ զա շխ ա րհս, Պ իթա - ղյւր ա ս է զ թ ի ւ ս » 3 և ա յլն : Փ ի լո ն ի ա շխ ա տ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի մ ե ծ ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ի կ ա պ ա կ ց ո ւ թ յա մ բ , ս/Ազրա- դ ա ո նա ,ով բն ո ւթ յա ն և մա րզու ն կ ա տ մ ա մ բ ա ստ ծո « նա խ ա խ նա մ ո ւթ յա նь հա րցին, Հո վ հ ա ննես Ե րզնկա ցին ա րտ ա հա յտ ում է ուշա դրութ յա ն ա րժա նի մի շա րբ մտքեր։ Ե ր զ ն կ ա ց ի ն , ի հ ա ր կ ե , չք, հ ա մ ա ր ձ ա կ վ ո ւմ բ ա ց ա հ ա յտ ո ր ե ն ժ խ տ ե լ կրոնի և եկեղեցու կողմից ս ր բա գո ր ծվ ա ծ ա յն սկ զբո ւնքը , ըստ որի ա ս տ վ ա ծ ն ա ­ խ ա խ ն ա մ ո ւմ է բն ո ւթ յա ն բ ո ,ո ր երև ո ւյթ ները , չն ա յա ծ որ տ ես նո ւմ է ա յղ տ ե ­ սա կետ ի ա նիրա կա ն լի նելն ու ա ն հեթ եթ ո ւթ յո ւնը ։ Հե տ և ե լո վ Ա զեքսա նդրոսին, որր Փ իլոնի օՅ ա զ ա զ ս նա խ ա խ նա մ ութ եա նն ս,ո,եմիկ բ ն ո ւյթ ի ա շխ ա տ ութ յա ն մեջ հ ա ն զես է դա լիս որպ ես ա նտ իկ մ ա տ երի ա,ի ս տ ա կ ա ն ֊զե տ եր մ ի ն ի ս տ ա կան ուսմունքի ա րտ ա հ ա յտ ի չ և որի դ ե մ Փ իլոնը ի դ ե ա ,ի ս տ ա կ ա ն . պ ր ո վ ի ղ ե ն ց ի ա ֊ մ՛ոտ ա կա ն դիրքերից բա ն ա վ եճ է մ ղ ո ւմ , Ե րզնկա ցին ղրում է . я Ա սա ցին, թէ դ ո յ նա խ ա խ նա մ ութիւն, ը ն դ է՜ր սա ստ իկ ա րկա ծք ջրոց ի վ ե ր ա յ բո ւս ո ց և տ նկոց բինի շրջմա նԼ ա ն ձր ևա ց և ա պ ա կ ա ն ի ։ Ել է ե ր բ ե մ ն , զի ա նչա վ։ տուրս տա պ տ ղոց երկիր' յա նձ ր և ա ց և է ե ր բե մ ն , զի ի սմա նէ ա նձրևա ց նուա զու­ թ ի ւն պ տ ղ ո ց ։ Ե ր բ ե մ ն կ ա ր կ ո ւտ զ ա մ ե ն ա յն ի ն չ ձ ա խ ե ն , ա ն բ ա ր ի շ տ ք և ար)- ղա բք ղ ո յդ պ ա տ ուհա ս կրեն, Ասեն ա յս ' ե ՜ր բ է ա յս նա խ ա խ նա մութ եա ն դործ ե թ է ընդ է ր լինին ա յս »', Ե րզնկա ցին ա շխ ա տ ում է խ ուս ափ I , ա յս հա րցե­ րին ուղղա կի պ ա տ ա սխ ա ն տ ա ,ո ւց։ Ա վ ե,ի ,ա վ Լ ուսա նե, և հա սկա նա , զրա » Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ռ ա , { ի ր .V , 1 0 5 3 , Լ ք 2 4 1 ր ։ г Ն ո ւյն ւ ո և դ ո ս !ք Լ յ 2 7 1 ր ։ տ Ն ո ւյն ա ն դ ա մ , կ 2 Տ 0 ։ս ։ * Ն ա յն տ ե ղ ո ւմ , է շ 2 Տ 2 ր ,

*հրիղորյւսն պ ա տ ճա ռները, քա ն հա կա ռա կվել «զ ի ուսա նել կա մել լա լ է քա ն Հա կա ռա ­ կել» ' , — шипиТ է ն ա : Բ ա յց չհա կա ռա կվեք պ ա հա նջելով հա րցը չի սպ ա ռ վ ո ւմ ։ Հեղ ինա կը ի ն ­ քը ևս մտ որումների մեջ է, թ և ա ր դ յո ք ի ն չո ՜վ բա ցա տ ր ել նա և ա յն , որ ա ստ ­ վ ա ծ ս տ ե ղ ծ ե լո վ և մա րդ ուն և կ են դ ա ն ի ն ե ր ի ն , վ երջիններիս տ ա նջո ւմ է' թույլ տ ա լով , որ կեր դա ռնա ն մ ա րդ ուն։ Մ ի՛թ ե ա յս էլ պ ետ ք է նա խ ա խ ն ա մ ութ յա մ բ բ ա ց ա տ ը ! / 2: Ի ն ք ն ի ն հ ս ւ ս կ տ ն ա լ ի է , ո ր ա յ ս պ ի ս ի հ ա ր ց ա դ ր ո ւ մ ն ե ր ը և կ ա ս կ ա ծ ­ ները , որ ա ռա ջա դրվում են նրա կ ո դ մ ի ց, վա տ են օգնո ւմ նա խ ա խ նա մութ յա նը չհա կա ռա կվելու նրա պ ա հա նջին: Վ երջա պ ես, ձգտ ելով դուրս գա լ ա յդ հ ա կա սութ յուններից, Երգնկա ցին ս ա հ մ ա ն ա վ:ա կ ո ւմ է ա ս տ ծո • ն ա խ ա խ ն ա մ ո ւթ յո ւն ը բ ն ո ւթ յա ն երևույթ ների նկա տ մա մբ, նա գտ նում է, որ ա մեն ինչի վրա չէ, որ ա ստ վա ծ նա խ ա խ նա ­ մում «է ի ն չ, որ յա ն ե զ նի ւթ ո յն ի նա խ ա խ նա մ ութենէն ա ստ ուծոյ ծնա նի ե ա ս/ա կա նի և , ո ր ր ս տ կա ր գի ա յս [ք՛նի, և չէ զ ա ր մ ա ն ք ս 6: Ա յս ա պ ա ցո ւցո ղ օ ր ի ն ա կ ն ե ր ն ի ն ք ն է բ ե ր ո ւ մ : Ա յս պ ե ս ' (Հ զ մ ե ծ ո ւ թ ի ւ ն ա ւ ո ւ ր ն և ղւմ ե ծ ո ւ թ ի ւ ն դ ի ֊ շ ե ր ո յն ' ա յս ոչ ը ս տ ն ա խ ա խ ն ա մ ո ւթ ե ա ն , ա յ/ ը ս տ բ ն ա կ ա ն հա րկին լի ն ի , ե բ ն ա կ ա ն հ ա ր կ ն վ կ ա յ ! , , ո ր չ1, ր ս տ ն ա խ ա խ ն ա մ ո ւ թ ե ա ն »՛1 և ա յ լ ն ։ Այս պ ի ս ո վ , բ ն ո ւթ յա ն ն կ ա տ մ ա մ բ ա ստ ծո նա խ ա խ նա մ ութ յա ն մա սին մտ որումները, Երգնկա ցուն բեր ո ւմ են բն ո ւթ յա ն մեջ ա ստ ծո կա մքից ա նկա խ օբինա չա ւիութ յոլննևրի ա ռ կ ա յո ւթ յա ն գի տ ա կ ցո ւթ յա նըւ Նա օրինա չա ւիու- թ յո ւն ն ե ր է տ եսնում բն ո ւթ յա ն բա զ մ ա թ ի վ երև ո ւյթ ների մեջ և դրա նք ա շխ ա ­ տ ում է բա ցա տ ր ե լ իրերի էութ յո ւնի ց բ խ ո ղ պ ա տ ճա ռներով։ Հ^բն ո ւթ ի ւն ս յի ւ- բա քա նչիւր յէո ւթ ե ն է կա րգեա լ և ա րուեստ ա ւոր է , ղի նա ղմա նկունս յո ր ո վ ա յ֊ նի յա ռ ա ջ բ ե ր է և ա մ բո ղ ջ ա պ րեցուցա նէ յո ր ո վ ա յն ի ն , և' զա նշունչս տ ունկս, և ' ք ա ր ս յո ւր ե ա ն ցն պ սւհէ»5։ Փ ո փ ո խ ո ւթ յո ւն ը բ ն ո ւթ յա ն մեջ տ եղի Հ ունենում որոշա կի և ա նխ ա խ տ ելի օր ինա չա վւութ յա մբ։ «Ր ր պ էս բնութ իւն ց ո ր ե ն ո յն ս ի ֊ ս եռն ոչ լինի և ոչ հա ճա րն՝ գա րի, ա յլ իւրա քա նչիւր զիւր չավւն և դիւրն բ ա ­ ւա կա ն ստ ո ւգա պ էս յս /ռ ա ջ բերէ),6: Ինչ վեր ա բերո ւմ է մա րդու կյա նքի ն կ ա տ մ ա մ բ ա ստ ծո նա խ ա խ նա մութ յա ն հա րցին' Ե րգնկա ցին վճռա կա նա պ ես ժխ տ ում է ա յդ բն ա գ ա վ ա ռ ո ւմ ա ստ ծո ն ա խ ա խ ն ա մ ո ւթ յո ւն ր ։ Մ ա րդը բա ն ա կ ա ն էա կ է , և նա նա խ քա ն գործելը մ տ ա ծո ւմ է , կ շռ ա դ ա տ ո ւմ , ուստ ի մա րդը ի նքն է ի շխ ո ւմ իր գործունեութ յա ն վրա 7։ Ե ր գնկ ա ցի ն դ ե մ է ֆ ա թ ա լի զ մ ի ն , լե ն ա ղա տ ում է աս տ ր ո ր դի ա ն ։ « Ա յ ֊ նո ցիկ , ո րք զճա կա տ ա գիրն յա ռ ա ջեցո ւցա նեն և յա ս տ ե ղ ա ց ա սեն' զա մ ենա յն ը ն դ դ է մ ա ս ե մ , սո ւտ ս ց ո ւց ա ն ե լ ջա ն ա ն բ ա զ ո ւ մ ձ ե ո ն ա ր կ ո ւթ և ա մ р » ъ, — գ ր ո ւմ 1 Մ ա տ ե ն ա ղ ա ր ւ ս ն , ձ ե ո ս պ ի ր .V 1 0 5 3 , Լ ջ 2 5 2 ր ւ * Տ ե ՛ս ն ո ւ յն տ ե ղ ո ւմ , է ջ 2 Տ 2 — 2 5 3 ա ։ 3 Ն ո ւ յն տ ե ղ ո ւ մ , է չ 2 7 1 /м 4 Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , կ 2 7 7 ս ո * Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , կ ?9Տ ա — 298րւ ° Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , Հ չ 2 7 1 ր ւ Л' 2 0 5 0 , {♦ 1 8 7 ր , Ա յս Հա տ վա ծը մնք ենք. բ ե ր ո ւ մ X' 2050 * Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , է ջ 2 5 3 ր # » Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեոա գիր ձ ե ռ ա գ ր ի ց , ո ր ո վ հ ե տ և բ ն ա գ ի ր ը X 1 0 5 3 ձ ե ռ ա գ ր ո ւմ ,ը ի վ չէ ւ Ի ն չպ ե ս վ ե ր և ո ւմ ա ր դ ե ն ա ս ե չ ե ն ք У> 1 0 5 3 և Л* 2 0 5 0 ձ ե ռ ա գ ր ե ր ը պ ա ր ո ձ ա կ ո ւմ են Փ ի չո ն ի ա շ խ ա տ ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ի ն ո ւ յն մ ե կ ն ո ւ - թ յո ւ ն ն ե ր ը ։

Փ իլոն Ա /եքսա նդրա չ/ու ա շ/ւաւօո ւք/յուննե ր ի Հ ա յ մ ե կ ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ը 113 է նա ; Եվ հետո բա զմ ա թ ի վ փ ա ստ երով ա շխ ա տ ում է ա պ ա ցուցել իր ա եսա կե - ա ր ։ Ս ենք չծա վտ լվելու Հա մա ր չե ն ր դիմ ո ւմ ք ա գվա ծքների ; Փ իլոնի երկերի մ եկ նութ յո ւնների մ ե ջ ի մ ա ց ո ւթ յա ն հա րցեր շոշա փ ող մ տ բե ր ր թ ո ւյլ են ա ա լիи ա սելու, որ ե ր զ ն կ ա ց ի ն , ը ն դ ո ւն ե լո վ , որ ի մ ա ցո ւթ յա ն ՚'/ր ո ց ե ւ ւ ր բ ա ն ա կ ա ն ո ւ թ յա ն ե ղ դ ա յա ր ա ն ն 1 ր ի ղ ո ր ծ ո ւ ն ե ո ւ թ յա ն ա ր դ յ ա ն ր է , ճա նա չող ութ յա ն ժեջ հա ս/կա պ ես ը ն դ գ ծ ո ւմ է զ գ ա յո ւթ յա ն , զ գ ա յա կ ա ն ը ն կ ա լ­ մ ա ն դերր, ա յն մ ի տ բ բ , թ ե բա նա կ ա նո ւթ յո ւնր չի կա րոդ ա րտ ա րին ա շխ ա րհը ճա նա չել, ա ռա նց զգա յա բա ններ ի տ վ յա լն եր ի ։ « Ի վա խ տ ա ն մ ի մ ե ա ն ց ՝ զ գ ա ֊ լի ն զ գ ա յո ւթ ե ա մ բ բ ն ի միտ սն մ տ ա ն է, և մ ի տ բն զ գ ա յո ւթ ե ա մ բ ն յը զ գ ա լիսն յ ա ր ձ ա կ ի » 1։ « Մ ի տ բ ն զ գ ա յ ո ւ թ ե ա մ բ ն ի մ ա ն ա և բ ն դ ո ւ ն ի ղ գ ա լ ի ս ն , ե զ գ ա յ ո ւ թ ի ւ ն ն մ տ օ ք ն ր ն գ ո ւ ն ի ղ գ ա լ ի ս ն » ֊, « զ գ ա յո ւ թ ի ւ ն բ ն ա ւ գ ն ե ն մ տ ա ց ն » * : Ե րզնկա ցին կա սկա ծի տ ա կ չի դնում աշքսարհի ճա նա չելիութ յունը։ «Ա /ս ղդա լիբս, — գրում է նա , — որ կա բ ծ ե մ բ և տ եսա նեմբ ' ր մբռնելի են ւլդ ա յո ւ֊ թ ե ա ն ցս ։ Եղ եա լ և քինելիք ե ր և ե ցա ն և ոչ մշտ նջենա ւոր և ա նրմբ ռ ն ե լի բ , կ ա ր­ ծիր ա յս ոչ եր կ բա յո ւթ ե ա նո *։ նա գտ նո ւմ է , որ բո լո ր գիտ ութ յունները, որոնբ ճա նա չում են ա շխ ա րհը, բա ժա նվո ւմ են երկու խ մ բ ի ' տ եսա կա ն և գործնա ­ կա ն, որոնբ սերտ կ ա պ վա ծ են իրա ր հետ ։ «Ի մա ստ ա սիրութ իւնն յերկո ւս բ ա ­ ժ ա ն ի ' ի տ եսա կա նն և ի գո ր ծա կ ա ն ն ... գործա կա նն վ ա րելով ի տ եսա կա նն ժ ւս մ ս ւ՚հ ե ց ի ն , ո ր Լ մ ի ւ ս ն մ ա ս ն ի մ ա ս տ ո ւ թ ե ա ն ն » * ։ Տի եզեր ա գի տ ա կա ն հ ա ր ց ե ր ի ց , որոնբ ա րծա րծվել են մեկնութ յունների մեջ, ուշա գրա վ են հա տ կա պ ես ա րեգա կի և լուսնի խ ա վա րմա ն մա սին մ ա բե - բ լո «Ա րեգա կա ն խ ա ւա րումն ի լո լս ն էն լի ն ի , ղի յո ր ժ ա մ ա ն լո յս /ի ն ի լուսինն և սևա տ եսա կ և գա պ ա տ ա հիլ ա նկա նի ը ն դ դ էմ ա րեգա կա նն' ի ն ք ն մ ի ա յն երևի մ ե ղ ս ե ա ւ և պ ա կ ա ս ե ց ո ւ ց ա ծ ՛ է զ լ ո յ ս ա ր ե գ ա կ ա ն ն ի մ է ն ջ և խ ա ւ ա ր ա ռ ն է » 1': Լուսնի խ ա վա րմ ա ն մա սին' «Հոր ժա մ ա րեգա կա ն գունդն և լուսինն հա նդէպ մ ի մ ե ա ն ց չինին և գունդն երկրի ի մ էջ ն ո ց ա , որ ա րեգա կն ի ն ե ր ք ո յ /ինի երկր ի և լուսին վ եր ո յ և երկիր ի մԼջ, և հա ստ ա տ ուն և ուղեղ գի ծբն երեքին հա նդէպ մ ի մ ե ա ն ց և ոչ կա րէ ւոեսա նե/ լուսինն զա րեդա կ, ղի երկիր ստ ուեր ա ռ ն է ' ա ն յ ո յ ս մ ն ա յ»՛ ւ Փ իլոնի ա շխ ա տ ութ յունների երկու մ եկ նի չն ե ր ի ՝ Հո վ հ ա ն ն ե ս Ս ա րկա վա գի և Հովհա ննես Երզնկա ցու մ եկ նութ յո ւնները հետ ա քրքրա կա ն են նա և մ ի ա յլ «ս ռ ո ւ մ ո վ ։ ՛Ն ր ա ն բ պ ա ր զ ո ւ մ ե ն , ո ր մ ի ջ ն ա դ ա ր յ ա ն Հ ա յ ա ս տ ա ն ո ւ մ տ ա ր բ ե ր տ ե ֊ ա սկետ ներ են եղել կենդա նիների գործողութ յունները գնա հա տ ելու հ ա ր ցո ւմ ։ Մ ենր ա րդեն ա սել ենք, որ Ս ւսրկա վա դը կա նգնա ծ է ա յն տ եսա կետ ի վրա , թ ե բա ն ա կ ա ն ո ւթ յա մ բ օժտ վ ա ծ են մ ի ա յն մ ա րդ իկ ։ Հետ ևողա կա նորեն պ ա շտ պ ա նե լո վ ա յս ս կ զբո ւն ք ը , նա գ տ ն ո ւմ է, որ մ ա րդ կ ա նց և կենդա նիների գործողութ յունները էա պ ես տ ա րբերվ ո ւմ են ի ր ա ր ի ց։ Մ ա րդկա նց գործունեու­ թ յո ւնը կ ա նխ ա մ տ ա ծվ ա ծ է, գի տ ա կ ցվ ա ծ, նա խ օր ոք ծրա գրվա ծ, մինչդեռ կենդա նիներին։ը հ ի մ ն վ ա ծ Է բ ն ա զ դ ի վ ր ա : Ա յս Էա կա ն տ ա ր բ ե ր ո ւթ յա ն պ ա տ ֊ ^ Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո ա գ ի ր Л- 1 0 5 3 , Է ; 3 7 5 ր ։ - ն ո ւ յն տ ե ղ ո ւմ , կ Յ Տ 7 ր ւ 4• ն ո ւ յ ն տ ե ղ ո ւ մ , կ 3 6 7 ա ւ 1 Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , կ 2 4 0 ր ։ ՛• ՛ հ ո ւ յ ն տ ե ղ ա մ , կ 3 0 8 ա — 3 6 8 / Ա 6 Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , Է չ 2 ? 7 ա — 2 7 7 ր ։ 7 Ն ա յն տ ե ղ ո ւմ , կ 2 7 7 ր ւ 994— 8

114 Գ . Դրիդււրյռւն ճա ռով' կենդա նիների « ս տ ե ղ ծա գ ո ր ծ ո ւթ յո ւն երը» նմա ն են իրա ր, չա նեն ի ր ե ն ց ա նհա տ ա կա նութ յունը, իսկ մ ա ր դ կ ա ն ց մ ո տ , ը նդհ ա կ ա ռա կ ը, չկ ա ա յդ մ ի օ ր ի ն ա կ ո ւթ ի ւն ը : « Ք ա ն զի մ ա ր զ ի կ ,— զր ում է Ս ա րկա վա գը,— թ էպ էտ տ ե- սա կա ւ մի են և հա ւա սա ր, բ ա յց գ ի տ ա թ ե ա մ բ և փ ա ր թ ա մ ութ ևա մբ ա ն գո յդ ե ն , որւդէս է տ եսա նել ի տ ուն և ի ք ա ղ ա ք , որ շինել են և բնա կ ի ն, իսկ մ և ֊ պ ա ն և մ ր ջ ի ւ ն մ ի ա պ է ս գ ո ր ծ ե ն և չ կ ա յ զ ա ն ա զ ա ն ո ւ թ ի ւ ն ի ն չ ի ն ո ս ա յ>»« Մ ա րդուն և կենդա նիներին, ըստ Ս ա րկա վա գի, բնո ւթ յո ւն ի ց տ րվա ծ է ի ր ե ն ց գո յո ւթ յո ւն ը և սերունդը պ ա հ պ ա ն ե ր ւ հա տ կութ յուն։ «Ո չ մ ի ա յն բ ա ­ նա կա նը, ա յ,և ա մ ենա յն կենդա նիը ը ն ա ա ր ե ա , է պ ա հել զինքն ի մա հոսս- ն է *2։ Ս ա կա յն մի էա կա ն տ ա ր բ ե ր ո ւթ յա մ բ ' կենզա նիների մ ոտ ա յն , ինչպ ես նա և նրա նց բ ո ր բ գո րծող ութ յո ւններ ը, զուրկ են գիտ ա կցա կա ն հիմքից, նրա նը ա յդ չեն ա նում կ ա նխ ա մ տ ա ծվ ա ծ կերպ ով և գո յո ւթ յա ն պ ա հպ ա նմա ն հ ա մա ր նր ա ն ց կա տ ա րա ծ գո րծողութ յունները սոսկ բնա զդա կա ն մ ղ մ ա ն ա ր ֊ դ յո լն ք ե ն ։ « Մ ի ՛թ ե գի տ ո ւթ ե ա մ բ ա ռնէ զա յն ծիծա ոն, թ է ա յս ի նձ օգուտ է և կ ա մ թ է փ ո յթ ա ռա քինութեա ն ունին կենդա նիիդ, և զ ա յն , որ տ ևէ և մ ն ա յ ազգն ա ճ մ ա մ բ, կ ա ր ծե՛ս թ է ն ա խ ա խ ն ա մ ո ւթ ե ա մ բ հոգա ն և ա պ ա գ ո ր ծ ե ն ,— հա րց­ ն ո ւմ է Ս ա րկա վա գը և պ ա տ ա ս խ ա ն ս ,մ ,— ծա նր և դժուա րին է զա յս կա րծել, թ է նո րա խ որա գիտ ութ ի ւն ո ւնի ն և ի մ աս ա ռ ք )հ ա մ ր վա րին»՛’: Ս ա րկա վա գի կա րծիքով կենդա նիների մոտ սերունդ պ ա հպ ա նե,ու ո ւն ա ­ կութ յունը ևս գ ի տ ա կ ց վ ա ծ չէ ։ « Չէ թ է ուսեա լ է զա յն մուկն, որ յա ռ ա ջ բա ն զ ա յն , որ ծն ա ն ի և ա ճէ ի յո ր ջն ց ա ն կ ա յ մ տ ա ն ե լ բ ա ղ ա մ ա ն գ ա մ ,ի ն ի , որ ա ր տ ա ք ո յ որջոյն ձգէ զ ձ ա գ ս ն »*։ Ա ո ա ր կ ե ր վ նր ա նց, որոնք հա կվա ծ են կ ե ն ­ դա նիների գո րծող ութ յո ւններ ը նրա նց գի տ ա կ ցո ւթ յա մ բ բ ա ց ա տ ր ե ր նա դրա մ է , թ ե «Ի բ ա ց պ իտ ի տ ա նել զցնորս մ տ ա ցն ա յն ո ց ի կ , որք կ ա ր ծե ցի ն , թ է շունն զ ա յն , որ գնա ց ու եկա ւ յա ջ և յա հ ե ա կ ... մ տ ա ց զօրութ եա մբ արար և կա մ թ է ա յն , որ զխ և ցե մ ո ր թ ն ուտ է և կ ա մ թ է աԱ ի ն չ, որ զհետ ա յնորիկ երևի' կա րծիս տ ա յ բա ն ի մ ա ս ի ն »*, Կ ենդա նիների մա սին «չէ պ ա տ եհ ա ս ե,, թէ ը նտ ր ութ և ա մբ և յա ռ ա ջա հ ո գո ւթ և ա մ բ ա ռնեն զգործն, ա յլ բ ն ռ թ ի ւն ն բա շխ եա լ և ետ զ ա յն ը ն տ ա ն ի և ի յա ր քպ ,ա քա նչքպ >ոց»0։ Ինչպ ես տ եսնում ե ն ք , Ս ա րկա վա գը հետ ևողա կա նորեն պ ա շտ պ ա նս ,մ է ա յն տ ես ա կետ ,,, թ և բա ն ա կ ա ն ո ւթ յո ւն ը և գի տ ա կ ցվ ա ծ գործողութ յունները հա տ ուկ են մ ի ա յն մա րդուն, Հ ա կ ա ռ ա կ ա յս պ ն դմ ա ն, Փ իլոնի ա շխ ա տ ութ յունների երզն կա ցու մ ե կ ն ո ղ թ յո ւննև ր ի մեջ ա յն մի տ քն է զա ր գ ա ցվ ո ւմ , թ ե ա նա սունները ևս ունեն բ ա ն ա ֊ կ ա ն ս ւ թ յ ա ն տ ա ր ր ե ր , ի մ ա ց ո ւ մ , Ո ր պ ե ս դ ր ա ա պ ա ց ո ւ յ ց մ ե կ ն ի չ ը հ ե ն վ ո ւ մ Ւ. ա յն փ ա ստ ի վ ր ա , թ և կենդա նիները իրենց գո յո ւթ յո ւնն ու սերունդը պ ա հպ ա ­ ն ե ր , նպ ա տ ա կով կա տ ա րում են բ ա զ մ ա թ ի վ ա յնպ իսի գործողութ յուններ, որոնք խ ոհա կա նութ յուն են պ ա հա նջում, թև նրա նք լսում ու հ ա ս կ ա ն ա մ էն մա րդու ա րտ ա սա նա ծ բա ռերի իմա ստ ը, որոշ կենդա նիներ կա րողա նում Д* ի ր ե ն ք Էլ ա ր տ ա ս ա ն ե լ բ ա ռ ե ր , ի ս կ վ ա ր ժ ե ց ն ե լո ւ դ ե պ ք ո ւ մ ' կ ա տ ա ր ո ւ մ ե ն ն ա և « Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո ա դ ի ր -V 2 5 9 5 , կ 2 Տ 1 ա , Տ ն ո ւ յն տ ե ղ ա մ . Էշ 2 4 Տ ա ։ 3 Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , Է շ 2 Տ 0 ա ։ « Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւմ , Է շ 250ր, Ь Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւմ , 2 5 1 ս /ւ в Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , կ

Փ ի/ոն Ա լեք ս ա ն ղ ր ա ցո լ ա շխ սւտ ությունների Հ ա յ մ ե կ ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ը Ц5 շա տ բա ր դ գո րծող ութ յո ւններ , որո նք «ի մ ա ս տ ո ւթ ե ա ն գո ր ծ ե ն » ։ Ա յս ա մենը 9 \" 4 9 Է տ ա յ ի ս , պ ն դ ո ւ մ Է մ ե կ ն ի չ ը , « թ է գ ո յ ի ն ո ս ա հ ո գ ի խ ո հ ա կ ա ն » 1: Ն ույն հ ա րգի ն կ ա տ մ ա մ բ Հ ո վ հ ա ն ն ե ս Ս ա ր կա վ ա գի ե Հ ո վ հ ա ն ն ե ս Ե ր գ ն ֊ կա ըու մ ո տ ե ց մ ա ն տ ա րբերո ւթ յունը երևա ս' Հ նա և հ ե տ և յա լի ց: Մ եկ նելով Փ ի ֊ /ոնի նույն մ քա րը երկու հ ե ղ ի ն ա կ ֊մեկնիչները տ ա րրեր կ ա րծիքներ են ա րտ ա - Հ ա յտ ո ւմ , Եթե Ս ա րկա վա գը գ տ ն ա մ է , թ ե կենդա նիներին ոչ մի պ ա րա գա յում չի կա րելի հա մեմա տ եք մա րդու հետ , թ ե նրա նը մա նուկներին Էլ նմա ն չեն, ո ր ո վ հ ե տ և գ ի տ ա կ ց ո ւ թ յո ւ ն ը կ ե ն դ ա ն ի ն ե ր ի մ ո տ բ ո լ ո ր ո վ ի ն ր ս յց ա կ ա յա մ /;, ի սկ մ ա նա կ ն երի մոտ բա ն ա կ ա ն ո ւթ յո ւն ը թ ե և չի ե ր և ա մ , ր ա յց և ա յնպ ես որպ ես հնա րա վորութ յուն ն ր ա ն ց մեջ գո յո ւթ յո ւն ա ն ի 1 սեւ ոչ ս /ղ ա յ մ ա նկա նց չե ն ն մ ա ն , գի թ էպ էտ և չերևի ներգործութ եա մը ը ա նա կա ն, ս ա կ ա յն զօրո ւ ֊ թ ե ա մ ը ե ն » ֊, ա պ ա Ե ր զ ն կ ա ց ի ն , յո ւ ր ո վ ի մ ե կ ն ե լո վ Փ իք ո ն ի ն , դ ր ո ւմ է , թ ե կ ե ն ֊ դա նիներր а ունին րնդա նեքութիւն ի մ ա ս տ ի ց », որը նրա նց մոտ ա նհա ստ ա տ է ինչպ ես մա նուկների մ ո տ ' «վ ա ս ն կենդա նեա ցգ ա ս է, թ է թ էպ էտ ունին ը ն ֊ գոմնհլութիւն ի մ ա ս տ ի ց , ա յլ ա ղա լս, է , ըստ նմ ա նութ եա ն տ զա մ ա ն կ ա ն ց ‘ ա ն - հա յտ ը և ա նհա ստ ա տ ը»3: Ա յս տ ե զ ի ց մ ի ա ն գ ա մ ա յն ա կնհա յտ է, որ կենդա ­ նիների գ ո ր ծ ո զ ա թ յա ն ն ե ր ր բա ցա տ ր ելո ւ և նրա նց խ ո հ ա կ ա նո ւթ յուն, գ ի տ ա կ ֊ ց ա թ յա ն ունենա ր,, հ ա ր ցո ւմ մ ի ջն ա դա րյա ն երկու մ տ ա ծո ղ ն եր ը ա րտ ա հա յտ ում են տ ա րրեր տ եսա կետ ներ։ Վ երջա պ ես, Փ իլոնի « Ն ա խ ա խ նա մութ եա ն» Հովհա ննես Ո րոտ նեցու ծ ա ֊ վ ա լ ո վ ւի ո ք ր մ ե կ ն ո ւ թ յ ո ւ ն ը ն յ ո ւ թ է տ ա լի ս Ր ր ո տ ն ե ց ո ւ ւիի լ ի սուի ա յ ա կ ա ն հ ա ֊ յա ց ք ն ե բ ը պ ա ր զ ե ր ս կ ա մ նրա ա յլ ա շխ ա տ ութ յուններո ւմ ա ր տ ա հ ա յտ վ ա ծ մ տ քեր ը հ ա մ եմ ա տ ա կ ա ն ք ն ն ո ւթ յա ն ենթա ըկեքոլ և հ ա ս տ ա տ եր ,, հ ա մ ա ր: Ա յստ եղ ա ր ծա ր ծվ ո ւմ են հ ի մ ն ա կ ա ն ո ւմ օնտ ոլոգիա կա ն հա րցեր, ը ն ն ա ր կ վ ա մ I- ա Տ ն հ ս , ր ց ր , թ ե ի ն չ պ ե ՜ ս Է ա ո ,ս ջ ե կ ե լ ա շ խ ա ր հ ը , ի ն չ ի ՛ ց Է ա յ ն ս տ ե ղ ծ վ ա ծ և սրա նց հա րա կից Հա րցեր : Հետ ա քրքրա կա ն են Ո րոտ նեցու զա տ ո զութ յո լններր \" ‘ եղի և մ ա մ տ նա կի փ ի լիսոփ ա յա կա ն կա տ եգորիա ների մ ա ս ին : « Տ ե ղ ի Է ի մա րսին և ոչ մա րմինն ի տ եղի» * ,— գր ում Է Ո րոտ նեցին մ եկ նութ յա ն մեջ, իսկ Ժ ա մա նա կը, ըստ նրա , հետ ևա նք Է եր կրի շուրջը ա րեգա կի պ տ տ մ ա ն , ի ն չ­ պ ես ոտ քի հետ քը հետ ևս/սք Է ոտ քի5 և ա յլն ։ Արանը են ա յն հիմնա կա ն գա ղա փ ա րները, որոնք մ ե զ , որպ ես միջնա ­ դ ա ր յա ն հա յ փ ի լի ս ո փ ա յա կ ա ն, հ ա սա րա կ ակ ա ն ֊քա ղա քա կա ն մ տ քի պ ա տ - մ ա թ յո ւն ն ուսո ւմնա սիրողի, հետ ս,քրքրեք ե ն Փիքոնի գո ր ծեր ի հ ա յե ր ե ն մ ե կ ֊ ն ա թ յո ւն ն ե ր ի մեջ: Ա նշուշտ , Փիքոնի ա շխ ա տ ութ յունների մեկնութ յունները կա րող են շա տ ա վելի ն յո ւթ տ ա , հ ա յա գի տ ո ւթ յա ն ը , ուստ ի պ ետ ք Է ա վելի բա զմ ա կ ող մ ա նիո րեն ուսումնա սիրվեն, Կա րծում ենք նա և, որ Փ իլոնի երկերի հ ա յերեն մեկնութ յունների որոշ հա տ վա ծներ պ ետ ք Է հ րա տ ա ր ա կվ ե ն : Ա յդ կհեշտ ա ցնի հա յ մշա կույթ ն ուսումնա սիրողների գործր և կունենա ճա նա չս- //ա կա ն ա ր ժեր: * Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեոա գիր М 1 0 5 3 , Լք 2 9 3 ր , տ ե ՛ ս ն ա և Լ , 2 Տ Տ ր — 2 Տ 9 ա , 2 9 0 ա , 2 9 1 ա , 293ա —293ր և ա յ/ն ւ 2 Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեոա գիր Л* 2 5 9 5 , Լ ջ 2 5 0 ը ւ 3 Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեոա գիր .V 1 0 5 3 , Լ ք 2 9 8 ր ։ « Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեոա գիր X ՛ 1931, Լ , 130ա , 5 Տ ե ՛ւ , ն ա յն տ ե ղ ո ւմ ։

Դ . Գրիգորւա ն Г. ГРИ ГО РЯН АРМ ЯНСКИЕ ТОЛКОВАНИЯ ТРУДОВ ФИЛОНА АЛЕКСАНДРИЙСКОГО Р езю м е Ф и л он А лексан дри й ски й (I в. н. э.) явл яется одним из тех авто ­ ров, труды которого были переведены на армянский язы к ещ е в V — VI веках. Н екоторые важ ны е работы Филона, подлинники которых утеряны, сохранились и стали достоянием современной науки благо­ даря древнеармянским переводам. Сохранились такж е довольно объемистые толкования работ Фило­ на, авторы которы х до настоящ его времени неизвестны. В данной статье делается первая попытка сгруппировать эти толкования, уста­ новить их авторов. А рмянскими средневековы ми ком ентаторам и истолкованы почти все имею щ иеся в армянском переводе произведения Ф илона. Эти тол­ кования условно мож но разделить на три группы. К первой группе от­ носится толкование «О провидении» Ф илона, автором которого является крупный мы слитель X IV века И оанн Воротнеци. В о вторую группу входят толкования четырнадцати работ Филона. Автор этих толкова­ ний неизвестен. О днако, исходя из данны х текстологического изуче­ ния рукописей, содерж ащ их толкования указанной группы, и основы­ ваясь на тож дестве в кардинальных вопросах мировоззрения, вы ра­ ж енных в толкованиях с одной стороны, и в известных трудах И оан­ на С а р к а в а г а (ум. 1129 г.), с другой, и, наконец, о п и р аясь н а другие ф акты филологического порядка толкования второй группы, автор ста­ тьи приписы вает И оанну С аркавагу. В третьей группе комментируются только ш есть работ Ф илона. Эти толкования принадлеж ат перу извест­ ного мыслителя X III в. И оанна Ерзы нкаци-П луза. В пользу такого вы­ вода говорят, к ак непосредственное упоминание его имени в памятной за п и с и переписчи ка одной рукопи си , т а к и н еко то ры е д р уги е факты,- Армянские толкования работ Ф илона Александрийского, несмотря н а религиозно-богословский .характер, со д е р ж ат много ценны х вы ска­ зы ваний по различны м отр асл ям ф илософ ии и д аю т возм ож н ость ис­ следовать м ировоззрение авторов— толкователей этих работ. С этой точки зрения особое значение автор статьи придает толкованию И оан­ н а С а р к а в а г а , в ы д в и га ю щ е м у зд е с ь м ы сл ь о зн ачен и и о п ы та -в по­ знании.

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՌ ՄԻՆԻՍՏՐՆԵՐԻ ՍՈՎՍՏ1'Ն ԱՌԸՆԹԵՐ :1>Ն 2է>ՌԱԳՐ0Ր1' Գ 1'ՏԱ -ՀԵՏԱ ԶՈ ՏԱ Կ Ա Ն 1’՜»*ՍՏ1’ ՏՈԻՏ — «Մ Ա ՏԵՆ Ա Դ Ա ՐԱ Ն . I! I' Ա ՛ Լ Ա Ն ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ 1 0 <1 - Л* 5 ԷՍ'. Պ 1 4 1 ա Ս . Ն ՄԻԻԲԱՐ ԴՈՇԻ և ՍՄԲԱՏ ՍՊԱՐԱՊԵՏԻ ԴԱՏԱՍՏԱՆԱԳՐՔԵՐԻ ԱՌՆ2ԱԿՑՈԻԲՅՈԻՆԸ Մ խ իթա ր Գոշի ե Иմրա ս։ Սպ ա րա պ ետ ի դա տ ա ստ ա նա գրք երր հին հա յ իրա վունքի պ ա տ մ ո ւթ յա ն , և ընդհա նրա պ ես հ ա յ դ պ ր ո ւթ յա ն , ա մ ենս,խ ոշոր հ ուշա ր ձա նների ց /.ն, հուշա ր ձա ն ն եր, ո ր ո ն ց մ ի ջ ո ց ո վ կ ա ր ե լի կ պ ա րղ ել մի ա մ բո ղ ջ Аամ ա նա կա շրշա նի պ ա տ կ երը ՝ սո ց ի ա լ ֊ տ ն տ ե ս ա կ ա ն , րա ղա րա կա ն ու ր ա դ մ ա թ ի վ ա յլ տ եսա կետ ն երից։ Ս ա կա յն ա յս ն պ ա տ ա կ ով Ս մբա տ Ս պ ա րա պ ետ ի Դ ա տ ա ստ ա նա դիրբր ուսումնա սիրելիս, նա խ պ ետ ք կ պ ա րղել բա նա սիրա կա ն մ ի հա րց՝ նրա և Մ խ իթ ա րի Դ ա տ ա ստ ա նա դրբի ա ռնչա կցութ յա ն հ ա ր ցը ։ Հետ ա բրրիր հա րցեր են ի նբնը ս տ ի նբյւս ն, թե ինչ չա վւով ե ինչպ ես կ օգտ ա գո ր ծել Ս մբա տ ը Մ խ իթ ա րէ Դ ա տ ա ստ ա նա գիրքը, ինչ գա զա փ ա ր ա բա ն ո ւթ յա մ բ, ինչ ո րա կա յին տ ա րբե­ րութ յուն ունի ն ր ա Դ ա տ ա ստ ա նա դի րբր Մ խ իթ ա րի Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ր ք ի ց, եղել կ վերջինս գործող Օրենս գ ի ր ք , թ ե ո չ, և ա յլնւ Ս ույն հ ո ղ վ ա ծո ւմ , ս ա կ ա յն , մ ե ղ զբա ղ ե ցն ո ղ ը ա յդ բո լո ր հա րցերը չեն, ո ր ո ն ց լ ո ւ ծ մ ա ն հ ա մ ա ր ե ր կ ա ր ժ ա մ ա ն ա կ ո ւ ա շ խ ա տ ա ն ք I[ պ ե տ բ , ա յ լ ե ր կ ո ւ գա տ ա ստ ա նսւգրբերի ա նմիջա կա ն կա պ ի, ա ռնչա կ ցո ւթ յա ն հ ա ր ցը , ա յսինքն ա յն հա րցը, թ ե Սմ բա տ ի ն ծա նոթ եղե՜լ կ, նա ձեո րի տ ա կ ունիցե / կ Մ խ ի ­ թա րի Դ ա տ ա ստ ա նա դիրբր, օգ տ ա գ ո ր ծ ե 'լ կ ա յն , փ ո խ ա դր ե՜լ կ, թ ե թ ա ր գ մ ա ­ ն ե ի թ ե նրա օրԼնսդիրրը բոլորովին ա նկա խ կ և ոչնչով չի ա ռնչվ ում եոշի Դա տա ս տ ան ս,գրքի ն : Երկու դա տ ա ստ ա նա գրքերի ա ռնչա կցութ յա ն վւա ստը հ ա վ ա ս տ ե լ են դ ր ա ն ֊ գ ո վ ղրա ղվող մեր բա ն ա ս երն եր ը, պ ա տ մ ա բա ններն ու ի րա վա բա նո ւթ յա ն պ ա տ մ ո ւթ յա ն մ ա ս ն ա գե տ ն ե ր ր ' Ա լիշա նր, Բ ա ստ ա մ յա նր, Հո վ ն ա ն յա ն ր , Կա րս- տ ը, Ղրո ձ յա ն ը , Արեղյա ն ը , Ս ա մուելյա նը և ուրիշներ: Ս ա կա յն վերջերս պ ա տ մ . ղիտ . թ եկնա ծու Ա . Գ ա լստ յա նը, որ հրա տ ա րա կել կ Ս մբա տ ի Դ ա տ ա ս­ տ ա նա գրքի բն ա գի ր ը ' նրա իր կա տ ա րա ծ ռուսերեն թ ա ր գմ ա ն ո ւթ յա մ բ հա ն­ դ ե ր ձ , դրբի ա ո ա ջա բա ն ո ւմ , հ ա կ ա դ ր վ ե լո վ վ ե ր ո հ ի շյա լ գ ի տ ն ա կ ա ն ն ե ր ի ն , ա յն կա րծիքն կ հ ա յտ ն ո ւմ , որ ի բ ր թե Ս մբա տ Ս պ սւրա պ ետ ր իր Դ ա տ ա ս տ ա ն ս ։- ղիրբը կա զմելիս չի օգտ վել Գ ոշից, ա նգա մ իր ձեոբի տ ա կ չի ունեցել և ծ ա ֊ ն ո թ չի եղել նրա ն՛: 1 Տե՛ս С м б ат С п ар ап ет. С удебни к. С оставл ен и е те к ста, п ер ево д с д р св н еар \\!я н ­ ского. предисловие и примечания Л . Г . Галстян а, Ереван. 1958, կ X X և 1ՏՏ /. ի ն լպ հ ս Ь и /1ւ Ա . Գ ա լս տ յա ն , « Ս մ բ ա տ Գ ո ւ ն գ ս տ ս յր յի \" Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ր ք ի » մ ա ս ի ն » . Հ ա յկ ա կ ա ն ՍՍՌ ԴԱ Հ ա ս . ղիւո. բ ա ժ ա ն մ ո ւն ք ք < Տ եդևկա ղիր*>, 1 9 5 2 , .V 2 , կ 9 4 և Հտ .ւ

Լ մ • Պ իվա ղյա ն Ա . Գ ա լստ յա նլ իր կա րծիքը հ իմնա կա նում փ որձում Է ա պ ա ցո ւցել հ ե ն - վ ելո վ երկա դ ա տ ա ս տ ա ն ա գր ք եր ի սսսւ՝[>Լոս|>(ունն1.ւփ վ ր ա , ի ս կ ն մ ա ն ո ւ­ թ յո ւն ն ե ր ը բ ա ց ա տ ր ո ւմ Է ա յն հ ա ն գ ա մ ա ն ք ո վ , « որ ի ն չպ ես Ս մրա տ ը, ա յնպ ե:/ Կ ^ \" 2 Ը Ի ր ե ն ց օ գ տ ա գ ո ր ծ ա ծ ձ յ ո ւ թ ե ր ը վ ե ր ց ր ե լ ե ն մ ի և ն ո ւ յ ն ա ղ բ յ ո ւ ր ն ե ր ի ց » 1, մ ե կ ը մ յո ւս ի ց ա նղա /ս: Տե ս ն ե ն ք ա յժ մ ի ր ա վ ա ց ի ' Է ա ր դ յո ք Ա. Գ ա լստ յա նը ա ոա ջ քա շելով ա յս ­ պ իսի նորա լուր տ եսա կետ : Հա յտ նի Է, որ Գոշր իր Դ ա տ ա ստ ա նա գիրքը հորինել Է գրա վոր և ր ա ն ս ւ֊ վոր ա ղ բյուրներ ի Հիմա ն վ րա ։ Գոշի հրա տ ա րա կիչ Վ. Բ ա ս տ ա մ յա նցր մ ա ն ր ա ֊ կ ր ր կ (տ կերպ ով հետ ա ղոտ ել Է և ցո ւյց տ վել ու տ ողա տ ա կում նշել յո ւր տ - ք ա ն չյո ւր հ ո դ վ ա ծի , նույնիսկ յո ւր ա ք ա ն չյո ւր հ ա տ վ ա ծի , յո ւր ա ք ա ն չյո ւր ա ր­ տ ա հ ա յտ ո ւթ յա ն т բ ա ռ ի ա ղ բյո ւր բ կ ա մ ա ղ բյուրն եր ը, եթե ա յդ պ ի ս ի ր եղել ե ն ։ Ա յն բո լո ր Հո ղ վա ծներ բ ա մ բո ղ ջո ւթ յա մ բ կ ա մ Հա տ վ ա ծներր , որոնք ղբա - IԼոր ա ղ բ ո ւ յր չ ո ւ ն ե ն , ի ն չպ ե ս ե կ ա ն ո ն ա գ ր ք ե ր ի ց , Մ п վ иի ս ա կա ն օ ր ե ն բ ն ե ր ի ց և ա յլ ա ղ բյո ւր ն ե ր ի ց ք ա ղ ա ծ օր ենքներ ի Գոշի մ ե կ ն ա բ ա ն ո ւթ յո ւններ ր Բ ա ս ֊ տ ա մ յա ն ց ը ա ռել Է չա կերտ ների մ եջ, ա յդ պ ի սո վ պ ա րդ դա րձնելով գրա վոր ա ղ բյուր ունեցող և չունեցող մա սերր։ Ղ րա նից պ ա րղվում Է, որ Գոշի բ ա զ ­ մ ա թ ի վ Հո դ վա ծներ չունեն գրա վոր ա ղ բյուրներ , ս տ եղ ծվ ա ծ են սովորութա կա ն իրա վունքի Հիմա ն վրա ե կա մ ի ր կողմից են Հորինվա ծ: Ց ո ւյց տ ա լ դ ր ա ն ց ի ց մ ի ք ա ն ի ս ի ւսււ1լա յությունր 4 մ բ ա տ ի Դ ա ա ա ս ա ա ն ա - գրքում' բա վա կա ն Է, որ գրեթե ա պ ա ցուցվա ծ հա մա րենք Ս մբա տ ի ա ռնչու­ թ յո ւն ը Գ ոշից: Ո ւստ ի տ ե ս ն ե ն ք, թ ե Գ ոշի ա յդ Հո դ վ ա ծնե ր ի ց կա ն ա րդյոբ Սմբատի մոտ ։ Ա մ ե ն ս /մ ա կ ե ր ե ս ա յի ն հ ա մ ե մ ա տ ո ւթ յո ւն ն ի ս կ ց ո ւյց Է սւա լիս, որ Ս մբա տ ի մոտ ա ռկա են Գոշի ա յգ Հոդվա ծներից շա տ շա տ երը: Բ երենք դ րա նցից մեկը: ՃԻԵ. ՅԱ Ղ Ա Գ 4 Դ Ա ՏԱ Ս ՏԱ ՆԱ Տ ՎԱԲԶԿԱՆԱՏ Վ Ն Ս Խ Դ Ա Տ ՏԳՈՐԾԻՍ «Վ ա րձկա նր որբ տ երա նց գործես բ վա րին, որպէս երկրա գործը, ի վ նա ս ելն ղդործիս րստ սովորութ եա ն' ա նպ ա րտ ք են. իսկ յի ւր եա ն ց ի գ ո ր ծ ֊ ս ր ն վ ն ա ս ե լո վ ' վ ճ ա ր լի ց ի տ ե ր ա ն ց ն : Իսկ ի ն ք ե ա ն ց գ ո ր ծ ե օ ք վ ա ր ե լո վ , որս/Էս Հնձողք, ինքեա նց վնա սն լի ցի • իսկ եթէ ղտ եա ոն ի վարձու ա ոցէ և րստ սո­ վ ո ր ո ւ թ ե ա ն վ ն ա ս ի ց ի տ ե ս ա ն է ի ց ( ՚! У\\Ц թ է յ ա ն օ թ ի տ ե ա ռ ն է ա ռ ն ա ց ո ւ և վ ն ա ս ի ց է յ վճա ր լի ց ի : եւ չա բ ա կ ա մութ ե ա մ բ վ ն ա ս ե լո վ ՝ վճա ր լի ց ի » ( Միս. Գոշ, Դ ա տ ա ստ ա նա գիրք, էջ 4 3 7 )։ Ա հա և ա յղ Հ ո ղ վ ա ծ ի Ս մ բա տ ի վւո/ս ա դ բ ա թ յո ւ ն բ : Ճ Հ. ՎԱՍՆ ՎԱՐՁԿԱՆԱՑ եւ վա րձկա ն, որ յո ւնէ տ իրոջն ի բա նն սա րվա ծ կոտ րէ, չտ ա յ վճա ր, ապա թ է իր կա մա ւք վնա սէ* նա վճա րէ: Բ ա յց ա յն վ ա ր ձվ ո ր ն, ռրի իր սա րվ ծով ն գսւյ' վա րձ ա ռնու և բ ա ն ի ՝ նա չտ ա յ վճա ր ունէ տ էրն: Եւ թ է ղտ իբոջն յի ւր բա ն ն կոտ րէ' նա չտ ա յ վճա ր: Բ ա յց թ է ա ռա նց տ ի ­ րոջն հբա մա նա ց ա ռնու և վնա սէ նա վճա րէ: 1 С м 6 а т С п а р а п с т, С удебник, կ 199:

Մ խիթա ր Գոշի և Ս մբա տ Սպարապետի դա տ ա ստ ա նա գրքերի ա ո ն չա կ ցռ թ յո ,ն ր 11У Եւ ի վեր ա յ ա յ սր ա մ ենա յնի կու հ ր ա մ ա յէ ա ւրէնքս, որ զինչ հեճկով ե լ կ ս /մ ա ց ։ վ ա ս ն .չա րութեա ն վ ն ա ս է , ձ ա վ ճ ա ր է' յի ր ք ս ա կ էն ։ (С м б Э Т , С у- дебник, էջ ! 4 8 ): Ա յս երկու հ ս կ վ ա ծներ ի հ ա մ ե մ ա տ ո ւթ յո ւն ը ց ո ւյց է տ ա փ ս , որ սրա նր ր ս տ բով ա ն դա կ ութ յա ն նո ւյնն ե ն , և բա ն ի որ Գոշի մոտ ա յն չունի գրա վոր ա ղ բյո ւր , որի;, Ս մբա տ ,, ա ո ա ն յ Գոշի մ ի ջն ո ր դ ո ւթ յա ն կա րողա նա ր օ ղ տ վ ե ,, ուստ ի մ ն ո ւմ է ե ն թ ա դ ր ե ի որ Ս մ բա տ ի ա ղ բյո ւր ը Գոշն է ։ Ո ւշա դրութ յա ն ա ր­ ժա նի է Ս մբա տ ի մոտ հա տ կա պ ես վերջին նա խ ա դա սութ յունը, որ Գոշի հոդ­ վ ա ծ ի '(Եւ չա ր ա կ ա մ ո ւ թ ե ա մ ր վ ն ա ս ե լո վ ՝ վ ճ ա ր ,ի ց ի » ն ա խ ա դ ա ս ո ւթ յա ն փ ո ­ խ ա դ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն է , ը ս տ ո ր ո ւ մ « կ ո ւ հ ր ա մ ա յ է ա ւ ր է ն ք ս » բ ա ռ ե ր ո վ Ս մ բ ա տ , т, մ ե ր կա րծիքով, ա կնա րկում է Գոշի օրենքըւ Վ երցնենբ փ ոխ ա դրութ յունը ց ո ւյց տ վող մի ա վ ե ,ի ցա յտ ո ւն օրինա կ. ՅԱՂԱԳՍ ԴԱ ՏԱ Ս ՏԱ ՆԱ Յ ԱՅԳԵԳՈՐԾԱՑ ՀՆԿԵՐԱԻՈՐ ՄԱՍՆԱՒՈՐԱՅ Հ Ա Ր Ա Կ Շ Ա 8 ԵՒ Վ Ա ՐՁԿ Ա Ն Ա Տ 3 ա ղա գս ա յղ եդո րծա ց եւ ա յլո ց գ ճշգրտ ե, ղօրինա կն ոչ կա ր եմ յսւդա զս «րսնա գան ս ո վ ո ր ո ւթ ե ա ն ց գ ա ա ւա ս ց եւ ա շիսս րհ ա ց. թսւյց ս ա կ ա ւ ինչ ն2ա ն ա Կ ւ ա ս ց ո ւ ք ի ր ս ւ ս ս ն ց , գ ի լ ա ս » ս ո վ ո ր ո ւ թ ե ա ն ՂՃ1'Ո*Ն Ա Տ Ն Հ Ա Ս Տ Ա Տ Ո Ւ Ն ԱՈ- Ն Ո 11Ա - •ւԱՑՑԼ*: Ա ր դ՝ մ ի ՛ որ ա ն ի ր ա ւո ւթ ե ա մ բ ղրկա նս ի ն չ ղ ո ր ծ ի ց է , ա յ, ի ր ա ւա մ բ ք ղ ր ա ժ ա ն ո լ մ ն ա ր ա ս ց է ը ն դ ը ն կ ե ր ի ն : I* ս կ <| П դ գ Ш ե Ш | И »՝ ի ն ո ս ա , կ Լ» Г - կ ի ն ա ո ւ դ ա ն 1, ս () ի ե ւ ո չ չ ո ր ե ր կ ի ն ը ս տ օ ր ի ն ա ց ն , գ ի .1 ի ւ г վ ա ս ա ա կ - (I թ ն ե ւ ո ֊ յ о ա ա ւ՝ ի ն ա ն ի г ա ւ է . ե ւ յ ա դ ա գ ս ա յ ն ո ր ի կ ի ր ա ւ ա ց ի կ ա ր ծ ե մ ղ ն ե ր ե ք ն : Ի՛ՍԿ Վ Ա Ր Ս Ա Ւ Ո Ր Մ Շ Ա Կ Ա Ց Ն Վ Ա Ր Զ Ի Յ Ե Ղ Ա Ն Ա Կ Ս Ա Ռ Ա Տ Ո Ւ Թ Ե Ա Ն ԵՒ ՆՈԻԱ9.ՈԻԹ եԱՆ Դ Ա Տ Ի 8 Ի . ա ո ա ւե ,ե ա ,— ի նուա ղն ,ի ց ի , եւ պ ա կ ա ս ե ա ,— յա ա ս ւե - ,ե ա (ն յ Ն մա նա ս, էս եւ յա ղ ս ւգ ս տ ե ղ ե ա ց ն ,ի ց ի : (Մ խ . Գ ոշ, Դ ա տ ա ս տ ա ն ա դիր,.. 4 3 2 — 433) , Վ երոբերյա /ը հ ա մ ե մ ա տ ենր Ս մբա տ ի Դ ա տ ա ստ ա նա գրքի ՄԱ հոդվա ծի հետ ։ ՎԱՍՆ ԱՅԳԵԱՅ ԵԻ ԱՅԳԵԳՈՐԾԱՑ Ն ա թ!( ե ւ սովորութ իւն Г իւրա քա նչիւր ե րկրի ա յլ ե ւ ա յ լ ե ն , բ ա յց մ ե ք զոր կա րցսւք Տշմսւրա ել յա ս փ ն ա ց ն ' ն ա ա յս է . Ы « ԹՈՂ ԱՅՍ ՀԱ Ս ՏԱ ՏՈ Ւ Ն Մ Ն Ա Յ ' որ չղ ր կ ե ն ղիրա ր, ա պ ա ի ,,ա ,նա ւ,, ա մ էն մ էկ գի ր բ ա ժ ի ն ն ո ւն ն ա յ ս ի ր ո վ եւ ի հա նգիստ ։ Եւ կու հ ր ա մ ա յէ ա ւր էն ք ս , որ ո վ գիր ը ն կ ե ր ն հ ա ր մ է կ ա մ զ ր կ է ՝ ն ա տ ո ւպ , ա ռ ն ո ւ ն յ ի ր ՚ւ յ ն ե ւ ի ն ա տ ա ն : Ե ւ ղ ա յ ս դ ե ռ կ ո ւ ն ե ր ե ն ք , ո г կ г կ ի ս մ 1. հ | ի I՛ ի ա и լ <յ ա ն ք ն , վ ա ս ն ա յ ն ո ր , ո ր յ ի ր В ա լ ա ծ ն I, մ Ь ц ա ն ! ն . թ է ո չ ն ա ա յլո ց ն , որ ա յ,ա ղ ղ գողութիւն եւ ուժ, որ ի վա ստ ա կոց եւ ի հսղծնա ց ի գա րս ւինի' նա ա յն որ վճա րն չորս տ ա կ է: Բ ա յց ու ղ ի բ ա ւո ձ ք ն պ ա տ եհ է ի վ եր ա յ տ նղոյն ա րձա կութեա ն եւ նեղո ւ­ թ ե ա ն աչն Լլ։ ՆՈ ՒՅՆ ՊԷՍ ԵՒ Չ.Մ Շ ԱԿՆՈՑ՛Ս Վ Ա Ր Զ Ե Ր Ն ' Ի Վ Ե Ր Ա Յ Տ Ա Ր Ո Յ Ն Ս Ղ Ո Ւ Թ Ե Ա Ն ՈՒ ԼԱՒՈՒԹԵԱՆ՛Ս Ա ՅՆԵ Ն 9.Ն Ե ՀՆ . ղի ա ռ ա ն ց ն ե Հ ի , ո ր պ ա տ ե հ վ ո ,, ,ի ն ի , ա շխ ա ր հ երբ շի ն վ ի ... (С м б а т , С удебн и к, էջ 1 7 2 ): Ւ ն չ պ ՚ա ։ տ ե ս ն ո ւ մ ե ն ք , Ս մ բ ա տ ի ա յ ս հ ո դ վ ա ծ ի ա մ բ ո ղ ջ ո վ ի ն Գ ո շ ի ց //»«-

1 2 0 է մ . Գ իվա զյա ն խ ա դ ր ո ւ թ յ ո ւ ն լ ի ն հ / ը ա կ ն ե ր և Լ , ի ս կ ը ն դ գ ծ վ ա ծ հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն հւԱէ/էվ ա ծ ֊ նևրը բ ա ռ ա ց ի թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յո ւն ևնւ Ա յստ եղ կա րևոր Է մ ի հ ա ն գ ա մ ա ն ք ևս. « տ ուգա նեսցի և չոր եքկի ն ըստ օ ր ի ն ա ց ն » ա ս ելո վ , Մ խ իթ ա ր Գոշը ա կնա րկում Է Մ ովսիսա կա ն հետ ևյա լ օր ե ն- ըը. «Իսկ եթէ գոդա սցի ոք ղա րղա ռ կա մ ղոչխ ա ր, և սպ ա նցէ կա մ վա ճա ոեսցէ, հինդ ա րջա ռ ր նդ ա րջա ոոյն տ ո ւժեսցի . և չորս ոչխ ա ր րնգ ո չխ ա ր ի * (Ե /ի ց, ԻՐ, 1 ): Ո ւրեմն' դողութ յա ն հա մա ր ըստ Մ ովսիսա կա ն օր ենքի 4 գողա ցա ծի ք ա ռ ա պ ա տ ի կ ո վ պ ե տ ք է ր տ ո ւգ ա ն ե լ դ ո ղ ի ն , Ր,ստ Գ ո շի ' ե թ ե ա շխ ա տ ա ն ք,ի ր ն - կերն երից մեկն է գողը' «կրկին» (գողա ցա ծի կրկնա կի չա փ ով) պետք է տ ո ւ֊ գ ա ն ե լ , ք ա ն ի ո ր <гյ ի ւ ր վ ա ս տ ա կ ս ն և ո չ յ օ տ ա ր ի ն ա ն ի ր ա ւ է » ։ Ն ո ւ յ ն ն է ն ա և Ո՛Կ ՛ա տ ի մ ո տ . « կ ր կ ի ն մ է ն ( ֊= մ ի ա , ն ) լի ն ի տ ո ւ գ ա ն ք ն , վ ա ս ն ա յն ո ր , ո ր յի ր հ ա - Iածն է մեղա ն րն»։ Հնսւրա վո ր է, որ Գոշը և Ս մբա տ ը' մ ի մ յա ն ցի ց ա նկա խ ' ն ա յն մ ե ղ մ ա ղ ո ւ֊ ցի չ հ ա ն դ ա մ ա նքլ, նկա տ ի ո ւնենա լո վ , ն ո ւյն պ ա տ ճա ռա բա նութ յո ւնը տ ա յին դ ո ղ ի պ ա տ ի ժ ը մ ե ղ մ ա ց ն ո ղ ի ր ե ն ց օ ր ե ն ք ի հ ի մ ն ա վ ո ր մ ա ն Հ ա ։1 ա ր : Պ ա ր /у չ Լ մ ի թ ե , որ Ս մբա տ ի մոտ գտ նում ենք Գոշի հա մա պ ա տ ա սխ ա ն հա տ վա ծի թ ա րգմ ա նութ յո ւնը , Ա յս օրինա կը ց ո ւյց է տ ա լիս , որ Ս մբա տ ը ոչ մ ի ա յն ձեռքի տ ա կ ո ւն ե ցել է Գոշի Դ ա տ ա ստ ա նա գիր քը և օ գ տ ա գ ո ր ծ ե ի ա յլև ուղղա կի փ ո ֊ խ ա գ ր ե լ֊ թ ա ր գմ ա նել է հոդվա ծը ա մ բո ղ ջո ւթ յա մ բ: Բ ա յց ա յդ պ ի ս ի փ ո խ ա դ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ֊թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յո ւ ն մ ի ա յն ա յս հ ո դ վ ա ծ ը չէ: Ա հա և մ ի ուրիշ օրինա կ: Գ ո շ , I I , Հ ո դ , ի ս ՚Զ Ս մբա տ , հ „դ վ . Ճ Հ Հ •Յորժա մ զաոտջինն շինիցի գիւղ, չկ՛ Հաս- <եթէ ոբ նոր դեզ շինէ՝ նա չէ պատեհ մենակ տատոմյ բա ժա նռմն Հողոյն և ջրին ն այչոց ղՀողերն ոինաաով բաժնեկ ի նչռ ր գ ա յ ա մ Լ ն այսպիսեաց մին; բ ա , ական բնակի,բ մող»- մարղ ո, ,ցվի, „ « նեդցնեն ի վերայ. հ , ՎԻօ№' * ապա ր ա մ ա ն ռ մ ն Հասս,աս,ի , ի , ապա ,ա յ,ո ց առնու, ո. ա յլոց տա, կամ ր ա մ ֊ Ա պ ա ///. ա ,ե ր ա կ շ ի ն ի չ ,/, և լ ի ք է ր ա ղ մ ա ժ ա - ներ մ ա ն ա կ ե ա յ, մ ի ն չ ղի գիտ և, ի ւր ա բ ա Ն շ ]„ր Բ ա յց թ է ա ւե ր ս ,կ բ ,ի ն ի ո , շ ի ն վ ի ՝ ն ա դ ի ր Հ ի ն Տ ա ն չա ծ ս ի ն ա ա ն ռ հ ն ա յ, ե , կ ա մ նոր ղսա Հմա ն ա ն դ ա ս ա ա ն ա ց և ղ ա յլո ց , ի ,ր ա - դ ն ե ն Հ ա յն ց , ո ր ա յ,,} չղ ր կ վ ի ն , ի ն չվ ի լց վ ի , Ո , ե ր ,, ,ց վ ի ' ն ա ա պ ա դ ր ղ ո ր ղ ս ի ն ս ,,,, դ ն ե ն . ր ա ն չ ],.ր լ ,ս ա ս ա հ մ ա ն ի ն ա խ ն ե ա ց ն կ ա ,ց ի ն » Ի ս կ թ է բ ա զ մ ա ժ ա մ ա ն ա կ ե ա յ ի ց է և ւս Հւղի. ե լ ւո ա ն ա ո յև ղ ե կ ե ղ ե ց ո յ բ ա ժ ի ն ն , և ա սրս ղ ա յն ո ց ո ր բ դ լո ւ խ բ լի ն ա ն ա յն տ ե ղ ո յն շ ի ֊ ա ե ,ի , և տ է ր ո ւթ ե ա ն վ ւո ի ո ի /ո ւմ ն ե ղ ե ա յ, ն ո ­ ն ա թ ե ա ն , ե , ա պ ա ս ,յ,ո ց ն ը ղ ո ր ղ 0 , ր ո գ ա րա սցեն բ ա ժ ա ն ո ւմ ն Հ ա ւա ս ա ր ա գ ա . ('С м б Э Т , С уД С бН И К, կ 1 5 1 ) տ ռ թ ե ա մ ր , ն ա խ ե կ ե ղ ե ց ւ ո յն ե ա պ ա ա „ ո ց ն . մա սն ա ժ ,ի տ ա ,ո վ ո ր գ /խ ա ւո ր ն իցէ ղ ե ղ *ն վա սն Հ ո դ ա լո յ ղ ա յլս : / (Մ /и . Գ ո շ, Դ ա ա ա ս տ ա ն ա ղ ի ր բ , կ -И З ) Ա յստ եղ մ ե կ ը մ յո ւս ի թ ա ր դ մ ա նութ յ ո ւ ն ֊ փ ոխ ա դրութ յուն լինելը ա յնքա ն Ш կ ն ե բ և Հ-, ո ր բ ա ց ա տ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի կ տ ր ի ր չ կ ա . Ն մ ա ն օ ր ի ն ա կ ն ե ր կ ա ր ե լ ի է Шա սնյ ա կներով բե ր ե լ, բ ա յց բա վ ա կ ա ն ա ն ա ն ք սրա նցով, բե ր վ ա ծն էլ մ ի ա ն ­ գ ա մ ա յն բա վա կա ն Հ ա նվերա պ ա հորեն ընդունելու, որ Գոշի ա յն հոդվա ծները, որոնք հեղինա կի կ ո ղ մ ի ց չեն հորինվել ա յս կ ա մ ա յն գրա վոր ա ղբյուրի հիմա ն վ րա ' թ ա ր գմ ա ն ա բա ր կա մ ի բր և փ ոխ ա գրութ յուն գտ նվ ո ւմ են Ս մբա տ ի Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ր ք ո ւմ : Ա յս օր ի ն ա կ ն ե րը մ ի ա ժ ա մ ա ն ա կ ց ո ւ յց են տ ա լի ս , որ Ս մբա տ ը ոչ թ ե օգտ վ ում է Գոշից և դրում ի ր հա մա պ ա տ ա սխ ա ն հոդվա ծները ա յլ ուղղա կի « փ ո խ ո ւմ » է Գ ոշին: Ա յդ մ ա ս ի ն սա կա յն քիչ հետ ո:

Մ խիթա ր Գոշի և Սմրատ Սպարապետի դա տ ա սա ա նա դրբհ րի ա ռ նչա կ ցութ յա նа 121 /Ա շա գրոէթ յա ն ա ոնհնր Ս մ բա տ ի ե Մ խ իթ ա րի դ ա տ ա ս տ ա ն ա գր ք եր ի սա րն- լա կ /յա թ յա ն ր հա ստ ա տ ող մ ի ա յլ հա նգա մա նք ևս: Հ ա յա ն ի Է, որ Մ խ ի թ ա ր ի Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ր ք ո ւմ ն յո ւթ ի դ ա ս ա վ ո ր ո ւթ յո ւն ս շսոո խ ա ոն կ, իրա ր են հա ջորդում միմյա նւյ հևա կա պ չունեցո ղ հ ո դ վ ա ծն ե ր , տ ա րրեր տ ե ղ եր ո ւմ ե ն դ ր վ ա ծ ա յն պ ի ս ի հ ո դ վ ա ծն եր ը կ ա մ օրենքն/,րր, որոնք իրա ր պ ետ ք կ հա ջորդեին և ա յլն : Ղ .Հո վնա նյա նր նկա տ ում կ իրա վա ցիո ր են, ո ր (էՍ խ ի թ ա ր ա գ и/ տ ա ս տ ա ն ա դ ր ո ւյ կ ա ր դ ն կ ա մ ն յ ա թ ո ւյ դ ա ս ա վ ո ր ո է թ յ ո ւ ն ր վ ա ­ խ ա ծ կ Ս մ բ ա տ ))1, ր ս տ ո ր ո ւ մ , ի ն չ ս , և ս ն շ ո ւ մ Է ք ա ս տ ա մ յ ա ն ւ յ բ , Ս մ ր ա տ ր (է դ ա ­ սա վորել կ հոդվա ծներր ա վհ/ի հա րմա ր կ եր պ ո վ , քա ն թ ե դա սա վոր վ ա ծ են բ ն ա դ ր ի մ ե ջ , ն մ ա ն ն ե ր բ մ ի ա ս ի ն խ մ բ ե լ ո վ ...) ) '֊: Երկու օր ե նսգր քեր ի բն ա գ ր ե ր ի ուշա դիր քննութ յոԼնր ց ո ւ յց կ տ ա լիս, որ .ս յն դեպ քում , երբ Գոշի մոտ հոդվա ծներր հա րմա ր դ ա ս ա վ ո ր ո ւթ յա ն ունեն, խ ա ռնա կ չեն, մ ի մ յա նւյ հա ջորդում են ի ր ե նց բո վ ա ն դ ա կ ո ւթ յա մ բ նմա ն հոդ­ վա ծներ ՝ ա յդ դեպ քո ւմ Ս մրա տ ր պ ա հպ ա նել կ Գոշի Դ ա տ ա ստ ա նա գրքի հոգ՝ /[ա ծների կա րգրէ Ա յս պ ե ս , օր ի նա կ, Մ խ իթ ա րի մ ո տ , 2 - ր գ մ ա ս ո ւմ իրա ր են հա ջորդում հ ետ և յա լ հոդվա ծներր. (Ծ Բ ) Յա գա գս վա ճա ոոգա դ ե գ ն ո ֊ ' Щ Վ ա ս ն ո ր ւո ո ւ ճ ւ|ա('ւսւո1,. զա ց ղերկիր. (Ծ Գ ) Յ ա գ ա գ ս դ ա տ ա ս տ ա ն ս /յ ւ|սւ- (Ճ Լ Գ ) Վ ա սն р ш ц д ш д I. խ ա ն ո ւթ ի որ Օսաույսւց և <|)ւայսս) սոսն. կա սյեա լ բերէ. (Ծ Դ ) Յ ա գա գ ս դա տ ա ստ ա նա у ջրսւ- № ) Վա սն ցոսււտնոյ և ա մենա յն ղ սւցա ց. չորքոտ ա նԼա ց դնելու. ( Ծ Ե ) Յ ա դա գս դ ա տ ա ս տ ա ն ա :յ ա - (Щ ՛Լա սն Ьдш П д վա նսւոի. հասհոց վահաոաց. ( 0 3 ) Յ ա գա գս գա աա ա ո ա նա գ վւս- ( А Լ 9 .) ' Լ ա ս ն 1 |ո փ ո վ ա հ ա ւ փ . նաւսսց եզսւնց. (Ճ Լ Է ) Վ ա ս ն հող ւ/յ կ ա մ //Լսւնի ծաթ ելոր ( Ծ Է ) Յ ա գ ա գ ս գ ա տ ա ս ա ա ն ա յ |ւ ( * № ) Վ ա սն մԼդուա ց վւսնսաի. 1|ովու վանսւոս. (Ծ /!) Յա գա գս դա տա ստ ա նա и մե- դուսւց ի վսւնա սս նոցսւ. (Ծ է>) Յա գա գս դա ւոա ստ ա նա ց վսւ- ( * Ղ » ) Վ ա ս ն ու՝ կ ս ւր ա ս ծ ա խ է կ ա մ Ա |յ|Ա Ա |(| սւնօ|>. (հսոաց ամսւնա ց. ( Ճ Խ ) ՚Լ ա ս ն ա յ դ ե ա ց 1ւ ա յ յ ա ց դ ծ ւ ս - (Կ ) Յ ա զա գ ս դա ւոա ստ ա նա ւյ վս>- ոոց ւ|անաոի. (|Ш П Ш |Ш д ե <|ն ո 1|Ա |ց <|Ա|1ՈՈ11| ա յցեսւց և ղա յլո ց սւրմտ եա ց. (Կ Ա ) Յա գա գս գա տ ա ստ ա նա էյ րսա (Ճ Խ Ա ) Վ ա սն ո ր ջ ա ւլս ւց ք դ ն է : <||խոյ հ ա տ ուցմ ա ն * г ա ղա ­ ց ա ծ ե. ա յ ս ս | ի ս Լ ս ւ ց : Ինչպ ես տ եսնա մ ենք, բե ր վ ա ծ հոդվա ծներից Սմրա տ ր վա խ ել Հ մ ի ա յն ա ռա - ջինի տ ե գր , պ ա հ պ ա ն ելո վ մ յո ւս ն ե ր ի հա ջոր դա կա նո ւթ յո ւն /։: Ս ա կ ա յն հ ն ա ր ա ֊ 1 Հ . Ղ ե ո Ь ւ/ վ . Հ ո վ ն ա ն յ ա ն , Հ ե տ ա զ ո տ ո ւ թ յա ն ր ն ա խ ն յա ց ո ա մ կ ո ր Ա ւի <//\"\"• Հ ի մ ն ­ ն ա , 1Н 97, կ Տ0.1։ ՜ Մ խ ի թ ա ր ա յ Գ ո շ ի Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ի ր ք Հ ա յո ց , Վ ա ղ ա ր շ ա պ ա տ , 1 Տ Տ Օ , Հ ա ո ա է ս ւր ա ն ո ւ թ յո ւն , կ 56,

յ շ շ կ մ . Պ իվա ղյա ն վոր է , որ ա յս փ ոփ ոխ ութ յունն էլ կա տ ա ր վա ծ /ինի գրիչների և ոչ Սմ ր ատի ձ ե ռ ք ո վ 1: Գ ո շ ի Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ր ք ի հ ր ա տ ա ր ա կ ի չ ՛Լ. Բ ա ս տ ա մ յ ա ն ց ը վ ե ր ո հ ի շ յա լ հ ո գվ ա ծն երից /(Յա դա գս ղ ա տ ա ստ ա նա ց վ ա ճ ա ո ա ց ե զ ա ն ց »-ի մ ա սին նշում է , ո ր <քկ ր կ ն ո ւ թ յ ա ն է ն ա խ ը ն թ ա ց Ծ Ե հ ո ղ վ ա ծ ի ս ։ Ա յ գ ն ո ւ յ ն կ ր կ ն ո ւ թ յ ո ւ ն ը ն ո ւ յն ո ւ թ յա մ բ կ ա ն ա և Ս մ բ ա տ ի մ ո տ ( տ ե ս ն ր ա Ճ Լ Դ և ձ ԼԵ հ ո դ վ ա ծ ն ե ր ը )։ Իրա ր հա ջորդող հ ոդվա ծների կրկնութ յունը երկու տ ա րրեր հեղինա կների մոտ ե ր բ ե ք չ ի կ ա ր Լ / ի բ ա ց ա ա բ ե լ ն ո ւ յ ն ի ս կ ե ր կ ո ւ ս ի է լ ն ո ւ յ ն ‘Ա ղ բ յ ո ւ ր ի ց Օ գ ւո վ ե լււ ւ հ ա ն գա մ ա ն քո վ , հ եղ ի նա կ ների ց մ ե կ ն ու մեկը չէր թ ո ւյլ տ ա , կվ եր ա ցն ե ր կր(՛կ­ ն ո ւ թ յո ւ ն ր ։ Ա յս բ ո լո ր ի ն ա վ ե լա ց ն ե ն ք , ո ր Մ խ ի թ ա ր ի ա յդ ե ր կ ո ւ ( 2 ֊ր դ մ ա ս ի ԾԵ և Ծ Զ ) հողվա ծների հա մա ր ղրա վոր ա ղ բյուրներ հ ա յտ ն ա բե ր վ ա ծ չե ն ։ Մ նում է ընդունել, որ Ս մբա տ ի մոտ նույն հողվա ծի բո վ ա ն դ ա կ ո ւթ յա ն ելըրկ֊ նութ յունը գա լիս Հ Մ խ իթ ա ր Գ ոշից, որը է հենց Ս մ բա տ ի ա ղ բյո ւր ը ։ Ա յգ են ա պ ա ցո ւցո ւմ նա և վերոհիշյա լ հոդվա ծների մ ե ջ ե ղ ա ծ , ե ր բ ե մ ն բ ա ո ա ց ի , հե­ տ և յա լ ն մ ա ն ո ւ թ յո է ն ֊ն ո ւ յն ո ւ թ յո լ ն ն ե ր ը ։ IIւշսւդրությա մբ կա րդա լիս Մ խ իթ ա րի ո Յա ղ ա ղ ս ղ ա տ ա ս տ ա նա ց մեդուա ց ի վա ճա ոս նոցսւօ և Ա մրա տ ի а Վա սն մեդուա ց վա ճա ոիօ հոդվա ծները, ա նմի­ ջա պ ե ս ն կ ա տ ե լի Է, որ երկ ր ո ր դ ը ա ո ա ջին ի թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յո ւն ն Է. բ ե ր ե ն ք ա յդ երկու հոդվա ծների վերջի)։ նա խ ա դա սութ յունները։ Մ ի . Գոշ ( կ 3 6 8 ) Սմբատ ( կ 124) « /' կերա կրոյ մ ե ռ եա լն և յամքհւ ա նպ տ ուղ «/И, ի կերա կրոյն կ ա մ ի տալա յն պ ևղծութե- եղեաչն դնողին յիցիօւ նէ անցնի' նա գնապին է»ւ Մ խ ի թ ա ր ի <ք6 ա ղ ա գ ս դ ա ա ա ս տ ա ն ա ց վ ա ճ ա ո ա ց ա մ ա ն ա ց » ( 2 - ր դ մ ա ս , Ծ Թ) և Ս մ բ ա տ ի «՛Լ ա ս ն ո բ կ ա բա ս ծ ա խ է կ ա մ ա յլա զ գ ա ն օ թ » (Ճ Լ Թ ) հ ո դ վ ա ծ ֊ սե՛րը հ ա մ ե մ ա տ ե լիււ ևս չ ի կ ա ր ե լի կ ա ս կ ա ծ ե լ, որ Ս մ բ ա տ ր թ ա ր գ մ ա ն ե լ է Գ ո­ շին: Ա վելորդ չեն ք հա մա րում զուգա հեռա բա ր բե ր ե լ երկու հողվա ծնեբր ա մ ­ բո ղ ջո ւթ յա մ բ: Միս. Գոշ Սմր ատ <хЬ». կ ա ր ա ս վ ա ձ ա ո ե ա լ և գ ն և ա լ Հ ա ս տ ա տ ի ց ի Ո վ ա մա ն կա մ ա նս ո թ ի ն չ վա ձա ոէ— զկա - յո ր ժ ա մ լց ն ա լ ո ղ ջ զ ա ր կ ե ս ,լն պ ա Հ ի ը Է գ ի ն ի յ ա մին։ ր ա ս ն յ ա ո ա շ կ ո ւ դ ր ե ն ք ---- ո ր թ է ի ն ո յ ն տ ա ­ ր ի ն ո ր դ ձ ե ց ' ղ ]ւր դ ի ն ի ն ա մ բ ո դ Հ պ ա հ է ' ն ա Ա ս ր ս թ է կ ա ր ծ ի է ր ր ե կ մ ա ն ի ///» ծ մ է ս ն Լ ի չյԼ և յե ա լ է բ ա ր խ վ ա տ լք ն ե լո յ կա մ Ա պ ա թ !. ո չ . Ն ա ///. ր ն դ գ դ ի ն ի ն կ ո ր ո ւս ց է ;, մ ի մ ի ա յն ղ կ ա ր ա մ ձ ւ դ ո ր - ք ի ս տ ք ք ր ծ ե լ ո յ ՛ Ի ! ՚Ր Ի ' ե ա վ ճ ա ր ! . ծ ա խ ա ւ դ ն ծա գն ա ո ց կ , ա յլ և ղ կ կ ս վ ն ա ս ո տ ն է /ք Ո ւդ ա ֊ ղ կ ա ր ա ս ի գ ի ն ն և ղ գ ի ն ո յն կ Լ ս ն ւ М иф * Հ ա ջ ո ր գ ս /կ ա ն ո ւք ք յս է ն Հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ո ւ թ յա ն Հ ա մ ա ր Հ մ մ տ » ն ա և ' Ս մբա տ Մ խ ի թ ա ր , II Ս մբա տ Մ խ իթա ր, 1 ժ (1 0 ) Գ (3 ) Ա' Բ ? ) ՃԱ (101) ԺԱ (է է ) 1.0 ( 3 8 ) ձ Բ (102) Դ (4 ) ԺԲ (1 2 ) Լ * (39) ճգ (ю з) Ե (Տ ) ԺԳ (1 3 ) ՃԴ (104) Զ (6 ) ԺԴ (1 4 ) Խ (40) ՃԿ (105) ԽԱ (4 1 ) ՃԶ (106) * (V հԲ (42) ՃԼ (107) հԳ (4 3 ) և չա տ ո ւր ի շ ա յլ խ մ ր ե ր է

Մ խ իթա ր Դոշի և Ս մբա տ Սպ ա րա պ ետ ի դա տ ա ստ ա նա գրքերի ա ռնչա կցութ յունը 123 Ա պ ա թ է ա նկա րծիս ի ր եկմ ա նէ ի ց է և ի թա ~ Ա պ ա ա ղէկ պ իտ ի իմա նա լ որ դրուստ ի դ ե չն ե ղ ն կ ա ր ծ ի ւ/ն , ա ն տ ո ւդ ա ն ք ք ի ց ի վ ա ճ ա ~ վ ա տ թ ր ծ ե լո յ լին ա յ պ ա տ ճ ա ռ ն , և ո չ ի ղ ի - պ ե լո յ կ ա մ յա յլ ի ր ա ց . թ է ոչ ղա մ ա նն մէն ռ ո /լն . ա յլ ե թ է յա յդ մ ս /ն է ն ր կ բ ա յե ս ց ի , ղ ա ֊ ( մ ի ա յն ) վ ճ ա ր ն , նա Հերիք լ , մ ա ն ն մ ի ա յն վ ա ճ ա ռ ո ղ ն տ ո պ ա ն ե ս ց ի ւ Ե ւ ա յս ո վ ե ր թ ա յ ի ր ա վ ո ւն ք ս ի յա մ է ն տ ղդ Ա յդ ը ս տ ա յդ մ լի ց ի ն և ի վ ա ք ո ւն ս , և ի ա մա ն' զի ն չ ու լի ն ի »։ մ ե ծ ա մ ե ծ ս *։ (\"Судебник, է շ 1 2 4 ) . (Գ ա տ ա ս տ ս /է ւա դ ի ր ք , է շ 3 6 $ — 3 6 9 )ւ Ա յս հ ա մ եմա ա ուքքյունր պ ա ր ղ ո ւմ կ9 որ Սմ բ ա տ ը թ ա ր ղ մ ա ն ե լ կ Գոշի հ ո / / վ ա ծ ր ' ե/ / / և ղ - / / / ք/ խ ր թ ի ն ո ճ ը / պ ա ր զ ե ց ն ե լ ո վ մ ի ա յ ն : Վ երոհիշյա լ Հ ո դ վ ա ծն ե ր ի կ ա պ ա կ ց ո ւթ յա մ բ նշենք, Հ ե տ և յա լը և ս , որ վ ե ր ջ ֊ ն ա կա ն ա պ ես ա պ ա ց ո ւ ց ո ւմ է , թ ե Ս մ բ ա տ ը թ ա ր դ մ ա ն ե լ ֊ .ի ոխ ա դ ր ե լ է Գ ո շի ն : Մ խ ի թ ա ր ը « 3 ա ղ ա ւ/ и դ ա տ ա ս տ ա ն ա ց վ ա ճ ա ռ ո դ ա ց և դ ն ո ղ ւ ս ց տ ա ն » Հ ո դ վ ա ծ ը կ ա զ մ ե ք է Ս ա Ա /ս ա կ ա ն օ ր ե ն ք ն ե ր ի Հ ի մ ա ն ւ[րա , ը ս տ я.բ ո ս Т բ ե ր ո ւ մ է պ ա ր ս պ ա - վ ո ր ը ա դ ա ր ո ւմ եդա ծ տ ա ն վ ա ձ ա ո ր ի մ ա ս ի ն 'Լևտ ա կա նը ի Ի Ա , 2 9 — 3 0 - ը տ ս ւ֊ սա ւյի, ա պ ա ի ն ք ը մ ի ջա մ տ ո ւմ մ ի ն ա խ ա դ ա ս ո ւթ յա մ բ , և նո րի ց տ տ ո ա ցի ը ա ֊ դ ո ւ մ Ղ և տ ա կ ա ն ը ի 1'Ե 3 1 - ը : Ր երենբ Գ ոշի ա ղբյուրը և Հո դ վա ծը և Ս մբա տ ի թ ա բդ մ ա նո ւթ յո ւնը . ՛Հ ե տ ա կ ա ն թ , 1 'Ե , 2 Э , 3 0 Մ խ իթա ր, /I , ԾԳ Ս մրա տ , ճ էԲ Եւ եթ է վ ա ճ ա ռ ե ս ցէ ոք ղտուն Ե թ է վ ա ճ ա ռ ի ց է ո ք տ ո ւն (՛բ ­ Ե թ է ո ք մ ի տ ո ւն վա ճա ռէ' րնա կութնա ն ի պարսպաւոր ն ա կ ո ւթ ե ա ն ի պ ա ր ս պ ա ւո ր ք ա . քա ղա քի, նղիցին փրկանք է ս ֊ ծա խ է կ ա մ դ ն է պ ա ր տ պ ա ւոր «• Ղա ?Ի > նղիցին փ րկա նք նորա ք ա ղ ա ք ի ը ն դ հ ե ր ք ն է ' ն ա ;/»/. րա մինչև ի կատարիլ ա ա րլոյն մ ի ն չև ա ւուրցն վա ճա ռի նէւրաв о/ти/» ի կա տ ա րել տ ա ր ւո յ պ ո մ ս /ն ն թ ո ղ լի ն ի ի ր վ ճ ա ր ն . թուի լինիցին փրկանք նորա. Ապա թէ ոչ փ րկիցի՝ մինչև ա ւո ւր ց ն վ ա ճ ա ռ ի ն խ ր ո /է *ր ա ~ А ԲԷ ս № 1> ո լ տ ա րի մ ի յ ի ֊ լնա նիցի նորա տարին ողջոյն, թ ո ւի լի ց ի վ ւր կ ա ն ք ն ո բա ւ Ա պ ա Հա ստա տեսցի տունն՝ որ իցԼ ի թ է ո չ փ ր կ ի ց ի մ ի ն չև լն ո ւց ա մ է ' ն ա կ ա ր ա լղ է տ ա ն տ էր ն պարսպաւոր քա ղա քի՝ Հաստս, - ա ա թ ն ա մ բ ս տ ա ցո ղ ի ?/ ի լ ր ո յ ա յլվ ա յ ա ռ ն ո ւլ ղ ի ր տ ո ւն ն և յա ղ գ ի լր Հ և ո ; նլցէ ի թողու, թնաննւ տ ա ր ի ն ո ր ա ո դ + ո յն , Հ ա ս տ ա տ ի ֊ զ ն ո ր ա Տ զ ի ն լ ո ր ա ո ւե լ է ճ նա ց է տ ո ւն ն ո ր ի ց է պ ա ր ս ւդ ա ւո ր դ ա ր ձ ց ն է ։ Ո ւ թ !է տ ա ն ն ծ ա * ք ա ղ ա ք ի Հ ա ս տ ա տ ո ւթ ն ա մ չ* ա ս * տ ա ց ո ղ ի ն ի ւ ր ո յ յա ղ դ ս ի ւ ր , եւ /ս ա ւղ ն մ ե ռ ե լ լի ն ա յ ո ւ կ ա մ դ ն ա ւղ ն ' ն ա որդիքն և ա զդն ոչ ե չց է ի թ ո ղ ա թ ե ա հն։ կ ա ր ե ն դ ա ր ձ ց ն ե լ Հ ե տ տ ա ր ո յՆ ։ եւ «լվսւնսա փսւրյոսմւայ р1; ?ա յց ւյսաւաւորքք; սյատԼՏ Լ, ոմաօց ադքատաց վսւճւավ пг հային ի յայն <|&иш|С, р1 սահմանսս. վասէ ողորմութեան յաղքաւոուրեճէ |իՏի ս|աաճսա&% դարձուցանելի I, рцш պայմա- Տա ներելով սւյ&եՏ ւլէսյ ի Вш- ոսսւոՏ: /•ս կ տ ո լն ք , որք յ ա ւա ն ս Ի ս կ տ ո մ յք ո ր յա ս ս ն ս ի ց ե ն Ապա տ ո ւն ն , ո ր պ ա րսպ ի ի ց ե ն . ո ր ո ւ/ պ ա ր ի ս պ ո չ գ ո ւց է ո ր ո ց պ ա ր ի ս պ ո չ ի ք է շո ւր ջա - ը ն դ դ ր ո ւց է լթ ի , ն ա ա յն որ շո ւր ջա ն ա կ ի , ը ն դ ա ն դ ս երկրին նա կի, ընդ ա նդս երկրի Հա մա - Հա շիւէն զ է դ ա ր տ ի կ ա մ գ ե տ ն ի Հա մա րեսցի ն . և Հա նա պ ա զ ընդ մ ի է Հա մա րա ծ, ր ե ս ց ի ն և Հ ս /ն ա պ ա ղ լ & դ փ ր ր - փ ր կ ա ն օք լթ ի ց ի ն . և ի թ ո ղ ո ւ- կ ա ն օ ք լի ց ի ն և ի թ ո ղ ա թ ե ա ն ն թ ե ս /ե ն ն չց ե ն ւ ե լց ն ն ։ Ե լ ղ ա յս դ ա տ ա ս տ ա ն ա յս պ է ս ո ւ ա յն ո ր ծ ա խ ե լո յ վ ճ ա ր ն մ ն ֊ ա ռ ք ո ւ ք . ղ /է թ է պ է տ և ա մ թ ո - ն ա կ լ ի ն ի , ո ր ի յ ա յ ն պ ո մ ա ն ն ղ ո ւթ ե ա ն ն ո չ է ա ռ մ ե ղ , ս ա - վ ճ ա ր ե ն , յո ր դ ն ե ն ։ Ո ւ ա յն ո ր կ ա /ն դ ա մ ս ն վ ւր կ ա ն ա ց Հ ա ս տ ա ֊ ի ք ա ղ ա ք ի ն ն ք ս և է ' կ ա ր է Հ ա մ - տ ա ն կ ա լց ո ւք պ ա կ ա ս ն ա լք յա - ր ն ր ն լ տ ա ր ի մ ի ո ւ ա յլ ա ւե լի * ո ա ժ ր ո թ ւՀ է . նմա նա պ էս և ղ ա . ^ У Д в б Н Ю С , էշ 1 1 9 - 1 2 0 ) . ւո ւր ս ն ւ (Ղ ա տ ա ս տ ա ն ա ղի ր ք , Էհ 3 6 3 — 6 4 )*

Ы • Պ իվա ղյա ն Ի ն չ պ ե ս տ ե ս ն ա մ ե ն ք , Մ խ ի թ ա ր , , Ա ս տ վ ա ծ ա չ ն չ / д ք ա ց ո ւ մ Ւ, տ ա ռ ա ց ի , ի ս կ Ս մ բ ա տ ը թ ա ր գ մ ա ն ո ւ մ ֊ փ ո խ ա դ ր ո ւ մ ե;. բ ա յ ց թ ա ր գ մ ա ն ս , մ ֊փ ո խ ա դ ր ո ւ մ /, ՛ հ ո ֊ շ ի ՚ց , թ ե ’ Աս տ վ ա ծ ա շ ն չ ի ց Հ: ե թ ե րնդո ւնելո ւ յի ն ե ն ք , որ Մ խ իթ ա րի և Ս մբա տ ի ա յս ն մ ա ն ո ւթ յո ւն ը գ ա ­ ւ ի ս Ւ, ն ո ւ յ ն ա գ բ յ ո ւ ր ը օ գ տ ա գ ո ր ծ ե լ ո ւ ց , ի ն չ պ ե ս կ ա մ ե ն ո ւ մ I; բ ա ց ա տ ր ե 1 Ա . Գ ա լստ յա նը , հա պ ա ի ն չպ ե ՛ս ե ո ՜ր տ ե ղ ի ց Ս մբա տ ի տ եքստ ի մ ե ջ ը ն կ ա վ ա յն միջա րկյա , (ը ն դ գ ծ վ ա ծ ) հա տ վա ծը, ոը Գոշինն Է, Աստ վ ա ծա շնչի օրենքի Գոշի մ ե կ ն ա բ ա ն ս ,թ յ ո ւ ն ֊ա վ ե , ա ց ո ,մ ն Լ : Մ ի ա ն գ ա մ ա յն ո ւ ա ն վ ի ճ ե լի ո ր ե ն պ ա ր զ Է, ո բ Ս մբա տ ի ա ղ բյո ւր ը Մ խ իթա ր Գոշի Դ ա տ ա ստ ա նա գիրքն Լ, որ նա փ ո խ ա ­ գրել Հ Մ խ իթա րին և ոչ թ ե նրա ա գբյա ր ը : Չ Հ որ Մ խ իթա րի սեփ ա կա ն բ ա ֊ սերբ չկա ն Ա ստ վա ծա շնչւոմ, որտ եղից Ս մբա տ ը կա րողա նա ր քա ղել ու փ ոխ ա ­ գ ր ե լ Կի լի կ յա ն բ ա ր բ ա ռ ի : Ա յս ք ա ն ի ց հ ե տ ո , բ ն ա կ ա ն ա բ ա ր , բ ն ա վ հ ի մ ք չկա կ ա ր ծ ե լ,,,, որ Ս մ բա տ ,, ձեռքի տ ա կ չի ո ւն ե ցել Մ խ իթ ա րի Դ ա տ ա ստ ա նա գիրք,,: Մ ենք տ եսա նք, որ Ս մբա տ ը ոչ մ ի ա յն Գոշի հոդվա ծների սկզբում գրվա ծ ա ղ բյուրն եր ն Լ փ ոխ ա դրում, ա յ,և հ ենց նրա մ ե կ նա բա նո ւթ յա ննե ր ն ու դա ­ տ ո ղութ յունները: Տե ք ս տ ա բա ն ա կա ն հա մ եմ ա տ ութ յո ւններ,, պ ա րզում են մի ա վելի հետ ա քրքիր երևույթ ևս։ Հա ւա նի Է, որ Մ խ իթ ա րը իր հողվա ծների մ ե ծ մա սում , ե թ ե նրա նք ունեն գրա վոր ա ղ բյո ւր , բե ր ո ւմ Է նա խ իր ա ղ բյուրը բա ռ ա ցի և ա պ ա գնո ւմ իր ս ե ­ փ ա կա ն խ որհրդա ծութ յուններն ո, մ ե կ նա բա նո ւթ յո ւնն ե ր ը : Ե վ ա հա Ս մբա տ ը ա յ ղ հ ո դ վ ա ծ ն ե ր բ փ ո խ ա գ ր ե , ֊թ ա ր դ մ ա ն ե , ի ս մ ե ծ մ ա ս ա մ բ բ ա ց ե, թ ո ղ ն ո ւ մ ա ղ ­ բյո ւր ն ե ր ը և վ եր ցն ո ւմ Է Գ ոշի խ որհրդա ծութ յուններն ու մ ե կ ն ա բա ն ո ւթ յո ւն - ները: Ստորև բերենք մեկ օրինակ. Դո, Սմրսւտ ե, եթէ աղֆս/տասցի եղբա յր ք ո որ րնդ քեղ իցԼ և վաճւսոիցԼ ի կայուածոց իւրոց. և եկեսցէ մերձաւորիլն, որ մերձաւոր իցէ նո- րա և Փրկիչ/Է զվաճառ եղբօր իւրոյ, Ապա թէ ;իըէ ուրուր մերձաւորի;, և ձեռնհաս իցէ ե դ տանիցի նմա բաւական փրկանաւ) իւրոց, և համարիըի դամս վաճառին իւրոյ և հատուս֊ ցէ կարողն տոնն' որում վաճաոեաց և դարձ- ցի ի կալուածս իւրւ Ապա թէ ոչ դտցի ի ձե- ոին նորա բաւականն աո ի Հատուցանելով նմա . եղիցի վաճառ նո րա ալնմ որ սաացաւն ղնա մինչև յա մ ն թողութեան իւրոյ, ե ելըէ յա մ ի ն թողութ եա ն և ղ ա բ ձ ց ի անդրէ՛ն /» կայո։ ած ե՛՛ր1 Հ՛սա աւետարանին Հրա մա նւսу աոաւերււ- թի՛ն ի տեառնէ '.րամայեցաւ յսւմենայնս, նմա նապէս և յի ր ս դատա ստանի, և ղի ոչ աոաւելոլթեամբ ե ոչ Հաւասարոլթեամբ վ ա ֊ րիմր, պարտ է մեղ ւիրկանօր լինել։ 1 Սմբատը, ինչպես վերևում բերվա ծ հողվածից (ա յդպ ես է/ շատ արիշ հողվա ծների պարղվում է , աշխարհաբարի (միջին Հայերենի) Լ թարգմանում Աստվածաշնչի հատվածները, մի բա ն , որ միջնադարում թույլատրելի չէր։ Մեր կարծիբով Սմբատը այղ անում Լ ոչ գիտակցա­ բա ր , բա ն ի ո ր նա ա յդ Հատվածներբ թ արդ մ անում է ա/}։ դեպ քերում, երբ Գոշը չի հա յա նում իր ա ղ բյո ւր ը , ա յսինքն՝ երբ Սմբատը կա րծում է , թ ե դրա ն բ ևս Դսւտասսւանագրքի հ ե ղ ի ն ա կ ի ն են/

Մ խիք!ա ր Գ ոշի և Ս մրա տ Ս պ ա րա պ ետ ի դա տ ա ս տ ա ն ա գր ք եր ի ա ռ ն չա կ ց ո ւթ յա ն ը 125 ԿթՀ վա սն ա ղ ք ա տ ո ւթ ե ա ն ի կ ա լո ւա ծ ո . Ե ւ ււր հ ո ղ կ ա մ դ ե տ ի ն վ ա ճ ա ռ է , թ է վ ա ս ն Վ ա ճ ա ռ է , ե ղ ի ց ի ն փ ր կ ս & Օ ք յա ղ դ ա տ ո հ մ է /ո ր ­ տ ա ռ պ և լո ւթ ե ա ն , ո ր ծ ա խ է դ ի ր գ ե տ ի ն ն , ե մ է մ ի ն չև յե ւ թ ն ա մ ր ս տ օ ր ի ն ա ց ն , 9.Ь »рЬ գ ա յ ի ր դր ա ցի ն և ընկերն և գ ն է' նա ի պ ո- սւմՏ էւյսյք, յսււյց սւռսսելուլ որքաէ կար հ— մ ա ն ն է ի ր Հ ա մ բ ե ր ե լն , Ա պ ա թ է Հ ա ր ո ւս տ Լ ա ւ *ժ ա ն Լ . ղ ի ո չ թ ո ղ ո ւ ա ղ ա տ ը ս տ օր ինւս ցն, ո ւ զ ա տ ա կ ա ն ' ն ա մ ե ն ա կ պ ա ր տ ի ա յն ե լ ղ վ ր - զո ր ի ղԼպ Հր /Խ ղ ո լլ ն մ ա ն օր ի ն ա ցն ա ղա տ ս ւ ճ ա ր ն ի ժ ա մ . ղ ի թ է տ ա ր ի ն /մ ն ա յ, ո ւ չյի - Ի ս կ ե թ է ո չ կ ա ր ի ց կ փ ր կ ե լ յե ւք Ո յ ա մ ն ա ն տ ի յա ռ ա ք , Հ ա ս տ ա տ ի ց ի վ ա ճ ա ռ ն է ն ա լ վ ճ ա ր ե լ, ն ա ի վ ճ ա ր ն կ ա ր Լ ա ոՏ/ а ц ղ ի ր Ա պ ա ք»1, լ ւ ս տ ա յ լ ո յ պ ս ւ տ նս ւ ս ի ւ | ս ւ - Հողն ա յւ վ ա յ. ո ւ տ ա յ զ ի ն չ ա ւե լ չի ն ա , ի ն ս ւ ո ն |»«յI, |» ն մ ի ն ա մ ի ք ւ ւ ս ս տ ա տ ի յ յ խ գ ն ո ղ է ն , թ է ի ր պ ի տ ա ն ա յ. զ ի վ ա ճ ա ռ ի ն վ ճ ա - ր ր ն է Հ ա ն ա ծ մ ա ն ա ւա ն դ ա յն ո ց , ո ր վ ա ս ն ս ն ն կ ո ւ /1Լ ա ն կ ո ւ ծ ա խ ե ն զ ի ր և ն ց ի ր ք ն , ղ ի (Ղ ա ս է ա ս տ ա ն ա գ ի ր թ , 3 6 2 —З С З ) ։ ի ն չվ ի յե օ թ / տ ա ր ի ն կ ա ր ե ն ւի ն դ ո ե լ ա զ գ ա - կ ա ն ք ն ' դ ա ր ձ ց ն ե լ և կ ա մ ւ[ ճ ա ր ե լ , և Ь о р б լուկ «յր ե ց ա ք . ր ե շ է ' յո ո դ ի ց յո ո յի ք , կ ա մ վ ճ ա ր ի գ ի ն ն թ խ թ ո վ և վ կ ա յա ,ք , կ ա մ դ ա ռ - նա յ ծա խ ա ծնէ վա սն ւ ո ա ո ս |ե լւս թ ե ա ն , 1)ւ թ է ո շ ա յլ ի ր ք պ ս ւտ ճս ա ի լի ն ա յ լել ւ|ա ճ ա - ո ր ն ' ն ա մ ե ! | տ ա ր ի ն 1, պ ո մ ա ն ն : ('С удебник, /,; 122— 123), Գոշի սույն հ ո ղ վ ա ծ ի ա ռա շի ն հա տ վա ՛ծը Մ ո վ ո ի ս ա կ ա ն օ ր ե ն ք ն Է ( Ղ ե ս ւ ա ֊ կ ա նք, ԻԵ, 2 5 — 2 8 ) բ ա ռ ա ռ բա ռ , իսկ երկրորդ հա տ վա ծը հեղինա կի մ ե կ ն ա ֊ րա նոՀթ յունները. Ս մբա տ ը մ ի կ ո ղ մ թ ո ղ ն ե լո վ Մ խ իթ ա ր ի ա ղ բյա ր ը , վերա շա ­ րա դրում Լ, «փ ոխ ում օ Հ նրա մեկնա րա նութ յո ւնները ւ Ա յսպ ես Է վ ա ր վել Ս մրա տ ր բա զ մ ա թ ի վ դ եպ քերում, նմ ա ն երեր հ ո դ վ ա ծ­ ների հ ա մ ե մ ա տ ո ւթ յո ւն բ ե ր ո ւմ Է Հ ո վ ն ա նյա ն ր - ( Մ խ . , 1 , Խ — Ս մ ր ., Հ , Սիս., 2 . Կ Հ— Ս մ բ ., Ճ.ԾԷ, Մ խ ., 2 , Ծ — Ս մ բ ., Ճ Ի Հ , ճ Հ ) » Նմա ն պ ա բա դա ներում խ ո սք չի կա րոդ լինել երկու հե դին ա կների մ ի և ­ նույն ա ղ բյո ւր ի ց օգտ վ ելո ւ մ ա ս ի ն ։ Եթե Ս մբա տ ը «փ ո խ ո ւմ » Է, փ ոխ ա գրում կա մ վերա շա րա դրում Է Մ խ իթ ա րի մ եկ նա բա նո ւթ յուններ ը , ուրեմն նրա ա ղ ­ բ յո ւր ը մ ե կ ն Է' Մ խ իթ ա ր Գոշի Դ ա տ ա ստ ա նա գիրքը։ Ա ռա նց ա յդ Դ ա տ ա ստ ա ­ նա գրքին ծա նո թ լի ն ե ր ւ կ ա մ ձեռքի տ ա կ ունենսղու' կ ա ր ելի ՛ Էր նրա հեղի­ նա կի սեփ ա կա ն մ եկնաբ ա ն ութ յո ւն ն ե ր ը , եթե չա սեք թ ա ր գ մ ա ն ե ի գոնե օգ ­ տ ա գործել, վերա շա րա դրել։ Խ ոսենք նա և Մ խ իթ ա րի Դ ա տ ա սա տ ա նա գրքի մ ի ա յլ հ ոդ վ ա ծի ' Ս մբա տ ի փ ո խ ա դր ութ յա ն մ ա ս ի ն : 2 ֊ ր գ մա սի ՃԺԼ' «Յա գա գս դատ աս տանաղ Գոշը Դ ա տ ա ստ ա նա գրքի ա կ ա մ ա յ և կ ա մ ա լ ո ր ս պ ա ն ո ւ թ ե ա ն ց » հ ո դ վ ա ծ ո ւ մ թ վ ա ր կ ո ւ մ Է կ ա մ ա վ ո ր ու ա կա մա սպ ա նութ յունների դեպ քերը որոշա կի հ ա ջո ր դ ա կ ա ն ո ւթ յա մ բ, րստ որում օգտ վ ելո վ տ ա րբեր դեպ քերի հա մա ր տ ա րբեր ա ղ բյո ւր ն ե ր ի ց, ա յսպ ես' ա կա մա սպ ա նութ յունները թ վ ա րկելիս նա հ ե տ և յա լ հ ե ր թ ա կ ա ն ո ւթ յա մ բ օ գ տ ­ վում Է' Մ ովսիսա կա ն օրենքից, Ա թա նա սի ՀԲ կա նոնից, Բարսգի Ե կա նո­ նից, Ա թա նասի ՀԳ կա նոնից, Բարսգի ՃԱ կա նոնից, Աթա նասի Լ կանոնից (ն ա և Ե լից, ԻԱ , 1 2 ), Ա թա նա սի ԽԴ կա նոնից, Ա թա նա սի ԻԲ' կ ա ն ո ն ի ց, Հա րց ՀԼէ/էեոդաքյ Ժ Ը կ ա ն ո ն ի ց ։ Ս մ բ ա տ ի Ճ՝Ղ հ ո դ վ ա ծ ո ,մ ա կ ա մ ա ս պ ա ն ո ւթ յո ւ ն ն ե ր ի ն ո ւ յն դ ե պ ք ե ր ի թ վ ա ր ֊ 1 Ղ . Հ ո վ ն ա ն յ ա ն , ն շ վ - ա շ խ ., Լ , 2 0 3 — 2 0 9 ,

-'26 Ы - Պ իվա դյա ն կ ո ւմ ը ն ա յն հ ե ր թ ա կ ա ն ո ւթ յո ւն ն ո ւն ի , ի ն չ որ Գ ոշի մ ո տ (ն ո ւ յն ը տ /л, նա և կ ա ֊ մս՛վոր սպ ա նութ յուններին վեր ա բերո ղ հոդվա ծում) ։ Դ ժ վ ա ր Ւ, պ ա տ կ ե ր ա ց ն ե լ թ ե ե ր կ ո ւ հ ե ղ ի ն ա կ ն ե ր ը մ ի մ յ ա ն ց ի ց ա ն կ ա խ օգտ վել են մի ևնույն մի շա րը ա ղ բյո ւր ն եր ի ց' տ ա լով ա կա մա ո, կա մա վոր սպ ա նութ յունների նո ւյնա տ ե ս ա կ թ վ ա ր կ ո ւմ , կ ա մ ն ա յն ա ղ բյո ւր ն եր ը օ ղ տ ա ֊ ղործ ել են ն ա յն Հեր թ ա կ ա նութ յա մ բ մեջ ընղ մեջ։ Երկու հեղինա կների Հա մա պ ա տ ա սխ ա ն հողվա ծների հա մ եմ ա տ ութ յա նը (ը ն դ ա ր ձ ա կ ո ւթ յա ն պ ա տ ճ ա ռ ո վ չե ն ,, բ ե ր ո ւմ ա յս տ ե ղ ) ց ո ւ յց է ս ա ղ ի ս , որ Ս մ բ ա տ ը ո ւ ղ ղ ա կ ի Գ ո շ ի ն է փ ո խ ա դ ր ո ւ մ ֊թ ա ր գ մ ա ն ո ւ մ ։ Ա յղ են Հա ս ա ա տ ա մ հ ե տ և յա լ Հ ա ն դ ա մ ա նք ն ե ր ր . ա ) Մ խ իթ ա րն է , որ ա ոա ջին ա ն դա մ խ մ բա վ ո ր ո ւմ է սպ ա նութ յունները և մ ի տ եսա կ ղրա նց տ եսո ւթ յունը տ ա լիս, սպ ա նութ յունները բա ժ ա ն ելո վ երեր խ մ բ ի կ ա մ ա , ա կ ա մ ա և խ ա ռ ն . մ ի նչղե ո նրա օղ տ ա ղ ո ր ծա ծ ա ղբյուրներից յո ւր ա քա ն չյո ւր ը խ ո ս ո ւմ կ սպ ա նութ յուններից որևկ մ եկ կոնկրետ դ եպ քի մ ա ­ ս ի ն ։ Ն ույն խ մ բ ա վ ո ր ո ւմ ն ե ր ը ն ո ւյն ո ւթ յա մ բ ղ ա ն ո ւմ ե ն ք և Ս մ բա տ ի մ ո տ , որբ ա ր ի շ ոչ մ ի ա ղ բյա ր ո ւմ ն ո ւյն ,, չկր կա րոդ դ տ ն ել, ո րո վ հետ և , ինչպ ես ա սա ­ ց ի ն ք , ա յղ խ մ բա վո ր ում ներ ն ու տ եսա կների բա ժ ա նո ւմ ը Մ խ ի թ ա րինն է։ բ ) Հո ղ վա ծի վերջում Մ խ իթ ա րը մ եկնա բա ն ությո ւննե ր կ տ ա լիս և սա հ­ մա նում պ ա տ ժի տ եսա կներն ու չա փ երր. ա յս վերջին հա տ վա ծը' տ ե ղ ֊ տեղ բ ա ս ա ց ի, թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յ ա մ բ , տ եղ-տ եղ փ ո խ ա դր ութ յա մ բ՝ աոկա կ Սմբատի մոտ г Հ\" 2 Ս մ բ ա տ « Ա ր դ ' ա յս Ո ք ի կ ե ն կ ա մ ա ս ,ր ,ւպ ս ,ն ո ւ[1 ի ւ ն ք \" Ե , ա յօ ո ն ք ե ն կ ա մ ա ,ո ր բ և ա կ ա մ ւ ս յր , ե ո ր և ն մ ա ն ,, ո ո ց ք ն , և ա կ ա մ ա յք ն և խ ,ս ո ն ք ն յե ր - յե ր կ ռ բ ի ն մ ե ջ ս պ ա ն ո լթ յո ձ ն ե բ ն » , կ ո ց ո ձ ց *! ('С уД С б Н И К , Է շ 1 5 5 ) (Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ի ր ք , կ Հ2Տ) <> ա ր ո ւ ն ա կ ա թ յ ա ն մ ե ջ Ս մ բ ա տ ը վ ա խ տ դ ր ե լ կ Գ ո շ ի ա ս ո ւ յ թ ն ե ր ը , ա ս ա ն ց ն ր ա ն ի ց հ ե ռ ա ն ա լո ւ։ Մի ա յլ Հա տ վ ա ծ ն ա յն Հո դ վ ա ծի ց: Գ ոշ Ա մբ ա տ в / ւ՚ ւ կ ե/Ц ա կա մա յ և թ շնա մի պ ա տ ա հի Ն ո յն պ ե ս ն թ է յո չ կ ա մ ա յ Լ ի ն ի , և չա ր կ ա մ ս պ ա ն ե ա չն , յո ր ո յ վ ե ր ա յ խ ն դ ա յ, ի բ ր և գ կ ա • ( ւ ) ւ խ ՛ А 1՛ ^ \" Ր խ ն դ ա յ ՝ Ն ա դ ե ո կ ա մ ա ւ ո ր է հ ա մ ա ր ա ծ , և Ь г р խ ի ս տ ո ղ ո ր մ ո ւթ ի ւն ւօյնԼն մ ա ա ր դ ա տ ե ս ց ի , կ ա մ լւսւո & Լ ո 1 ս (& ՝ ր ն դ |ււ>՛ ն ա դ կ Լ ս ն ս » ո ւժ ի > : կ ի ս ո յ» քСуДСбНИК, կ 1 5 6 ) ( Դ ա ա ս ,ո տ ա ն ա գ ի ր ր , կ 4 2 9 ) Ս յսպ ես ո ւր եմ ն' սույն Հո ղ վա ծի քննո ւթ յո ւնն կլ Հա վա ստ ում կ, որ Ս մ բա ­ տ ը ւիոխ սւղրե,-թ ա րդմա նել կ Գոշի Դ ա տ ա ստ ա նա գիրքը։ Ս մբա տ ի դրեթե բոլոր Հոդվա ծները (մ ի երկու բա ցա ռ ո ւթ յա մ բ, որոնց մ ա ս ի ն կի ա ս ե ն ք ) կ ա րե,!ւ կ Հ ա մ ե մ ա տ ե լ Գոշի Հ ե տ և ց ո ւյց տ ա լ, որ դրա նք թ ա ր դ մ ա ն վ ա ծ • վ ա ի , ա ղ բ վ ա ծ ե ն Գ ո շ ի ց ։ Ա յլ կ ք ՚բ ւդ կ/ չ է ր կ ՛ս ր ո ղ / ի ն ե լ , ո ր ո վ ֊ 1 Գ ոշի Сթ շն ա մ ի պ ա տ ա հ ի » բ ա ռ ե ր ի գ ի մ и д Ս մ բա տ ի հ ր ա տ ա ր ա կ վ ա ծ բ ն ա դ ր ո ւմ կ ա «չա ր - կ ա մ չ /ի ն ի օ բ ա ռ ե ր ը , ո ր ո վ ա ն ի մ ա ս տ է դ ա ո ն ա մ բ ե ր վ ա ծ պ ա ր ր ե բ ո է թ յս /ն մ ի տ ք ը . Հ ա վ ա ն ա բ ա ր է չ / ի ն ի ս բ ա ռ ի Հ չ օ - ն ա վ ե չ ո ր դ 1;ւ Ա յ դ Լ հ ա ս տ ա տ ո ւ մ ն ա ն ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի ց մ ե կ ի մ ե շ « չ ա ր կ ա մ չէ ի ն ք » ր ա ո ե ր ի փ ո խ ա ր ե ն ե դ ա ծ է չա ր ա կ ս է մ * ը ն //ե ր ց ո ւմ լո

Մ խիթա ր Գ ոյի և Ս մբա տ Սպարապետի դա տ ա ստ ա նա գրքերի ա ռ ն չա կ ցո ւթ յա ն \" 127 Հետ ե. Սմ ր ա /и// « վ ա խ ե լ» կ Գ ոշի Գ ա ա ա ս ա ա ն ա դ ի ր ք ը , ի ն չպ ե ս խ ՛ի ր ի ա սա ռ ­ վ ա ն ո ւմ կ։ Բ ա յց Ս մբա տ ի ա յդ պ ա րդ ու մե կ ի ն խ ո ս տ ո վ ա ն ո ւթ յո ւն ն կ Ա. Գ ա /ս ս ,յա ֊ ն ր կա մենա .!I կ ա յլ կերպ բ ա ց ա տ ր ե լ, ի զուր ջա ն ա լո վ ծ ա ռ ա յե ց ն ե լ ի ր ն պ ա ֊ տ ա կ ա /քր մ ա ն ր ։ Ա յժ մ ա նդրա դա ռնա նք Գ ա /սա յա ն ի մ յո ւս վ,աս ա ա րկն երի ն, որոնք վ ե ր ա ֊ ց ա կ ահ են(հոգր ա թ յ и,աներ են լո կ : Դ ա տ ա ստ ա նա գրքի Ա ռա ջա բա նո ւթ յա ն մ ե ջ Ս մբա տ ը դ ր ա մ կ. «Ա ռ որս ես' Ս մբա տ ս ա նա րժա ն ե մեղա ւոր ծա ո ա յս Ա ստ ուծոյ, որդի Կ ո ս տ ա ն դ ե ա յ թ ա դաւ սրա Հա ւր ե ե ղ բ ա յր բ ա ր ե պ ա շ տ թ ա գ ա ւո ր ի ն հ ա յո ց ձ ե թ ֊ մ ո յ, բ ա դ ա մ աշիսա տա նաւք ա շխ ա տ եցա յ ի դա տ ա ստ ա նա գիրքս ծերա ցեա լ մ ս յա ւք , վ ա ս ն դ ի ա յւա կ ե ր պ ա ծ կր ե հ ե ռ ա ց ա ծ ի հ ի ն հ ա յ բ ա ո կ ն ի ն ո ր ո յս »' Հ ա յ ն ց \" ր / \" ' կ / 1 լ է ի ն / ' հ ա ս կ ն ա լ , /; ո չ յ օ ! / /// Լ լ г/ա յր ՛է I)/ Լ ս ր ա ղ ո ւ մ ա շ խ ш и т լ ~ թ ե ա մ ր փ ո խ եցի ղսա ի հին և ի դժւա րա բա ռ և յա նհա սկրնա /ի դրոց ի մեր հեշտ ա լուր ե ի սովորա կա ն բա ռ ս ի թ ր ւա կ ա նա թ եա նս հ ա յո ց Չ Ժ Դ »: Վ ե ր ո բ ե ր յա լի ց պ ա ր դ Է, որ Ս մ բ ա տ ը ի ր ձ ե ռ ք ի տ ա կ ո ւն ե ց ե լ կ մ ի Դ ա տ ա ս ­ տ ա ն ա դիրք դրաբա ր , հին ե դժվա րա բա ո լե զվ ո վ , որր ե « վ ո խ ե լ» կ սի մեր ■>ե շ տ ա լ ո ւ ր ե ի ս ո վ ո ր ա կ ա ն բ ա ռ ս » ' Կ ի լ ի կ ի ա յ ի բ ա ր բ ա ռ ո վ : Ա յսպ իսի մի ա կ դա տ ա ստ ա նա գիրքը Մ խ իթ ա ր Գ ոշինն կր' դրվա ծ դ ր ա ֊ բ ա ր , ա յն կ , ի սկ ա պ ես , բա վ ա կ ա ն խ րթին ոճով: «Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գի ր ք » ա ս ե ­ լո վ , Ս մբա տ ը ա րիշ ոչ մ ի ա յլ ա շխ ա տ ութ յա ն նկա տ ի ունենա / չկր կա րոդ, որէէէԷՀե ա ե ա յ г/ и /ի սի ն չ կ ա ր ։ Օր իրոք ԳսՀՐց ա ռա ջ Հա յկ ա կ ա ն օրենսգիրք չի եղել, ե ր ե ա մ կ հ ե տ Ա յա ֊ ,ի ց ; Մ /սիթա րր 1 / $ 4 թ ., Դ ա տ ա ստ ա նա գրքի Ն ա խ ա դ ր ութ յա ն մ ե ջ, խ ո ս ե լո վ իր ա շխ ա տ ութ յա նը գրելու շա րժա ռի թ ն երի մ ա ս ին , դրում կ. «Ի բա դ ո ւմ ժ ա մ ա ­ նա կա ց տ ա րա կուսելսլ լինկի վա սն սորին ի ր ա ց ի նա խ ա տ ելն ղ մ ե դ մ ե ր ե ց ե օ տ ա ր ա ց ... Բ ա յց դ ա ր մ ա ց ե ա լ կի թ կ ո ՚բ պ կ ս յ ա ռ ա ք ե յո ց ն ե յ ա ն ո ւտ ն ի ս ր բ ո ց ա ն փ ո յթ Լդե ա յս պ ի ս ի մ ե ծ գ ո ր ծ ( ч а г . յս ա ս ւշ& ո ց & հ ա ր ս ւն ց ւքերոց ո ; կ ա ր գ ե ­ ցա ւ) (Դ ա տ ա սա ա նա գիրբ— էմ . Պ .). ե ա ծի զ մ տ ա լ թ է եղև ա յս յա ն պ ա բ ա ֊ 1 ^ Ա յլա կ ե ր պ վ ա ծ Հ ր և հ ե ռ ա ց ա ծ ի Հ ի ն հ ա յ բ ա ո կ ն ե ն ո ր ո յս ս ա ր տ ա հ ա յտ ո ւ թ յա ն մ ա ս ի ն ՛ Լ . Հ ո , ը ։ ա ն յ ա ն ր Ш И П , մ Հ . Жг/ չ մ ե ն ք կ ա ր ո ղ ե դ ա ն բ հ ա ս կ ն ա , և ո չ ա յ լ բ օ ( Հ . ՛ Լ - Հ ո վ ն ա ն յ ա ն , ն շ վ . ա շ խ ., կ 3 6 , ծ ա ն ո թ ) , Պ ե տ բ Լ ե ն թ ա դ ր ե ի ո ր հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ի ա յս տ ե ղ ը խ ա ն գ ա ր վ ա ծ կ Ս մ բ ա տ ի Դ ա տ ա ս ա ա ն ա գ ր ր ի ե ր ե ք ձ ե ո ա գ ի ր < մ ե ղ հ ա ս ե լ' Վ ե ն ե տ ի կ ի ն ը , գ ր վ ա ծ 1 3 3 1 թ ., Ս մ բ ա տ ի մ ա հ վ ա ­ ն ի ց 5 5 տ ա րի հ ե տ ո , ՀՍ Ս Ռ Մ ա տ ենա դա րա նի ն ը , գ ր վ ա ծ 1 6 1 8 թ . Կ ա րմիր վ ա ն բ ո ,մ , Վ ա րպ ա ն ա բ ե ­ ղ ա յի ձ ե ո բ ո վ ե Վ ի ե ն ն ա յի ն ը , ո ր ա ր տ ա գ ր ո ւ թ յո ւ ն Հ Վ ե ն ե տ ի կ ի ձեոա գրից, Վ ենետ իկի ե մեր Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի ձ ե ո ա գ ր ե ր ա մ հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ն ե ր ը զ գ ա լի ո ր ե ն , տ ա ր բ ե ր վ ո ւմ ե ն , Ա ն հ ր ա ժ ե շ տ Լ ն բ հ ա մ ա ր ո ւ մ ա յս տ ե ղ դ ն ե լ 1 3 3 1 թ . ձ ե ո ա ղ ր ի հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ի մ ի մ ա ս ը , ո ր շ], մ տ ե յ Ա . Դ ա ֊ լբ ա ո յա ն ի հ ր ա տ ա ր ա կ ո ւթ յա ն մ ե ջ , « Ե , ա յլ շ ա տ ի վ ե ր ա յ ի ր ա լա ն ց կ ո , պ ն դ է մ ա ր գ ա ր է ն » Ա ո ո ր ո ե „ Ս մ բ ա տ ս ա ն ա ր ժ ա ն և մ ե ղ ա ւո ր ծ ա ո ա յս ա ս տ ո ւ ծ ո յ, ո ր դ ի Կ ո ս տ ա ն դ ե ա յ թ ա գ ա ւ ո բ ա հ օ բ և ե ղ ֊ բ ա յ ր բ ա ր ե պ ա շ տ թ ,՚ պ ա ա ր ի ն հ ա յ ո ց Հ ե թ մ ո յ , բ ա ղ ո ւ մ ա շ խ ա տ ե ց ա յ ի ս ա ծ ե ր ս յց ե ա չ մ տ օ ր , |ւ քւիՏ I. յաքւ(>ասկսւսւԱ|ի ր ս ա ի ց : ե լ ե ս բ ա ղ ո ւ մ ա շ խ ա տ ո ւ թ ե ա մ բ վ ա խ ե ց ի ղսա ի մ ե ր Հեշտ ա չուր ր ա ո ս , ի թ ո ւ ա կ ա ն ո ւ թ ե ա ն ս Հ ա յ ո ց Չ Ժ Դ ( 1֊ 2 6 5 ) ի հ ա յ ր ա պ ե տ ո ւ թ ե ա ն տ ե ա ո ն Կ ո ս տ ա ն դ ե ա յ և ի թ ա ­ գ ա ,ո ր ո լթ ե ա ն ն Հ ե թ մ ո յ և ո ր ղ ւ ո յ ս ո ր ա Լ և ո ն ի ;, Ս ր ա շ ա ր ո ւ ն ա կ ո ւ թ յա ն ,г ' թ ե մ ե կ և թ ե մ յո ւ ս ձ ե - II ա ղ բ ո ւ մ գ ր չ ի հ ի շ ա տ ա կ ա բ ւ մ ն ն կ ո բ Հ ր ա տ ա ր ա կ ի չ ն ե ր ը ա ռ ա ն ց մ ա ն ր ա մ ա ս ն ք ն ն ո ւ թ յա ն ե ն թ ա ր ­ կ ե լո ւ մ ի ա ց ն ո ւ մ ե ն ո ւ վ ե ր ա դ ր ո ւ մ Ս մ բ ա տ ի ն , 1 6 1 Տ թ . գ ր վ ա ծ ձ ե ռ ա գ ր ի Հ ա յչա կ ե ր պ ա ծ կ ր և Հ ե ­ ր ս ՛ց ա ծ ի Հ ի ն Հ ա յ ր ա ո Լն ի ն ո ր ո յս » ա ն Հ ա ս կ ա ն ա /ի ա ր տ ա հ ա յտ ո ւ թ յա ն վա քս ա ր ե ն , ա յս Հ ի շ ա տ ա - կա րա նում մեր կողմից րնղղծվա ծ րս/ոերի ղոյութ յունր ա պ ա ցուցում Լ, որ իսկապես ա յղ ա ո- աահայտոէքքյունլէ խ ա թ ա րվա ծ Լ։

128 Կմ. Պիվ ա զյսւն ս/ութեսկ ժ ա մ ա ն ա կ ի ն , և կ ա մ ի հ ա լա ծ ա ն ա ց ն , և կ ա մ ղի ոչ ո ր եղև խ ն դ ր ո ղ ե Նորա ա ն ձ ա մ բ ոչ կ ա մ ե ցա ն ա ռ ն ել ղա րհուրեա /ք ի պ ա րսա ւա դիտ ա ց, և կա մ ղի ը նդ ծ ա ռ ա յո ւթ յա մ բ կին ա յլո ց ա ղդա ց և ն ո ցի ն դա տ ա ս տ ա նա լն բա ւա կ ա ­ ն ա ն ա յի ն . ղի ն ո յն և ա յս ա մ ե ն ա յն պ ա տ ճ ա ռ ս դ ո յր ի ժ ա մ ա ն ա կ ի ս մ ե ր ո ւմ » *։ Գ ո շը , ո ւր ե մ ն , հա ղ ո ր դ ո ւմ կ, որ մ ի ն չև իր ժ ա մ ա ն ա կ ը , հ ա յե ր ը Դ ա տ ա ո ֊ տ ա նա ղիրք չեն ունեցել: Ն ո ւյն ն կ վ կ ա յո ւմ և Ն ե բս ե ս կ ա մ բ ր ո ն ա ց ի ն ։ ՛Լերջինս Գ րիդ որ Տ ղ ա յի Հ ա ն ձ ն ա ր ա ր ո ւթ յա մ բ 1 1 9 6 թ . հ ա վ ա քե լ ու թ ա ր ղ մ ա ն ե լ կ մ ի շա ր ք օր ե ն ք ն ե ր ' Ա ս ո ր ա -հ ո ո մ ե ա կ ա ն կո չվ ա ծ Դ ա տ ա ս տ ա նա գի ր քը , «Ա ւրկնք յա ղ թ ո ղ թ ա գ ա ֊ ա ր ա ց ք բ ի ս տ ո ն կ ի ց Կ ո ս տ ա ն դ ի ա ն ո ս ի , Ր ՚կ / ւ ղ ո ս ի և Լ և / ւ ն ի » , '.‘ Հ ա մ ա ռ օ տ Ժ ո ղ ո ­ վումն օրինա ց վ ե ր ս տ ի ն », «Ա ւբկնք և դիրք ի ձեոն Մ ովսիսի յե լի ց դրո ց», ч Օ ր ի ն ա գ ի ր ք մ ի ք ա ղ ո ւ ա ծ ի ‘Հ ե տ ա կ ա ն դ ր ո ց » ։ Հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ո ւ մ Լ ա մ ր ր ո ն ա - ց ի ն Հ ա ղ ո ր դ ո ւ մ կ. « Զ ա յս ծ ա յր ա ք ա ղ ա ւրինա գրութ իւնք ս տ ա ռ ա պ եա լ եպ իսկոպ ոսս Տա րսոնի թ ա ր գ մ ա ն ե ց ի ի ծեր ա ցեա լ հելլենա ցի մա ա են կ, թուին ՈԽԵ ( 1 1 9 6 ) ... յա մ ս ք ա ­ հա նա յա պ ե ա ո ւթ ե ա ն ն հ ա յո ց Գ րիգորի, որ երրորդ կբ ն ա խ ն ե ա ց իւրոց ի Հ ռ ո մ - Կւս4՜*'> Ի տ ա ս ն և ո ւ թ ա մ ի ն ո ր ի ն հ ա յր ա պ ե տ ո ւ թ ե ա ն խ ն դ ի ր ե ղ և ա ռ ն ո յն ս ը ր ֊ / ՛ ա ղ ա ն ի ք ա ղ ա ք ա ց և ի գ ա ւ ա ռ ա ց ր ն ա կ չ ա ց ք ա ղ ա ք ա կ ա ն օ ր ի ն ա ց ն , էլի ո ր / / / / ֊ մ ա յկ լա ց լո ց ն կին ի շխ ա ն ք ի ք ա ղ ա ք ս և դ ա տ ա ւո ը ք ղ դ տ տ Հ ա յա ս տ ա ն ե ա յց ոչ դ ա տ կ ի ն , ա յլ ղ խ ն ղ ր ո ղ ս ն ի ր ա ւ ա ն ց ա ռ ի ւ ր ե ա ն ց օ ր է ն ս ա ռ ս ։բ կ ի ն , ղ ի ա յս կր ի ն ա խ ա գլուխ մ կ լի քա ցն հր ա մ ա ն ա ո դա տ ա ւորս ք ա դ ա քա ց յի ւբ ե ա ն ց օ ր ի ֊ Նա ցն դա տ թ ո ղ ո ղ փ ո ս ի ն ։ Եւ եկե ա լ ոսոխ ք յե կ ե ղ ե ց ի ն հա րցա նէին օրէնս ի ք ա հ ա ն ա յի ց և ի ք ա հ ա ն ա յա պ ե ա ի ց , ( և ն ո ք ա ) ՈՀ ունէի ն ղ գ ի ր ս , ո ր ո վ ր ն տ ր ե ս - օ ե ն (|իրւսս ո ն ս , ղո ր և ա յլո ց ա ղ դ ա ց տ ե ս ա ն էի ն ք բ ի ս տ ո ն կ ի ց և մ ը ս լի մ ա ն ա ց , ա յս ի ն ք ն հ ո ո մ տ յե ց ւո ց , պ ա րսից, և ա յժ մ ո ւ ի շխ ո ղ ա ցս թ ո ւր ք ի ց։ Ի խ նդիր եկ ի ն սւպ ա ա ռ հ ա յր ա պ ե տ ն ի Հա յա ս տ ա ն ե ա յց ա րթ ուն կղերի կո ս ք և ա շ խ ա ր ֊ Հա կ ա ն ք , խ ե թ կ ե ա լք յա յլ ո ց ա ղ դ ա ց և ն ա խ ա ն ձ և ա լք ն զ բ ա ր Հ ր ք ն , և խ ո ւզ ե ս // ը ն դ ն ա մ ե ր յա ր կ ե ղ ս դ ր ո ց կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ա ր ա ն ի ն , ո լ <]սսսք օ ւ ՝ է ն ս , р ш | ( | ւք|ւսւ|ն ((կա նոնա կա նս, որ ի սւսրբ հսւրց «1ողովոց էր ղ ր ե ա լ, և որ ի ն ո յն յա ր ե ց ա ն ի ն ո ցա ն կ կա նոնս գդոլշա ւորս ե կ ե դ ե ց ւո յ: Իսկ քա ղա քի օրէնս ոչ ղսսսւ ի մկ* հւսյո<յ, ոչ յե կ ե ղ ե ց ի ս և ոչ ա ո ի շ խ ա ն ս ։ Եւ կա րի վ շ տ ա ց ե ա լ հ ա յր ա պ ե տ ն խ ն դ ի ր ա ռ ն է ր ա ռ ա յ լ ա զ գ ս ։ Եւ պ ա տ ա Հ ե ա լ ա ն դ ա ս ո բ ո ց Թ է ո գ ո ս ա ն ո ւ ն կ ի ր թ ի մ ա ս տ ո ւթ ե ա ն բ ա հ ա ն ա յ, ր ս յտ ն ե ա д տ ե ա ռ ն ս , ՛մ՛ դ ո յր ա ռ ի ն ք ն ա յս հ ա մ ա ­ ռ օ տ ք ա ղ ա ք ա կ ա ն օ ր ի ն ա դ ր ո ւթ ի ւն ս , և Հ ր ա մ ա ն տ ո ւե ա լ ի ն ձ տ ա ռ ա պ ե ա լ քոր ձ ե ռ ն ա ս ո ւն որդ ա յ Ն եբսկ սի, յե ղ ա շր ջե ց ա ւ ի հ ա յս ՝ ն մ ի ն յի շա տ ա կ բ ա ր ի , և զկնի եկելոցղ ուղղութիւն ը ն թ ա ցի ց/ Ց ե տ ո բո յ ա պ ա և ի հելլենա ցւոց գրոց ա րա ~ րի թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ ի ւն մ ո վ իս ի ս ա կ ա ն օր ի ն ա ցդ և Լէւոնի և Կ ոստ ա նդեա յ օ ր ի ֊ ն ա ցդ , ի նմա նէ թ ա ր գմ ա ն ե ցի և ղզինոա րա կա ն օրկնքդ, և ը ն ծա յե ց ի ոբոց ս ի ր ե ն ն վ ա ր ի լ ս ո վ ա լ . . . Я՛2 ։ Ա յն կ ա ր ծիրն կ Հ ա յտ ն վ ե լ, ո ր Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ի ր ք ա ս ե լո վ Ս մբա տ ը կ ա ֊ բ ո զ Հ նկա տ ի ո ւնե ն ա լ հ ա յո ց Կ ա ն ո ն ա գ ի ր քը ։ Ա յս մ ե կ ն ա բ ա ն ո ւթ յո ւն ը մ ե ր ֊ ժ ե լի է հ ե տ և յա լ ս/ա տ ճա ո ո վ . Ս մ բա տ ը , ո ր զ բ ա ղ վ ո ւմ էր օ ր ե ն ս դ ր ո ւթ յա մ բ , շա տ լա վ էր տ ա րբերում դա տ ա ստ ա նա գիրքը կա նոնա գրքից, «դա տ ա ստ ա նը», 1 Մ խ . Դ ո շ , Դ ա տ ա ստ ա նա գի րքէ, Ն ա խ ա դ ր ո ւթ ի ւն , կ 1 6 ( մ ե ր կ ա ր ծ ի ր ՛։,Լ Հ ե ղ ի ն ա կ ի գ ր չ ի ՚ո ա կ ի ջ դ ո ւ ր ս ե կ ա ծ պ ե տ ր է Հ ա մ ա ր ն յ ը ն դ գ ծ վ ա ծ ա յ լ ը ն թ ե ր ց ո ւ մ ը ) ։ 2 Գ . Հւս|սեփյւաւ, Հիշա տ ա կա րա նք ձ ե ո ա գ ր ա յ, Ա . Անթիլիսւ ս, 1 0 5 1 , Լջ 5 0 0 — 0 0 հ I

Մ խ իթա ր Դոշի և Ս մրա տ Սպարապետի դա տ ա ստ ա նա գրքերի ա ռնչա կցութ յունը 129 իրա վունքը «կ ա ն ո ն ք Օ ֊ի ց ։ Ն րա Դ ա տ ա ստ ա նա գրքի ձ'Ղ հ ողվա ծը, որ Մ /սիթ ա ­ րի Դ ա տ ա ստ ա նա գրքի Ծ, Ծ Ա , ԿԷ, Ճ Ա հողվա ծների և Ն ա խ ա դրութ եա ն մի հա տ վա ծի վերա շա րա դրությունն կ, ա յգ երկուսի տ ա ր բ ե ր ո ւ թ յա ն ն կլ նվքւր- ված Հ։ Քա ղենք ա յղ հողվածի աոաջին մասը. « Կ ա նոնը և դ ա տ ա ր ա ն ք ա յս ո վ բ ա ժ ն ի ն յի ր ա ց մ կ ո ր կ ա ն ո ն ք ն բ ե ր դ կ, և երբ մեղա նչա կա ն ի ր բերնովն սակ դիր մեղա ն րն' նա ապաշ/սաբութ եամբ բաւել տ ա ն, և ղկդ ի բերդ մտ ա ւ նա վւրկեցալ ի մսւհվանկ։ Բ ա յց դա տ ա ս­ տ ա նն բ ն ա ւ չո ւն ի ք ա ւո ւթ ի ւն ե ոչ խ ղ ճ ա լ մ ե ղ ա ն չա կ ա ն ի ն » ( կջ 1 6 1 ) ։ Մ ի հ ա տ վ ա ծ ևս. <քԱմ թ կ ղ ղ շ ա յ ու յե կ ե ղ ե ց ի ն դ ի մ է և ի կ ա ն ո ն ք ն ' նա տ ա ն ա ն ո ւշ ո ւթ ե ա մ բ դա րձնել ղղրկա նքն ու քա ւել զմեղա նքն։ Ա պա թկ ոչ ի դա տ ա ստ ա ն ընկնի* ն ա տ ա իրասւմւքքն դարձնել դուժն և ըմպ ել զբ աժ ակն, զոր ինքն ընկերին խ մ ցո յց», Ա յսպ իսով' Ս մբա տ ը (հետ ևելով Գոշին) խ ստ որեն սա հմա նա զա տ ում է իրավունքը, դա տա ստ ա նը կա նոնից' առաջինը վերա պ ա հելով աշխարհիկ իշ­ խ ա նությա նը, երկրորդը' եկեղեցուն, նշելով երկուսի իրա վա սությա ն սա հ­ մանները: Մ եկը, որ ա ոա նձին ու հա տ կա պ ես խ ոսում կ « Վա սն դա տ ա սա ան աղ և կանոն ա ց », խ ստ որեն սա հմա ն ա զա տ ելով դրա նք, կա րո՜ղ էր խ ա ոնել Դ ա ֊ տ ա ստ ա նա դիրբն ու Կա նոնգիրքը, Կանոնգիրքը կոչել Դ ա տ ա ստ ա նա գիրքг Ուստի' ա նհիմն կ ա յն ենթա դրությունը, թե Դ ա տ ա ստ ա նա գիրք ասելով .Սմբա տը նկա տ ի ա ն ի Կանոնգիրքըւ Ս մ բ ա տ ը գրում կ, թ ե « ե ս բ ա ղ ո ւմ ա շ խ ա տ ո ւթ ե ա մ բ փ ո խ ե ց ի » Դ ա տ ա ս ­ տ ա ն ա գ ի ր ք ը « ի մ ե ր հ ե շ տ ա լո ւ ր և ի ս ո վ ո ր ա կ ա ն բ ա ռ ս Яг Հ ա յ տ ն ի կ , որ « վ / ո ֊ խ ե լ» նշանակեք կ (՛թ ա րգմա նեի փ ոխ ա դրևբ (Մ ա լխ ա ս յա ն , Բա ցա տ րա կա ն բ ա ռ ա ր ա ն , հ տ . IV , կջ 5 1 1 ) ։ Աշոտ Գ ա լստ յա նը ա յս բա ռին ճգնում կ նոր ու տ ա րօրինա կ բա ցա տ ր ո ւ­ թ յուն տ ա ր Նրա կա րծիքով а փ ո խ ե ցի » բա ռ ը նշա նա կում կ «կ ա զ մ ե ց ի », օ հ ո ֊ րինեցի» կա մ « գրեցի»/ Փորձենք ա յս բա ռերից մեկն ու մեկը տ եղա գրել Ս մբա ­ տի տ եքստ ում, և ա նհեթեթությունը ա նմիջա պ ես երևան կգա . Ս մբա տ ը шипи! է' ես բ ա զ ո ւ մ ա շ խ ա տ ո ւթ յա մ բ Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ի ր ք ը հին ու գ ժ վ ա ր հ ա ս կ ա ն ա լի լեզվ ից թ ա րգմա նեցի , փ ոխ ա գրեցի մեր հեշտալուր ու սովորա կա ն լեզվով, եթե թա րգմա նեցի կա մ վախ աղբեցի բա ռերի տեղ դնենք, ասենք, հորինեցի բա ռ ը ' ի՛նչ կոտ ա րվի — կա րելի' կ մի բա ն մի լեզվ ից մի ա յլ լեզվի հորինել կա մ կս/զմել։ Ո ւրեմն' ա նիմա ստ է «վ ։ռ խ ե ց ի » բ ա ո ը այլ կերպ հա սկա նա լ, քա ն аթ ա ր գ ­ մա նել, վ/ոխս/գրել», ինչպ ես բա ցա տ րվա ծ կ մեր բա ռա րա ններ ում և ինչպես պահանջում կ հասկանալ Սմբատ ի տ եքստ ը։ Ե վ վ ե ր ջ ա պ ե ս ' Ա . Գ ա լ ս տ յ ա ն ը , ո ր ի ր ղրքքի ա ո ա ջ ա ր ս / ն ո ւ մ և ամւքոէ/սքա ն մեջ ջանում կ аվա խ եցի » բա ռը բա ցա տ րել որպես « կա զմեցի», «հորինեցի», «գ ր ե ց ի », ինչո՜ւ ռուսերեն թա րգմա նությա ն մեջ չի գրել ա յդ բա ռերից որևէ մ ե կ ը , ա յլ թս/րդմա նել է аПерСЛОЖИТЫ> (« թ ա ր գ մ ա ն ե լ, փ ո խ ա դ ր ե լ» ) բ ա ռ ո վ ։ Ուրեմն' Ս մբա տ ին պ ետ բ կ հասկանալ ա յնպ ես, ինչպ ես ինքը շատ պարղ ա սում է. նա վ/ոխել — թ ա րգմա նել — փ ոխ ա դրել Հ Դ ա տ ա ստ ա նա գիրքը (և ո չ Կանոնգիրքը) գրա բա րիդ կիլիկյա ն բա րբա ռի։

130 է մ • Պ իվ ա զյա ն Մ ի ա յլ փ ա ս տ ա ր կ էլ է բ ե ր ո ւմ Ա. Գ ա լստ յա նը իր կա ր ծի քը հա ստ ա տ ելու հա/քար. «Ս մ բ ա տ ն իր «Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ր ք ի ս ա ոա նձին հ ո ղ վա ծներ ի կ ա պ ա կ ­ ց ո ւ թ յ ա մ բ , — դ ր ո ւ մ է ն ա , — հ ի շ ա տ ա կ ո ւ մ է մ ի շ ա ր ք ա ղ բ յ ո ւ ր ն ե ր ւււ հ ե ղ ի ն ա կ ­ ներ, բ ա յց ղրա նց շա րքին ոչ մ ի տեղ չի հիշում Մ խ իթա ր Գոշի ա նունը, կա մ նրա « Դ ա տ ա ս տ ա ն ա դ ի բ ք օ ֊ը » (Ա մվւովւոէմ, էջ 1 9 8 ) ։ Ա յսպ իսի հա րցա դրումը ա ոկա հա նգա մա նքներում ինքնըստ ինքյա ն ա նի­ մա ստ է ե , թ երևս, ի մ ա ստ ունենա ր ա յն ղեպ քում, եթ ե Ս մբա տ ը ինբնուրույն օբենսղիրք դրեր, օգտ ա գործելով բա զ մ ա թ ի վ ա ղբյուրներ։ Բա յց եթե նա թ ա ր գ­ մ ա ն ո ւմ ֊ ։ի ոխ ա ղ բ ո ւմ է Գ ոշին ու նրա ա ղ բ յո ւր ն ե ր ը , ի ն չպ ե ՜ս կ ա ր ո ղ էր նշել Դոշին իբրև իր ա ղբյուրներից մեկը։ Ընդհա կա ռա կը' հենց ա յն հա նգա մա նքը, որ Սմրատր իբրև ա ղբյուրնե­ րից մեկլւ չի հիշում Գոշին, ց ո ւյց է տ ա լիս, որ Գոշը ոչ թ ե նրա ա ղ բյուրնե­ ր ի ց մ ե կ ն է , ա յլ ա յն բ ն ա գ ի ր ը , ո ր ի ց ի ն ք ը կա տ ա րել կ թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յո ւ ն ֊վ ւ ռ ֊ խ ա գրությունը։ Տեղն ու տեղը նկա տ ենք, որ Գոշը նշված է Ս մբա տ ի մոտ , բ ա յց նա հա նղես է ղալիս աոաջին դ եմ քո վ ։ Ս ա կա յն ա յդ մա սին քիչ հետ ո* Ս մ բ ա տ ը հ ո դ վ ա ծ ն ե ր ո ւ մ մ ի ք ա ն ի տ ե ղ ա ս ո ւ մ է ' я ե ս դ ր ե ց ի » , «Гա յ ս ք ա ն բ կ ա ր ող ա ցա դրել հ ա մ ա ռ ո տ », ((այս բո [ո ր բ եթե գր եի ' շա տ կլիներօ, ((Այս կ ա ­ նոնը վւնա րեցի Սահակի մ ո տ և դ տ ա » ( քա ղ ո ւմ ենք Ա. Գ ա լստ յա նի ց, էջ 198)* Ա . Գ ա լ ս տ յ ա ն ը ե զ ր ա կ ա ց ն ո ւ մ է , թ ե Ս մ ր ա տ ր (Гհ ա վ ա ք ե / է զ ա ն ա զ ա ն օրենքներ, հա յ եկեղեցական կանոններ, զանազան կանոնագրքեր, հատկապես ս ո վ ո ր ո ւ յ թ ի ի ր ա վ ո ւ ն ք ի ց և կ ա զ մ ե լ կ (ГԴ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ի ր ք ը 1> ( կ ջ 1 9 8 ) ։ Տես նենք, թե ինչ են դրա նք ու ինչ կա պ ա կցութ յա մբ են ա սվա ծ։ Նախ ն շե ն ք , որ Գ ա լս տ յԱւնի բ ո լո ր օր ի ն ա կ ն ե ր ո ւմ Ս ա հ ա կն ո ւ ի ր կ ա ն ո ն ն ե ր ն են հիշվում, մ ի ա յն Սահակի կա նոնների մա սին խ ոսելիս կ Ս մբա տ ը աոաջին դեմքո վ հա նդես զալիս։ Եվ ա հա թ ե բ ա ն ն ի նչո ւմ ն կ։ Ս րմ֊ Երկու դա տ ա ստ ա նա գրքերի հա մեմա տ ությունը ցո ւյց կ տ ա լիս, որ րա տ ի մոտ եղա ծ բոլոր հոդվա ծներր, բ ա ց ի մի քա նիսից, կան Գոշի մոտ ։ Ս մբա տ ի մոտ ավելի եղա ծ հոդվա ծներից 4 -ր քա ղվա ծ են Սահակի կա նոննե­ ր ի ց ։ Պ ա ր զ վ ո ւ մ կ , ո ր Ս մ բ ա տ ը Ս ա հ ա կ ի կ ա ն ո ն ն ե ր ի ն դ ի մ ե լ կ Մ խ ի թ ա ր ի Л՝ — ч3 ա ղ ա գ ս դ ա տ ա ս տ ա ն ա ց վ ա ն ա ց ժ ո զ ո վ յւ դ ե ա ն և ե կ ե զ ե ց ե ա ց » ( 1 մ ա ս ) հ ո ղ ­ վա ծի ա ռիթով։ Նախ բերենք Մ խ իթա րի ա յդ հոդվածը և նրա ' Ս մբա տ ի թ ա րգ­ մա նությունը. Գ ոշ Ս մ բ է>ա տ Տաղաղս ղւսա«ւօօւանաց վանաց ժողովրդեան «Լասն վանական աբեղայից I. Ц Ц Ь д Ь ш д Հ կ ա ՛մ էւդ և ի ն ձ և յա ղ ա զ ւ, ա յս ո ց ի կ ս ա - Հ ա ր կ С փ ո ք ր ի շ ա տ է յա ղ ա ղ ս վ ա ն ա կ ա ֊ կ ա , ի ն չ ղ ր ե ւ, զ ի ո չ ի ո ր ր ի ն չ հ ա կ ա ռ ա կ ո ւթ ի ւն ն ա ց դ ր և ի և զ ա յ ս ա ր մ ա ն Ւ. զ յ ե ր կ ա ր ս ա հ - ի մ ե ր ի ս կ ,ի ն ի յա շ խ ա ր հ ս յա զ ա գ ս ա յս ո ց ի կ մ ա ն ն ի ս ր բ ո յն Ս ա հ ա կ ա յ դ ր ե ն ա ց ն ո ,ս ա - ա շ խ ա ր հ ա կ ա ն ք ա հ ա ն ա յի ց և վ ա ն ա ց ։ Ս ա կ ա յն ն հ ր Բ ա յց վ ա յ՝ ո ր զ ա յն ,ո ,ծ ե ( ե ն վ ա ս ն ը ն դ մ ի ս , ա ծ ի և յա ղ ա դ ս կա նոնա ց մեծին ն ա խ ա ն ձ ո . չա ր ո ւ թ ե ա ն , և ի մ ե ծ ա տ ե ,ո ,թ ի ,ն Ս ա հ ա կ ա յ' ք !կ ո ր ր ա ն գ ե ղ ե ց ի կ և բ ս ս > մ ս ւև , ա ո ի ր ա ր ա բե ղ ա յբ ն ե ա շխ ա ր հ ի Հ ր ե ց ֊ կ Ո ր դ ի բա ժ ա ն է ղ վ ա ն ա ց և զ Լ կ ե ղ ե ց ւո յ որ ն ի ն . ե վ ա ս ն ա յն ո ր շ լա ց ո ,ց ա },ե 1 դ ղ ա տ ա ս - յա շ խ ա ր Հ ի ղ հ ա ս ս և զ տ օ ն ս , և ա յժ մ թ եա չ ե ա պ ա կս& նա չ ա յն ա մ ե ն ա յն » Վ ա ս ն ա յս ո ր ի կ լո ե չ յա ք յա յս ո ց ի կ դ ա տ ա ս տ ս /ե ա ց %

Մ խ իթա ր Գոշի և Ս մրա տ Սպ ա րա պ ետ ի դա տ ա ստ ա նա գրքերի ա ռնչա կցութ յունը 131 *ւԻ ի որրօյէ» ոչ պատկառեն ի րանից. տանս, «յի Ьгр ի սրրոյք, |\\ սահմանէն չ ե է ք ^ | | ш * р դ և |ւ «քերոցս: ս)ւսւո1|սա|ւ|' նսւ ի մ Լ ա յ ս ո*ույ1.ս: Ե լ թ է վա սն սորին դա տ ա ստ ա նի կա մի որ ՛մ՛ ո , Դ ' Ժ յ 1 > տյնոքիւյչ արման է վարիլ և ոչ այլա զգ , գի թէ և կսւյր կարծիս՝ այժմու գրն- ց ե յ ո վ ր ս դ ա տ ե լ Ո ' Չ ԷՐ 1< ԴԷՊ Մ ե Я ՅԱՆԴԳ- ՆԻԼ, թո՛ղ թէ յ,նաւին ոչ է կարծիս։ Ըստ Ամա ո վ ուղէ որ ուսնի՝ նա թ ո ղ ա նդի ուս . ա յ ս մ կ ա ր ծ ե մ ն յ ա մ ե ն ա յ ն ի մ ե ր ա յ խ ա - 6 ի . 9.]. 1Г Ե Ն ք Յ Ա Յ Ս ԿԱՆՈՆՍ Չ Հ Ա - տութի,նս>, ՄԱՐ2Ա1|եՅԱք ԱՅԼ ԻՆՉ ԳՐԵԱ: (Դատաստանագիրք, էշ 2 0 4 —2 0 5 ) ('СуДСбнИК, է յ 3 6 )։ Ս մբա տ ի ա յս Հոդվա ծի Գոշից փ ոխ ա գրություն /ինելը՝ ա կնա ոու է։ Մ իւս֊ Ժա մա նա կ ընգգծվա ծ մա սերից պա րղ է, որ ա յս Հոդվա ծում Սմբա տ ի մոտ հո ա ծ «մ ե բ ո յս օ ( — մ ե ր ) և « մ ե ն ք я դերանունների տ ա կ, որ Մ խ իթա րի հոգ- ւԼ ա ծ ի « մ ե ր ո ց » և « մ ե ղ յ > բ ա ռ ե ր ի թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ն , Մ խ ի թ ա ր Գ ո շ ն է հա նգես գալիսւ Որ ա յգ ա յգպ ես է , երևում է և Հետ ևյա լից։ Ս մ բ ա տ ի ց ք ա ղ վ ա ծ վ ե ր ո բ ե ր յ ա լ հ ա տ վ ա ծ ը վ ե ր ջ ա ն ո ւ մ է (էդի մ ե ն ք յ ա յ ս կա նոնս չհա մ ա ր ձ ա կ եցա ք ա յլ ի ն չ դ րե լ» /՛առերու/, եթե դրա նք Ս մբա տ ի կ ո ղ մ ի ց ա ս վ ա ծ ,/ւնեին, պ ե տ ք Է որ ա յդ տ ե ղ Էլ վ ե ր ջա ն ա ր հ ո դ վ ա ծը ) Ս ա կ ա յն Ս մ բ ա տ ը Գ ո շ ի ա յ ս հ ո դ վ ա ծ ո վ չ ի բ ա վ ա ր ա ր վ ո ւ մ և « ա յ լ ի ն չ И գ ր ո ւ մ Էւ Ա հա Հոդվա ծի շա րունա կությունը. VԲայց ինձ Սմ բ ա տ ա յ' ծա ռա յի ս Ք րիստ ոսի' յո յժ Հարկ ե ղ և յա յս տ եղիս գտնուլ ղսրբոյն Ս ա Հա կա յ նա խ նոյն մ ե բո յ գրեա լ սա հմա նն, և ա նտ ի կ մ ա ր ֊ ս ՚ե ց ի ղուղղոլթիւն ս ա հ մ ա ն ի ս , և ՛զա յն ա նտ ի դրեց աք Հ ա մ шпшипШ Ասրս հետ ևում Է երկար հոդվա ծը քա ղվա ծ Սահակի կանոններից: Ուրեմն' Ս մբա տ ը թ ա ր գ մ ա ն ո ւմ Է Գոշի կա նոնը, բ ա յց չի բա վ ա ր ա ր վ ո ւմ ն ր ա ­ ն ո վ , ո ր ո վ հ ե տ և Գ ո շ ը չ]ւ Հ ա մ ա ր ձ ա կ վ ե լ Ս ա Հ ա կ ի ց ա վ ե / ի բ ա ն ա ս ե / , և դ ի ­ մո ւմ Է բուն ՍաՀակինւ Ա յն, ինչ որ մենք ա սում ենք' ուղղակի ա սում Է Հենց ինքը' Սմբատըг Ա յսպ ես ուրեմն' ա յս Հոդվա ծը ցո ւյց Է տ ա լիս, որ Սմբա տ ը Հենց որ շեղ­ վում Է Գոշից' ա յդ մա սին տ եղյա կ Է պ ա հում ընթերցողին, մյուս կողմից' Ս մ բա տ ի թ ա ր դ մ ա ն ութ յա ն մեջ պ ա Հ պ ա ն վ ա ծ ե ն Գ ոշի մ ե ն ք , մեքյ՝ հ ե ն ց իրեն' Գ ոշին ն շո ղ դ ե ր ա ն ո ւն ն ե ր ը ւ Ո ւս տ ի' չի կ ա ր ե լի ա ս ե լ, թ ե Ս մ բ ա տ ը չի նշոււ) Գոշին ու ղա րմա նա լ. Ս մբա տ ը ի ր թ ա րգմա նութ յա ն մեջ Գոշին թողեք Է որ­ պես հեղինակ, աոաջին դեմքով։ Ինչպես ա սա ցինք' Ս մբա տ ը թա րգմա նում Է Գոշի «Յ ա դ ա գս դատ ա ստ ա ­ նաց վա նա ց ժողովրդեա ն և եկեղեցեա ցս վերնա գրով հոդվա ծբ և չի բա վա րա ր­ վում։ Ա յս ա ռիթ ով նա դիմում Հ ԱաՀակին և նրա կա նոնների Հիմա ն վրա գրում 4 Հ ո դ վ ա ծ ն ո ւյն ն ,ո ւ թ ի ն վ ե ր ա բ ե ր ո ղ ( տ ե ս ԷԳ, ԷԳ, ԼԵ, ԼԶ հ ո դ վ ա ծ ն ե ր ը ) ' ։ Հ ե ֊ » Ո ւ շ ա դ ր ո ւ թ յա ն ա ր ժ ա ն ի Հ ա յն պ ա ր ա դ ա ն , ո ր ա յս մ ա ս ո ւ մ Հ ա մ ը ն կ ն ո ւ մ Է Գ ո շ ի և Ս մ բ ա տ ի հ ո դ վ ա ծ ն ե ր ի Հ ե ր թ ա կ ա ն ո ւ թ յո ւ ն ը , ե թ ե չհ ա շ վ ե ն ք Ս մբա տ ի մ ո տ Ս ա հա կից ր ա ղ վ ա ծ մ ի շ ւս ր կ յա լ հոդվա ծները. Ս մբա տ Գ ոշ, 1 (3 0 ) 1 (9 7 ) V : ( 3 1 ) ԼԱ ( 3 2 ) ԷՐ (9 8 ) V ! ( 3 3 ) ԷԳ ( 3 4 ) ԼԳ ( 9 9 ) Ղ /> (1 0 0 ) ռ և Ս ա հա կի կա նոններից Ս ա հա կի կա նոններիդ —

132 /;</. Պք վա ղյա ն տ ա բ ո ք ի ր կ, ո ր հ ե ն ց ա յ ս հ ո ղ վ ա ծ ն ե ր ո ւ մ կ , ո ր ո ն ր ի ն բ ն ա գ ի ր ե ն ե ոշ թ ա ր գ մ ա ­ նություն Գ ոշից, որ Ս մբա տ ը ա ոի թ բա ց չի թ ողնում նշելու ի ր ա ղբյուրը։ Ա յսպ իսով' Ս մբա տ ը Դ ա տ ա ստ ա նա գրքի մեջ նշում կ միա յն մեկ ա ղ­ բ յո ւր , որից ինքը օգտ վ ել կ 4 հողվա ծի հ ա մ ա ր, ուրիշ ոչ մի ա ղբյուր նա չի նշում, որովհետ և վա խ ա ղբում կ Դոշին, և եթե բնա գրում Գոշը իր անձի մ ա ֊ յի ն կ խ ոսում' ես, մենը, մ եղ, և ա յլն դերա նուններով' նույնը պ ա հում կ ե Ս մբա տ ը, ա յսին րն պ ա հպ ա նում կ Գոշի հեղինա կությունը։ Դ ա տ ա ստ ա նս։ ղրքեբի բ ն ա գ ր ե ր ի մ եր բ ն ն ա բկ ո ւմ ը վերջս։ց ն ենր մի երկու ա յլ ղիտողւսթյա մ բ։ Երբ ուշիմ հա մեմա տ ությա մբ րննա թ յա ն ենբ ենթա րկում երկու դա տ ա ս­ տ ա նա գրքերը, մեղ հա մա ր պ ա րզվում կ, որ Ս մբա տ ը « իրա վունքս, « օրենբէ .սսելով երբեմն հա սկա նում կ ու նկա տ ի ունի Գոշի Դ ա տ ա ստ ա նտ գիրբր։ Մ խ իթ ա րի Դ ա տ ա ստ ա նա գրքի ԾԱ հողվա ծր, որի մա սին ա ոիթ ունեցա նք Խ ոս ելո ւ, հ ե տ և յա լն Է. « ե ւ որ հ ա րկա ն կ դա նա սուն, ա նձն ը ն դ ա նձին տ ուգա ն ե ս ց ի ։ Сии։ ի(ք /ա յտ նի տ եսութեա նդ և ի մեղ կտ ցոսյկ դա տ ա ստ ա նդ ա ստ ուա ծա յին։ Սակայն դա տ ա ստ ա ն կոչի' ի բր ղի ք ն նի ցի մա խ ա նօք հա րեա լն և պ ա տ ա հմա մբ և այլն ա յ ս պ ի ս ի ռ ( Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ի ր ր > կջ 3 6 1 — 6 2 ) ։ Ա յ ս հ ո ղ վ ա ծ ը ն կ ա տ ի ո ւ ն ե ն ա լ ո վ , Ս մ բ ա տ ը դ ր ո ւ մ կ. « Զ ի 1՚ււսյն<յ կ ո ւ П гШ - «քսւյէ ի ր ա ւո ւն ք ս , որ թկ ո ք ք շտ կ ա ն ա ս ն ո յ ն ա ի մ ա ն ա ն ը ղ ո ր ղ ղ զ ա բ կ ե լո յն պ ա տ ճ ա ռ ն . ե թ կ ի վ ե ր ա յ ս ր տ ի լի ն ի և կ ա մ վ ա ս ն ո խ ա կ ա լ ո ւ թ ե ա ն ...» և ա յլն ( С у д е б н и к , կջ 1 6 2 ) ։ Գոշի հ ո ղ վ ա ծ ի ա ո ա ջ ի ն տ ողը բ ա ռ ա ց ի ը ա ղ վ ա ծ կ Մ ո վ ­ սիսա կա ն օրենքն երից (Ղ ևտ ա կա նր, ԻԴ, 1Տ ), իսկ մյուս մա սը օըենսղրքի հեղինակի բա ցա տ րությունն կ, որտ եղ ա սվում կ, որ դա տա ստ անը պ ետ ք կ քննի ու պար դի, թե հա րվա ծ ելը ոխս։կա /ությա մ բ կ եղել թ ե պ ա տ ա հմա մբ ե ա յլն : Մ խ իթա րի հեն;• ա յս պ ա հա նջի ա ռիթ ով կ Ս մբա տ ը ա սում' « ղ ի հտ յնց կու հբա մա յկ իրա ւունքս»։ Մ ի ւի թ ա ր ի 11 մ ա ս ի Ի' — « Յ ա ղ ա գ ս ղ ա տ ա ս տ ա ն ա ց դ ի ն ա ր բ ո ւ ա ց և ն ո - ցունց վ նա ս ոլց» հողվա ծում պ ա հա նջվում կ դա տ ել և՛ ա ր բեցո ղ ութ յա ն, և՛ այն վնա սի հա մա ր, որ հա սցնում են հա րբա ծները։ Ս մբա տ ի ՃԿ Ա ՝ «Յ ա ղ ա գ ս որ հա րբենա ն և խ տ լա բա յ ու վնա ս ա յնենօ հոդ­ վ ա ծ ո ւմ , ո ր Գոշի ն շ վ ա ծ հ ո ղ վ ա ծ ի ւիոխ ս/դրությունն կ, կ ա ր դ ո ւմ ե ն բ . «Կու հբա մա յկ աւբկնքս, որ ղա յն ցեղն երկու ա ղդ պիտի դա տ ել' մկկ վասն ա ր բե­ ց ո ղ ո ւ թ ե ա ն , որ ի ն ք ն մ ա ր դ Էր ա հ ա ն լա ն ք խ մ ե ց ' որ խ ո ւ մ ր ե ց ա ւ տ ա յ ու ղ ա յն վնա սն արար, և երկու հետ, վասն վնասուն ղոր գործեց» և ա ղն; Ա յստ եղ «կու հբա մա յկ աւրկնքս» րա ոերը դա րձյա լ ա սվում են Միւիթարի հոդվա ծում պ ա հա նջվա ծի կ ա պ ա կ ց ո ւթ յա մ բ: Կարելի կ շա տ օրինա կներ ր ե ֊ ( 3 5 ) 1 .0 — Ս ա Հ ա կ ի կ ա ն ո 1 ,ն ե ր ի ց (3 0 ) ԷԶ — Ս ա Հա կի կա նոններիդ (3 7 ) Ա- (1 0 1 ) Ճ Ա (3 8 ) Щ (1 0 2 ) մ Ր ( 3 0 ) ԷէՒ (1 0 3 ) ՃԳ (•10) Խ (10-1) մԳ (4 1 ) Խ Ա (1 0 5 ) ՃԵ (4 2 ) Խ Բ (4 3 ) Խ Գ ( 1 0 0 ) л 'Л (1 0 7 ) ճ է

Մ խ իբա ր Դոշի և Սմրաւո Սպ արապետ ի դա տ ա ստ ա նա գրքերի ա ռնչա կցութ յունը 133 ր ե ի բ ա յց բա վա կա նա նա նբ ա յւ/րա նով։ Ուրեմն' Ս մբա տ ը Գ ոյի Դ ա տ ա ստ ա ­ նագրքի հետ վարվում կ որպես օրենսգրքի, գործող պաշտոնական իրավական ուժ ունեցող Դա տ ա ստ ա նա գրքի։ Երկու դա տ ա ստ ա նա գրքերի ա ռնչա կցությունը ցո ւյց տալու նպ ա տ ա կով կա տ ա րվա ծ մեր հետ ա զոտ ությունը, ա յսպ իսով, պաբղում է, որ Մ խ իթա ր Գո­ շի Դա տ ա ստ ա նա գիրքը եղեէ է գործող օրենսգիրք, պ ա շտ ոնա կա ն գործա ծու­ թյուն ունեցել Սմբա տ ի ժա մա նա կ։ Ա յն հա նգա մա նքը, որ բնա գրա կա ն ա յսպ իսի հա մեմա տ ություններ էր պ ետ ք կա տ ա րեի ջա նքեր էր պետք գործա դրել ր ացա հա յտ ելու երկու դա տ ա ս­ տ ա ն ա գ ր ք ե ր ի ա ռ ն չա կ ց ո ւթ յո ւն ը , ի ն ք ն ը ս տ ի ն ք յա ն խ ո ս ո ւմ է ա յն մ ա ս ի ն , որ Ս մ բ ա տ ը ուղղա կի չի թ ա ր գ մ ւսնե լ ֊ ։ի ոխ ա ղրե լ Մ խ ի թ ա ր ի Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ի ր ք ը . որ նրա նց մեջ կա ն շա տ մ ե ծ, երբեմն նա և որա կա յին տ ա րբերություններ։ Անհրաժեշտ ենք հա մա րում նշեի որ ա յղ տ ա բբերությոճւների ա ռկա յու­ թ յո ւն ը նկա տ ել ու ց ո ւյց են տ վել բոլոր ա յն գ ի տ ն ա կ ա ն ն ե ր ը , որոնք խ ո ս ե լ են Ս մբա տ ի Դ ա տ ա ստ ա նս։գրքի մա սին, վերջինս հա մա րելով հ ա յ գպ րությա ն մեծա րժեք հուշարձան, аմի ի պատուական գոհա րա ց... բովա նդա կ հա յ ղրա- կա նութ յա ն», ինչս/ես ա րտ ա հա յտ վում կ Հով նա նյա նը ։ Բ ա ն ա ս ի ր ո ւթ յա ն մ ե ջ , հ ա կ ա ռ ա կ Ա , Գ ա լս տ յա ն ի պ ն դ մ ա ն ը , ոչ ո ք չի ղ րա ղ։/ ել երկու դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ր ք ե ր ի ն մ ա ն ո ւ թ յա ն հարցուէ, ը ն դ հ ա կ ա ո ա կը ա նվիճելի հա մա րելով նրա նց կապը, բա նա սերները հա տ կա պ ես ուսումնա սի­ րել են նրա նց տ ա րբերությունները։ Ա. Գա լստ յա նը հա յտ ա րա րում է, թե Հ ո վ ֊ նանյա ն ը և Կարօտը պ նդում են, որ ի բր թե Ս մբա տ ը Մ խ իթա ր Գոշի Դատս/ս­ տա նա գրքի սոսե թա րգմա նիչն է և ա պ ա ցույցներ են բերում իրենց կարծիքը հա ստ ա տ ելու հա մ ա ր'։ Հովնա ն յա ն ի մոտ , օրինակ, ոչ ա յդպ իսի պ նդում ենք գտ նո ւմ, ոչ էլ որեէ տ եղ, որևէ ա պ ա ցո ւյց դրա հ ա մ ա ր ։ а Գրությա նս մ ա ս ի ն, — դրում է Հո վնա նյա նը , — Սմբատսւ ի կիր արկած փ ոխ եցի (թ ա ր գ մ ա ն ե ց ի ) բա ցա տ րութ յունն' ընդ ա րձա կա ղույն ես մ տ քո վ առնլու կ ք ա ն գթարգմա1՚ւ|ւշ բ ա ռ ն ' զ ո ր գ ո ր ծ ա ծ է քոր ա ն ձ ի ն վ ր ա . . . » ՝ ։ Ս մ բ ա տ ի Դա - տ ա ս տ ա ն ա գիրքը հ ա մ ա ր ե լո վ նոր խ մ բ ա գ ր ո ւ թ յո ւ ն ( կջ 1 8 5 , 2 2 7 ) , Հ ո վ ն ա ն յ ա ֊ նը մի քա նի տ ա սնյա կ հողվա ծներ հա մեմա տ ում է Գոշի հա մա պ ա տ ա սխ ա ն հողվա ծների հետ ' ցո ւյց տ ա լով նրա նց տ ա րբերությունները, սրանք ե ն թ ա ր ֊ կելով հինգ խ մ ր ա վո ր մ ա ն։ Նույն կ ա ր ծի քի են և մյուս բա ն ա ս ե ր ն ե ր ը ՝ շա տ քիչ տ ա րբ երոլթ յա ժ բ ։ Ս մբա տ ի Դ ա տ ա ստ ա նա գիրքը Գոշի Դ ա տ ա ստ ա նա գրքի թա րգմա նությունը չէ ժ ա մ ա ն ա կ ա կ ի ց ի մ ա ս տ ո վ . Ս մ բ ա տ ը ւի ո խ ա դ ր ե լ֊վ ե ր ա շ ա ր ա դ ր ե լ է ա յն' Հա րմա րեցնելով Կիլիկյան հ ա յ պ ետ ա կա նութ յա ն ու զգա լի չաւիով տ ա րբեր սոցիա լա կա ն միջա վա յրի պ ա հա նջներին։ Ա յդ պ ա տ ճա ռով էլ երկու դա տ ա ս­ տ ա նա գրքերի միջև չէին կա րող չլինել տ ա րբերություններ։ ԱՏԴ տ ա ր բ ե ր ո ւթ յո ւ ն ն ե ր ը վ ե ր ա բ ե ր ո ւմ են Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գ ր ք ի տ ա ր բ ե ր ա ս ­ պ եկտ ներ ին և կա րևոր են հ ա տ կ ա պ ե ս ի ր ա վ ա բ ա ն ա կ ա ն - оբ ե ն ս գ ր ա կ ա ն տ ե ս ա ՝ կետ ից, ա յս վերջին ա ռումով, մա նա վա նդ, դրանք հա ճա խ որա կա յին բնույթ « С удебник, կ XIX, * Ղ• Հ ո վ ն ա ն յ ա ն , նշված աշխատ., է չ 203։

1 3 1 է յ . Պի վսպյան • ^ ^ ^ ^ __ ------------------------------------ --- — __ _ ունեն։ Ս մբա տ ը, ինչպ ես տ եսա նք, ա վելա ցնում է նոր հոդվա ծներ, շա տ հա ­ ճախ ա ռա ջա դրում է նոր լուծումներ' տարրեր հա սա րա կա կա ն֊քա ղա քա կա ն պ ա յմ ա ն ն ե ր ի ու հ ա ր ա բ ե ր ո ւթ յո ւ ն ն ե ր ի թ ե լա դ ր ա ն ք ո վ , տ ա լի ս է նոր ի ր ա վ ա բ ա ­ նա կա ն ն ո ր մ ե ր և ա յլն ։ Ա յս բոլոր ը Ս մ բա տ ի Դ ա տ ա ս տ ա ն ա գիր քը դա րձնում են ինքնուրույն ա րժեր ներկա յա ցնող հուշարձան։ Մ եր նպ ա տ ա կ ից դուրս հ ա մ ա րե լո վ, ինչպ ես ս կ զբո ւմ էլ ա ս ա ցի ն ք , երկու դա տ ա ստ ա նա գրքերի սա րբերութ յունների մա սին խ ոսելը, նշենք, որ դրանք շա տ դեպ քերում սկզբունքա յին ու ա րմա տ ա կա ն են, ուստի և ա րժա նի հա ­ տուկ մ ենա գրա կա ն հետ ա զոտ ութ յա ն։ Մ իա յն դրա նց բա ց ա հ ա յտ մ ա ն ու վեր­ լուծությա ն միջոցով, որ մի շա տ շնորհա կա լ ա շխ ա տ ա նք կլինի, կարելի է ց ո ւյց տ ա լ Ս մ բա տ ի Դ ա տ ա ստ ա նա գրքի իրա կա ն ա ր ժ ե քը , նրա տ եղն ու դերը հա յ իրա վա բա նա կա ն դրա կա նությա ն, և ա ռհա սա րա կ հա յ դպ րությա ն պ ա տ ­ մ ո ւթ յա ն մեջ. ի ս կ ա յդ տ ե ղ ն ու դերը շա տ մ ե ծ է։ Մ իա ժա մա նա կ դա կնշանակեր բա ցա հա յտ ել հա յ իրա վունքի կրա ծ փ ո­ փ ոխությունը Դոշից մինչև Ս մբա տ ընկ ա ծ ժ ա մ ա նա կա միջոցռւմ և բուն Հ ա ­ յա ս տ ա ն ի ց նկա տ ելիորեն տ ա րրեր Կիքիկյան միջա վա յրում: Ս մբա տ ի և Գոշի դա տ ա ստ ա նա գրքերի ա ռնչա կցութ յա ն ժխ տ ումը բխ ում է ուսումնասիրվող հեղինակին բա րձրա ցնելու ու մեծա ցնելու ա նիմա ստ մ ի ­ տ ումից, միտ ում, որ իրեն երբեմ ն զգալ է սոսլիս հա տ կա պ ես վերջին շրջա­ նում ե խ ա նգա րում Հ հին դպ րությա ն պ ա տ մութ յա ն որոշ հարցերի գիտական ԼՈւծմա ն ը ։ ЭМ. ПИВЛЗЯН О СООТНОШ ЕНИИ СУДЕБН И КО В М ХИТАРА ГОШ А И СМБАТА СПАРАПЕТА Р езю м е С татья посвящ ена вопросу о соотношении и связи двух важнейших памятников армянского п рава — судебников М хитара Гош а (конец X II в.) и С м б а т а С п а р а п е т а (60-е гг. X I I I в.). Влияние судебника М хи тара Гош а на С м б ата С п ар ап ета под­ тверждено исследованиями ряда филологов и историков права (Г. Али- ш ан , В . Б астам ян , Г. О внаиян, И. К арст, X. С ам уэлян и др.) О днако в Предисловии вышедшего недавно русского издания Судебника С м ба­ т а С п арап ета вы раж ен а точка зрения, согласно которой С м б ат при со­ ставлении своего С удебника не использовал Г о ш а и не бы л зн аком с его трудом. А в т о р с т а т ь и о с п а р и в а е т э т о м нение и, в о с с т а н а в л и в а я преж н ю ю точку зрения, путем сличения текста обоих судебников пытается дока­ зать, что Судебник С м бата Спарапета является переводом Судебника М хитара Гош а с древнеармянского на киликийский диалект армян­ ского язы ка. Одновременно автор говорит о том, что С м б ат не просто перевел Судебник М хитара, а переложил его, приспособив к социаль­ но-экономическим отношениям Киликийского армянского государства.

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՌ ՄԻՆԻՍՏՐՆեՐԻ ՍՈՎԱՏ1-Ն ԱՌ^ՆԹեՐ »1-Ն 2ԱԴԱԴՐե1'Ի Գ Ի Տ Ա -Հն ՏԱ 9 .Ո ՏԱ 4Ա Ն 1»ՆՍՏ1*ՏՈԻՏ _ «ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆ» ե Ր ե ՛Լ Ա Ն ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ I 0 6 (՝ М5 Լ. ԽԱՉեՐՅԱՆ «ԳՐՏՈԻթՅԱՆ ԱՐՎԵՍՏԻ» ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ՏԵՍՈԻ^ՅՈԻՆԸ ԳԵՎՈՐԳ ՍԿԵՎ.ՌԱՑՈԻ ԱՇԻԱՏՈԻԹՅՈԻՆՆԵՐՈԻՄ 1 С . . . Յ ո / ո վ էէն վ ա ւ /ն ա յս ո ց ի կ խ ն ղ ի ր բ և ր ա ղում ա շխ ա տ ո ւթ ե ա ն պ Լ տ բ են և ը ն դ ա ր ձ ա կ խ ր ա տ ո լց , Ս ա ­ կ ա յն չա փ ա ւ ո ր ,։ ա յս , ի բ ր ղ կ ա թ ի չ ի Հ ա մ ա տ ա ր ա ծ ծ ո վ է բ ա ւա կ ա ն ե ղ և ք ա շա հ ա ս ի ց ն ա ռ ա ւր Ա ւը , ո ր բ ի ս ա կ ս - Լ ո լց ն զ բ ա ղ ո ւմ ն վ ա ղ վ ա ղ ա կ ի կա րողա նա ն ա ռնող ի մ ի տ , որպ կս թ կ մ ի ո վ բա ն ի , ղհա ղա րա ց պ ա տ ա սխ ա նիа, Դե-ԼՈՐԳ ՍԿն՚ԼՌԱՅ!' 13-րդ դարի երկրորդ կեսի միջնա դա րյա ն հա յ նշա նա վոր քերա կա ններից /. Գ և ո ր դ Ս կ և ո ա ց ի ն , ո ր ը հ ա յ մ ա տ ե ն ա դ ի տ ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ հ ա յ տ ն ի է ն ա և ո ր պ ե ս Գ և ո ր դ Լ ա մ ր ր ո ն ացի'-ւ Լ ա մ ր ր ո ն ա ց ի կ ա մ Ս կ և ո ա ց ի մ ա կ դ ի ր ն ե ր ը տ ր վ ե լ են երկու առում ով* առաջին՝ որ նա ծնվել է Լա մրրոնում, և երկրորդ՝ իր ուսումն ստ ա ցել կ Սկևոա վա նքում, ուստի և կոչվել է Գևորդ Սկևոացի կա մ Լամրրո- նտցիւ Գևորդ Սկևոացու ծննդյա ն թ վ ա կա նը հա յտ նի չկ, բ ա յց մա հվա ն թվա կա նը ս տ ո ւյգ կ. վ ա խ ճ ա ն վ ե լ կ 1 3 0 1 թ վ ա կ ա ն ի ն 3» Նրա ք ե ո ի ն ' Գ րի դոր Ս կևոա ցին, ժա մա նա կի նշա նավոր դեմքերից մեկն կ եղել ե մեծ հա մբա վ վա յելել Հ ա ­ լա ստ ա նի մշա կութա յին օջա խ ներում, նա երկար ժա մա նա կ հա նդիսա ցել կ Ս կևոա վ ա ն ք ի դ պ ր ա պ ե տ ֊ո ւ ս ո ւ ց չ ա պ ե տ ը , որի մ ո տ ե ն սովորել ա յդ շրջա նի մեր մշա կույթի մի շարք հա յտ նի և ա նհա յտ մշա կներ, նրա մոտ իր կրթու­ թյունն կ ստ ա ցել նաև Գևորդ Սկևոացին։ Գևորդ Սկևոացու կենսադրական տ վյա լները չա փ ա զա նց ա դքա տ իկ են: Նա պ ա տ ա նի Հա ::ա կում պա նդուխտ կ եդել և շրջա դա յել պ ա տ մա կա ն Հ ա յա ս ­ տ ա նի շատ վա յրերում: Նա իր դրա կա ն և դիտ ա կա ն դործունեությունը Հիմ­ նա կա նում ծա վա լևլ կ Կիլիկիայում և իր բեղմնա վոր աշխատ անքի շնորհիվ իր ժա մա նա կին հռչակվել կ իբրև «...ա յր փ իլիսոփ ա յ ե կատարեսղ իմա ստ ա սէր ե ա ն ո լս ճ ի *, «բա ղո ւմ ա ն դա մ կոչեցեա լ կ Գկորղ րա բունա պ ետ և ուսուցիչ Ա խ րա տ իչ...»'ւ Փոքր հա սա կից Գևորդ Ս կևոա ցին իրեն նվիրել կ դբչությա ն արվեստին և « Ս ռ յն Հ ո դ վ ա ծ բ հ ե ղ ի ն ա կ ի *Դ ր շ ո ,թ ,ա ն ա ր վ ե ս տ ի ք ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն տ ե ս ո ւ թ յո ,ն բ մ ի ք ն ա - 4 ~ ք յա ն Հ ա յա ս տ ա ն ո ւ մ , (բ ն ա գ ր ե ր ի հ ա մ ա հ ա վ ա ք տ ե ք ս տ ե ր ո վ ) ա շ խ ա տ ո ւ թ յա ն մ ի հ ա տ վ ա ծ ն I . ‘ Հ . Ա ճ ա ո յ ա ն , Ա ն ձ ն ա ն ո ւ ն ն ե ր ի բ ա ռ ա ր ա ն , ե ր և ա ն , 1 0 Հ 2 /> ., հ ա տ . Ա . կ 4 С 5 / * Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւմ , կ 4Դ 5 , '/ի յի կ ի ո յ և Լևոն մ ե ծա գո ր ծ, Վ , >- с Ղ . Ա , ի շ ա ն . Ս ի ս ո ւա ն , Հ ա մ ա դ ր ո ւ թ ի ւ ն Հ ա յկ ա կ ա ն տ ի կ , 1 Տ Տ 5 , կ 53? — 533. 100, й Ղ • Ա ւ Ի г Ш ն , Ս ի ս ո ւա ն , կ

130 Խ ա շերյա Ն բ ա զ մ ա թ ի վ ձեռա գիր-ա շխ ա տ ություններ է ընդօրինա կել ու բա զմա ցրեք, I I լ ս ո ւ մ ն и , ռ ո ւ թ յ ա ն ն պ ա տ ա կ ո վ ե ղ ե լ Է ն ա և Բ ջ ն ի ո ւ մ Գ ր ի 1{1ւր ա ր ք ե պ ի ս կ ո պ ո ս ի և Վա րդա ն ու Գրիգոր ո ւս ո ղ ի չների, ինչպ ես նա և նշա նա վոր պ ա տ միչ և ք ե ­ րական Վա րդան Արևեքցոլ մ ո տ ', Բացի ձեռա գրեր ընդօրինա կելուց, Գևորգ Սկեռացին զբաղվեք Է նա և գրական և գիտական գործունեությա մբ, նրա գրա ­ կան գործերից են' «Մեկնութիւն գործոց ա ոա քելոց», սՆերրողեան ի Յ ո վ '. Աւետարանիչ», «Մ եկնոլթիմ, Ե սա յեա յ» (վերջինս գրել Լ Հեթում թա գավորի խ ն դ ր ա ն ք ո վ ) , գ ա ն ձ ե ր , կ ա ն ո ն ն ե ր , ր ա ն ք խ ր ա տ ա կ ա ն բ , !; ա յ լ ն 2, Ս ա կ ա յ ն Գ և ո ր գ Ս կ ե ռ ա ց ո լ ժ ա ռ ա ն գ ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ ա ռ ա վ ե լ ո ւ շ ա գ ր ա վ ն ու ա ր ժ ե քա վ ռր ր նրա ք եր ա կա նա կ ա ն ֊ո ւ ղ ղա գ ր ա կ ա ն ա շ խ ա տ ո ւթ յո ւն ն ե ր ն ե ն , Նա Հ ա յ մ ա տ ե ն ա գ ի տ ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ Հ ա յ տ ն ի Է ի բ ր և «гգ ր չ ո ւ թ յ ա ն ա ր վ ե ս տ ի » ք ե ր ա ­ կա նա կա ն տ եսո,թյուն ստ եղծողներից մեկը, Ի ն չ պ ե ս Հ ա յ տ ն ի Հ , « գ ր չ ո ւ թ յ ա ն ա ր վ ե ս տ ,> ա ս ե լ ո վ մ ե ր մ ա տ ե ն ա գ ե տ ն ե ր , ու բ ա ն ա ս ե ր ն ե ր ը Հ ա ս կ ա ց ե լ են Հ ի մ ն ա կ ա ն ո ւ մ Հ ա յե ր ե ն տ ա ռ ա ձ և ե ր ի տ ա րր եր տ ի պ ե ր ն ո ւ տ ե ս ա կ ն ե ր ը , ո ր ո ն ք զ ա ր գ ա ց մ ա ն տ ա ր ր ե ր ,ի ո ւ լ ե ր ե ն ո ւ ն ե ց ե լ գ ա ֊ րեբի ընթ ա ցքում, Ա յդ ա ռումով ա ոա նձին ա րժեքա վոր ո ւս ո ւմ ն ա ս ի ր ո ,թ յո ւ­ ներ են կատարեք Հա յ ա նվա նի Հա յա գետ Հ. Տա շյա նը («Ա կնա րկ մը Հա , Հն ա գր ո ւթ յա ն վ ր ա » , Վ ի են ն ա , 18.98 թ . ) , Գ. Հ ո վ ս ե փ յա ն ը ( « Գ րչությա ն ա ր ֊ վ ե ս ա ը հ ի ն Հ ա յ ո ց մ ե ջ » , Վ ա ղ ա ր շ ա պ ա տ , 1 9 1 3 թ . ) , /». Հ ա ր ո ւ թ յո ւ ն յա ն ց ը («Հա յո ց գիրը», Ւ իֆլիս, 1 8 9 2 թ .), մեծա նուն լեզվ ա բա ն պ բոֆ. Հ ր . Ա ճաոյանը (•<Հ ա յ ո ց գ ր ե ր ը » , 1 9 2 8 թ . ) , Կ. Դ ,ա ֆ ա դ ա բ յս ձ ը ( « Հ ա յկ ա կ ս Ո , գր ի ս կ զ բ ն ա կ ա ն տ ե ս ա կ ն ե ր ը » , Ե ր և ա ն , 1 9 3 9 թ . ) , Ա . Ա բ ր ա հ ա մ յ ա ն ը ( « Հ ա յ գ ր ի /, գ ր չ ո ւ թ յ ա ն պ ա տ մռ,թյուն, Ե րևա ն.1959 թ .) , Բ ա յց վերոհիշյա լ հեղինակները գրչությա ն ա ր ֊ վ ե ս ա ը է, ն ն ե 1 և հ ե տ ա զ ո տ ե լ ե ն մ ի ա յ ն Տ ն ա տ ո ւ թ յ ա ն տ ե ս ա ն կ յ ա ն ի ց , գ ի տ ե լ ո վ ա յ ն ի բ ր և Հ ն ա գ ր ո ւ թ յ ա ն ( պ ա քե ո գ ր ա ֆ ի ա յ ի ) մ ի ա ո ա ն ձ ի ն բ ն ա գ ա վ ա ռ ը , Ա յ գ Է պ ա տ ճա ռը, որ հա յա գիտ ությա ն մեջ գրչության ա րվեստ Հա սկա ցութ յա նը ձեռ, Է բերել միա յն Հնագրա կան բովա նդա կությա ն և նշան կությա ն , Ս ա կա յն «գրչությա ն ա րվեստ ը» միջնա դա րյա ն Հա յա ստ ա նում չա փ ա - ,/անց լա յն ա ռում ուներ, նա իր մեջ ընդգրկում Հր նա և Հա րա կից ա րվեստ ներ, ինչպ ես մա նրա նկա րչությունը, զա րդա գրությունը, կա զմա րա րությունը, թ ա ֊ նտ քա գործռւթյունը, ե ա յլն, որոնք մա սնա գիտ ա ցվելով Հետ ա գա յում դարձան ա րվեստ ի ա ոա նձին բնա գա վա ռներ' իրենց հատուկ օբյեկտ ներով, Ա յգ տ ե ս ա ֊ կետ ից գրչությա ն ա րվեստ ի հետ առավեք սերտ ա ռնչություն ուներ նրա ք ե ­ րա կա նա կա ն տ եսությունը, որը գիտ ա կա ն հատուկ ուսմոլնր Հր , և ա վելի կ ա ­ րևոր, քա ն սոսկ հնա գրա կա ն տ եսա նկյունից գիտ վող տ ա ռա ձևերի զա րգա ց­ մա ն տ եսությունը, ուստի և հա վա սա ր իրա վունք ունի կոչվեյու իբրև գիտ ու­ թ յա ն ա ոա նձին բ ն ա գ ա վ ա ռ : Ա յգ պ ա տ ճա ռով, ի տ ա րբեր,,,թյուն գրչության ա րվեստ ի ս/ա լեոգրա ֆիկ և ա յլ կարգի նշա նա կությունների, մենք ա նվա նում է.նք « գ ր չ ո ւ թ յա ն ա ո |Լ ս տ ի քերա կա նա կա ն տեււություն* գ ի տ ռ թ յա ն ա յն բնա գա վա ռը, որը ձեռա գրերը ճիշտ արտա գրելու և ա նսխ ա լ կարդալու օրենք­ ն ե ր և կ ա ն ո ն ն ե ր Ւ. ս ա հ մ ա ն ո ւ մ . Հա ր ց կա րող Է ծա գ ե լ, թ ե ի ն չպ ե ՜ս կա րելի կ ո „քղա զրո, թ յա ն , վա նկ ա տ ու- ք յա ն , տ ողա դա րձի, բա ռա րա նա գրութ յա ն, կետ ա դրությա ն, ա ռոգա նությա ն ՚ Տ ե ՛ս Հ . Ա ճ ս, ո , ա ն , Ա ն ձ ն ա ն ռ ն ն և ր ք բ ա ռ ա ր ա ն , Հ ա տ . Ա , կ Հ6Տ, 2 Տ է / է / ն էք է ք ն տ Ւ ղ ո ւ մ {

֊Գ ր չ ո ւ թ յա ն ա րւ/եւա ւիք ք ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն ա ե ս ո է թ յո է ն ր 137 Հ ա [ ս յ ե ր ի բ ն ն ա ր կ ո ւ մ ր (Гբ 1 ր ա կ ա ն ա կ ա ն տ ե ս ո ւ թ յ ո ւ ն » հ ա մ ա ր ե լ . չ է * ո ր ն ր ա ն ր . ժա մա նա կա կից ըմրռնմա մբ, քերա կա նով)յա ն սա հմա նմա ն մեջ չեն ընդգրրկ- ։/ումւ Ա յս տ եղ , ա հա , ա ն հրա ժեշտ է պ ա տ մ ա կ ա ն մ ո տ ե ց ո ւմ ցո ւցա բերել: Խ ը ն ֊ դիրն ա յն է, ոբ գրչության ա րվեստ ի քերա կա նա կա ն տ եսութ յա ն հիմնա ղիր- նե բբ ( Ա բի иտ ա կես Գրիչը, Գ եորղ Սկևոա ցին) հիշյա լ բոլոր հ ա րցերը բ ն ն ւս մ և վերլուծում էին քերա կա նությա ն տ եսա նկյունից, քերա կա նա կա ն ա ռումով հ ի մ ­ նա վորելով ուղղա գրա կա ն ա յս կսւմ ա յն կա նոնը, նրա նք իրենց ա մբողջ տ ե ­ սությունը հիմնում էին հա յերենի քերա կա նա կա ն օբինա չա /իությունների հ ա շ­ վա ռ մ ա ն և վերլուծմա ն խ որքի վրա : Նույնիսկ ուղղա ղրա կա ն բա աս բա ն կա զ­ մելիս, որտեղ ա մենևին չի ենթա դրվում քերա կա նությա ն ներթա վւա նցում, նրա նք հա զեցրել են ա յն քերա կա նա կա ն դիտ ելիքներով ու բ ա ց ա տ բո ւթ (ա ն ­ ներով։ Իրա կա նում, ղբչությա ն ա րվեստ ի քերա կա նա կա ն տ եսություն ստ եղ­ ծողներ/: ոչ թե սոսկ մա կերեսա յին կանոններ էին սա հմա նում ձեոա ղրերի ը ն ­ դօրինակէքա ն հ ա մ ա ր , ա յլ խ ո ր ը դ ի տ ա կ ա ն , քերա կա նորեն սյատհաոարսւնվսւծ- Ц հիմնա վորվա ծ կանոններ և նորմա ներ, որոնց հմուտ կիրառմա ն շնորհիվ մի­ ա յն կարող Էին ստ եղծվել ա նթ երի, գրա գիտ ա կա ն բա րձր որա կով և ճա շա կով ղ ա ղ ա էիա ր վ ա ծ ձ ե ռ ա ղ ր ե ր ւ Արիս տ ա կես Գրչից հետ ո Գևորղ Ակևոացին Է ա յն քերա կա նը, որը բ ա ց ա ­ ռա պ ես մշակել և կան ո նա վ ոբ ել Է հ ա յոց լեզվի ղրա զարձութ յա ն , ուղղա գրու­ թյա ն, կետ ա դրությա ն և ա ռոգա նությա ն նորմաները: Հա րց Է ծա գում, պ ա տ մա կա ն ի ՛ն չ ա նհրա ժեշտ ություն կար, ո ր հա տ կա ­ պ ե ս 1 2 —- 1 3 - ր դ դ ա ր ե ր ո ւ մ կ ա ր ի ք զ գ ա ց վ ե ց գ ր չ ո ւ թ յ ա ն ա ր վ ե ս տ ի ք ե ր ա կ ա ն ա ­ կան տ եսությունը ստեղծելոււ Ինչպես հա յտ նի Է, մինչև Արիս տա կես Գրչի և Գևորգ Ս կեոա ցու հա նդես դա լը, դեռևս 5 ֊ր ղ զա րից մեր մա տ ենա գր ութ յա ն լա վա գույն նմուշները գ ր ի չ ֊ ների միջոցով անընդհատ ընդօրինա կվել և բա զմա ցվել են' չնա յա ծ ժ ա մ ա ­ նա կի ջնջող ձեռքի և անվերջ ա սպ ա տ ա կությունների ու ներխուժումների մ ի ­ ջոցով հայ ժողովրդի հոգևոր մշա կույթի ա րժեքները ոչնչա ցվելու հա նգա ­ մանքներին։ Հա յ ժողովրդի հոգևոր արժեքների պահպանման նախանձախըն- ղ ի ր մ շա կ ն եր ը ' գրիչները, զա րե ր շա րունա կ ը ն դ օ ր ի ն ա կ ե լ և բ ա զ մ ա ց ր ե լ ևն ձեռա գիր աշխա տ ությունն երբ' աոս/նց պ ա հա նջ սւնենալու ուղղա գրությա ն. կետ ա դրությա ն և ա ռոգա նությա ն հատուկ ուսմունքի, որբ ուղեցույց պ ետ ք Է հ ա ն դ ի ս ա ն ա ր ձ ե ռ ա ղ ի ր ա շ խ ա ա ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր բ ը ն ղ օ ր ի ն ա կ ե յի ս պ ա հ ւզ սւն ե յս ւ հ ա յո ց լ ե զ վ ի ը ն ղ հ ա ն ո ւ ր օ ր ի ն ա չ ա լի ու թ յ ո ւ ն ն եր ը ւ Ն ր ա ն ք բ ա վ ա ր ա ր վ ե լ ե ն մ ի ա յ ն 5 ֊ ր ղ ղարի վերջում հա յերենի թ ա ր գ մ ա ն վ ա ծ հույն նշա նա վոր քերա կա ն Գիոնի սիпи (թրակացու ա շխ ա տ ությա ն մեջ հ ա յ թա րղմա նչի' հա յերենի հ ա մ ե մ ա տ ո ւթ յա մ բ կա տ ա րա ծ մա սնա կի դիտ ողություններով: Ա յղ հանգամանք՜ը բա ցա տ րվում Է նրանով, որ մեր մա տ ենա գրությա ն սկզբնա վորմս/ն ժա մա նա կ և հետ ա գա որոշ շրջա նում ա ր տ ա ս ա ն ութ յա ն և ղրութ յա ն միջև հա կա սություն չի եղել, ար տ ա ս ա նություն)ւ ու գր ո ւթ յո ւն ը լի ո վ ի ն հ ա մ ը ն կ ե լ ե ն ։ Հ ա յ ա ռ ա ջի ն խ ոշոր քերա կա ն Մ եսբո։՛/ Մ ա շտ ո ցը հ ա յե ր ե ն ի հ ն չույթ ա յի ն հա մ ա կ ա ր գը որոշելիս ելել Է ա յն ս կ զ բո ւն ք ի ց, որ հ ա ս ա ր ա կա կ ա նոր են ճա նա չվա ծ յո ւր ա բա նչյո ւր հնչույթին պ ետ ք Է հատկացնեք մեկ տ ա ռ. ուստի և տ ա որ տ վ յա / ղեպ քում

1 39 Լ. հա լերյան Հնչույթի գրա վոր ա րտ ա հա յտ ությունն է, նրա պ ա յմա նա կա ն հա մա րժեքը։ Այդ. պ ա տ ճ ա ռ ո վ Ա Մ ե ս ր ո պ ի ժ ա մ ա ն ա կ և ն ր ա ն ի ց որոշ ժ ա մ ա ն ա կ ա ն ց հ ա ֊ յե ր ե ն ի ա ր տ ա ս ա ն վ ա ծ ք ը և դ ր ո ւթ յո ւն ը էիո վ ի ն հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն են եղեք իրա ր։ Ս ա կա յն կենդա նի լեզուն շա րունա կում Հ ի ր զա րգա ցումը ապրել և փո- վւոխությռւնների ենթա րկվել ա յն դեպ քում, երր նրա գրա վոր ա րտ ա հա յտ ու­ թ յո ւնը ' մա տ ենա գրությունը, լինելով պ ա հպ ա նողա կա ն, ա վա նդությա ն ուժով դերծ է մ ն ո ւմ փուիոխությոլններիւց։ Հետ ա գա սերունդները ի րենց նա խ որդնե­ րի հոգևոր մշա կույթի ա րտ ա դրա նքի նկա տ մ ա մ բ պ ա տ կա ռա նքով ու սրբու­ թ յա մ բ են մ ո տ ե ն ա մ , ուստի և որևէ եղծում կա մ խ ա թա րում ա նթույլա տ րելի է հա մա րվում ա րդեն իսկ ստ եղծվա ծ կա նոնների և օրինաչափ ությունների նկա տ մա մբ: Ինչպես հա յտ նի է հա յոց չեղվի պ ա տ մությունից, 1 2 — 13-րդ դարերում գործա ծվող հա յերենը շատ էր հեռացել դրաբա րի դա սա կան վիճա կից, որով ե ստ եղծվել էր միջին հա յերեն կոչվող խ ոսա կցա կա ն լեղուն. իսկ ա յս շրջանում կիրա ռվող գր ա բա ր ը բո լո ր ով ի ն էլ ա յն չէ, ինչ 4 — 5 ֊ր դ դա րերում հա յ ժոզո- վ ըր դ ի շրթ ների վրա թ ր թ ռ ա ց ո ղ ղ բ ա բ ա ր ը ։ Ո րքա ն էլ մ ի ջն ա դ ա ր յա ն հ եղ ի նա կ ­ ները ա շխ ա տ ում էին գրել դա սա կա ն հա յերենի պ ա տ միչների ու մ ա տ ենա գիր­ ների լեզվով, ա յդ նրա նց չէր հա ջողվում. պ ա տ ճա ռն ա յն է, որ նրա նք դրաբար դբռւմ էին իբրև սովորովի մի Լեզվով, ուստի և յուրա քա նչյուր միջնա դա րյա ն հեղինա կի բա ր բա ռա յի ն լեզվա մտ ա ծողությունը, քերա կա նա կա ն ձևերն ու ար- ա ա հ ա յտ չ ա կ ա ն մ ի ջ ո ց ն ե ր ը թ ա վ ւ ա ն ց ո ւ մ էի կ ն ր ա գ ր ա վ ո ր ա ր տ ա դ ր ա ն ք ի մ ե ջ ։ Ն. Ա դ ո ն ց ը դ ր ո ւմ է. (/Ընդհանուր ժա մա նա կա շրջա նում պ ետ ք է տ ա րբերել նա խա րա գրա տ ուն- յա ն , բ ա գրատունյա ն և հետ բա գբա տ ունյա ն շրջաններ։ Բառավերջում դրվող ձա յնա վորների հարցը բա ցա տ րվում է նրա նով, որ առաջին շրջա նում (նա խ ա - ր ա ղ ր ա տ ո ւն յս ւն ) բ ա ռ ա վ ե ր ջ ի Ш, Ո, ե ձ ա յն ա վ ո ր ն ե ր ը ն ե ր փ ա կ վ ո ւմ էին յ կ ի ս ա ­ ձա յնով, իբրև համընդհանուր կերպ ով ընդունված նորմա , Գիոնիսիոսի թա րգ­ մա նիչը հստակ կերպ ով ձևակերպեչ է, որ հա յերենում բա ռերը կարող են վեբ- Vա ն ա չ բ ո լ ո ր տ ա ռ ե ր ո վ , բ ա ց ի Ա1, ե , ո , ր տ ա ռ ե ր ի ց » ' - ։ Բնորոշ է Ն. Ա դոնցի ա յս պ ա րբերա ցումը հա յոց լեզվի ա րտ ա սա նվա ծքի ա иա ի ճ ա ն ւսկ ա ն փ ո փ ո խ ո ւ թ յ ա ն և զ ա ր գ ա ց մ ա ն վ ե ր ա բ ե ր յ ա լ 5 ֊ր դ դ ա ր ի մ ե ր մա տ ենա գրութ յա ն նկ ա տ մա մբ, երբ դրությա ն և ա րտ ա սա նվա ծքի լրիվ ներ­ դա շնա կություն է եղեր Եվ իրոք, Բա գրատունյա ց շրջանը հա յոց լեզվի զ ա ր ֊ ղ ա ցմ ա ն տ եսա կետ ից հա մա րվում է ա յնպ իսի մ ի փուլ, երբ որա կա յին տ ա ր. բեբութ յուննեբ են նշվում ուղդ ա ղբով)յա ն մեջ. մ ե զ հա սա ծ ա մբողջա կա ն առաջին ձեռա գրի (Լա զա րյա ն կոչվա ծ 887 թ վա կա նի Ա վետ ա րա նի), ինչպես նա և ա վելի վա զ շրջանի ա ռա նձին պ ա տ ա ռիկների ու վիմա ղիր արձա նա գրու­ թյունների դրությա ն պ ա րզ հա մեմա տ ությունից երևում են բա զ մ ա թ ի վ ուղղա­ գրա կա ն շեղումներ ընդհանուր օրինա չա փ ություններից, Իսկ հ ե տ -բա դ բա ֊ տունյա ն շրջա նում դրվա ծ և ընդօրինա կվա ծ ձեռա գիր ա շխա տ ություններում վիմա ղիր ա րձա նա գրություններում ա յդ տ ա րբերություններն ու շեղումները ա ռա վել ևս ուժեղա նում ու խ որա նում են, Ա յս երևույթը կարելի է բա ցա տ բե, երեք հա նգա մա նքներով, ա ռա ջին, որ և ա մենա կա րևորն է, կենդա նի խ ոսա կ­ ցա կ ա ն լեղուն դա րերի հա րա հոլռվ գործա ծությա ն պ ա տ ճա ռով, համա ձա յն I Ն . Ա ղ ո ն 0 , Д и о н и с и й Ф р а к и й с к и й и а р м я н с к и е т о л к о в а т е л и , П е т р о г р а д , 1915 Р-. կ ЬХУИЬ

օԳ րշութ յա ն ա րվեստ իв քերա կա նա կա ն տ եսութ յունը ի ր ն ե ր ք ի ն օ ր ի ն ա չ ա փ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի , շ ա տ I; հ ե ո ա ը ե լ ի ր ն ա խ կ ի ն ' դ ա ս ա կ ա ն հ ա ­ յերենի վիճա կից, ուստի և ա րտ ա սա նվա ծքի և ա վա նդա կա ն դրությա ն միջև ա նջրպ ետ ը լա յն ա ց ե լ ու խ ո ր ա ց ե լ է ։ Երկրորդ, բ ա ր բ ա ռ ն ե ր ի ա ռ ա ջ ա ց ո ւմ ն ռ, աշխուժա ցումը, դրիչների բա րբա ռա յին տա րրեր պ ա տ կա նելիությունը նույն­ պես իր կնիքն է դրել գրավոր արտադրանքի մեջ ուղղագրական խ ա յտ ա • ի ղ ե / п т р յ / յ ւ ն и ւոե ղ ծ ե լ ո ւ գ ո ր ծ ո ւ մ , ե ր ր ո ր դ , ո ր ն ա ր դ ե ն ս ո ւ բ յ ե կ տ ի վ >1л - 4ենտ Է, քուն իսկ գրիչների լե զվ ա բա ն ա կ ա ն ու քերա կա նա կա ն պ ա տ րա ստ ու­ թ յա ն ցա ծր մակարդակը։ Ա յս պ ա յմա ններում, ա հա , հա սունա ցա վ քերա կա նա կա ն մի նոր ուսմուն­ ք ի ստ եղծմա ն ա նհրա ժեշտ ությա նը, որը հա յ մա տ ենա գիտ ությա ն մեջ Հա յտ - Նի Է « գ ր չ ո ւ թ յա ն ա ր վ ե ս տ » ա ն ո ւն ո վ ։ Խ ո ս ե լո վ « գ ր չ ո ւ թ յա ն ա ր վ ե ս տ ի » ա ռ ա ­ ջա ցմա ն հ ա նգա մ ա նքների ու դրդա պ ա տ ճա ռների մ ա սին , պ րոֆ. Գ. Ջ ա հուկ­ յա նը դրում Է. « Ա յս շրջա նում քեր ա կ ա նութ յա նը հ ա մ ե մ ա տ ա բա ր քիչ վ երա ­ ցա կա ն րնույթ ունի' ձեռք բերելով գործնա կա ն մեծ նշա նա կություն։ Կ իլի֊ կիա յռւմ քերա կա նությա ն նկա տ մա մ բ հետ ա քրքրությա ն աճը մ ե ծ չա փ ով բխ ում Հ հենց ձեռա գրերը ճիշտ վերա րտ ա դրելու, ձեոադրերի ուղղա գրությու­ նը կա յունա ցնելու և տ եսա կա նորեն հիմնա վորելու պ ա հա նջներից։ Ա յս հողի վ ր ա հ ա ն դ ե ս ե ն դ ա լ ի ս <Гգ ր չ ո ւ թ յ ա ն ա ր վ ե ս տ ի 1> վ ե ր ա բ ե ր յ ա լ ա շ խ ա տ ո ւ թ յ ո ւ ն ­ ն ե ր ը , ո ր ո ն ց հ ե ղ ի ն ա կ ն ե ր ը գ լխ ա վ ո ր ն պ ա տ ա կ ո ւն ե ն ա լո վ ո ւղ ղ ա գ ր ո ւթ յա ն ու կետ ա դրությա ն կա յունա ցումը' միա ժա մա նա կ հա ղորդում են քերա կա նա կա ն այյլևւսյլ ա ր ժ ե ք ա վ ո ր տ ե ղ ե կ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ։ Ս ա կ ա յ ն ո ւ շ ա գ ր ա վ Է ա յ ն , ո ր « գ ր չ ո ւ թ յ ա ն ա ր վ ե ս տ ի յ> ք ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն տ ե ­ սությա ն ա ոա ջին հեղինա կները, որոնք ա մբողջա կա ն ա շխ ա տ ություններ ն վ ի ֊ րե ցին ուղղա գրությա ն հա րցերին, իրենց ուսմունքի հիմքում դրեցին ոչ թե ժա մա նա կա կից խ ոսա կցա կա ն լեզվի հնչյունա կա ն ա րտ ա սա նությա նը հա մա ­ պ ա տ ա սխ ա նող ուղղա գրա կա ն կա նոնները, ա յլ դա սա կա ն հա յերենի հնչյու­ նական ա րտ ա սա նվա ծքը արտ ա ցոլող մ ս ո ո հ ն ա գո ս ր յա ն ուղղա գրա կա ն կա­ նոնները։ Նրանը իրենց աչքի ա ռաջ ունեցա ն միա յն 4 - 5 - բ գ դա րերում գոր­ ծա ծվող կենդանի լեզվի մա տ ենա գրությա ն մեջ ա րձա նա գրվա ծ ուղղա գրա ­ կան կա նոններն ու օրինա չա փ ությունները։ Ա յստ եղ հա ղթա նա կեց ա վա նդա ­ կ ա ն ո ւ թ յա ն ո ւժը, ա յդ ն շ ա ն ա կ ո ւմ /., ո ր Ա ր ի ս տ ա կ ե ս Գ րչի և Գ և ո ր գ Ս կ և ռ ա ցո ւ ա շխ ա տ ություններով հա յերենի ուղղա գրությա ն նորմա ների և կանոնների մշա կումը դրվեց ա վա նդա կա ն ուղղա գրությա ն սիստ եմի մեջ։ Սրանից հե­ տ ևում Է, որ ա նկա խ հետ ա գա յո ւմ հ ա յո ց լեզվի կրա ծ պ ա տ մ ա կ ա ն հնչյունա ­ փ ոխ ությա ն բնույթ ից ու տ ա րողությունից, նրա գրա վոր ա ր տ ա հ ա յտ ո ւթ յա ­ նը կ ա ռ չա ծ կր մ ն ա լո ւ դ ա ս ա կ ա ն հ ա յե ր ե ն ի ո ւղ ղ ա գ ր ո ւթ յա ն ն ո ր մ ա ն ե ր ի ն ու կա նոններին, ուստի և ժա մա նա կի ընթա ցքում խ ոսա կցա կա ն լեզվի և դըռւ- թ , ա ն մ ի ջ և ա ն ջ ր պ ե տ ը գ ն ա լ ո վ մ ե ծ ա ն ա լ ո ւ Է ր ։ Ա յ ս ա ռ թ ի վ ո ւ շ ա գ ր ա վ Ւ, Ն . Ադոնցի Հետ ևյա լ դիտ ողությունը. «Կ իլիկյա ն շրջա նում, երբ խ ոսա կցա կա ն էե ղ ո ւ ն Հ ա մ ա ր ձ ա կ կ ե ր պ ո վ ի ր Հ ա մ ա ր ճ ա ն ա պ ա ր հ Էր հ ա ր թ ո ւ մ գ ր ա կ ա ն ո ւ ­ թ յա ն մեջ, թվում Հր, թ ե պ ետ ք Է հա ղթա նա կեին ուղղա գրությա ն ա յն նորմա ­ ն ե ր ը , ո րո ն ք հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն կ լի ն ե ի ն ա ր տ ա ս ա ն վ ա ծ ք ի ն ։ Բ ա յց ի ն չպ ե ս որ նոր լե զ վ ի ն չհա ջողվեց մ ի նչև գրա կա ն լեղւԱ։ մ ա կա րդ ա կ ը բ ա ր ձ ր ա ն ա լ, ա յն ­ I Դ . Ջ ա Հ ո ւ Կ յ ա ն , ք ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն և ո ւ ղ ղ ա գ ր ա կ ա ն ա շ խ ա տ ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ը Հ ի ն և մ ի շ ն ա - դ ս ը յա ն Հա յա ստ ա նում, Երևան, 1354, կ 2 3 5 1

140 /,. հ ա չեր յա ն պ ես էլ (ո ւղ ղ ա գ ր ա կ ա ն ) նոր նորմա ներր պետք, է զիջեին իրենց տ եղը Հին կ ա ր ղ ի ն » 1։ Ь'1 ('Г\"Р> ո ւղ ղ ա գ ր ա կ ա ն ա չն կ ա ն ո ն ն ե ր ,,, որոնք, ձ և ա կ ե ր պ վ ե ց ի ն Ա ր ի ս - տ ա կես Գրչի և Գևորգ Ս կևոա ցու կ ո ղ մ ի ց, երկար գա րեր պ ա հպ ա նեցին ու կ ի ­ րա ռվեցին' ա նկա խ հա յերենի հնչյունա կա ն ա րտ ա սա նվա ծքի կրա ծ հետ ագա փ ո փ ո խ ո ւթ յո ւն ն եր ի ց, Ա յղ տ ե ս ա կ ե տ ի ց ի ր ա վ ա ց ի է Ն . Ա դ ոն ցը , եր,, գր ում է. «Ա րիստ ա կեսին պ ա տ կ ա ն ում , օրինա կ, ա յն կա նոնի ձևա կերպ ումր , րստ որի, բա ցա ռ ո ւթ յա մ բ դերանունների և հրա մա յա կա ն եղա նա կի աոաջին ղեմ■ բի, մ ն ա ց ա ծ դեպ քերում բա ռա վերջի ա ֊ն ներփ ա կվում է մ ե ռ ա ծ յ- ո վ , Ա րիս- տա կեսի և նրա մերձա վոր հա ջորդների կողմից մշա կվա ծ ուղղագրությունը ձեոք բե ր ե ց հա րկա գիր նորմա ների բ ն ո ւյթ Հետ ա գա ժ ա մ անսւկա շրջանի հ ա ֊ մա ր, Ա յն ճա նա չվեց նա և Մ խ ի թ արյ ա ն նեբի կողմից և վերջիններիս շնորհիվ տ ա ր ա ծ վ ե ց * / . ա մ ր ա պ ն դ վ ե ց ա ր դ ի դ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ гЛ, Ա յ ս բ ո ր բ ի ց բ խ ո ւ մ Լ ա յն, ոբ Արիստակեսի և Գևորգ Սկևոացու ուղղագրական նորմա ների և կ ա ­ նոնների սա հմա նումը հնչյունա կա ն ա րմերից ղուբկ էր և կրում էր մ ի ա յն ո,ո ղագրտկան բն ո ւյթ : ** * Գևորգ Սկևոացու բերա կա նա կա ն ժա ռա նգությա ն մա սին գիտական առա յի ն խ ո ս ք ն ա ս ե լ /• պ ր ո ֆ . Գ. Ջ ա հ ո ւ կ յ ա ն ը ի ր « Ք ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն և ո ւ ղ ղ ա գ ր ա կ ա ն ա շխա տ ություններ,, հին և միջնա դա րյա ն Հա յա ս տ ա նում» (էջ 2 3 0 — 2-13) մ ե ­ ծա րժեք ա շխ ա տ ությա ն մեջ, Նա իր ա յգ երկում ա նդրա դա ռնում է Սկևոացու մ իա յն երկու ա շխ ա տ ություններին' « Արուեստ գրա դա րձիցն» և «Խ րտ ա ր վասն ա ռոգա նութեա նдо գործերին, ընդհանուր գծերով շա րա դրելով հեղինակի հա- յա ց ք ն ե ր բ շոշա փ վա ծ հա րցերի մա սին, Մ ենք մեր հետ ա զոտ ութ յունը կաս,արև, ենք ա ՛յ, ծրա գրով և սույն հոդվա ծում փորձել ենք վեր հա նել Սկևոացու երեք ա շխ ա տ ություններ,,,,! էլ ա րծա րծվա ծ խ նդիրները մի քիչ ա վ ե ,/ հա նգա մա նո­ րեն' նրա կերպա րը ա ռա վել ա մբողջա կա ն դարձնելու մտ ա դրությա մբ, Մեր Մ ա տ ենա դա րա նում ո,նենք 2 3 ձեռա գրեր, որոնք ընդգրկում են Գե- վորգ Ս կևոա ցու երեք ա շխ ա տ ությունները. ա ) «Խ րա տ վասն հան դա մտ նա ց հեղից», բ ) «Խ րա տ վասն տոոդանոէթեանց», գ) «Խ րա տ յա դա գս գբչութեան արուեստի» ։ Ա ոա ջին երկ,,,, ա շխ ա տ ո ւթ յո ւն ն ե ր ը հեղ ի նա կը գրել է Ս տ եփ ա ն,,,, Գոյնե- ր ի ց ա ն ց նշա նա վ ո ր գրչի պ ա տ վ ե ր ո վ , Ա.,իշանի վ կ ա յո ւթ յա մ բ ՝ Ս տ եփ ա նոսի ժա մա նա կա կիցներից մ ե կ ը , գբ վ ա տ ելով նրա «ճա րտ ա ր» գրչությունն ու գի- ա եյիքնեբր, 1321 թվա կա նին հետ ևյա լ հիշա տ ա կա րա նն է թողել, « Հա նգի- պ ետ , լա լ և ընտ իր օրինա կի (Ա ւետ ա րա նի ), ո բ գր ա ծ կ , Ս տ եփ ա նոս Գոյներ Երից ա ն ց , ա յն ' որ ,ի էր և պ ա տ ա ր ս ,ն յա ր հ ե ս տ գ բչութ եա ն , և ը ն դ բ ն ա ւս հըո- չա կեա լ, նա և բա ն ի լ կատարեալ և հոգւով լցեա լ, որպէս ահա յա յտ նի է իմա ստ ֊. նոց և ստ ոյգ գիտ ողա ց, զի ,ի և կա տ ա րեա լ էր աբուեստիւ ի բա նս, ի բա ոս. ! Ն . Ա ղ ո ն 3 > ն շ վ ա ծ ա շ խ ա տ ո ւ թ յա ն ը , կ շ Ь Х 1Х * 2 Ն ո ւյն տ ե ղ ա մ ։ ՜ Տ ե ՛ս Դ . Տ ա Հ ո , յ ա ն , կ վ ա ծ ա շ խ ա տ ., է շ 2 2 $ ,

«Գ ր չո ւթ յա ն ա ր վ ե ս տ ի * քերա կա նա կա ն տ եսությունը 141 ի լծորդս և ի բա ցա տ ս, և ի տ րոհմա նս առոդանութ ե/սնց»*։ Իսկ վերջին ա շխ ա ­ տ ո ւ թ յ ա ն ը հ ե ղ / ւ ն ա կ ը գ ր ե լ 1է ո մ ն Կ ո ս տ ա ն ղ ի ն գ ր չ ի պ ա տ վ ե ր ո վ ։ Մ ա տ ենա ղա րա ն ում գտ ն վ ա ծ ձեոտ գիր ֊ա շ խ ա տ ա թ յա ն ներիզ լա վա գույնը Հա մա րեցինք 2371 Հա մա րի տա կ գրա նցվա ծ ձեոա գիրը, որը և' նյութի ա մ ­ բողջա կա նությա ն ա ռումով, ե' մյուսների հա մեմա տ ութ յա մբ ունեցա ծ վ ա ղ ր ն ֊ ջա կա նա թ յա ն ու գրչության որակի տեսա կետ ի/յ գերա զա նցում է մ ն ա ց ա ծ ֊ ներին: Մ իևնույն ձեռա գրում րն դղրկվա ծ են Հեղինակի երեք ա շխ ա տ ություն­ ներն էր Ա յ ղ ձ ե ո ա ղ բ ի դ ր ո ւ թ յ ա ն ժ ա մ ա ն ա կ ն է 1 3 5 7 թ . , ն յ ո ւ թ ը ՝ թ ո ւ ղ թ , 1 - 1 X 1 0 ս»ք շա/իսի/ Ինչպես հա յտ նի է, Ա րիստ ա կես Գրիչը իր ա շխ տ տ ա թ յա ն մեջ հի մ ն ա կ ա ­ ն ո ւ մ բ ն ն ե լ և մ շ ա կ ե լ է «гԳ ր չ ո ւ թ յ ա ն ա ր վ ե ս տ ի » ք ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն տ ե ս ո ւ թ յ ա ն մ ի ֊ ա յն ուղղա գրա կա ն կա նոններն ու նորմա ները։ Ս ա կա յն « գրչությա ն ա րվես­ տ ի о քերա կա նա կա ն տ եսությունը չի սա հ մա նա վ/ա կվում միա յն հա բըի ա յդ կողմով, նա ընդգրկում է նա և տ ողա դա րձի, վա նկս։ տ ությա ն , կետ ա դրությա ն և ա ո ո գա ն ւււթ յա ն խ ն դ ի ր ն ե ր ը : Ա՛յդ Հ ա ր դ ե ր ի լ ա ծ մ ա մ բ է դ բ ա ղ վ ո ւ մ Գ ևո ր գ Սկևոաւյինւ Վերջինս « գրչութ յա ն ա ր վ ե ս տ ի » վ եր ա բե ր յա լ իր ա շ խ ա տ ո ւթ յո ւն ֊ ) ։ե բ ի մ ե ջ ն պ ա տ ա կ է ՚ 1ր ե լ հ ե տ ա զ ո տ ել տ ո ղ ա դ ա ր ձ ի , կ ե տ ա դ ր ո ւ թ յ ա ն , ա ռ ո ­ գա նությա ն, մ ա սա մ բ նաև ա ղղա ղրութ յա ն կա նոններն ու օրենքները։ Ա յս աո- թ ի վ պ բո ֆ . Գ. Ջ ա հ ո ւկյա ն ը դ ր ա մ է. « Եթե Արիւ։տա կեսը կա րևոր գեր կ ա տ ա ­ րեց ա ղղա ղրությա ն կա յունա ցմա ն մեջ, տ պ ա կետ ա դրությա ն և տողադարձի կա յունա ցմա ն պ ա տ իվը պ ա տ կա նում է Գևորդ Սկևոս/ց ա ն » ՝: Ինչպես նշեցին ք, Գևորդ Ս կևոա ցին երեք ւիոքրիկ ա շխ ա տ ություն է ն վ ի ֊ րեչ ա յդ հա րցերին, որոնք, ըստ երևույթին, շատ մեծ տ ա րա ծում են գտ ել ե երկար մա մա նա կ ուղեցույց ձեռնա րկ են հա նդիսա ցել հա յերենի վա նկս։տ ա - թ յա ն , տ ողա դա րձի, կետ ա դրությա ն և առ ոգա նությա ն նորմ աների ուսուցմա ն, ինչպ ես նաև խ իստ կարևոր դեր կա տ ա րել կայուն օրինա չա ւքա թյա ններ հա ս­ տ ա տ ելա և ա մրա պ նդելու գործում։ Գևորգ Սկևոացին իր մի ա շխ ա տ ությա ն ա ոա ջա բա նա մ գիտ ա կա ն ա մ ե ­ ն ա յն բա րեխ ղճութ յա մբ խ ոստ ովա նում է, թե իր ուսուցչից՝ Արիստ ա կես Գրչից ո ր ք ա ն ո վ է օգտ վել ինրն և ո՛րն է իր նորա մուծութ յա նը: «Ա նպ ա րա պ ա նձա մբ ձեռնա րկեցի դրել ղսա ' ա յրս թշուա ռ և ծա ղկա քա ղ արարեալ ղմա սն ինչ ղրելոցն յԱ ո ի ս տ ա կ ի ս է հռետ որ ղրչէ եղի ա ստ , է ինչ զոր լուծեսւլ ի ն մ ա ն է և է ի ն չ յե - ղելոցս ասա տա կա ւին տ ա րա կուսիլ ւիա կեա ր Իսկ ի ծա նա ւթ և /երկարես։/ նորա յն բա նի ց, էր ինչ յո ր ո յ երկա յնութենկն զա նց ա րա բի, և էր զոր վա սն ա ն­ հաւաստ ի դոլո յն ' թ ո ղ ի ...: Ա յլ վա սն ղրա դա բձիցն, զոր սոսկ յի շեա ց մ ի ա յն ն ա և է ա ն ց , տ ա ց տ ա կս/լ մի զ հ ա ն դ ա մ ա ն սն, և ղ պ ա տ ճա ռսն եւս ր ս տ կ ա ր ի »3/ Հ ա ր կ /; ն շ ե ի որ Գ և ո ր գ Ս կ և ո ա ց ի ն ի ր ա ր ծ ա ր ծ ա ծ Հ ա բ ց և ր ր չ ի ք ն ն ո ւ մ մ ի ա յն նեղ տ եսա նկյունից, չի բ ւյվ ա բ ա բ վ ո ւմ տ/Աալ հա րցերի հ ա մա ռո տ շա ­ րա դրա նքով: Նա իր ա ոա ջա ղբա ծ խ նդիրների մեկնա բա նութ յա նը ուղղակի ' Ղ - Ա ւ ի շ ա ն , Ս ի ս ո ւ ա ն , Լք о 3 2 : 22Տ: ■ Գ . Հ ա ■: ո I կ յ ա ն , ն շ վ ա ծ ա շ խ ա տ ո ւ թ յո ւ ն ը , կ ֊ Զ եո ս պ ի ր . X 2 3 7 1 , թ . 132ա — բ ,

1 4 2 Լ . Խա չերյա Ն տ ա լու հետ մ ի ա ժ ա մ ա ն ա կ ք ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն դ ի տ ելիքներ ու տ եղեկ ութ յո ւն ներ է հ ա ղ ո ր դ ո ւմ ի ր պատէԱւրատոձւերիԳւ։ Ա յդ ն շ ա ն ա կ ո ւմ է , ո ր Գ ևորգ Ս կևոա ցին տ ողա դա րձի, վ ա ն կ ա տ ությա ն , կ ե տ ա դրո ւթ յա ն և ա ռ ո գա նո ւթ յա ն վ եր ա բերյա { իր ուսմունքը շա րա դրելիս շի սա հմա նա ւիա կվում սկզբունքների ու կ ա ն ո ն ­ ների սոսկ թ վ ա ր կ ո ւմ ո վ , ա յլ պ ա տ ճ ա ռ ա բա ն ո ւմ և հիմ նա վո րում է ա յն ք ե ­ րա կ ա նա կա ն հ ա ր ա կ ի ց տ վ յա լն ե ր ո վ ու եր և ո ւյթ ներ ո վ , հ ա յո ց լե զ վ ի ք ե ր ա կ ա ­ ն ո ւթ յա ն ներքին օրինս/չա ւիութ յունների հ ա մ ա ձ ա յն ։ Ո ւշա գրա վ է նա և Գ ևորգ Ս կևոա ցու շա ր ա դ ր ա նքի ոճի ա նմ ի ջա կ ա նո ւթ յո ւ­ նը, նրա մ ա ն կ ա վ ա ր ժա կ ա ն մ ե թ ո դ ը , նա ի ր քերա կ ա ն ա կտ ն հ ա յա ցքներ ր շ ա ­ րա դրելիս միշտ նկա տ ի է ունեցել իր պ ա տ վիրա տ ուին, ա յդ պ ա տ ճ ա ռո վ կ որևէ դ ր ո ւյթ սա հմա նելիս կ ա մ մ եկ նա բա նե լի ս բ ա յի հ ր ա մ ա յա կ ա ն եղա նա կի երկրորդ դ ե մ ք ո վ է դի մո ւմ . ((Յա ղա գս ա յս ո քի կ ն ա խ ղ ա յս դ ի տ ա ս ջի ր ... ե ա յս պ էս ը ստ կա րգի ա յբ ե ն ա ց ն , զոր ոչ կ ա մ ե ց ա յ ե ր կ ա յն ել զ ի մ ի ձ ա ն ձր ա օ• //// լ ս ա լ դ ն , բ ա յ ց զ ղ ա ւ ր ո ւ թ ի ւ ն ս ո ց ա ա յ ս պ է ս ի մ ա . . . Ի ։ ա ) «Խ ՐԱ Տ ՎԱՍՆ ՀԱ ՆԳԱ Մ Ա ՆԱՑ ՀԵԳԻ8» ԱՇԽԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԱՐԾԱՐԾՎԱԾ ՀԱՐՑԵՐԸ Ա յս ա շխ ա տ ո ւթ յա ն մ եջ Ս կ և ո ա ցի ն ք ն ն ո ւմ է գր ա դա րձ ութ յա ն ս կ զ բո ւն ք ­ ները և շա րա դրում ա յն կ ա նոններ ը, ո ր ո նցո վ պ ետ ք է ա ռա ջնորդվի գրիչբ ձեռա գր եր ը ն դ օր ինա կելի ս։ Հ ե ղ ի ն ա կ ը գրա դա րձութ յա ն իր տ եսութ յունը ',ի մ ֊ ն ո ւ մ է հ ա յ ե ր ե ն ի վ ա ն կ ա տ ո ւ թ յ ա ն ո ւ ս մ ո ւ ն ք ի վ ր ա , ա յ դ պ ա տ ճ ա ռ ո վ Էլ ի ր դ ի ­ տ ո ղ ութ յո ւններն ս կ ս ո ւմ է հ ենց «վ ա ն կ » հ ա ս կ ա ցո ւթ յո ւն ի ց, տ ա լիս իր ս ա հ - մ ա նումր և ա պ ա նշում հ ա յեր են բ ա ռ ե ր ի վ ա ն կ ա յի ն բա ղ կ ա ցո ւթ յա ն հա նդա - մ ա ն ք ն եր ը : Այ դ ա ռ թ ի վ ն ա ն կ ա տ ո ւ մ է , ո ր ա ն տ ի կ դի տ ո ւթ յ ա ն մ ե ջ հ ո ւյն ե ր ը դր ա դա ր ձ ո ւթ յա ն ե վ ա ն կ ա ա ո ւթ յա ն ա ր վ ե ս տ ի հ ա ս տ ա տ ո ւն դի տ եւի քներ են ո ւն ե ց ե ր « ... Ա յլ մ ա ն ա ւա ն դ ը ս տ վ ե ր ա գ ո յն ց ո ւց ե լո յ ա ւրինա կիս ի ք ե ր թ ո - դ ա ց ն մ ե ր ո ց և ի փ ի լ ի ս ո փ ա յ ի ց ն տ ւ ա ն դ ե լ ո յ, դո.* և ա ղղն յունւսց Ոասսոսաաէ ունի (յարուհստս զա յս հեղից»2 (ր ն դ դ ձ ռ ւ մ ը մ ե ր ն Է— Լ. Խ . ) ։ Հ ե ղ ի ն ա կ ի ա յս ա կնա րկը ուշա գրա վ է ա յն տ ես ա կետ ից, որ մ եր հ ա յ քերա կա նները (և ոչ մ ի ­ ա յն քե ր ա կ ա ննե ր ը ) հա տ ուկ ա կ նա ծա նք ու պ ա տ կ ա ռ ա ն ք են ունեցել ա նտ իկ ա շխ ա րհի հոգևոր ա ր ժ եքն եր ի ն կ ա տ մ ա մ բ , ուստ ի և տ վ յա լ դեպ քո ւմ գ ր ա ­ դ ա ր ձ ո ւթ յա ն ուսմունքի ա նհրա ժեշտ ութ յունը հ ա յե ր ե ն ո ւմ հիմՀւա վորելու հ ա ­ մ ա ր ծ ա ռ ա յո ւմ է ա յն փ ա ս տ ա ր կը , որ « ... և ա զդ ն յո ւն ա ց հա ստ ա տ ուն ունի ղա ր ուեստ ս ղ ա յս հ եղ ի ց», Մ ի ա յլ տ եղ ք ն ն ա դ ա տ ե լո վ ա յն հ ա մ ր ա կ դրիչն ե ­ ր ի ն , ո ր ո ն ք շփ ո թ ո ւմ են սուղ ն շ ա ն ի կ ի ր ա ռ ո ւթ յո ւն ն ե ր ը ա լ-ի և ո / ֊ի ( հ ա մ ա ր ե ֊ ,ո վ վերջիններս հունա րենի օ մ ե ղ ա յի հ ա յե ր ե ն հա մա րժեքն՜երը) ն կ ա տ մ ա մ բ , և « յա ն ծ ա ն ա ւթ ութ են է » հ ունա րենի կ ա ն ո ն ն ե ր ի , ի ր ե ն ց սխ ա լը վ ե ր ա դ ր ո ւմ են նա և հ ույն եր ին, Ս կ և ո ա ցի ն պ ա տ ա ս խ ա ն ո ւմ է. «Ա ս ե մ , թ է ղի ն ո քա (ա յս ի ն ք ն ՝ 'Հույները — Լ. Խ .) յ ո յ ժ կ ի ր թ ք են ա ր ո ւե ս տ ի ք ե ր ա կ ա ն ի ն , մ ա ն ա ւա ն դ յա - ր ո ւե ա ո ա ո ո գ ս /ն ո ւթ ե ա ն ց ն գ ր ե թ է քա ն ղսւմենա յն ա ղ գ ս ^ (ը ն դ գ ծ ո ւմ ը մերն է ֊ Լ . Խ.)։ * Ձ եռա դիր, 2371 /?. 159ր։ * Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւմ , /7 . 13Շր։ * Ն ա յն տ ե ղ ո ւմ , //. 1 4 7 ин

« Գ րչութ յա ն ա րվեստ իս քերա կա նա կա ն տ եսութ յունը 143 Հեւոա քրքա րա կա ն է Ս կևոա ցու պ ա տ կերա ցումը նւսև լե զ վ ի կա ոուցվա ծքի մա սին, նա գտ նում է, որ զրա վոր խ ոսքում Հնչույթների պ ա յմա նա կա ն ա ր­ տ ա հա յտ ությունը հա նդիսա ցող տ ա ռերը (ի ր մոտ Օգիր» է օգտ ա գործվում տ ա ­ ռի փոխա րեն իբրև հնչյունա յին գրա պ ա տ կեր) խ ոսողությա ն նյութն են, քա նի որ ա յդ սւաոերի կա պ ա կցությունից ստ եղծվում է վա նկ, իսկ վանկերի զու- գա կցումից էլ ա ռա ջա նում է ր ա ռ ը ։ ռեւ է դիրս բովա նդա կ' նիւթ ա մ ենա յն խ ա ւսից. — գրում է նա .— զի ի միմեա նս կցկցելով սորա ստ եղծ անեն նախ հեգս կիսակատարս, որ ասի վանգ և վւազառաթիւն, և ապա հեգիցն ընզ մ ի ֊ մեա նս ղուգեա լ գ ո յա ն ա յ բա ռ , որ է անուն կ ա մ բ ա յ, կա մ այլ ինչ յո ւթ մ ա ֊ սա նց բա նին»' ։ Ինչպես տ եսնում ենք, Սկևռացին խոսրի մա սերից ա մենա կա ­ րևոր միավորները հա մա րում է անունը կ ա մ բա յը , որոնք թ եև ա մբողջակա ն օկա տ ա րյա լ» բա ռ եր են, սակաքն ինլ/սին, ա ոա նձին վերցրա ծ, ա ռա նց (՛միա­ հյուսմանЮ խ ո ս ք չե ն կա զմում, ա յլ կերպ ա ս ա ծ ' զրա հ ա մա ր ա նհրա ժեշտ Հ ր ե ր ա կ ա ն ո ւ թ յո ւ ն ։ а Եւ է ա ն ո ւն , ո ր գ ո ն ա ս տ ո ւ ա ծ , և բ ա յ ' ո ր զ ա ն քսսստա տԼսւց և (լմւսրդն ա ն ո ւն դ ա ր ձ ե ա լ։ Ա րդ ս ո ր ա ը ստ ի ն ք ե ա ն ց բ ա ռ բ են և հիւս Լ ա յ ւսսյա յսսոՐս ը ն դ ]ո՝եսււ՝ս կ ա տ ա ր ե ս ршГ», ո ր գ ո ն ' ա ս տ ո ւ ա ծ հ ա ս ա ա տ ե ա ց զ մ ա ր - դ ը ն » 2 ( ը ն դ գ ծ ո ւ մ ը մ ե ր ն է — Լ. Խ .) ։ Ա յս տ ե ղ ի ց Ս կ և ռ ա ց ի ն կ ա տ ա ր ո ւ մ է մ ի շա տ կարևոր հետ ևություն' ճիշտ պ ա տ կերա ցնելով խ ոսողությա ն զրա վոր ա րտ ա ­ ցոլմա ն ա մբողջ պ րոցեսը. « Ա յսպ էս ա մ ենա յն երկար բա նը ի բա ռից շ ա ր ա ֊ զրՈԼթենէ բ ա ղ կ ա ն ա ն , ի ս կ բ ա ո րն' ի հ ե զ ի ց և հ եդ քն ի տ ա ռ ի ց »3: Լեզվի նյութա կա ն նվա զա գույն միա վորի' հնչույթի գրա վոր ա րտ ա հա յ­ տությունը հա մա րելով բա ռ ի կա զմությա ն բուն իսկ ա տ ա ղձը, հեղինա կը տ ա ­ լիս է նա և նրա ֆ ի զի կա կա ն դա սա կա րգումը. նա պ ա հա նջում է, որ գրա ­ դ ա ր ձ ո ւ թ յ ա ն ա ր վ ե ս տ ը ի մ ա ն ա լ ո ւ հ ա մ ա ր ((ա ր ո ւ ե ս տ ա ւ ո ր » գ ր ի չ ը ն ա խ պ ե տ ը է ի մ ա ն ա հ ե տ և յ ա լ ը , ( ( բ ո վ ա ն դ ա կ դ ի ր ն , ո ր է 1.Զ յ ա յ բ է մ ի ն չ և ց ր է , ն ա խ յ ե ր կ ա ո գլխաւոր որոշմա նս բա ժ ա ն ի ' ի ձա յնա ւորս և յա նձ ա յնս» , ընդ որա մ ձա յնա ­ վորների մեջ Ս կ և ռ ա ցի ն ' ի ր ն ա խ ո ր դ բ ե ր ա կ ա ն ֊մ ե կ ն ի չ ն ե ր ի ն մ ա ն , ր ն գ ա ն ո ւմ է յո թ հ ն չո ւյթ ն ե ր ' ա , Ь , 1„ [}. ի, ո. ւ. ի ս կ բ ա ղ ա ձ ա յն ն ե ր ի (ի ր տ ե ր մ ի ն ո վ ' «ա ն- ձա յնն երի») մեջ հա յերենի մ ն ա ցա ծ հնչույթները: Այսւոեղ կա րևոր Լ զի տեւ հ ե տ և յա լ հս/նդա մա նքը. Ս կևռա ցին ձ ա յն ա վ ո ր ­ ն ե ր ի մ ե ջ ը ն դ ո ւ ն ո ւ մ է ե ֊ ն և \\։ ֊ ն ի բ ր և պ ա ր զ ձ ա յ ն ա վ ո ր ն ե ր , ը ս տ ո ր ո ւ մ ա յ ղ ձա յնա վորների տ ա րբերա կումը, ինչպ ես Դիոնիսիոս Թ րա կա ցու հայերեն թա րգմա նությա ն մեջ, կա տ ա րում է ըստ ձա յնի տ ևողությա ն չավւի' երկարու­ թ յա ն կա մ կա րճությա ն։ Ъ-Ь հա մա րվում է կա րճ ձա յնա վոր, ի տա րբերություն Հ - />• \" Բ ը ճ ա ն ա չ վ ո ւ մ է ի բ ր և ե ր կ ա ր ձ ա յ ն ա վ ո ր ։ Ա յ ս տ ա ր բ ե ր ա կ ո ւ մ ը , ը ս տ ե ր ե ֊ վույթին, կա տ ա րվել է հունարենի ձա յնա վորներին հ ա տ ա կ տ ևողությա ն չա ­ փի հա տ կա նիշի հա շվա ռումով կա մ նմա նա կո ւթ յա մբ։ Ինչպես հա յտ նի է, հ ա ֊ քերենր չունի և չի ունեցել ձա յնա վորների տ ևողութ յա ն ք ա նա կ ա յի ն տ ա ր բե ­ րություն, հա կա ռա կ դեպ քում հա յերենի ձա յնա վորների հա մա կա րգում ա ն­ պ ա յմ ա ն կա րտ ա ցոլվեր ա յն Հա մա պ ա տ ա սխ ա ն տ ա րբերա նիշ տ ա ռե ր ով : Այդ պ ա տ ճ ա ռ ո վ էլ \\>-ի և \\ ֊ի տ ա ր բե ր ա կ ո ւմ ը ըստ կ ա ր ճ ո ւթ յա ն կ ա մ երկա րու­ թ յա ն ' թա րգմա նա կա ն տ ա րր պետր է համա րել հունարենին։ > Ձ ե ո ա գ ի ր , .V 2 3 7 1 թ . 1 3 3 ԱՏէ • Ն ույՆ տ ե ղ ա մ , ք). էՅՅսո л Ն ո ւ յ ն տ ե ղ ո ւ մ թ / / . է Յ Յ ս » — քյւ * Ն ա յն տ ե ղ ո ւմ , թ . 1 3 3 ա ւ

144 Լ. Խ ա շերյա ն Մ չուս կողմից' գրա բա րի ձևա բա նությա ն ուսումնա սիրությա մբ վաղուց Հա ստ ա տ վել կ, որ \\ ֊ն պ ա րզ ձա յնա վ ո ր շի 1ղել, ինչպ ես մյուս ձա յնա վ ո ր - ն ե ր ր ( т , Ь , [1, ի , և լ ն ) , ա յ լ ե ր կ բ ա ր բ ա ռ ա յ ի ն ա ր մ ե ր կ ո ւ ն ե ց ե լ ղ ա ս ա կ ա ն Հ ա ­ յե ր ե ն ո ւմ \" հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ե լո վ ե + յ կ ա զ մ ո ւթ յա ն ը : Ա յղ կ պ ա տ ճ ա ռ ը , որ գրա բա րում բոլոր ա յն դեպ քերում, երբ հոլովմա ն կա մ խ ոնա րհմա ն հետ ևա ն­ ք ո վ Ն - ն հ ս / ե ղ ի պ ո ւ մ է Հ ֊ ի ն , վ ե ր է ա ծ վ ո ւ մ \\ , - ի ( օ ր . Ա|1Ա շ տ օ ն ե ա յ > Ա|աշւՈ0 ֊ |՚հ յ ի > պ ա շտ օն Լի. ք ր ի ս տ ո ն ե ս ւ յ> ք ր ի ս տ ո ն ե յի > քրիստ ոնէի, հ րե ա յ > հրե- | ի > հրէի, սիրեԱ ՝> սիրես> ս ի ր ե յ> սիրէ ևլն): Հա յերենի հետ աղա զա րգա ցումը հնչյունա կա ն հա մա կա րգի նկա տ մա մբ ընթա ցել է երկբա րբա ռների պ ա րզեցմա ն ուղղությա մբ, ղրա հետ ևա նքով է երկբա րբա ռը նույնպ ես պ ա րզվել և նույնա ցել կ ե-/; Հետ , հետ ա գա յում տ ե ­ ղիք տ ա լո վ բ ա սա մ ի լո ւմ և բա ռ ա վ ե ր ջո ւմ է - / և ե-/, գրությա ն շփ ոթու­ թ յա նК Ս կ ևո ա ցին լ հնչույթ ը ղ ա ս ե լ է ձ ա յն ա վ ո ր ն ե ր ի մեջ։ Ս կևոա ցին ա յս հ ա ր ֊ ց ո ս ) ն ո ւ յ ն պ ե ս հ ե տ և ե լ կ Թ ր ա կ ա ց ո ւ հ ա յ ե ր ե ն թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յ ա ն ը , ա յ ն տ ե ղ 1- ի ձա յնա վ որ լինելը պ ա տ ճ ա ռա բա ն վ ո ւմ կ նրա նով, որ նա երկբա րբա ռի ր ա ղ ա ղ ֊ բ ի չ ե ր կ ր ո ր դ տ ա ր ր ն կ . « Ե ւ ա ռ ա ջ ա դ ի ր ձ ա յ ն ա ւ ո ր ր ե ն Ц ' ա , ե , է , ը , ի , ո : Եւ ա ռ ա ջ ս /դ ի ր ք ա ս ի ն , ղ ի ն ա խ ա դ ա ս ե լ ո վ «լինիւն Լ զհիւնիւն, շ ա ղ ա շ ա ր ս կ ա տ ա ր ե ն , ո ր պ կ ս ս ո , ի ա : Ե ւ ս տ ո ր ա դ ա ս ք ե ն Р ' ի. ւ. և ի ն ղ կ ո ւ ր ե ք , ղ ի վ ա ղ ա ղ ա ս ա կ ա ն կ ր ա ն զ հ ի / ն , ո ր պ կ ս յ ] ս1 ՝ ւսս տո ւ| »իւ ն դ և յԱ1Ր1լ խ ն ւ թ ե Ա յ ս հ ա ր ց ի կ ա պ ա կ ց ո ւ թ յ ա մ բ ուշա դրա վ կ ղոց. Ա. Ա բ ր ա հ ա մ յա ն ի դիտ ողութ յունը. Դ իոնիսիոս Թ րա կա ցու 3 1 1/У՝и ТР7!*!*-Հ~1*\"1խ~ի թ ա ր դ մ ա ն ի չ ր հ ա յ ե ր ե ն թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ . — դ ր ո ւ մ կ ն ա , — ա յ ն ( ի մ ա ՝ է հ ն չ ո ւ յ թ ը — Լ . Խ . ) տ ե ղ ա գ ր ե լ կ հ ո ւ ն ա ր ե ն -յ ֊ ի դ ի մ ա ց ի բ ր և նրա հս/մա րժերը, թ ե և հ ա յե ր ենն կլ ն ե ր կ ա յա ց վ ա ծ կ ձա յնա վ որ ների շա րքո ւմ . 1 ՚ո կ ս ա բ ա ց ա տ ր վ ո ւ մ ' կ ն ր ա ն ո վ , ո ր Հո մ / ա ր և ն ՚յ ֊ն ա յ ղ շ ր ջ ա ն ո ւ մ ա ր տ ա ս ա ն ո ւ ­ թ յա մ բ ա րդեն վւովւոխված կր, բ ա յց в — 7 դա ր առաջ դրված քերա կա նությունը գրությա մբ պ ա հպ ա նում կր նա խկինը>Հ։ Ն կ ա տ ի ո ւ ն ե ն ա լ ո վ հ ա յ ե ր ե ն բ ա ռ ե ր ի 1լա ղմ ո ւ թ յ ո ւ ն ը վ ա ն կ ա ւոո ւ թ յ ա ն տ ե - ս ա ն կ յո ւն ի ց , Ս կ ևո ա ցի ն արձս/ч ա ղ բո ւմ կ, որ հ ա յե ր ե ն բ ա ռ ե ր ը կա րող են բ ա ղ ­ կ ա ց ա ծ ւինել մ ի վ ա ն կ ի ց (հոէՐ, շւոր), երկու վ ա ն կ ի ց (ե ր -կ ի ն ), երեք (ա -րա - «•ած^, չորս, հինգ ե ա վ ե լի ։ Ի ղեսլ՝ «վ ա ն կ օ տ եր մ ինր նա օ գ տ ա գ ո ր ծ ո ւմ կ մ ի ա ­ վա նկությա ն ա ռումով, իբրև «փ ա ղա ռութ իւն» բա ռ ի հա մա րժեքը, իսկ մեր արգի քերականական «վա նկ» տերմինի իմա ստ ով առհասարակ «հեգ» տեր­ մինն կ կիրառում: Ս կևոա ցին վա նկի կա կա ն, որոշիչ տարրը հա մա րում կ ձա յնա վորների ա ռ կ ա յո ւթ յո ւն ը . ն ա ը ն ղ ո լն ո ւմ կ, ո ր հ ա յե ր ե ն ո ւմ վ ա ն կ կա րելի կ կա զմել մի ձա յնա վորով և երկու կա մ ավելի բա ղա ձա յններով կ ա զմ վա ծ, իսկ բա ղ ա ­ ձա յնր ա ո ա նձի ն վեր ցր ա ծ, ա ռա նց ձ ա յնա վ ո ր ի , չի կա րող վա նկ կա զմել, կամ՝ իր բա ռերով ա սա ծ' «ձ ա յն ա րձա կել»։ «Իսկ հեղն' կ որ ունի լծեա լ ա նձա յն ընդ ձա յնա ւորի, — ղրում կ նա , — կ ա ր ե ք ' մ ի , ուրեք' երկու, կա մ ևս աւելի: * Ձ ե ո ա գ ի ր , .V 2 3 ( 1 7 , թ . 1 2 ր — 1 3 ա , ՜ Ա . Ա ր ր ա Հ ,ս մ յ ա ն , Փ ա ս տ ե ր Հ ա յե ր ե ն ի պ ա տ մ ա կ ա ն հ ն չ յո ւ ն ա փ ո խ ո ւ թ յա ն մ ի ք ա ն ի ե ր և ո ւ յթ ն ե ր ի ժ ա մ ա ն ա կ ա շ ր ջ ա ն ի վ ե ր ա ր ե ր յա ի օ Տ ե ղ ե կ ա ւք ի ր օ, ՀՍ Ա 1հ Դ Ա , Հա սա րա կա կա ն գ ի տ ո ւ­ թ յ ո ւ ն ն ե ր , Ե ր և ա ն , Ю 5 7 , Л= 1 , է ջ 7 1 ,

օԳ րչռքկա Ն ա րվեստ /,* քերա կա նա կա ն ա ե ս ո ,թ յո ,ն ր Եւ է ե ր բ ե ք զի մ ի ո վ ձ ա յն ա ւ ո ր ա լ կ ա պ ի հ ե զ . ք ա ն ղի ա ն ձ ա յն ք ն սւոան у ձ ա յ ֊ ն ա ա ր ա է յն ո չ կ ա ք ե ն հ ե գ կ ա պ ե ք կ ա մ ձ ա յ ն ա ր ձ ա կ ե ք » 1։ Վանկը ա ռհա սա րա կ, ՛ա բստրահված ձևով, ա յն դեպ քում, երբ չի կ ա զ ­ մում միա ժա մա նա կ բ ա ռ , Ս կևոա ցին հա մա րում Է «պ իտ ա կա պ էս հ ե ղ », ա յ- иի ն ք ն ' ա ն վ ա ն ա կ ա ն վ ա ն կ , ո ր ո վ հ ե տ և վ ե ր ջ ի ն ս ա մ բ ո ղ ջ ա կ ա ն բ ա ռ ի մ ի օ ղ ա կ ը կա մ մա սն Է կա զմում, ուստի և բսւոի ա մբողջությունը լրացնելու հա մա ր կ ա ­ րիք ունի ա յլ վա նկերի հետ լծա կ ցելո ւ։ Իսկ երբ վա նկը մ ի ա ժ ա մ ա ն ա կ , ա ռ ա ն ֊ ձին վերցրա ծ, բռ՛ռա յին ա մբողջություն Է հա նդիսա նում, ա յք կերպ ասա ծ' վ ա ն կ ն ու բ ա ռ ը հ ա մ ը ն կ ն ո ւ մ 1,ն, Ս կ և ո ա ց ի ն կ ո չո ւմ Է а տ ի ր ա պ է ս հ ե զ » , ա յ ­ սինքն' « իսկական վանկ»։ « . . . զ ի մ ի ո վ ձ ա յն ա ւ ո ր ա ւ շ ի ն ե ա լ հեղ. ոչ է բ ա ռ կ ա տ ա ր ե ա լ, զ ի չ է տ ի ֊ րապէս հեդ, ա յլ պիտա կ, վա սն ոբոյ չէ կա տ ա րեա լ բ ա ռ , ա յլ մա սն է բա ռի, ե ա յլոց Հեղից կարաւտի ընդ իւր լծա կ ցի լ. և ա պ ա կա տ ա րի բա ռ , որգոն' Լ-14Ս-ք«1»ալ, ա -ս յս ւ-ք է ն , П-ЦПГ-«П;ш: Ա րդ ս ո ք ա ա ո ա ջ ի ն դ ի ր ո ' ա ս տ ի տ եղսւջս' 1*չս, սւյրս, ո ս մ ի տ ւո ր ք մ ի ա յն հ ե դ ք են, ա յլ պ ի տ ա կ ք ա ս ի ն ։ Իսկ ա յլք ն ո ր ե ր ֊ կ ո ։ կա մ երեք գրով են' տ իրա պ էսք ասին»*։ Վանկի տարբերակումը Սկևոացու կողմից « տիրապէս և պիտ ա կապէս» հեղերի' հա տ կա նշա կա ն է ա յն տ եսա կետ ից, որ քերա կա նա կա ն տ վյա լ ե ր ե ֊ 4 ույ թ ը ՚ւ / \" \" ե լ ո վ ա բ ս տ ր ա հ մ ա ն ա յդ բ ա ր ձ ր ա կ ե տ ի ց , հ ն ա ր ա վ ո ր է դ ա ռ ն ո ւ մ թ ա ­ վ / ա ն ց ե ք ն ր ա է ո ւ թ յ ա ն ը և բ ա ց ա հ ա յ տ եք ն ր ա ա ռ ա ն ձ ն ա հ ա տ կ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ը ւ « Ա րվեստ ա վոր» ղրիչը պ ետ ք է լա վ յուրա ցնի «ղա րուեոտ հեդիցն կ ա ֊ պ ելոյ և ղ բա ժա նա մ ն ւոա ոիցն» ա յն նպ ա տ ա կով, որ ա նհրա ժեշտ ությա ն դ եպ ­ քում կարողանա բա զմա վա նկ բա ռերը ճիշտ վա նկա տ ել հա վա տ ա րիմ մնա լով մ ե ր Լեզվի հնչա րտ ա բերութ յա ն վ ա նկ ա յին ա ռա նձնա հա տ կութ յուններին: Այս ա ռթիվ Սկևոացին հետ ևյա լ կա նոններն է սա հմա նում, որոնց խ ս տ իվ պ ա հ­ պան մա նր պ ա րտ ա վոր են հետ ևել գրիչները։ 1 ) Երբ երկավա նկ մի բ ա ռ բա ղկա ցա ծ է երկու ձա յնա վորից և նրա նց մ ի ­ ջև մ ի բ ա ղ ա ձ ա յն ի ց * պ և տ ք է վա նկա տ ել հ ետ ևյա լ կերպ , ա ոա ջին ձա յնա վորը պ ետ ք է կա զմի ա ռա նձին մի վա նկ, իսկ բա ղա ձա յնը պետք է տ ա լ երկրորդ ձա /}ոսվորին՝ իբրև երկրորդ վա նկի բա ղ ա դրիչ տարր. «ղի յո ր ժ ա մ մ ի բ աո երկու ձա յնա ւոր դիր ոլնիցի, ե ի մ էջ եբկուցն մի ա նձա յն, որգոն' ա պ ա , արս ւսրի. զտ ոա ջին ձա յնա ւորն մ ի ա յն արա հեղ և ղս/նձա յ1& վերջին ձա յնա ւորին տ ո ւ ր , ա յ ս պ է ս ' Ա1-Ա|Ա1. Ա1-Ր1Ա, ս ւ - ւ փ » 4 : 2 ) Երր երկա վա նկ մ ի ր ա ռ բ ա ղ կ ա ց ա ծ է երկու ձա յնա վորից և նրա }։ց միջև հանդես եկող երկու բա ղա ձա յնից' վա նկա տ ումը պ ետ ք է կատարել ա յս­ պ ես. առաջին բա ղա ձա յնը պ ետ ք է միացնեք առաջին ձա յնա վորին, երկրորդը' երկրորդ ձա յնա վորին. « ... եթէ երկու ա նձա յնքն ի ցեն ի մ էջ եբկո լց ձ ա յն ա ֊ ա ր ա ց ն , ղա ռա ջինն' ա ոա ջնոյ ձա յնա ւորին տ ա ր և //երկրորդն' վերջնոյն. ա յ ս ֊ պ էս' ա ն-սա . ան-ցո»5; 1 Ձ ե ո ա գ ի ր , .V 2 3 7 1 , թ . 1 3 3 բ , գ ր չա գ ր ա կ ա ն սխ ա , Հ. • Բ ո / ո ր ձ ե ռ ա գ ր ե ր ո ւ մ դ ր վ ա ծ է, «յի ր ք ս ձ ե ր . կ ա ր ծ ո ւ մ ե ն ք , ո ր ա խ և պ ե տ ք կ ւի ն ի ' գիրսւ 5 Ն ո ւ յ ն տ ե ղ ա մ , 1 3 4 սււ 4 Ն ո ւյն տ ե ղ ա մ , ր . 1 3 4 բ ։ 4 Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ ։ 9 1 )4 -1 0

146 Լ. Խա շերյա ն 3 ) Երբ եռա վա նկ մի բ ա ռ բա ղկա ցա ծ է Լբկոլ ձա յնա վորից և նրա նց միշև հա նդես եկող երեր կա մ շորս բա ղ ա ձ ա յն ի ց' վա նկա տ ումը կա տ ա րվում է այս ե ղ ա ն ա կ ո վ , ա ռ ա ջ ք ն ձ ա յ ն ա վ ո ր ի ն պ ե տ ք է մ ի ա ց ն ե լ ս կ ,Ա, ի ե ր կ ո ւ կ ա մ ե ր ե ք բա ղա ձա յնները, իսկ վերչին մի բա ղա ձա յնն էլ միա ցնել հաշորղ ձ ա յն ա վ ո ֊ բին, ինչպ ես' ինք-նա կա լ, րմրո-նսա լ: 4 ) երբ բա զմա վա նկ մի բա ռ բա ղկա ցա ծ է միջակա երեք կա մ չորս ձա յ- նա վոբներից, որոնց միջև առկա են երկու կա մ երեք բա ղա ձա յններ, վա նկա ­ տումը կատ ար/ղիս միա յն վերջին բա ղա ձա յնը պ ետ ք է միա ցնել հաջորդ ձ ա յ­ նա վորին, իսկ նա խ որդ բա ղա ձա յնները' նա խ որդ ձա յնա վորին, ինչպ ես' ք^արգ-մանա-թիԱւ. շշն-շիւն, տրտն-ջիւն, շքա ւ-ո-րա -րիւն: 5 ) Երբ բա ռի մեջ մի ձա յնա վոր կա, իսկ նրա առաջից կա մ վերջից մեկ կ ա մ մ ի ք ա նի բ ա ղ ա ձ ա յն ' բո լո ր ն էլ ձ ա յն ա վ ո ր ն է վ ե ր ց ն ո ւմ , ա յս պ ե ս ' անւ)Ր, ե զ ր , էր, րնւյ, ինքն, ողջ, կա մ, տ ա ն , ջուր և լձ ։ Վ ա նկա տ ս,թ յա ն ա յս հինդ կա նոնները դրվա ծ են Սկևոացու Сդրա դա րձա - թ եա ն արուեստիս հիմքում, ա յդ պ ա տ ճա ռով էլ իրա վա մբ հեղինակը հետ ե,ա ր խ ի ս տ բնորոշ վերնա դիրն է գրել սույն ա շխ ա տ ո ւթ յա ն հ ա մ ա ր ' а /սրաս, վասն հ ա ն գ ա մ ա ն ա ց հ ե ղ ի ց ՈՐ ե ս յ ա տ Տ ա ո ն ի ս կ է գ ր ա դ ա ր ձ ի ն յ ա ր ո ւ ե ս տ գ բ չ ո ւ - ք1եան» > (ը ն դ դ ծ ո ս էը մ ե ր ն է ֊ Լ Խ .): Ա յդ ն շ ա ն ա կ ո ւմ է , օ ր Ս կ և ռ ա ցո , մ ո տ ե ­ ցումը տ վյա լ հա րցին, չնա յա ծ իբ ժա մա նա կ տիրող քերա կա նա գիտ ությա ն մա կա րդա կին, միա նգա մա յն ճիշտ է և դիտական, Պաբզելուց հետ ո հա յերեն բա ռերի վա նկա տ մա ն սկզբունքները Սկևռացին ուսուցանում է գրիչներին, թ ե ո ր դեպ քում և ի՛նչպ ես պ ետ ք է տողադարձ կ ա ֊ տարել ձեռա գրեր ընդօրինակ/ղիս, որպեսզի ա րտ ա դրվող կա մ հեղինակվող ձեոա գիր ա շխ ա տ ությունները լինեն բա րձր որա կով, գրա գետ , կանոնավոր, ճ ա շ ա կ ո վ ո ւ կ ի ր թ ' գ ի տ ա կ ա ն ս կ զ բ ո ւ ն ք ի հ ա մ ա ձ ա յ ն , ՛Սա պ ա հ ա ն ջ ո ւ մ է ա ր վ ե ս ­ տ ա վոր գրչ],ց ձեռ ք բերել «գրա դա րձութ նա նն զհմսսււթ/ոն», մ իա ժա մ ա նա կ նշելով, ոբ Ծզգուշութեամր պարտ է նկատել արուեստաւորին, թ է զոր ի ն ո ֊ ց ա ն է ( ա յ ս ի ն ք ն ' բ ա դ ի հ ն չյո ւ ն ա յի ն բ ա զ ա գ ր ի չ տ ա ր ր ե ր ի ց — Լ. Խ .) ա ն կ է ղնել սկիզբն երկրորզ աո ղին» և ա յլն ։ Նա դա նդա տ վում է իր Ժամա նակի Հա մբա կ գրիչներից և կշտ ա մբում նրա նց ա յն բա նի հա մա ր, որ ճիշտ չեն կիրառում գրա դա րձությա ն ա րվեստ ի կա նոնները. « ... և ոչ է արուեստ հեզիցն որպէս ա յժ մ բա զում ք ի մերոցս տ գիտ ա բա ր ա նճա հսալէս ա ռնեն զր ա ժ ա նմունս տ ա ֊ ռիցն ի հեզսն' ըստ անարուեստ խոհա կերի, որ ոչ գիտէ ըստ յօզից առնել ղ յօշո ւա ծս ա ն զ ա մ ո ց ն »2, Եքնելով վ եր ո հ ի շյա լ հ ա ն գ ա մ ա ն ք ն ե ր ի ց . Ս կևռա ցին սա հմա նում է գրա դա րձությա ն հետ ևյա լ կանոնները. 1 ) Եթե տողի վերջում զետ եղվում է բ ա որ և կա մ նրա նով Հյ ավարտվում է ն ա խ ա դ ա ս ո ւ թ յ ո ւ ն ը , հ ա ղ ո ր դ տ ո ղ ի ս կ զ բ ո ւ մ պ ե ւ ո ր 1; դ ն ե ք մ յ ո ւ ս ն ա խ ա դ ա ս ո ւ - թ յա ն առաջին րա ռր' ա նկա խ նրա նից, թ ե ինչ տա ռով է սկսվում ա յն' բ ա զ ա ֊ ձա յնս վ, թ ե ձա յնա վորով, Հզի բա ռին և բա նին սկիզբն տ իրա պ էս լինի ե տող/, ս կ ի զ բ ն »*, 2 ) Եթե տ ողա վերջում հա նդիպ ա ծ բա որ բա զ մ ա վ ա ն կ է և չի կա րող զ ե ­ տ եղվել նույն տ ողում, ա պ ա գրիչը տ ոզա զա րձր պ ետ ք է կա տ ա րի հետ ևյա լ կերպ, ա ռա ջին' ձա յնա վորին պ ետ ք է միա ցնել ա յնքա ն բա ղա ձա յն տառեր. ՚ Ձ ե ո ա գ ի ր , .V 2 3 7 1 , թ . 1 3 2 ր ւ ■՚ Ն ա յն տ ե ղ ո ւմ ք //. 1 3 0 բ ւ 2 Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւմ , թ . /3 6 ա ւ

«Գ ր չութ յա ն ա րվեստ ի» քերա կա նա կա ն տ եսութ յօւնը 147 որՔա ն բ ա ռ ի հ ն չ յո ւ ն ա յի ն կ ա զ մ ը թ ե լա դ ր ո ւ մ Ւ, և « գ ր ո վ մ ի և ե ր կ ո ւք թՀ հա րկ էիցի կա մ զրո,լ և կիսո վ ելա նել բա ն զչա փ աողին ի դուրս մինչև կապի հ ե գ » ': Սկևոացին տողադարձի համար ամենակարևոր սկզբունքը համարում Լ ա յն , որ ե թ ե մ ի ,ո ա ո վ ա ն կ ի ա ո ա ջի ն բ ա ղ ա դ ր ի չն Ւ, կ ա զ մ ո ւ մ , ա ն կ ա խ ն ր ա ’ նից, թ ե ա յն բա ռի սկ զբո ւմ, մեջտ եղում թ ե վերջին վա նկում Է դան վում, մ ի ­ ա յն նրա նով պ ետ բ կ սկսի հա ջորդ աո,լ ի կիսա տ մ ն ա յ,ա ծ բ ա ռ ը ։ «Ե ւ ի կա րճոյ \" 'յ\" \" !՛- \" դրում կ ն ա ,— ա մենա յն դիր, սկիզբն ի,,Է հեղի, թ է ի սկիզբն բա ռին և դ ի միջոյյին, թկ ի վերջին հեդն, նա կա րէ ի մկջ բա ռին լի նել ա յլո յ աոդին ս կ ի զբն, յո ր ժ ա մ ի սպ ա ոուա ծ տ ողին թ երի մնա յցկ բ ա ռ ն » 2, 3 ) Սկևոացին զգուշա ցնում կ աոանձին տասերի տողադարձման հա րցում, բա ռի կա մ վանկի կա զմից աոանձին տառ չպ ետ ք կ թ ողնել աո ղի վերջում և մնա ցա ծը ա եղա .իոխ ե1 հաջորդ տ ողը, ա ռա վել ևս, երբ ա յն բա ղա ձա յն է, Բ ա յց ա յս կանոնի նկա տ մա մբ երկու կա բդի վերա պ ա հս,թյուն կ ա նում. ա ) Եթե բա ռի աոաջին տ ա ռը ձա յնա վոր կ «ե ինքն մ ի ա յն կապ], հեղ», ա յդ դեպ քում ա ոա ջին տ ա ռը կա րելի կ թ ողնել տ ողա վերջում և մ նա ցա ծը զ ա ղ ա ր ձ ե լ (օ ր ի ն ա կ ՝ 1Ա - Ա ,ա ? - ի . ա - Ր Ո 1- թ | ս ն , Ь - Г Ш - ն ո է - թ ի ւ ն և լ ն ) , ' ր ն դ ս մ ի ն անհրաժեշտ կ տողավերջում վա նկ կա զմող առանձին դրվա ծ տառի տակ ///,. սենթա մնա դնեղ, « որով ի մա идի ընթերցա ւղն թ է թերի կ հեղն, և փութով դա րձ- ։յի ի մ ի ւս տ ողն կ ց ե լ ղ հ ե դ ս ն և կ ա զ մ ե լ ղ ր ա ն ն »3, բ ) Եթե տ ողա վերջում երկ,,լ տ ա ռ դրել,,լ տ եղ լի ն ի , ապա պ ետ ք կ միա յն ինքնին ա ոանձին վա նկ կա զմող ձա յնա վորը դնե, և մյուս բա ղա ձա յնը ա / , ֊ ղավ,ոխ ել հաջորդ տ ո ղ ը , թ եկ ուզ և մ ի տ ա ռի հա մա ր տ ա կա վին ,ոեղ բ ա ց մնա նա խ որդումւ 4 ) Երր տ ողա վերջում երկուսս,կես ա ա ,վ, տ ա ր ա ծ ո ւթ ի ւն .էնա, իսկ հա- Տ ո ր դ ս կ ս վ ո ղ վ ա ն կ ր ր ա ղ կ ա ց ա ծ < ե ր ե ր կ ս„ , շ , , , , . տ ա „ ե ր / ,ի , 1Ш.1 պ ե տ ,, Է ս ե ղ ս ղ ր ե լ, կ ա ,! Էլ տ ո ղ ի մ ի ր ի շ վ ե ր և ո ւ մ ա վ ե լ ա ց ն ե լ պ ա կ ա ­ սող ա ա ո ե ր ր , իսկ ծ ա յր ա հ ե ղ ղեսլրում' մ եկ կ ա մ երկս, տ ա ոո վ դա լ, մ ինչև վա նկի ա մրողչա նա լը, որովհետ և, լ,ս,„ Ակևոացոլ, «ի ս պ ա ո ռ ա ծ տողին սպաոուած լիցի հեղի կա մ ր ա „ի » , որպեսզի « մի անարուեստ և ա ն ֊ Տա ՛, ր ա մ ա ն մ ա մ ր ղ ր ո յն ղ ր ն թ ե ր /յո ղ ն ո տ ն ա ո ե լո վ ս ա յ / Խ ր ե ս ց է Ի հ ա ն ,,Էս ե բա է/ն խ ա ն դ ա ր ե ս ց ի » Հ: 5 ) Սկևոացին դա ղտնավանկ ունեցող բա զմա վա նկ բա ռերի հա մա ր ա ռա - ջարկում կ р ֊/ , գործա ծությա ն հատուկ սկզբունք, « զոր յո յժ ընտ րութեա մբ» պեաք Լ կիրա ռի գրիչր. կա մ տ ողա վերջում բա ղա ձա յնով սկսվող բա ռի ա ս ա ֊ ջին տ ա ռ ի ց հետ ո պ ե տ ք Հ դնել Հ ֊ ն , կ ա մ կ հ աջո ր գ 1/ւողի ս կ զ բ ո ս Ր բ ա ղ ա . ձա յնով սկսվող վա նկի աոաջին տառից հետ ո, իսկ տ ողա միջում ր - / , կիրա ոու- թ յո ւն ր բա ցա ռվում կ (օ ր . р р - ն ո տ ի ւ ն , р р - յ րշ 1,ո 4 > ի ւ ն ) : Ա յն դեպ քում, երբ ա ր- վեոտ ա վոր գրիչր р . / , գործա ծությա ն եղա նա կը գա գտ նա վա նկում անգիտանա և կա մ կ, չկա րողա նա կողմ նո բո շվեր հա րկա վո՜ր Է ա րգյոբ р դնե, թ ե ո չ, ա վե,ի 1 Ձեոագիր, .V 2371. թ. 136ա։ 1 Նայն տ եղռմ, թ. 136ա—բ , 3 նույն տեղամ, թ . ]38ա, * Նոէյն տեղում, թ , 137բ:

ԱՏ » Լ . հ ա չե ր յա ն նպ ա տ ա կա հա րմա ր կ երկու-երեք տա րի տ եղը ա ղա տ թողն!,ի «րա ն թկ ա նհըմ- տ ա րա ր խ ան ղ արեք ղհեղն և սխ ա լումն ա ռնել ը ն թ ե ր ց ո ղ ի ն Ի ։ 6 ) Իբրև ընղհանուր կանոն, տողադարձի ժա մա նա կ, բո/որ դեպքերում բա ղ ա ձ ա յն ո վ պ ետ ք է սկսի կիսա տ բա ռ ը հա ջորդ տ ողից, իսկ ձա յնա վորը պ ետ ը կ հետ ևի բա ղա ձա յնին: Ս ա կա յն ա յս կանոնից բա ցա ռություն են կա զ­ մո ւմ 1 կիսա ձա յնը և վ բա ղ ա ձ ա յնը ։ Ա յղ բա ցա ռությունը Ս կևոա ցին պ ա տ ճա ­ ռ ա բ ա ն ո ւ մ կ հ ե տ և յ ա լ ն կ ա տ ա ռ ո ւ մ ն ե ր ո վ , թ ե և յ և ւ| հ ն չ յ ո ւ ն ն ե ր ը բ ա ղ ա ձ ա յ ն /,ն, — ա ս ո ւմ կ նա , — ս ա կ ա յն հա րում են ձ ա յն ա վ ո ր ն ե ր ի ն , բ ա ց ի ղրա նից, չն ա ­ յա ծ ա յն հա նդա մա նքին, որ նրա նցով շատ բա ռեր են սկսվում, բ ա յց բա ռ ա մ ի ­ ջում վա նկի ս կ զ բո ւմ շա տ ս ա կա վ ե ն հ ա ն դ ի պ ո ւմ կ ա մ էլ բոլորովին բ ա ց ա ռ վ ո ւմ են (ի ն չպ ե ս ' Ն ւս-յ>ա -նսւյ-է|, Մ ի -քս ւյ-էլ, խ ո ո վ -ւ ս -ր խ ն , <1ո->լով-ոււ*դ): Դ րա - ն ի ց Սկևո ա ց ի ն հ ե տ և ց ն ո ւմ կ, ո ր ե թ ե բ ա ռ ի մ ե ջ վ ա ն կ ի ս կ զ բ ո ւմ չե ն լի նում ղ ր ա ն ը , ո ւ ս տ ի ե տ ո ղ ա դ ա ր ձ ի ժ ա մ ա ն ա կ 1;լ չ ե ն կ ա ր ո ղ տ ո ղ ի ս կ զ բ ո ւ մ լ ի ն ե լ , իբրև նրա նցով սկսվող վանկի բաղադրիչ տարրեր: 7 ) Հիւնի ( ւ ) գործա ծությունը բա ռա սկղբում ա ռհա սա րա կ ա րգելում կ Ս կևոա ցին. պ ա տ ճա ռն ա յն կ, որ բա ռա միջում շա տ ձա յնա վորներ են լինում, որոնցով էլ սկսվում են վա նկերը, ուստի և տողադարձի ժա մա նա կ ա յդ ձ ա յ­ նա վորներով կ սկսում են հաջորդ տ ողերը, Մ ինչդեռ հ ի մ ո վ սկսվող հա յե­ րեն բա ռեր չունենք, թեև ոմա նք « բռնա դա տ ում» են' հատ ու կենտ բառերի \" Կ Ի ՚Ո ՚Ր դ ն ե լո վ ( ի ն չպ ե ս ' փ ս Ա ա լք ) : Մ յո ւս կ ո ղ մ ի ց ' բ ա ռ ա մ ի ջ ո ւմ նո ւյնպ ես վ ա նկ ե ր ը չեն սկսում հիւնով, հ ե տ և ա բա ր տ ողա դա րձի դ եպ քո ւմ չեն էլ կարող ւիոխաղբվել հաջորդ տողը, ա յլ մ ն ա մ են նա խորդ վա նկի կա զմում։ 8 ) Սկևոա ցին ձա յնա վորով սկսվող առա նձին վանկերի կա մ բա ռերի մ ա ­ ս ի ն խ ո ս ե լ ի ս ն շ ո ւ մ կ , ո ր 1, - ս վ , \\ ւ - ո վ , ո ֊ ո վ ա ո ա ն ձ ի ն ա մ բ ո ղ ջ ա կ ա ն բ ա ռ ե ր ը ն դ հ ա ն ր ա и/ ե ս չ ե ն լ ի ն ո ւ մ հ ա յ ե ր ե ն ո ւ մ , շ ա տ ր ի չ ա ն դ ա մ ն ր ա ն ց ո վ հ ա ն դ ի պ ո ւ մ են իբրև «տ իրա պ էս» վա նկեր։ Նման գործա ծությա ն երեք դեպ ք է հիշատա­ կում, ո ր ո ն ց ի ց ա ոա ջինը ( « ո ' դ ա ր ձ ո յց ղ ծո վ ն ի ցաւէ ա ք » ) ի բր և >ուրցական բնույթի ա նձնա կա ն դեբս/նոմե, երկրորդը1 («\\, Քրիստ ոս ի վերա յ ա մենա յնի ա ստ ուա ծ աւրհնևալ յա ւիտ եա նս ») ի բր և կակա ն բ ա յ, իսկ երրորդը' («ի հըն- դես։ ա սա ն ե ր ո ր ղ ի ») ի բրև ն ա խ դի ր : Եթե ա յո ձա յնա վորները նույնիսկ տ ո ղ ա ­ վերջում հա նդիպ են' ա ռա նց կիսենթա մնա յի են մնում։ Բ ա յց ա յն դեպքում, երբ հիշյա լ ձա յնա վորները «պ իտ ա կա պ կս հեգ» են կա զմում՛ դրվելով բ ա ­ ռ երի ս կ զ բ ի ց ( կմա ն ո վ ի ո ղ ո ր մ ե լի , ի մ ա ց ա կ ա ն ), տ ողա վերջում կա րող են ա ո ա ն ձ ի ն մ ն ա ի ս ա կ ա յ ն ա ն պ ա յ մ ա ն կի ս ե ն թ ւսմ ն ա յ ո վ , ո ր պ ե ս զ ի հ ա ս կ ա ց վ ի , թե «թերիք են և ա յլոց տ ա ռից պ իտ ոյա նա ն առ ի կա պ ել ղհեզսն»-: 9 ) Սկևոացին բա ցա րձա կ կերպով ա րգելում կ տողավերջում նա խադասու­ թ յա ն պ ա կա սող բա ռերը «ներքին տ ողի» եզրում դրելը' մի րիչ տեղ խ ն ա յե ­ լու ն պ ա տ ա կ ո վ , և հա ջորդող նա խ ա դա սութ յունը կիսա տ մ ն ա ց ա ծ տ ողից շա ­ ր ո ւ ն ա կ ե լը ։ Ն ո ւյն ի . !, ա վ ա ր տ վ ա ծ ն ա խ ա դ ա ս ո ւ թ յա ն և ն ո ր ս կ ս վ ո ղ ն ա խ ա դ ա ­ սությա ն միջև դ րժա ծ նշա նը չի ա րդա րա ցնում նմա ն երևույթը, որովհետև, ըստ նրա, «ա յն կարի խ ոտ ա ն կ և կարդացողին յո յժ սխ ա լող»: 1 0 ) Ս կևոա ցին խ որհուրդ կ տ ա /իս « պ ի տ ա կ հ ե գ » ֊/ ,, ա յս ինքն' г ш г и ,մ ի ­ ջում եղա ծ վա նկի դեպ քում տողա դա րձ անեղիս ա նպ ա յմա ն կիսենթա մնա 1 Չ ե ո ա դ ի ր , .V 2 3 7 1 , թ . յ39ա < • ՚ Ն ո ւ յ ն տ ե ղ ո ւ մ , թ . 1-էՕաւ

«Գ ր չութ յա ն ա ր վ ե ս տ ի * քերա կա նա կա ն տ եսութ յունը 140 դնել, իսկ կա տ ա րյա լ ենթ ա մնա յի գործա ծությունը ա յդտ եղ սխ ա լ է Հա մ ա րոս!: Պ ա տ ճա ռն ա յն է, որ «կա տ ա րեա լ ե ն թ ա մ ն ա յն » երկու ա մբողջա կա ն բա ռերիդ բա ղկա ցա ծ բա րդ կա զմությունների հա մա ր է կիրա ռվում, ինչպ ես՝ տ ե ս ա կ ա ֊ բար, ա մէնիշխ ա ն: Մ ինչդեռ կիս ենթա մնա ն գրվում Հ տողավերջում վա նկա ­ տվող մա սի ներքևից, ցո ւյց տալու հա մա ր, որ բա ոը ա յդտ եղ չի ա մբողջա ցել և կարոս/ / լծորդվող վա նկերի. ա յս երևույթը Սկևռա ցին գեղեցիկ կերպ ով հա ֊ մ եմ ա տ ա մ է լծկա ն եզների հևա . Сորպ էս մի եզն ընզ լուծ կա պ եա լ՝ զընկե­ րին պակասութիւն (յտ յս /ն է)»/ Ուշագրավ է Սկևռացա. տ վա ծ սսսոդա բա նու թյունը Լնրսսքնա բա ռի ա ռթիվ, երբ ш ипи! է. «զ ի և անուն իսկ ենթա մնա յիդ զ ա յս բա ցա յա յտ !-, ե ն թ դ ' նա խ դիր, իսկ մնսւյ՛ թ է չէ յա ն գ ելեա լ բ ա ն ս , ա յ/ տ ա կ ա ւ ի ն մ ն ս / յ , զ ո ւ զ ա կ ց ի ւ բ ն ա ռ ն ո ւ լ ղ կ ա տ ա բ ո ւ մ ն » 1: Սբ ա ն ր ե ն Ս կ և ո ա ց ո ւ « գ ր ա զ ա ր ձ ո ւ թ յ ա ն ա ր վ ե ս տ ի » մ ա ս ի ն ո ւ ն ե ց ա ծ հ ա ­ յա ցքները, որոնք երկար զարեր շարունակ մեծ ղեր են կատարել ձեռագրերի ճ ի շ ւո ը ն դ օ ր ի ն ա կ ս ա ն , գ ր ա գ ե տ հ ո ր ի ն մ ա ն գ ո ր ծ ո ւ մ ՝ բ ա ր ձ ր ա ց ն ե լ ո վ գ ր ի չ ն ե ր ի վա րպ ետ ությա նը, ընդա րձա կելով նրա նց գրա գիտ ությա ն ոլորտը՝ մի կողմից, մյուս կողմից' հա յ քերա կա նա գիտ ությա ն մեջ զրա շնորհիվ ստ եղծելով «գ ր ա ­ դա րձությա ն ա րուեստ ի» հա տ ուկ ուս մոմեք։ բ ) «Խ ՐԱ Տ ՎԱՍՆ ԱՌՈԳԱՆՈՒԹԵԱՆ» ԱՇԽԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵԶ ՍԿԵՎՌԱ8ՈԻ ԱՐԾԱՐԾԱԾ ՀԱ ՐՑ ԵՐ0 Դ ե ռ և ս Դ ի ս ն ի ս ի ռ ս Թ ր ա կ ա ց ո ւ <>Ա ր ո ւ ե ս տ ք ե ր ա կ ա ն ի » ա շ խ ա տ ո ւ թ յ ա ն Հա յերեն թա րգմա նությունից հա յերը արզեն ծա նոթ էին ա ռոգա նությա ն հա ր- ղերին, հույները ա ռոգա նությա ն ուսմունքը հա մա րում էին քերա կա նությա ն բա ղկա ցուցիչ մասերից մեկը, որը սովորեցնում էր զրավոր ա րտ ա դրա նք֊ նեբը, իմա ստ ի հա մա ձա յն, ճիշտ ընթերցեք' պ ա հպ ա նելով ձա յնի ելևէշները բա ռերի ա րտ ա բերությա ն ժա մա նա կ։ Սա կա յն Հա յերենի և Հունարենի ա ռ ո ­ գա նությունները ա րմա տ ա պ ես տ ա րբերվում էին մ ի մ յա ն ցի ց. բ ա յց չնա յա ծ ա յդ էա կ ա ն Հ ա ն գ ա մ ա ն ք ի ն , մ ե ր Հ ա յ ք ե ր ա կ ա ն ֊մ ե կ ն ի չն ե ր ը ի ր ե ն ց ա շ խ ա ­ տություններում միշտ էլ ա նդրա դա րձել են ա ռոգա նությա ն խնդիրներին և ձգտ ել են տ եսնել Հա յերենում ն ա յն երևույթները, ինչ Հունարենին Հատուկ են։ Ա յգ ա ռումով իրա վա ցի է սլրոֆ. Դ. Ջ ա Հուկյա նը, երբ գրում է. «Հա յերենի Հա մա ր մեխ ա նիկորեն յուրա ցվել է նաև ա ռոգա նությա ն ( պ րոսոդիա յի) նշա ն­ ների ա մբողջությա նը, որը գործա դրում էին Հույները Հին տ եքստ երը Հ ն ա ր ա ֊ վոբ ճշտ ութ յա մբ վերա րտա դրելու նպ ա տ ա կով: Ա յս նշա նների մեծ մա սը ս ո ­ վորա կա ն Հա յ գրիչների հա մա ր, որոնք արտ ա գրողն երի գերա կշռող մա սն էին կա զմում, մինչև վերջ մ նա ց ա նըմբռնելի, լա վա գույն ղեպ քում ա յն լոկ մ ե ֊ խ ա նիկ ակ ա ն ը ն դ օր ի ն ա կ մ ա ն ա ռ ա ր կ ա էր, որի էութ յա ն մեջ ն ր ա ն ք ո չ թ ա- փ ա ն ց ո ւ մ ո ՛չ էէ կ ա ր ո ղ ԿԻն թ ա փ ա ն ց ե ք ա ռ ա ն ց հ ո ւ ն ա ր ե ն ի ի մ ա ց ա - թ յա ն » 2։ Դիոնիսիոո Ս ա կ ա յն ա ռ ո գ ա ն ո ւթ յա ն ն շ ա ն ն ե ր ի դ ե ր ն ու ն շ ա ն ա կ ո ւ թ յա ն ը Թրակացու բեր ա կա ն ությա ն Հա յերեն թա րգմա նությունից Հետո ընկա ծ ժա մա ն ա կ ա շ ր դ ա ն ո ւ մ ա ս տ ի ճ տ ն ա բ ա ր տ ա ր բ ե ր բ ն ո ւ յ թ ս տ ա ց ա ն , զ ա Էք Հ ե ն ց թ ա ր գ ­ մա նա կա ն տուրքի կողմնա կի ա րդյունքը Հա նդիսա ցա վ։ * Գ» Ջ ա հ ո ւ կ յ ա ն , ն շվ ա ծ ա շխ ա տ . . է ջ Չ4ւ ք Ձ ե ո ա գ ի ր , М 2 3 7 1 , //. Ա 1 ա ։

1,)^ Լ . Խ տ շե ր յա Ն Ս կևոա ցին խ ոստ ովա նում է , որ սույն ա շխ ա տ ությա ն հա յցողի հա րկա ­ դրա նքով է շա րա դրում ա ռոգա նությա ն մա սին իր ըմրոնումներն ու տ եսա - կետ ները, պ ա տ ճա ռա բա նելով, որ ա ռոգա նությա ն մա սին խ ոսե,լ, շատ ավելի դժվա ր է, ք ա ն « գրա դա րձությա ն ա ր վ ես տ ի », « ... Դիւրին իսկ էր ուսումն դ ր ա ֊ գա րձիցն, քա ն ղա ոոգա նոլթեա նցն, ուստի վասն ղժուա րա թեա նն խ ոյս կա ­ մ ե ց ա յ տ ա լ յա ոոդա նութեա նցն խ նդրոյ, ա յլ գի պ ա ա կա ռա նօք գրաւեաց ղիս հա յցուա ծն ք ո , ահա սա կա ւ մի երկրորդեմ ի քերա կա ն խ րա տ ուցն և վա սն նս- րա » Ս կևոա ցին ա ռոգա նությունը րմ րռնում Լ որպ ես « արուեստ ը նթ երցո­ ղութ եա ն», ա յդ պ ա տ ճա ռով էլ խորհուրդ է տա լիս գրչին նա խ քա ն գրելու հ ա ­ մա րձա կություն ունենա լը « հմտ ա նա լ» դրա ն, քա նի որ ա յն «դ ր եթ է բ ո վ ա ն • գա կևա լ իսկ ունի ղղալրոլթիւն շ ա ր ա դ ր ո ւ թ ե ա ն Սկևոացին ա յնքա ն բա րձր է գնա հա տ ում ա ռոգա նությա ն ուսմունք,,, որ եթե ղրա ն չաիրս,պ ետ ի գրիչը, ա պ ա Հ գի մ ա ստ բա նին խ ա նգա րէ ե ղքերթողա ցն արուեստն տ ա պ ա լէ, զ ը ն ֊ թ եր ցա լղ ն թ ե և ի ք ա չա ց ի ց է ' վ տ ա ն գ է , և ղլսալդՀ, յի մ ա ց մ ա ն է ք ա ն ի ն գրկէ>Л Սկևոացին ա ռոգա նությա ն ուսմունքը կարևոր է համա րում նաև ա յն տ ե­ ս ա կ ե տ ի ց , ,,ր մ ա ր դ ի կ մ ի ա յ ն օ ժ տ վ ա ծ /.ն « յ ա , ղ ա ս , ր ձ ա յն ի ւ » , ի ս կ ա նշոճւչ ա ռա րկա ներն ,ո կենդա նիները զուրկ են ղրա նից. « ... յա լղ սո ո ր ձա յն է միայն մ ա րգոյս վա սն տ ա ռից բա բա խ մ ա ն և վա սն ոլորա կա ցն արուեստի, ղի ա նշըն֊ չԻ У ,լ ա ն ա ս ն ո ց մ ե ր կ է յ ա յ ս ց ա ն է » Հ, Սա կա յն ա ռոգա նությա ն վերա բերող շատ տ երմիններ և հա սկա ցութ,ոլն- ն ե ր Ս կ և ո ա ց ի ն , ա ռ ա ն ց թ ա վ , ա ն ց ե ա լ դ ր ա ն ց է ո ւ թ յ ա ն ը , կ ր կ ն ո ւ մ ք, ն ո ւ յ ն ո ւ ­ թ յա մ բ , ինչ ի ր ն ա խ ո ր դ ք ե ր ա կ ա ն ֊մ ե կ ն ի չ ն ե ր ,,, ն ա ա մ ե ն ա յն ա ն կ ե ղ ծ ո ւթ յա մ բ ընդունում է ա ռոգա նությա ն հա րցերում իր թերիմա ցություն,,, ա սելով' «...ղկ ա ա ա րեա յն յո յժ ա նգիտ ա նա մ», իսկ մյուս կողմից էլ վերա պահո ւթ յ„օ, է ա ս ո ւմ , պ ն դ ե լո վ , որ « ա յ , ,,չ է մ տ ա ց ա ծ ի ն կ ա ր կ ա տ ի ն չ, ղոր ո ւն ի մ դնել ա ս տ վ ա ռ , խ ն դ ր ո յ ա ս ո ղ ս ,ն ո լթ ե ա ն ց ն , ղի և ոչ է ի ս կ Հն ա ր յա ւե լո ւա ծ ա ռ ն և, ի սա , քա ն դ ի թ ո ,,,վ իսկ են կնքեա լ „ ե ռ ք և տ ե ս ա կ ք ա ռո ղա նո,թ ե ա ն ցն , ոլս- \" ՛ Ի հար1/ '' 4 ն ո Տն ղհքա մա նս քերթողս,,,ն ե ր կ ր ո ր դ ն ,^, Սույն մեջբերու- մ ի ց պ ա ր զ վ ո ւմ է , որ ա ո ո ղ ա ն ո ւթ յա ն ն շա ններ ի ք ա ն ա կ ը , տ ե ս ա կ ն ե ր ն ո, բնույթը ա րդեն նա խ ա սա հմա նվա ծ են եղել իրենից շատ առաջ (ա յսինքն՝ Դ ի .,֊ Նիսիոս Թ րա կա ցու քերա կա նությա ն հա յերեն թա րգմա նությա ն մ ե չ) և թե Նույնիսկ ա նհնա ր է ղրա նց վրա ա վ ելա ցնել ա ոողա նությա ն որևէ նոր նշա ն, հ ետ ևա բա ր հեղինա կին ուրիշ ր ա ն չի մնում, ր ա ն «ղ հ ր ա մ ա ն ս քեր թ ո ղ ա ցն ե ր կ - րորղե, », Մ յուս կ ո ղ մ ի ց՝ ա ոողա նությա ն նշա ններին հմտ ա նա , կա մեցողներին Ս կ և ո ա ց ի ն զ գ ո ւ շ ա ց ն ո ւ մ է , ո ր « յ ո լ ո վ տ ք ն ո ւ թ ե ա ն ս , Հ ա ս ո ւ ն ի ի ր ք ս , „ յ ԱՕք ս, յ դ դ ժ վ ա ր ո ւ թ յ ա ն ը Ս կ և ո ա ց ի ն բ ա ց ա տ ր ո ւ մ է, ե ր ե ք հ ա ն գ ա մ ա ն ք ն ե ր ո վ , « ն ա խ վ ա ս ն նրրա դոյն բնութեա ն իրա ցս, երկրորդ՝ վա սն ոչ ղո,ոյ ա յժ մ յա զղ ի ս մերում ուսմա նս այսորիկ կա տ ա րեա լ արուեստաւոր և ի սուղ գրելոց հղա լր քեքթո- 1 ճ ե ո ա ղ ի ր , Л-* 2 3 7 1 , / / . / . / / ա , = Ն ո ,ր , տ ե ղ ա մ , ք !. 1 4 1 ր , * Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւմ //. 1 4 կ , * Ն ա յն տ ե ղ ա մ , //. 1 4 4 ա ւ * ն ո ,յհ տ ե ղ ո ւմ , /1 . ,4 3 .

Գ րչութ յա ն ա ր վ ե ս տ ի , քերա կա նա կա ն տ եսութ յունը 151 ղ ա ցն մ հրոց ա ոա ջնոց»*ւ Ա վելին, Ս կևոա ցին պ նդում է, որ ա ռոգա նությա ն ռւսմւսնբքց շատ րան կա սկա ծ/ղի և ա նհա մոզիչ է թվում ա յն պ ա տ ճա ռով, որ նրա մա սին շա տ քիչ բ ա ն է ա վա նդվա ծ հայ քերա կա նա կա ն ֊մ եկնոզա կա ն ա շխ ա տ ություններում. ((վասն կա րճ և հա մա ոա սո դոլո յն , — դրում է ն ա ,— քաղում ինչ յա յս մ ոէսմանէ րնդ տարակուսիլ մ ն ա յ»* (րնդգծումր մերն է — Լ. Խ .) ։ Բ ա յց , ի հ ա ր կ ե , մ ի ա յն դ ա չէ ա ռ ո գ ա ն ո ւ թ յա ն ո ւս մ ո ւն ք ի մ ա ս ի ն ա ղ ո տ պ ա տ կ ե ր ա ց մ ա ն հ ի մ ն ա կ ա ն պ ա տ ճ ա ռ ը մ ե ր հ ա յ ք ե ր ա կ ա ն ֊մ ե կ ն ի չ ն ե ր ի մ ո տ , ա Տ1և որ քերա կա նությա ն Խ յդ հա տ վա ծը, ա մբողջությա մբ վերցրա ծ, Թ ա ր գմա նա կ ա ն տ ուրք էր հ ո ւնա ր են բ ն ա գ ր ի ն 3< Ա ն ց ն ելուէ հ ա ր ց ի շ ա ր ա դ ր մ ա ն ը , Ս կ և ո ա ց ի ն ա ռ ո գ ա ն ո ւ թ յա ն նշա ն ն ե ր ի բա նա կը տ ա սն է հ ա մա րո ւմ և դ րա նցից յուրա քա նչյուրը ա նվա նում է նույն ա յն տ երմիններով, ինչ Թ րա կա ցու քերա կա նությա ն հա յերեն թ ա րդմա նությա ն մ ե ջ ՝ ա ) շ ե շ տ , բ ) р т р , գ ) պ ա ր ո յ կ , դ ) ե ր կ ա ր , հ ) ս ո ւ դ , Ղ) թ ա ւ , է ) ս ո ս կ , С) ա պ ա թ ա ր ց, թ ) ե ն թ ա մ ն ա յ, ժ ) սա որա տ : ք ո ա որում ա ռ ո գա ն ո ւթ յա ն այս նշա նն հր ր , իրենց հերթին, Ս կևոա ցին խ մ բա վ ո ր ո ւմ է «ա ռ ո գ ա ն ո ւթ յա ն չորս սեռերի» մեջ, ինչպ ես ընդունվա ծ է Դիոնիսիոս թրա կա ցու մոտ , և գործածում ա վ ա ն դ ա կ ա ն տ ե ր մ ի ն ն ե ր ը ' ո յո ո ս կ , ա մ ա ն ա կ . քոսդսւդ, կիրք: «Ս[որա կս ա սելով Սկևոացին հասկա նում է ռվհբա գա նչումն յա ւգա ւոր ձ ա յն ի », ձա յնի հլևէջներր բա ռ ի տ ա րրեր վա նկերում. ա յս երեույթր հունա- բեն ի հա մա ր մ ի ա ն գ ա մ ա յն հա սկա նա [ի է, որովհետ և հունա րեն բա ռ ի հնչար- տ ա բերությունր բնորոշվում Հր բա րձրությա ն շեշտ ով, ա ղ կերս/ ա ս ա ծ՝ ա ո ֊ Ն ի ի ջ ե ց մ ա մ ր կ ա մ բ ա ր ձ ր ա ց մ ա մ բ և կ ա մ Էէ ր ա ր ձ ր ա ց մ ա մ բ — ի ջ ե ց մ ա մ բ Էր պ ա յմա նա վորվա ծ Հունարեն բա ռի ա րտ ա սա նությունը։ Մ ինչդեռ հա յերեն բ ա ­ ռերի հնչա րտ ա բերությունը բնորոշվում Հ ուժա յին շեշտ ով։ «Ս չորա կի» մեշ Ս կևոա ցին ընդունում Է ա ռոգա նությա ն երեք նշա ն՝ շեշտ, բութ և պ ա րոյկ։ Ե ր ր ս ո ւ ր հ ն չ մ ա մ ր Է ա ր տ ա բ ե ր վ ո ւ մ բ ա ռ ի մ ի վ ա ն կ ը , «Гշ ե շ տ ո լ ո ր а Է կ ո չ ֊ վում, ընդ որում շեշտոլորի մեշ Սկևոացին տ ա րբերում Է երկու տ իպ ' բնու­ թ յա մ բ շեշտս/որ, երր սուր շեշտը ընդունում են բ ա ռ ի ա յն վա նկերը, որոնք ո ւ ն ե ն Ш , 1., կ ա մ ի ձ ա յ ն ա վ ո ր ն ե ր ը , ի ս կ ե ր ր շ ե շ տ ը ը ն կ ն ո ւ մ Է մ ն ա ց ա ծ ձ ւ ս յ ն ա -֊ (/՛բ ն ե ր ո վ կ ա զ մ վ ա ծ վա նկերի վրա ' դ ր ո ւթ յա մ բ կ ա մ պւսսսսքւմսւմր ե ն կ ոչվ ո ւմ т Օութր սուր շեշտ ի հ ա կ ա ռ ա կ ե րև ո ւյթ ն Է, որին ն ո ւյն պ ե ս Ս կևոա ցին եր- կակի բնո ւ/թ Է վերա գրում, բութ ը իջնող ի նտ ո նա ցի ա յի ա րտ ա հա յ տ ությունն Էւ ” ր ը , ը ս տ Ս կ և ա ս ց ո լ , կ ա ր ո ղ է լ / ՚ն ե լ բ ն ո ւ թ յ ա մ բ , ե ր ր բ ա ռ ի մ ե շ վ ա ն կ ե ր ը ունեն ր, ո և I հ ն չո ւ յթ ն ե ր ը , ո րո ն ք ա ր տ ա բ ե ր վ ո ւ մ ե ն ((կա րճ կ ա մ ծ ա ն ր , ղի վա սն նե դե լո յ շբթ ա ն ցն ի փ ողելն, ձ ա յն ք ն սոցւս նեղը և տ կա րք լի ն ի ն , վասն ո ր ո յ և բ ո ւ թ ք ա ս ի ն , ա յս ի ն ք ն ' ղ ո ւի ը ն դ դ է մ շ ե շ տ ի ն , որ է ս ո ւր »Հւ Ա յս տ ե ղ ուշագրավ Է գիտել մի մո մ ենտ , ա ՛յն, որ Սկևոացին հնչա րտ ա բերությունը նկարագրելիս վա րձում է տալ նա և ֆ ի լի կ ա կ ա ն օրգա նների մա սնա կղությու- ն բ' ի՛նչ չա փ ո վ և ի՛նչպ ես: Մեղ հետ ա քրքրում է նա և ա յն հա րցը, թե ա ռոգա նությա ն ա յս նշանների վերա բերյա լ տ եսությունը ինչպ ես է կիրա ռվել իրա կա նությա ն մեշ' ւի ա ս տ ա ֊ ւ 2 ե „ ա դ ի ր , .V 2 3 7 1 , թ . 1 1 2 ր , - Ն ո ւքս տ ե ղ ո ւմ ւ < Տ ե ՛ս Գ . Ջ Ш Հ ո լ կ յ ա ն , ն շ վ ա ծ ա շ խ ա տ ., կք 9-5՛ « Ձ ե ո տ ղ ի ր , М 2 3 7 1 , //. Ա 4ա ,

Լ. հ ա չե ր յա ն պ ես, Նմա ն հա րցա դրումը ո ւս ո ւմ ն ա ս էր ո վ յա ն հատուկ և ծա վա լուն առարկա է դ ա ր ձր ել մ ա ն կ ա վ ա ր ժ ա կ ա ն դ ք տ . թ ե կ ն ա ծ ո ւ Հ . Մ խ ի թ ա ր յա ն ը , Նա դ ր ո ւմ է. «Բ ո ւթ նշա նը թ ե ՛ իր ձևով, թ ե ՛ ի ր նա խ նա կա ն ու հես,ա դա տ րոհա կա ն ֆունկ­ ց ի ա յո վ հա նդես է դա յիս որպ ես ղուս, հ ա յկ ա կ ա ն կետ ա դ րա կա ն նշա ն, Կ ետ ա ­ դրա կա ն ն մ ա ն նշա ն ա շխ ա րհի մե,լ հ ա յտ նի որևէ լե ղ վ ո ս ! չի դործա ծվեչ ե ս֊ յ ժ մ կ ժ դ * ր ծ ա ծ վ ո ւ մ , . . . Մ ե ղ հ ա ս ա ծ ա մ ե ն ա հ ն ա դ ւ ո յ ն ձ ե „ ա ղ բ ե ր ո ւ մ չ ե ն ք հա նդիպ ում բո ւթ նշա նի ղործ ա ծո,թ յ ա նը , բա ցի քերա կա նա կա ն գրքերում եղա ծ հիշա տ ա կություններիդ- մ ա ս ա մ բ էյ գործա ծութ յունիցս, Խ ո ս ե ր ,չ պ ա ր ո ւյկ ի մ ա ս ի ն , Ս կ և ռ ա ց ի ն դ ա ն ո ւմ է , որ ա յն ոչ շեշտ է և ոչ էլ ր ո ,թ , ա յլ ղրա ն,, երկուսի մ իջինը, « . .. որս,էս շեշտ ն ի վեր հ ա ն ելո վ սրէ, ն ույն պ էս և բութն ի խ ոնա րհ իջա նելով հա րթէ' ի յե ր կ ո յո լն ց ծ ա յր ի ց ի շեշտէ և ի րթք; բ ա ղ կ ա ն ա յ պ ա ր ո յ կ ն , ո ր ս , է ս ի ս ե ւ ո յ և ք, ս պ ի , ռ ա կ ! , դ ո շ ն » * , Ն կ ա բ ա - 1 րելով պ ա րույկի շեշտ ա յին բնո ւյթ ը , Ս կևռա ցին շա րունա կում է. «Ե ւ կ պ ա ­ րոյկն բեկումն ձա յնի և շրջումն վերուստ ի վա յր, և բթ ի, ի սրոլթենէն, ոբպէս /. ձ ե ւն ց ո ւ ց ա ն է , շ ե շ տ ո չ է , ղ ի բ թ ի վ ե ր ջ ն , բ ո ւ թ ո չ է , ղ ի ,ա ,ր է ս կ ի զ բ ն » ՝ , Նկա տ են,,, ոբ Ս կևռա ցին հա յերենի ձա յնա վորների մեջ ընդունում Հ երկար և կարճ ձա յնա վորներ, ինչպ ես հունա րենում, մի բա ն , ոբ հատուկ չի եղել հա յերենի հնչյունա կա ն հա մա կա րգին, ի բր և « բ ն ո ւթ յա մ բ о երկար ձա յնա վ ո ր ­ ն ե ր հ ա մ ա ր ո ւ մ է 1, և ո վ հ ն չ յ ո ւ ն ն ե ր ը , վ ե ր ջ ի ն ս ի բ ր և հ ո ւ ն ա ր ե ն օ մ ե զ ա յ ի ( է0) հա մա րժեքը. Պ ա րույկի կիրա ռությա ն հա նդա մա նբները նշելիս, Սկևռացին պահանջում է ա յն դնել «բնութ եա մր երկա ր» Է կա մ ով ձա յնա վորների. ի ն չ­ պ ե ս ն ա և ե ր կ բ ա ր բ ա ռ ն ե ր ի ո ւ ե ռ ա բ ա ր բ ա ռ ն ե ր ի վ ր ա ' Ш1, 1 ւ , ո ւ, ա յ ի , ո յ ի : Իհարկե, նրա ա յս պա հանջը հա յերենի նկա տ մ ա մ բ ղոլրկ կ , գործնա կա ն որևէ նշա նա կությունից, ուստի և նմա ն կիրա ռությունը մ ե ր մա տ ենա գրութ յա ն մեջ տեղ չբ ռ ն ե ց ' ձեռլ, բեր ելով գ ո ր ծա ծ,„թ յա ն տ ա րբեր եղա նա կ, ի վերջո, ձուլ­ վեց հա ր ցա կ ա ն նշա նի հես,՝ ա ր տ ա հ ա յտ ե լո վ զ գ ա ցա կ ա ն և ի մ ա ս տ ա յի ն տ ա ր■ բեր երա նգներ, Ի գեպ ՝ Ս կևռա ցին նշում է , որ պ ա րույկի նմա ն է նա և ա յն '՛շա նը, որ դրվում է բա ռերի վրա ՝ հիա ցա կա ն և հա րցա կա ն իմա ստ ներ ա ր տ ա ֊ հա յտ ե,ոլ հա մա ր, Բ ա յց հարց,,, մ և հիա ցում ա րտ ա հա յտ ող նշա նը, պ նզում Լ Ս կևռա ցին, մեր աոաջին ք ե ր ա կ ա ն ֊մ եկնիչների ա շխ ա տ ությունների ա ռ ո գ ա ­ նությա ն վերա բերյա լ հա տ վա ծում « դրոշմվա ծս չի եղել և ա յն շատ հավանս*- բա ր Տեսս, է ա վելա ցել հա մբա կ գրիչների կողմից. «Ա յլ զա յս ոչ գտ ա նեմք ձ ե ֊ վովս ա յսու զրոշ մ ետլ ղհա րցա կա նս ի խ ր ա տ ս տ ա սն ա ռո գա ն ութ ե ա նցս յա - ոաջնոցն մերոց, թէպ էտ և յա նուա նէ յիշեն զհա րցա կա նն, ա յլ ձև ինչ որպէս ՛լ՛՛՛աս ա ն ցս ՛ ,,չ ց ո ւց ա ն ե ն , բ ա ւա կ ա ն հ ա մ ա բեղով ի բ ն ա ւս ն զ տ ա ս ն ե ա կ ս գ ա յ ֊ սոսիկ, թ երևս յե ա ո յ աւելս,լ ա յս ձև ի հ ա մրա կա զունից ոմա նց»-, Ս եր մա տ ենա գրութ յա ն մեջ պ ա րույկի իբրև հա րցա կա ն նշան գործա ծվե- ,ոլ փ ա ստ ա կա ն ժա մա նա կա շրջա նի մա սին ուշա գրավ է Լ. Մ խ ի թ ա րյա նի հ ե ­ տ ևությունը, գտ ն ե լո վ, որ նրա կիրա ռութ յա ն հետ քերը կար!,,ի է տ եսնել դեռևս (յ ֊ 1 1 - ր գ զ ա ր ե ր ի ց մ ե զ հ ա ս ա ծ ձ ե ո ա գ ի ր ա շ խ ա տ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ո ւ մ , և հ ա ն գ ե ս է եկել նույն ա յն եղա նա կով, ինչ ա յսօր գործա դրում ենք, Վերջին հա նգա մա ն­ քը եզա կի բ ն ո ւյթ ունի ա շխ ա րհի մ ն ա ցա ծ լեզուներում օգտ ա գործվող միևնույն ! Հ . Մ ի ի թ ա ր յ ա ն , Ա ո ո գ ս ձ ռ ը յ ո ւ ն , էչմիա ձին , 195Տ }} ., -V 5 5 —5 6 , - Զ և ա ս դ ի ր , .V 2 3 7 1 , թ . 14Վա, յ Նո , ր , տեղու մ, ր _ 1 4 4 ր — 145սււ < Նույն տեղում, թ . Ц5ш>

'/Գ ր չ ո ւ թ յա ն ա ր վ ե и ա ի յ> ք ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն տ ե ս ո ւ թ յո ւ ն ը 153 ա ռոգա նությա ն նշանի նկ ա տ մա մբ: «Բ ա ցա կա նչա կա ն և հա րցա կա ն նշանների մ ա ս ք ն ա ռ ա ջ ք ն տ ե ղ ե կ ո ւ թ յ ո ւ ն ը , — գ ր ո ւ մ Հ ն ա , — ս տ ա ն ո ւ մ 1,նր 5 - ր գ գ ա ր ք քերա կա նա կա ն ա շխ ա տ ություններից, իսկ մա տ ենա գրությա ն մեշ սրանց փ ա ս­ տ ա կ ա ն գ ո ր ծ ա ծ ո ւթ յա ն ը հ ա նդ ի պ ո ւմ ենր Օ ֊ր դ և է1~ր ղ դ ա ր եր ի ց: Հա ր ցա կ ա ն և բ ա ց ա կ ա ն չա կ ա ն նշա ններն ա յժ մ յա ն ձ և ո վ ( “) դրվել ե ն հ ա ր ցում պ ա հ ա ն ­ ջող և հույզ ու ղգա ցոսՐ ա րտ ա հա յտ ող լ՛ա ռերի շեշտ վա ծ վա նկերի վյւա »Հ մի ա յ լ տ ե ղ ն ո ւ յ ն հ ա ր ց ի մ ա ս ի ն զ ր ո ւ մ Է . '<Հ ա ր ց ա կ ա ն ն շ ա ն ը հ ա յ ե ր ե ն ո ւ մ թ ե ԻՐ Վսւղ գ ո ր ծ ա ծ ա թ յ ա մ ր , և թ ե ի ր ձ և ի ո ւ ա ր տ ա հ ա յ տ չ ա կ ա ն ո ւ թ յ ա ն ւ ո ե ս ա կ ե - ա ից միա նդա մա յն տ ա րբերվում Է աշխարհի մեզ ծա նոթ լեզուներից և կ ա զ ֊ մ ո ւմ Է բա ցա սութ յուն: Եվրոս/ական բոլոր լեզուներում հա րցա կա ն նշանը գրավոր խ ո սրի մեջ իր գործա ծությա մբ չի համընկնում բա նա վոր (կենդա նի) խ ո սրի հ ե տ ՝ դրվելով ՛նա խ ա դա սությա ն վերջում՝: Ա յսպ իսով, (Iոլորակի նշա նները», ա նկա խ մեր ք ե ր ա կ ա ն -մ եկնիչների բո ն ազրո սի կ բա ցա տ րությունից, հա յերենի դրա վոր խ ո ս ք ի հետ ա գա ղ ա ր գ ա ց ֊ մա ն ընթ ա ցքում պ ա ա մա կան ա յլ բա խ տ և նշա նա կությա ն են ունեցել։ Ա ոողա նությա ն տա սր նշա ններից երկուսը Ս կևոա ցին խ մբա վորում Է ա մա ­ նակ սեոի տակ, ինչպ ես Ղիոնիսիոս Թ րա կա ցու մոտ : Ա յստ եղ նույնպ ես զ գ ա ց ­ վում Է հունարենի հնչյունա կա ն հա մա կա րգի ա ռա նձնա հա տ կությունների մ ե ­ խ ա ն ի կ ա կ ա ն վ ե ր ա գ ր ո ւմ ը հ ա յե ր ե ն ի ն , մ ի բ ա ն , ՛որ հ ա ս կ ա ն ա լի Էր հ ա յ ք ե ր ա ­ կանական ուսմունքի ստ եղծմա ն աոաջին շրջանում: Սկևոացին ձգտ ում Է հա ­ յե ր ե ն ձա յնա վորների մեջ ժա մա նա կի տ ևողությա ն տ ա րբեր հա րա բերություն­ ներ որոշել. « ա մա նա կ» տ երմինի տակ նա ընդա նում Է «եր կա ր» և «կա րճ», ի ն չ պ ե ս ն ա և <( ե ր կ ա մ ա ն ա կ ք » ձ ա յ ն ա վ ո ր ն ե ր , ը ս տ ո ր ո ւ մ ե ր կ ա ր ձ ա յ ն ա վ ո ր ն ե ր ի մեջ Սկևոացին վարձում Է կա տ ա րել մի նոր տ ա րբերա կում՝ բնութ յա մբ երկար ( ի ն չ . 1, և ո վ ) և 1) 1' ա ր յ ա մ բ ե ր կ ա ր ( ի ն չ . ա և ի ) ձ ա յ ն ա վ ո ր ն ե ր ՝ հ ա ր և ն մ ա ն հ ունա ր են ին: Բ ն ո ւթ յա մ բ երկ ա ր ձ ա յն ա վ ո ր ն ե ր ը բ ո լո ր դ ե պ ք ե ր ո ւմ Էլ երկ ա ր են ա րտ ա սա նվում, իսկ դրությա մբ երկար ձա յնա վորները (ա , ի) երկակի բնույթ ունեն' «երբեմն ձգտին իբրև զերկարս և երբեմն զսպ ին իբրև ղսուզս, յո ր ­ ժա մ յա յս և կա մ յա յն րս/ղա ձա յնքն ա լդնա կա ն լինին... յո ր ժ ա մ ղա յն ձա յ- նորղսն առնուն լծա կից որ ոչ նեղեն զշրթունսն, և նոքա երկա րա նան (ի ն չ. ծա ծ. քյսսյ, ւյաւյ, (լա գ )»3: «Ս ա ղ » ձա յնա վորների մեջ Ս կևոա ցին նույնպ ես տ ա րբերում Է բնությս/մր և ղ ր ա թ յա մ ր սուղ ձա յնա ւ/որները: Սուղ ձա յն ա վ ո րն եր Է հ ա մ ա ր ո ւմ ' ե . ո , I հ ն չ ո ւ յ թ ն ե ր ը , ո ր ո ն ց գ լ խ ա վ ե ր և ո ւ մ ս ա զ ն շ ա ն ն կ դ ր վ ո ւ մ ( О) : Ի ս կ ղ ր ա թ յ ա մ ր սուղ ձա յնա վորները նրա նր են, որոնր լծա կցում ևն ա յնպ իսի բա ղա ձա յնների հետ , յ:րի հետ ևա նքով «ղյ՛երա նն նեղեն և ն ր րա ցա ցա նեն ղձա յնն»'' (ինչ. բա բ, ա մ, րմբ, իմ): «Ա մ ա ն ա կ ի » տ եսութ յունը, իր բռն ա զբո սի կ ությա ն պ ա տ ճա ռով, նույնպ ես հող չբռնեց հա յ րԼրա կա նա գի տությա ն մեջ և որոշ ժա մա նա կ ա ն ց հա յ քեր ա ­ կանները դադարեցին անդրադառնալ ա յգ հարցին՝ իրրև գործնական նշա նա ­ կությունից զա րկ երևույթի, սուղը ա ռհա սա րա կ, իրրև նշան, մ ո ռ ա ցվ ե ց, իսկ « Հ . Մ խ ի ր ա ր յ ա ն , Հ ա յ եր ե նի կետադրուէյ ո ւ ն ր , <ГՀ ա յ ո ց (եղվի դասավ անդ ման Հ ա ր ֊ ջ ե ր > , ժ ո ղո վ ա ծ ո ւ , Հ ա յպե տո ւս ման կՀրատ, 1 95 $, կ ՕՏէ 2 Հ . Մ խ ի թ ա ր յ ա ն , Ա ո ո դ ա ն ո ւ թ յ ո ձ , է կ չ մ ի ա ձ ի ն » ա մ ս ա դ ի ր , .V /> , կ Հ Շ — 5 7 г 3 ս ե ո ա զ ի ր , Л ? 2 3 7 1 , թ . 145ր ւ 4 ՆոէքՆ տ ե ղ ո ւ մ ք / / . 1 1 С и л

Լ. Խա շերքան երկարը իր սկզբնա կա ն նշա նա կությունը (ժա մ ա նա կա յի ն տ ևողությա ն ի մ ա ս ֊ տ ը) փոխեր և ձեռք բեր եց ա յլ ֆունկցիա ' վեր ա ծվելով ձա յնա րկությա ն ե զգա ցմունքա յին իմա ստ դրսևորող նշանի։ Եթե ա մա նա կի տ եսությունը վերա բերում էր մ ի ա յն ձա յնա վորների ժ ա ­ մա նա կա յին տ ևողությա նը, ապա հա զա զի տ եսությունը' բա ղա ձա յնների որա ­ կա յին հա տ կություններին: Ա յս հա րցում նույնպ ես Ս կևոա ցին հետ ևում է հայ ա վա նդա կա ն մեկնողա կա ն քերա կա նությա նը, նա [իովին հա վա տ ա րիմ է Դ ի ո ֊ նիսիոս Թրակացու, հա յերեն թ ա րգմա նութ յա ն դրույթներին: Ինչպես հա յտ նի է, հունարենը հ ա դ ա դ ա յի ն Я հնչույթի տ ա ռա յին նշան չուներ և ա յղ բա ցը Լ ր ա ց ն ե լ ո ւ հ ա մ ա ր օ ղ տ վ ո ւ մ է ր « թ ա ւ » ( о М о ) և « ս ո ս կ » ( 1 \\Ճկհ) ն շ ա ն ն ե ր ի ց , '.՛թաւ» և « ս ո ս կ » ն շա ն ն եր ը դ ր վ ո ւմ է ի ն մ ի ա յն ձ ա յն ա վ ո ր ն ե ր ի ց և ? ֊( , ց ա ո ա ջ, 41Ւ ' ա վ ե ր և ո ւ մ , ր ս տ ո ր ո ւ մ « թ ա լ » ֊ ի ն շ ա ն ը ց ո ւ յ ց է ր տ ո ղ ի ս , ո ր տ վ յ ա լ բ ա ռ ը պ ետ բ է կարդա լ Հա գա գով, ա յսինքն' որ ա յն В ա րտ ա սա նութ յա մբ է սկսվում, իսկ Օսոսկ„-ի նշսձղւ ա կ ն ա ր կ ս ,մ էր ,-աոի ա ր տ ա ս ա նութ յա նը ա յն պ ե ս , ի ն չ. պես դրվա ծ է՝ ա ռ ա ն ց հա գա գի, Ինչպես տ եսնում ենք, հունարենի համար մ ի ա ն գա մ ա յն Հա սկա նա լի է «թ ա լ» և «ս ո ս կ» նշա նների կիրա ռությունը, իսկ հ ա յե ր են ը դրա կա րիքը բ ո , որո,Լին չուներ: Ա ն հ ր ա ժ եշտ ո ւթ յա ն դ եպ քո ւմ նա կարող է հ նշա նա գիրը օգտ ա գո րծեք որպ ես տ վյա լ հնչույթի գրա վոր հա մա ր- ժեքը, Ինքնին հասկ ա նողի է, որ ա յս հա րցում ևս մեր քեր ա կա ն-մեկնիչները մեծ տուրք են տողիս Դիոնիսիոս Թ րա կա ցու քերա կա նությա ն նյութա կա ն թ արգ մա ն ությ ա նր : Սկևոացին, հետ ևելով իր նա խորդներին, «թ ա ւ» բա ղա ձա յններ է հա մ ա - ր ա մ հ ա յ ե ր ե ՛ ն ի շ ն չ ե ղ պ ա յ թ ա կ ա ն խ ո զ ե ր ը ' փ , ր , ք , / „ կ <(։/„ ս կ » կ ա մ « լ ե , ս ր կ > ' /սող պ ա յթա կա նները (պ , կ, ա ); Ա յս նշա նների ա ռկա յությունը և նրա նց ա ն ֊ .❁ր ա ժ ե շ տ ո ւ թ յ ո ւ ն ը Ս կ և ո ա ց ի ն պ ա տ ճ ա ռ ա ր ա ն ո ւ մ է ն ր ա ն ո վ , ո ր « ի տ ե ղ ի ս տ ե ­ ղիս դժուաբա ւ որոշին սոքա , պ ետ ք եղել նշա նա ցս ա յսոցիկ ի զգուշութիւն ը ն ­ թերցողին ի խտրութիւն ս ո ց ա , ղ ի մ ի շ փ ո թ ե ս ց է զ գ ի ր ն և ն ո վ ա լ զ բ ա ո ն , I, ա րա սցէ ղքարն կ ա ր»'լ Ա յստ եղ ուշա դրության է արժանի մի հա նգա մա նք. Սկևոացին իզուր չի գա նգա տ վո ւմ ա յն մա սին, որ « ի տ եղիս տ եղիս դժուա բա ւ որոշին» շնչեղ պ ա յ թ ա կ ա ն խ ո ւ լե ր ը ( յ> , փ , ք ; /, խ „ լ լ պ ա յ թ ա կ ա ն ն ե ր ը ( պ , ա , կ ^ Տ վ յ ս ղ դ ե պ ք ո ւ մ Ս կ ե ռ ա ց ո լ ա յ ս ա կ ն ա ր կ ը վ ե ր ա բ ե ր ո ւ մ է հ ա յ ե ր ե ն ի ր ա ր բ ա ո ն Լր ի ն , ո ր ո ն ք հ ն չ ո ւ յ թ ա յ ի ն ի ր ե ն ց հ ա մ ա կ ա բ դ ե ր ո վ ի ն չ պ ե ս մ ի մ յ ա ն ց ի ց , ա յ ն պ ե ս Էլ ա ռա վել ևս գրա բա րի դա սա կա ն շրջանի վիճա կից, շա տ էին տարբերվում, ուստի և շատ դեպ քերում, դրիչների բա րբա ռա յին տարրեր պ ա տ կա նելիությա ն պ ա տ ճա ռով, խոպ երը ա րտ ա սա նվում և գրվում էին իբրև շնչեղ խուլ, և ընդ- հա կա ռա կն, գրա հ ետ ևա նքով էլ քսւրր գրում էին կսւր; Բ ա յց հ ա յերենի հրն- չույթ ա յին հա մա կա րգը կարիք չուներ նոր տ ա րբերա նշեր օգտ ա գործել այդ երևույթը ա րտ ա ցոլելու հա մա ր: Ա ռա նց ա յն էլ շնչեղ խ ո ղ պ ա յթա կա նները և խ ուլ պ ա յթ ա կա նները զա նա զա նվ ում էին հա յերենում ի րենց ուրույն տ ա ­ ռանիշերով։ Ա ռոգա նությա ն չորրորգ տ ա րա տ եսա կը մեկնողա կա ն քերա կա նությա ն մեջ կոչվում է «կ ի ր ք », որի տ ա կ հա սկա ցվում է գրավոր ա րտ ա դրա նքի ընթերցումը Ձեոադիր, .V 2371, թ. 147ա—ր,

•Գ ր ո ւթ յա ն ա րվեստ ի» քերա կա նա կա ն տ եօո ,ք/յո,նլ, 155 հեշտ ա ցնող նշա նների կիրա ռությունը, Ա յս ենթա տ եսա կի մեջ են մ տ ն ա մ ա ռ ո - գա նա թյա ն երեք նշանները' «ապաթւսրց», «ենթա մնա յ» և «ստորա տ»: Ր.„տ Ս կևոա ցու «ա պ ա թ ա ր ց »-ը ն շա ն ա կ ,,,մ կ «սուա նց, ի բա ցա ո ե ա լս , * ա պ ա » ֊ն հ ա մ ա ր ե լո վ « ն ա խ դ ի ր », իսկ ո մ ա ն ց կա րծիքով, ա սում է նա , « Ա տ ո լ֊ գա բա նոբեն» նշա նա կում է ա յր ա ր ա ր ց, ա յսինքն' ա ռա նց ա յր ի , նշելով ալն մա սին, որ հա յերենի բա ր դ բա ռերի բա ղա դրիչ մա սերը մ ե ծ մա սա մբ միա նում են իրա ր ա հոդա կա պ ով, Ս կևռա ցին խ ոսում կ նաև նրա հա կա ռա կ երևույթի մա սին, երբ որոշ բա րդությունների ժա մա նա կ բա ղա դրիչ Սասերի միջև բ ա ­ ցա կ ա յո ւմ է հոդա կա պ ը ( ինչպ ես' վերտ ա ռութիւն, պ ա րբերութ իւնդ Ա յղ գևպ- բում հարկ կլինի կիրառել ա պ ա թ ա րցի նշա նը բա ռ ի ա յն մա սում, որտ եղ բ ա ֊ (յա կա յոլմ կ հոդա կա պ ը' ա կնա րկեր,, հա մա ր, որ ղևղչվա ծ տ ա ռ գոյություն ոծ,ի ա յնտ եղ, Ա յս միջոցին են դիմում հեղինա կները մ ե ծ մա սա մբ բա րևհնչու- էությա ն կա մ տ ա ղա չա փ ությա ն շա րժա ռիթներից մղվելով}. Ենթա մնա ն գործա ծվում Է ա յլ նպ ա տ ա կով, նա երկու բա ռերի միջև ներ- ? եԻ ս է ԴՐվում իբրև թ ե ր կիսա շրջա ն մի դի ծ, որպես,լի ը ն թ ե րցո ղը ի մ ա ն ա , թե ա յ դ բ ա ռ ե ր ը մ ի ա մ բ ո ղ ջ ո ւ թ յ ո ւ ն է.ն կ ա զ մ ո ւ մ , ո ւ ս տ ի և պ ե տ ք կ հ ա մ ա ր է դ բ ա ր դ բա ռ , Ենթա մնա յի կաքի քը , ըստ երևույթին, զգա ցվել Է ա յն ժա մա նա կ, երբ բա ռա նջա տ ում տեղի չԼր ունեցել ձեռա զիլ, ա շխ ա տ ություններում, և որպ եսզի տ ա րբերություն ղրվի պ ա րզ և բա ր զ բա ռերի միջև, ա յղ միջոցն կ հնա րվեր Նման դեպ քում Սկևռացին ա յղ նշանը հա մա րում կ « տ իրա պ էս ենթ ա մ նա յ», ա յլ կերպ ա ս ա ծ' «իսկա կա ն, լիա րժեք ե ն թ ա մ ն ա », ի տ ա րբերություն ա յն դեպ քերի, երբ նույն գիծը, բ ա յց մի բիչ ա վելի փ ոքր ա ղեղով, դրվում կ նաև ա յն պ ի ս ի բ ա ր դ կ ա զ մ ո ւ թ յա ն ն ե ր ի ն ե ր ք և ի ց , ո ր ո ն ք բ ա ղ կ ա ց ա ծ են լ ի ն ,,,մ մի ա մբողջա կա ն բա ռ ի ց և մի ձևույթից (ա յս ի ն քն ' ա ծա նցա վոր և հոլովվա ծ բ ա ­ ռեր), «Բ ա յց պատահկ զնել երբեք և յորժա մ ի լիոյ և ի թեբւոյ, կա մ ի թ ե ր ֊ ,ո յ և ի լիոյ բա ռից և կիսաբուռից կապի բ ա ռ ,— զրո,մ կ նա ,— որզոն' հ ր ե շ֊ տ ա կ ա ց , հ ր ե շտ ա կ ա յի ն , մ ա ր գ ո ց , հ ա յր ի կ , տ ի ր ա ս պ ա ն , պ ա ա մ ա ղ ի ր » ևլն2: Հետ ա գա յում, երբ գրիչները րա ոա նջա տ դրությա ն ձևին անց ա ն , ենթա մնա յի և կ իսենթ ա մնա յի կիրառությունը ա նիմա ստ դա րձա վ և սկսեց գործա ծվել իբրև տ ողա դա րձի նշա ն. Հետ ևա բա ր Ս կևոա ցու ա յս դրույթները մ ե ծ մա սա մ բ տ ե ­ ս ա կ ա ն բ ն ո ւ յ թ Հ ի ն կ ր ո ւ մ , ի բ ր և կ ր կ ն ո ւ թ յ ո ւ ն ի ր ն ա խ ո ր դ ն ե ր ի ա иո ւ յ թ ն հր/ւ. ա յգ կ պ ա տ ճա ռը, որ ինչպ ես իր' Սկևոա ցու, ա յն պ ե ս կլ իրենից հետ ո ընկա ծ ժամանակաշրջանում ա րտ ա գրվա ծ ձեռա դիբ ֊ ա շխ ա տ ություննևրում ա յդ որւււյթնեբի փ ա ստ ա կա ն կ իր ա ռմ ա նը չենք հա նդիպ ում: ** Սկ եռա ցա . ՀԽ ր ա տ վ ա ս ն ս, ռ ո գ ա ն и,թ ես,նց » ա շ խ ա տ ո ւթ յա ն մ ի գ լո ւխ ն կ կա զմում «Յ ա ղա զս կիտ ից» հա տ վա ծբ : Ա յստ եղ հև ղին ակր խ ոսում կ կետ ա ­ դրությա ն կա նոնների մա սին, ք՚նչպ ես հ ա յտ ն ի կ, դ ե ռ և ս Դ ի ո ն ի ս ի ո ս թ ր ա կ ա ց ո ւ ք ե ր ա կ ա ն ո ւթ յա ն հ ա յե ­ րեն թա րգմա նությա ն մեջ հա յերենի կետ ա դրությա ն հա մա ր ընդունվա ծ կ երեք կետ. «հկս,ք են երեք.— կա րդա մ ենք ա յնտ եղ,— կկտ ա ւարտեալ, միջա կ, 1 Տ ե и Գ . Զ ա Հ ո ւ կ յ ա Ն , ն շ վ ա ծ ա շ խ ա տ ., Հ ջ 0 5 * * Ջ ե Ղ ա 4 ի ր , .V 2 3 7 1 , բ . 1-1Տ ա ,

1օ6 Լ . Խ ա շ ե ր յա Ն ստ որա կէտ ։ Կէտ է տ ր ա մ ա խ ո հ ո ւթ եա ն ա ն գե ցե լո յ նշա ն, և միջա կ' նշա ն յ ՚զ Օ սա կ ս ը ն դ ո ւ ն ե լո յ. ե ։ ս տ ո ր ա կ է տ է տ ր ա մ ա խ ո հ ո ւթ ե ա ն չ/ւ ես յս ւ ն դ ե ց ե լո յ, ш ц ևս կա րա լտ ա ցելոյ նշա նր։ Ի ՛լ աս անձն ա ն ա յ կէտ ի ստ որա կիտ է. ա մա նա կա լ, ղի ի կիտէն կարի յո յմ մ ե ծ է բ ա ց ա տ ն , իսկ ի ստ որա կիտ էն ամե՜նևին նուա ղ»': Հա յերենի կետ ա դրությա ն բա նա կն т . ա նվա նումր , ինչպ ես նաև նրանց դերն ու ն շա ն ա կ ո վ !յո ւն ր [իովին պ ա հ պ ա ն վ ո ւմ է նա և Սկևււացու ժ ա մ ա ն ա կ ։ Խ ոսելով ա յն մա սին, թ ե ինչո՛ւ ինքը հա րկա դրվեց իր ա շխ ա տ ով)յա ն ա ոա ջին մս/ոում Հա նգա մա նորեն կա նդ առնել ա ռոգա նությա ն նշա նների մ ե կ ­ նությա ն վրա և հետ ո ա նդրա դա ռնա լ հա յերենի կետ ա դրությա նը, Սկևոացին րա ցա տ րում է ա յն ոչ թե նա խ ա պ ա տ վությա ն հա նդա մս։նրով ա յլ ըստ տ եղի։ Ուշա գրա վ են կետ ա դրությա ն ա յս երեր նշա նների կիրա ռությա ն վ ե ր ա ­ բեր յա լ Սկևոացոլ տ վա ծ ճշտ ումներն ու պ ա րզա բա նումները: Նա խ ա դա սու­ թ յունր, նա յա ծ իր կա ռուցվա ծրին, կարոդ է բա ժա նվել մի բա նի մասերի, որոնց սա հմա նա գիծը որոշելու հա մա ր դրվ ո ւմ են կետ ա դրա կա ն նշա ններ; Կրկնելուց հետ ո Դիոնիսիոս Թրա կացու բնորոշումները կետ ագրով )յա ն մասին, Ս կևոա ցին <Հաւարտեալ կ է տ » - ը ա ն վ ա ն ո ւմ է նա և V կա տ ա րեա լ կ էտ » կա մ « տ ո ւ ն » ։ Ո ր ո շ ե / ո վ վ ե ր ջ ի ն ի ս կ ի ր ա ռ ո ւ թ յ ա ն ե ղ ա ն ա կ ը ը ս տ ի մ ա ս տ ի , ա ս ո ւ մ Լ. ռիսկ կա տ ա րեա լ կԼտն կա տ ա րումն խ որհրդոյն, վա սն որոյ և տուն կոչի վասն կ ա տ ա րմ ա ն բ ա ն ի ն , որ ունի շտ եմա րա նն ալ յի ն ր ն ի մ ա ստ ս լի ա պ էս »։ Նկա ­ տ ենք, որ Սկևոացին ընդգծում է խոսքի ընթա ցքը իբրև մի Հոսք, պրոցես, Аք ա ն զ ի վ ։ ո ք ր վ ւ ո ր ր ա ճ մ ա մ բ ա ռ ն ո ւ բ ա ն ն զ կ ա տ ա ր ո լ մ ն ո ր պ է ս ի շ ի ն ո ւ ա ծ ս տա ն կա մ յր ն թ ա ցս , ուստի և ըստ պ ա տ ա հմ ա ն տ եղլոյն, երբեմն միով կիտիլ, ե ր բ ե մ ն ' երկուք, երի ւք, չո ր քոք, կ ա մ ևս աւելի ա ռնու բ ա ն ն զ կ ա տ ա ր ո լմ ն »2։ Լինում են դեպ քեր, երր ստ որա կետ ով կա մ միջա կետ ով բա ժա նելիս а բ ա ­ նի» մա սերը, թեև թվում են «րոտ ինքեա ն» կա տ ա րյա լ' ա մբողջա կա ն, բա յց ա մբողջա կա ն նա խ ա դա սությա ն հա րա բերութ յա մբ թերի են։ Ա յդ նշա նակում է, որ ստ որա կետ ի բնո ւյթ ն ա յնպ իսին է, ինչս/ի սին' պ ա տ կերա վոր ձևով ա ր­ տ ա հ ա յ տ վ ա ծ ' Ծկ ի ս տ տ ո ւ ն ն ս ։ ո կ ա տ ա ր ե ա լ տ ա ն ն , ո ր պ է ս ո տ ն կ ա մ ձ ե ո ն ա ո ր ո լո ր ա մ մա րդ ումն»3: Հ. Մ խ ի թ ա րյա նը ի ր հետ ա ղոտ ությա ն ը նթ ա ցքո ւմ սլարղել է, որ դեռևս 9-րգ դարից մեգ հա սա ծ ձեռա գիր ա շխ ա տ ությա նն երա մ կա բելի է հա նդի­ պել ստ որա կետի գործա դրմա նը։ օՍաորա կետ ը քերա կա ններն իրենց ա շխ ա ­ տ ություններում Հիշա տ ա կում են դեռևս ե — է դա րերից սկսա ծ,— դրում է նա ։ — Լա զա րյա ն ճ ե մ ա ր ա ն ի Ա վ ետ ա ր ա ն ո ւմ և էջ մ ի ա ծնի վւղոսկրա կա ղմ Ա վ ե տ ա ր ա ­ նում (Թ — ժ դարեր^ մենք հանդիպում ենք ստ որա կետի գործա ծությա ն բա զ մ ա թ իվ դեպ քեր ի»։ ...Ա ռա ջին գրա վոր վա վերա գիրը ցույց է տ ա լիս,— շա րու­ ն ա կ ո ւ մ է ն ա , — ւ:բ ս տ ո ր ա կ ե տ ն ա ռ կ ա է ե ղ ե լ և գ ո ր ծ ա ծ վ ե լ Թ դ ա ր ի ց , իսկ ավելի հա ստ ա տ ' Ժ դարից»*: Մ իջա կետ ի մա սին խ ոսելիս Ս կևոա ցին նշում է, որ երբ նա խ ա դա սությու­ նս՛ շ ա տ ծ ա վ ա լ ո ւ ն է ք ե հ ա ր կ /; ո ր ո շ շ ո ւ ն չ կ ա մ դ ա դ ա ր ա ո ն ե յ , ա պ ա ա յ դ դ ե պ ՝ 1 Ն. Ա դ ո ն ց , նշված աշխատ., Լք 3։ • Զ ե ո ա դ ի ր , Л* 2 3 / 1 , / /. Н Э р ։ 5 Ն ո ւ յն տ ե ղ ո ւ մ 9 /7. 1 Տ 0 ա ւ 4 Հ . Մ խ ի թ ա ր յ ա ն , Հայերենի կետադրությունը, « Հ ա յ ո ց յեզւԱ։ դասավանդման Հայ Տեր», Ժողովածո։, ՀայպեաուսմանկՀրաա, 1 9 5 Տ , Լք 6 } ։

էԳ րշռէթյա ն ա րվեստ իս քերա կա նա կա ն տ եսությունը 157 բ ո ւմ միջա կետ է դրվում. «կ դա րձեա լ ա ր վա սն երկա յնութ եա ն բա ն ի ն շունչ ա ո ն ե լ ո յ ս ա կ ս , դ ն ա ն ի կ Լ սւ ս ա հ մ ա ն ի , ո ր պ կ ս ա ւ թ եվ՛ա ն ա ւ ր հ ա ն ղ ո ւ ց ա ն ե լ ղ ի ս ։ ն ջ ա մ ն , և ա յ ս կ մ ի ջ ա կ կ տ , ո ր ա ս ի և բ ա ց ա տ , ո ր կ դ ա տ ա ր կ տ ե ղ ի » 1։ с Մ ի ջ ա կ կ տ » տ ե ր մ ի ն ի բ ա ց ա տ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ը տ ա քիս Ս կ և ո ա ց ի ն բ ա ց ա տ ր ո ւ մ կ, որ ա յղ ա նվա նումը հա տ կա ցվել Հ ա յն պ ա տ ճա ռով, որ նա « ի միջին կա յ ип т րա կիտ ին և սոա րտ եա լ կ ի տ ի ն »՜։ Ինչպես Լազա րյա ն ա վետ ա րա նի բննա ք!յա ն ր ց ո ւյց կ տ ա լիս, միջակետը և վերջա կետ ը տ ա րբերա կվում Էին մ ի ա յն իրենց դիրրով և ոչ կետ երի քա ն ա - կով. վերջա կետ ի հա մա ր կրկնա կետ ի գործա ծությունը մ ի ա յն հետ ա գա յում կ ը ն դ հ ա ն ր ա ց ե լ։ Ա յդ ա ո թ ի վ Հ . Մ խ ի թ ա ր յա ն ը դրում կ. (IԱյս ձ ե ռ ա գ ր ո ւմ (խ ո ս - բ ր վ ե ր ա բ ե ր ո ւմ կ կ ա ղ ա ր յ ա ն ա վ ե տ ա ր ա ն ի ն — Լ. Խ .) կ ե տ ն ունի ր ա ո ա կ ո ւս ի , ե ր բ ե մ ն ք ա ռ ա ն կ յո ւ ն ի , ե ր բ ե մ ն կլ թ ա վ ս տ ո ր ա կ ե տ ի ձ և ։ Տ ո ղ ի վ ե ր և ո ւ մ գ ր վ ե - լիս ա յն հա մա րվել կ վերջա կետ , իսկ տ ողի վրա , նա յա ծ նրա ա րտ ա հա յտ ա ծ պ ա շտ ոնին, մերթ որպ ես միջա կետ , մ երթ որպես ստ որա կետ»*: Ս կևոա ցին վերջա կետ ի մա սին խ ոսելիս որոշակի կերպ ով նշում կ, որ ա յն ա րտ ա հա յտ վա մ կ կրկնա կետ ով, ի տ ա րբերությա ն ստ որա կետի և միջա կե­ տ ի, որոնբ ներկա յա ցվում են ա ոա նձին կետ ով։ Նա ա սում Հ , որ նա խ ա դ ա ­ սությա ն մեջ որքա ն կլ հարկ լինի ստ որա կետ կա մ միջա կետ գո ր ծ ա ծ ե լ, միշտ մեկ կետ ով կ ա րտ ա հա յտ վում, իսկ երկու կետ գրվում կ միա յն ա յն դեպքում, երբ ն ա խ ա դ ա ս ո ւթ յո ւն ը ա վ ա ր տ վ ա ծ կ. «Ս տ ո ր ա կ էտ ն և մ ի ջա կ էտ ն ո րչա փ ե ի ց ե ն , թկ մի և թէ երկու, կ ա մ թկ աւելի, մի մի կկտս դնելի կ, մինչև յա լա ր- տ եա լն հասանիցկ ար երկու կիաից պկտք ե ն»*։ Ս կևոա ցին, ոտ նելով, որ կետ ա դրա թ յա ն և նրա կիրա ռմա ն հա նգա մ ա նք­ ների վերա բերյա / իր ա րա ծ դիտ ողություններր թերի են, ա մ ենա յն հա մեստ ու­ թ յա մ բ և ա նկեղծությա մբ խորհուրդ կ տ ա յիս իր պ ա տ վիրա տ ուին, որը միա ­ ժ ա մ ա ն ա կ իր ա շա կերտ ն կ հ ա ն դ ի ս ա ց ե ր լր ա ց ն ե լ և ա մ բո ղ ջա ց ն ե լ ա յն . «Եւ ա յս ևս վասն կ ի ս ի ց յի մ ս ա ղքա տ ա թենկ թերևս շատ ի ց է, ա յլ դու րնկալեաւ ա ճեցուսցես ի սոյնս, և ղ թ երին դիջա նելով չցցես, թէ րոտ գրոյ իցկ և թկ ըստ քա նի ...»*։ գ ) « Խ ՐԱ Տ Գ Ր Չ Ո /Փ ՏԱ Ն » Ա ՇԽԱՏՈԻՐ'ՅԱՆ Մ ԵՋ ՍԿԵՎՌԱՑՈԻ ԱՐԾԱՐԾԱԾ ՀԱՐՑԵՐԸ Սու/ն ա շխ ա տ ո ւթ յա ն մեջ Ս կևոա ցին ա նդրա դա ռնում կ հ ետ և յա լ հ ա ր ֊ յև ր ի ն : Աոաջին ղլխ ում համսւոոտ կերպ ով նորից քննվում են հա յերենի վա նկա - ա ությա ն , ինչպ ես նա և «գրա դա րձութ յա ն ա րվեստ ի» սկզբունքներն ու կա ­ նոնները։ Սկևոացու այդ տ եսությունը մա նրա մա սն շարադրել ենք վերևում, ուստ ի և, կրկնությունից խուսա ւիեյու հա մա ր, կսւնգ չենք տոնի ա յս տ եղ։ > Ձ ե ո ա գ ի ր , .V 2 3 7 1 , թ . 150ա , ՜ 4 է ո ւյԱ ։ո ե ղ ո ւ մ է յա ն, Հ ա յե ր ե ն ի կ ե տ ա դ ր ո ւթ յո ւն ը , « Հ ա յո ց /ե ղ վ ի դա սա վա նդմա ն Հա ր­ 1 Մխիթար ՛է > ժ ո ղ ո վ ա ծ ո ւ , Հ ա յպ ե տ ո ւ ս մ ա ն կ Հ ր ա ա , 1 0 5 8 , <у 6 1 1 • Ձ ե ո ա ղ ի ր , .V 2 3 7 1 , թ . 1 5 0 ա ; ; Ն ո ւ յն տ ե ղ ո ւ մ , թ . 150(11