Banber-5

Т. И змайлова 886) между перспективно поставленными архитектурными сооруже­ ниями находится престол с расположенной над ним аркой, не связан­ ной со здани ям и . В М енологии В аси л и я II (В ати к ан ск ая библиотека г р . 1 6 1 3 ) , н а п и с а н н о й о к о л о 9 8 6 г . 1. в м и н и а т ю р е с и з о б р а ж е н и е м Ф е ­ дора С тратилата и Христа среди апостолов, архитектурные фоны еще больш е совпадаю т с рассматриваемой нами миниатюрой армянского евангелия. Ранний иконографический тип, леж ащ ий в основе образа М атфея, несет на себе, к ак впрочем и вес евангелисты рукописи 1053 г. (в меньшей или большей степени), отпечаток образа мудреца-философа. характерного так ж е для неоклассических рукописен Византии. О со­ бенно это сказалось в постановке головы М атф ея, спокойно-уравно- вешенном выражении лица, глубоком, устремленном вдаль, взоре. 0 связях византийского и армянского искусства в XI столетии с ви д етел ьству ет в еван гел и и 1053 г. и м и н и атю р а, и з о б р а ж а ю щ а я евангелиста И оанна со своим учеником Прохором на острове Патмо- се. К. В ай цм ан относит возникновение этого иконографического ва­ рианта к периоду М акедонского ренессанса X в. А втор свя зы вает его с античными образцам и и ставит в одни ряд с свангслнстами-филосо- ф ам и. Н аиболее ранний пример использования этой композиции, чрез­ вычайно излюбленной в позднейшей византийской живописи, находит­ ся в греческой рукописи Комментариев к евангелию Национальной библиотеки П ари ж а — гр. код. 230, которая датируется рубежом X—XI в * Созданный в Константинопольской столичной школе, этот новый вар и ан т у ж е в середине X I в. находит распространение в определен­ ной ш коле армянской миниатюры, что указы вает на ее контакт с Ви­ з а н т и е й . И з ч е т ы р е х и з о б р а ж е н и й е в а н г е л и с т о в в р у к о п и с и 1 0 5 3 г. только около И оанна и П рохора надписи сделаны по-гречески: над П рохором, по косяку здания — о I I н а д Иоанном заглавны ми б у к в а м и , п о д т и т л о м :<■» и п р о п и с ь ю , о ч е в и д н о . О г о л о ^ ; с недоста­ точно правильным начертанием греческих букв, выдаю щ их мастера- армянина. И спользование иконографического типа, византийское происхо­ ждение которого неоспоримо, не исключает своеобразного толкования его в армянском искусстве. Это сказы вается как в иконографии, так и в стиле, для которого характерны , в целом, те ж е черты, что и в рассмотренных выше лицевых изображениях. Композицию, отличаю­ щ ую ся статичностью , п рон и зы вает ощ ущ ение покоя. У стойчивость ей придает и перспективно поставленное, крупное по своим размерам, ба- 1 В. Н . Л а з а р е в , ук . со ч ., т. II. т а б л . 7 1 , 73 6. ' К XVс.ւ է շ ո ) а п п . Ш е В у г а п 1 |'т $ с Ь е В и с Ь ш а 1 е г е ь р и с . 2 1 5 . с г р . 2 9 ; Д . В а и ш $ 1 а г к . М о п а Ы ю Н с Гйг К и г е М в в е п а й а И . В<1. 8 . , 1 9 1 5 . с т р . I I I . с ч и т а е т , ч т о э т а к о м п о з и ц и я встр еч ается в ар м я н ск и х ру к о п и ся х тол ьк о в X II в., то гд а к а к он а н али ц о у ж е в р у ­ к о п и си а р х и в а Г а р е ги н а О в с е п я и а , в е ван ге л и и 1053 г . и в М огнииеко.м еван гел и и .

Х удож ественное убранство армянской рукописи 1053 г. 25\" зиличное здание, заменивш ее горный пейзаж, столь характерны й для византийских миниатюр. Оно уравновеш ивает движение, созданное расположенными по диагонали фигурами. Смягчаю т его и многократно повторенные округлы е линии небесного сегмента, отгораж иваю щ его полуфигуру Христа, гиматия, возмож но, в угоду композиционному приему, перекинутого с правого на левое плечо, опоясания, переходя­ щего в горизонтально расположенную нижнюю часть одежд. Фигура евангелиста м атериальна и д аж е, до некоторой степени, объемна, хотя существенную трудность представляла, по-видимому, передача в рак- курсе левой руки, что привело к неубедительной трактовке семипалой кисти. М ногочисленные и пыш ные складки од еж д приобретаю т неко­ торую скован н ость и неподвиж ность, что особенно ск азы вается в пе­ редаче конца плащ а, представленного в виде ласточкиного хвоста. М иниатюра довольно разнообразна по цвету — преобладаю т свет­ лые тона: холодные — светло-зеленый и голубой сочетаю тся с теплы­ м и — розовым, оранжевы м, лиловым. Однако краски здесь сохрани­ лись хуже, чем на предшествующих миниатюрах. Н а голубой в ниж­ ней части и розовато-ор ан ж евы й в верхней части хитон И оан н а наки­ нут розовый гиматнй. П о охряному фону л и ка киноварью положена полоса на лбу, обозначен румянец на щ еках л рот. У П рохора хитон зеленый, гиматий розовато-оранж евы й. Фон наверху голубой, внизу зеленый. Н а нем вы ступает здание темно-лилового цвета со светло-ли­ ловы м фронтоном и наличником, в котором наблю дается переход от темно-лилового оттенка к светло-лиловому. Почти утраченный в настоя­ щ ее врем я цвет кровли был, очевидно, красны м. Нимбы исполнены, как обычно, золотом по розовому фону. В целом, колорит не отличает­ ся мягкой гармоничностью миниатюры с изображ ением М атф ея, хотя по пропорциям фигуры, трактовке складок, характеру линий, Иоанн все ж е ближ е стоит к нему, чем к лицевым изображ ениям М арка и Л у к и этого ж е еван гели я. О б этом говори т н ескол ько см ягч ен н ая, по сравнению с последними, манера письма, больш ая плавность складок, подчеркнутых белыми линиями и тонкость рисунка. Бы ть может, это указы вает и в данном случае на византийское влияние. О днако заим ­ ствованная «конографическая схема получает здесь не только, в зн а­ чительной- степени, сам остоятельную трактовку, но и наслаивается на собственную иконографическую традицию. С этой точки зрения о с о б о г о в н и м а н и я з а с л у ж и в а е т р а с п о л о ж е н и е о д е ж д И о а н н а 1. В м и ­ ниатю рах греческих рукописей, как правило, гиматий. перекинутый через левое плечо, окутывает фигуру и спадает свободными складка­ ми, заканчиваясь у колен косым подолом, препоясание зачастую от­ сутствует. У евангелиста И оанна армянской рукописи плащ , препоясан- 1 У Прохора они, хотя и отличаются обилием сложных, ломаных, не всегда достаточно четко расположенных складок, обозначенных тонкими линиями, однако не имеют резких отличий от византийских образцов. 994-17

ный широкой полосой, сп ад ая из-под нес, обр азу ет неровный, но при ближ аю щ ийся к горизонтальной линии, подол. П ышные складки по бокам падаю т в виде ласточкиного хвоста. Характерной особенностью одеж д И оанна является такж е не встречающ ее аналогии изображение гиматия, переброшенного через левое плечо. По-видимому, здесь имее: м есто непонятное и зображ ен и е античной одеж ды . В о зм о ж н о предпо­ лож ить и механическое перенесение характерной для ряда византий­ с к и х м и н и а т ю р п о л о с ы г и м а т и я , п е р е х о д я щ е й по сп и н е и ви д н о й в те.՝ случаях, когда фигура представлена в трехчетвертном повороте. При мером м ож ет служ ить изображ ение пророка Иеремии из греческой ру­ кописи Толкования пророков во Флорентийской Л ауренцианс (иозд пни X и л и р а н н и й X I в . ) 1. С н а ш е й м и н и а т ю р о й р о д н и т е г о и н а л и ч и е полуфигуры Христа в правом верхнем углу, вместо благословляюще» десницы, обычной для византийских рукописей. О тличает И оанна ар минского евангелия от общепринятого в Византии иконографическое т и п а и п о с т а н о в к а ф и г у р ы . В г р е ч е с к и х к о д е к с а х о н и з о б р а ж а е т с я :• легком повороте, с головой, обращенной в сторону десницы. В еванге­ лии 1053 г. И оанн представлен строго фронтально с головой, повер­ нутой в три четверти. Это придает ем у сходство со стоящ ими ф игура­ ми евангелистов, наиболее распространенными в армянских еванге лиях X — XI вв. Тип стоящ его евангелиста, имеющий сходство с Иоанном еванге­ лия 1053 г., и м еет м есто и в еван гели и М л к е, где еван гели сты дан ы в смеш анной традиции. Значительно больш ее сходство позы и располо­ жения о д еж д И оанна наблю дается при сравнении его с евангелиста­ ми и апостолами Эчмиадзннского евангелия 989 г. Откинув диагональ­ ную полосу гиматия на груди Иоанна, в обоих случаях имеем харак­ терное препоясание, приближаю щ ийся к горизонтальной линии подол, спадаю щ ие по бокам концы гиматия. складки которого образую т л а­ сточкин хвост. О днако стиль миниатюр Эчмиадзннского евангелия г о с п о д с т в о лин ии, л р и о б щ е й п л о ск о стн о сти и н ев е со м о сти ф и гу р , не д аю т возмож ности считать их непосредственными предшественниками и з о б р а ж е н и я И о а н н а в р у к о п и с и 1 0 5 3 г. Интересно, что А. Ф ренд сравнивает евангелистов Эчмиадзинскогс еван гели я X в. с евангели стам и К ресл а М аксн м и ан а, а т а к ж е копт­ с к о г о р е л ь е ф а М е т р о п о л и т а н е к о г о м у з е я , о т н о с я щ и м и с я к V I в.2. У к а ­ з ы в а я н а а л е к с а н д р и й с к о е п р о и с х о ж д е н и е э т и х п р о т о т и п о в , а в т о р О 'г- мечает т е изменения, которые они претерпеваю т в коптском или си­ рийском искусстве, что приводит к фронтальному изображению пло­ скости и графически переданных строго фронтальных фигур. В значи­ тельно большей чистоте стилистические особенности, свойственные ранним образцам , сохраняю тся в изображении И оанна изучаемой нами 1 В. Н. Л а з а р е в , ук. соч., т. И, табл. 75. տ А . Р г ւ е ո с1, ук. соч., стр. 23.

Худож ественное убранство армянской рукописи 1053 г. .«V» «м ае * ՜\"/?Ժ №V-•}ч^м»чш%^жТ.4;ггч)л ыян՝л/о' V »՝ *> *.$ > »Г п г\"՛ .4 ‘ 1И^ 0 й о ф • л ге+ о зд о : * ш ш < Щ? Щ Г ՛ & : , ք ք ? ^ Ա * ՚0 Ւ - ^ и г - - ;% ա գ ո & - Ч ф й й $ ;№ Հ % * * * ° < * ^ ա ս ս ^ ւս ււս о а ц > г ~ъии> и 4 Ա ;^ Ն ^ ք О 0 ‘ Й ՛ ^ք?1^ ^ .Ա Տ - Օ Ս Ա Ղ .. ' ! ? • 4 Щ М С . Ф ՛; Ъ ВЩ & Щ Я «Г М & \"ш и ги п ц ^ ы тъ гаг& тг ՝ г а з ■ п о т о к и 1г $ (№ *1 3 & ь щ & и ь ^ й ш р б ъ ^ л - п .*■ փ Հ Ո *ւ - « է Ց & ս . сд о и ы ц ги р ш з * Ш З :> . « Й Ч 1 Ч * * > •г •и ռ и У -Т А? Ряс. 7.

260 Т. И змайлова рукописи. Э то сказы вается в известной объемности фигуры, в сложной системе беспокойно леж ащ их, несколько засты вш их складок, в харак­ тере их расположения, в наличии ласточкиного хвоста, несколько утри­ рованного в армянской миниатюре. Что касается орнаментации рам ок миниатюр с изображениями М атф ея и И оанна, то она сущ ественно отличается от рам ок первой группы евангелистов. Здесь растительная л оза и пальм етка предстают перед нами в сочетании, характерном и широко распространен­ ном в средневековом искусстве. П о д в о д я и тоги и зуч ен и ю о б р а з о в е в а н г е л и с т о в в рукоп и си 1053 г., можно сказать, что в основе их л еж ат рано усвоенные армянской ми­ ниатюрной живописью архаические восточнохристианские прототи­ пы. Х а р а к т е р н ы м д л я еван гел и я 1053 г. я вл я е тся сох р ан ен и е не то л ьк о иконографических, но и стилистических особенностей ранних о б р аз­ цов. несущих на себе отпечаток эллинизма. Э то сказы вается, при всей обобщенности и условности, нарастаю щ ей плоскости и лннеаркости, вносимых средневековым искусством, в отношении к передаче челове­ ческого тела, разнообразии и обилии складок и даж е композиционных приемах. Усиление политических и культурных контактов с Византией в XI в. приводит к наслоению на эти образы черт, связанны х с визан­ тийской миниатюрной живописью, а художественные вкусы времени вносят новое отношение в изображение евангелистов, которые пред­ стаю т перед нами как философы в редакции, приближ аю щ ейся к нео­ классическим византийским рукописям. С и м в о л ы - Х а р а к т е р н о й особен н остью еван гел и я 1053 г. я вл я е тся наличие в нем символов. П омещ енны е отдельно от евангелистов, они сочетаются с художественно оформленной заглавной буквой началь­ ной страницы текста каж дого из четырех евангелий. В евангелии от М атфея верхняя, округлая часть буквы դ (г) заполнена человеческим лицом (рис. 7 ), в евангелии от М а р к а концы буквы « (с) оформлены двум я протомами львов (рис. 8 ). В евангелии от Л уки символ его б ы к з а в е р ш а е т б у к ву р (к ) вн и зу (ри с. 9 ) , и, н акон ец , о р ел с о с тав ­ л я е т в е р х н ю ю ч а с т ь б у к в ы /» (и ) е в а н г е л и я о т И о а н н а . О т л и ч и т е л ь н о й чертой с и м во л о в этой рукописи я вл я ется о тсутстви е н и м бов и. к ак правило, евангельских книг, д а ж е в тех случаях, когда и зображ е­ на не одна голова, как в о б р азе человека или верхн яя часть туловищ а о р л а без лап , но и целая протома ж ивотного (дваж ды повторенные нолуфигуры львов). Л и ш ь бык, представленный крылатой протомой, держ ит передними ногами евангелие, чем и отличается от других сим­ волов этой рукописи. Н и в одном из дош едш и х до н ас арм янски х евангелий X в. симво­ л ы евангелистов, известные у ж е в некоторы х еван гели ях XI в. и ш иро-

Х у д о ж е с т в е н н о е у б р а н с т в о а р м я н с к о й р у к о п и си 1053 г. И Г . ?1Ւ Ղ ^1^Ա 44^Ո : ք Տ 1: . о ^ ш - ь 'ц Г ы * т ‘ I 'У \\ ,№ № < > к * т и :ь ' | Ч М 111Ъ а и * ^ » й * и \\ս *ւ :Հ տ է п г > т ^ > 1 :.1 Ч И ^ 5 Г 1 1 Н » Н ^ » , Գ Ա Հ Հ ? Ա Ա Ց է .Տ > ճ Ա * ! . г : - н : г > | ! « ч : 1ь ц Д О Ш О Д Г П Н Л - ՛ ЙГ ■; и 'ь н - и п ш .ш - ъ ;' . Հ ) и в г рг и О Т Ч И И ! ֊; էըպ Ա Յ \\ - в * Г м г * н ы * 1» - ' , н : , г Г> Ю И Л Л К М Ч Д О Ь и • ’ п ш < п :п ^ ’ф Х и ա ւ ^ ւ . ս * ; ա ; է §յ « ւ ւ г •Աք 0 * АГ ^ Ь ^ Г 1: Ш М Ч Р Й Տ: Рис. 8.

Т И змайлова ко распространенны е в X II— X III вв., не встречаю тся. И сключение со­ ставляет упомянутое нами выше евангелие царицы Млке. П одставки перед сидящими евангелистами этой рукописи оформ­ лены в одном случае в виде льва, в другом — орла. В литературе при­ нято считать сидящих евангелистов евангелия М лке М атфеем и М ар­ ком, что исключает возможность толкования подставок, как свя­ занных с ними символов. Л . А. Д урново предложила простое и убеди­ тельное решение этого вопроса. Она считает, что евангелисты перепу­ таны и что в сидящей паре следует видеть не М атфея л М арка, а М ар­ ка и Иоанна, с которыми и согласуются представленные в виде льва и орла подставки-символы. Весьма показательным и подтверждающим данное положение является иконографическая близость символов евангелия М лке и изучаемой нами рукописи. Это лишний раз подчер­ кивает связь меж ду ш колами, к которым принадлеж ат оба евангелия, а вместе с тем, и самостоятельность развития определенной традиции в армянской миниатюрной живописи. С и м волы Этих д в у х евангелий не имею т крыльев, ним бов и книг, что является характерной чертой, присущ ей раннему иконографиче­ ском у вари ан ту, слож и вш ем уся, по-видимому, в IV в. на Востоке. И з этой сер и и в еван гел и и 1053 г. в ы п а д а е т л и ш ь сим вол Л у к и бы к. и з о б р а ж е н н ы й , х о т я (и б е з н и м б а , н о с к р ы л ь я м и и к н и г о й . Н и м б и р о - ванные символы с крыльями и книгами представляю т собой несколько более позднюю редакцию, относящуюся, очевидно, к V в. По-видимо­ му, этот развитой вари ант од ерж ал позднее победу н ад различными системами символов и получил широкое распространение как на Во­ стоке. так и на Западе. Архаический восточнохристнанский тип си м ­ волов, вошедший в евангелие М лке, а в основном и в евангелие 1053 г.. п р ед ставл я ет собой о бр ащ ен н у ю в п р о ф и л ь иротом у ж и вотн о ­ го или птицы. Этим они напоминают апокалиптических животных, под­ держиваю щ их трон Христа в раннем иконографическом варианте Воз­ несения, дош едш ем д о нас на армянской почве в росписи Л м б ата (н а­ ч а л о V I I в . ) 1. С х о д с т в о си м во л о в еван гели й М л к е и 1053 г. не и склю чает, вм есте с тем , сущ ественны х расхож дений, вы текаю щ и х в значительной мере из их функционального осмысления. В первой рукописи символы, помещенные на одном листе с еван ­ гелистами. представлены в виде скульптурно трактованны х подставок. В другой, впервые, м ож ет бы ть, засвидетельствован типичный для позднейшей армянской миниатюрной живописи символ, сочетающийся с инициалом, помещенный отдельно от евангелиста па заглавном ли­ сте. Тем самы м, евангелию 1053 г. принадлеж ит особое место в р а з­ витии армянской миниатюры. Выяснение истоков интересующей нас редакции символов затруд- .4. Л . Д у р н о в о . К раткая история древнеарм янской жнвоииси. Фронтиспис

Х удож ествен ное убран ство арм янской рукописи 1053 г. 203 /{г*в*№гг/& ք ‘Г * * ' ՝ Ч '^ 'К О П Н Г ^ ա Գ մ & Հ ք Փ է ?***՛ и 1;Щ и ՝)< Й *и С Й » I» ^ и ь а д | * | ? в 1гы ф г Л '^ Г Ц Г а 'П ! Щ ;Ц 1Г Р - Г г ' * « Ч . 1/ М Г “ 1 Ь ' ւ . о « м м ч г Ո 1-О -М тЙ * Ա Ո Գ Ա ւ ^ է է փ ւ ^ '\" * չ | ւ | 1ւ Ն ^ ւ 1Չ 1 > Հ Ա » * .. одчдоз ւ» ճ ^ էՈ ^տ ^ՀԹ ՏՕ Щ Հ ^ в г п р й ^ :*! « է Օ -Ո Ր \"**# տ & թՑՒ \"ь Հ 1 :ճ Ո 5 ձ Ա 1 Ջ ճ > 1 Հ л г н ^ .9 _ 1Г<11ЩОМЛ.»КУ гн 17нз1|^аиН1|'С-.|1 1 ^ ս * < ա 1ք « է - 0 1 ! ^ *Г ^ ւո ա ^ -Ի Ա ւ^ ա ^ - ф доф 'Ы Х З П 1Г % и ‘ | Л Я < Щ / ^ Р и с. 9.

Т. И змайлова няется отсутствием более ранних армянских рукописей. Символы от­ сутствую т и в грузинских рукописях X — XI вв., а в византийских они не встречаю тся с V II— X II вв.1 Возмож но, что отсутствие их в еван ге­ лиях, связанны х с православной халкедонитской средой, объясняется п остан овл ен и ем втор ого с о б о р а в Н и кее, и м евш его м есто в 787 г. Н а этом соборе, занимавш емся, преимущественно, вопросами иконопочи- тания, было разреш ено и зображ ать Христа, богоматерь и святых, изо­ браж ение ж е символов вместо символизируемых персон бы ло зап ре­ щ е н о 2. О ч е в и д н о , п о с т а н о в л е н и е х а л к е д о н и т с к о г о с о б о р а н е б ы л о о б я ­ зательны м для армян, последователей монофизитской церкви, больш е ориентировавшихся на Александрийский, чем на Константинополь- ՝ ский престол. С вязи Армении с Египтом, развивавш иеся в силу рели­ гиозной общности, в основе которой леж ало стремление отстоять свою политическую самостоятельность, должны были приводить к культур­ ным контактам, непосредственным или опосредствованным через Си­ рию. Не говорит ли об этом изображение Нильского пейзаж а с харак­ терным для него ярким отпечатком эллинистического искусства в од­ ном из хоранов евангелия М лке. Интересно, что символы указанны х нами двух армянских еванге­ лий не представляю т собой соверш енно изолированной группы. И ссле­ дователи дока рол ингской, главным образом , ирландской миниатюры устанавливаю т связи одной из редакций символов, которыми столь богаты западноевропейские кодексы с коптской традицией. Т ак, в еван гели и с в . В и л л и б р о р д а, отн осящ ем ся к V III в., в каче­ стве символа евангелиста М арка на отдельном листе изображен скачущ ий лев, б ез крыльев, нимба и книги, с раскры той пастью и вы­ сунутым языком. Сравнение л ьва евангелия св. Виллиброрда с более поздней фреской в Бауите устанавли вает наличие в символе латинско­ го кодекса коптской традиции, к чему склоняется такж е и Ж . М ише­ л и 3. В в и д е п р о т о м ы ж и в о т н о г о с к а ч у щ и й л е в с р а с к р ы т о й п а с т ь ю к торчащ им из нее язы ком, п равда, уж е с привнесением книги, изобра- жен на одном листе с евангелистом М арком в евангелии Гутбрехта, привлекавш емся нами уж е для сравнения с евангелистами первой группы е в ан ге л и я 1053 г.4 О дин из ран н и х в а р и а н т о в эт о го о б р а з а д а ю т н а м к о п т с к и е т к а н и 5, г д е п е р е д н я я ч а с т ь ф и г у р ы л ь в а , и з о б р а ­ женного полностью, имеет сходство с символом евангелиста М арка. При стремлении сопоставить символ евангелиста М атфея -- чело­ веческое лицо — с известным нам кругом памятников, связанны х с ар- 1 Н . П . К о н л а к о в . И стори я ви зан ти й ски х эм ал ей . С П Б , 1892, стр . 172. ? \\\\՜. К о հ ! е г . У к . с о ч ., с т р . 135. 5 О . Լ . М ! с հ е 1 ! . К’е п к т ш ш г е с1н Н а и 1 М о у е п а е е օւ 1օտ ш Н и е п с е $ 1г1аг:с1а!$е$, В т - хе11е$, 1939, с т р . 22. 4 О . I . А П с Ь е П . У к . с о ч .. т а б л . 10. 1 С у ... например, одну и з коптских тканей IV в „ коллекции Государственного Э р м и т а ж а (инк. 11 5 0 2 ); М . М а т ь е и К. Л я п у н о в а . Т к а н и К о п т ск о го Е г и п т а . Л .. «951. та б л . X X V . 4.

Х у д о ж е ст в е н м ое у б р а н с т в о арм ян ской р у коп и си 1053 г. мянским искусством, мы находим наиболее близкую аналогию только в сохраняю щ их ещ е эллинистическую традицию коптских тканях как, например, голова Гон Эрмитажной ткани1 (IV в.). Характерны й для нее поворот лица в три четверти, большие гл аза под несимметричными бровями, довольно крупный с горбинкой нос, сомкнутый рот с парал­ лельной полосой под ним, вы деляю щ ей энергичный подбородок пере­ к л и к а ю т с я с т р а к т о в к о й л и ц а — с и м в о л а М а т ф е я в е в а н г е л и и 1 0 5 3 г- Н ет основания дум ать, что прототипы нашей рукописи были взяты в XI в. непосредственно из коптских тканей. О бращ ен и е к ранним об­ разцам могло идти и через собственные, недош едш ие до нас, памят­ ники армянского искусства. Гарегин О всепян, зан и м аясь изучением арм ян ски х стел V — V I вв., неоднократно подчеркивал единство армяно-сиро-египетского культур­ н о г о к р у г а с л е ж а щ и м н а н е м о т п е ч а т к о м э л л и н и з м а '2. Н апомним, так ж е, что представление о символах, сопутствую щ их евангелистам , возникло в IV в. Звери, появляю щ иеся в видении И езн- кииля н И оанна, у ж е самыми ранними толкованиями были отнесены к четырем евангелистам и просуществовали в христианской символике д о наш их дней. О чевидно, тогда ж е они и бы ли оф ормлены изобрази­ тельными средствами. Таким образом, уж е отмеченная нами выше характерная для ру­ кописи 1053 г. тенденция к воспроизведению архаических восточно­ христианских образцов, сохраняющ их ещ е эллинистическую традицию, подтверж дается и при изучении сопровож даю щ их их символов. Несколько слов следует сказать и о художественном оформлении инициалов, с которыми сочетаются символы евангелистов. Прямой, до некоторой степени объемно моделированный стерж ень их украш аю т кольца, крестообразные переплетения, порой несколько схематизиро­ ванные розетки и полурозетки. а такж е, что является особенно харак­ терным для данной рукописи, придающие особенную пышность завер­ шению букв пальметки. Отличительной чертой инициалов евангелия 1053 г., по колориту гарм онирую щ их не тол ько с заставк ой , но и см еж ­ н о й е м у м и н и а т ю р о й , я в л я е т с я п о д ч и н е н и е их* о б щ е м у с т и л ю у б р а н ­ ства рукописи, что ск азы вается к ак в монументальности, так и в свое­ образном ш ироком рисунке и живописности исполнения. Этот ж е тип инициалов встречается и в тексте евангелия, наряду с более скромно оформленными буквами. Последние, зачастую , сопровождаю тся паль­ м еткам и , всегда р азн о о б р азн ы м и к ак по композиции, т а к и по цвету. Заставки — У краш ение заглавн ы х листов армянских рукописей заставк ам и впервы е встречается в рукописи 1053 г. В известных нам евангелиях X в. тексту не сопутствую т какие бы то ни бы ло укра- 1 М , М а т ь е и К. Л я п у н о в а , ук. соч.. фронтиспис. ֊ С м - / н а п р и м е р , Գ <>' ր л Ц ի ь յՀ п վ и ե փ ա հ , Ն ի ւ թ ե ր 1)1 ւ ո ա ւ ւ մ ն ա ո ի ր ա թ ի ւ ն ն հ ր Հ ա յ ա ր ո ւ / է ս ա ի ե ։ մ յ ա կ ի / թ ի պ ա տ մ ո ւ թ ե ա ն , պ ր ա կ ղ . С Т р * ” >.

-М Т. И змайлова шения. Н азван и е евангелий пишется на верхней строке более мелкими буквами, чем текст. Убранство рукописи ограничивается предшествую­ щими тексту хоралами, з а которыми следуют миниатюры со сценами из жизни Христа. С конца X в. орнаментация начинает проникать в к н и г у 1. П е р е д х у д о ж н и к о м в о з н и к а е т н о в а я з а д а ч а п о с т р о е н и я з а г л а в ­ ного листа, в общей композиции которого, в частности, и в заставках с особенной силой сказы вается творческий процесс, созидающ ий но­ вы е худож ественны е ценности, в то время как в канонизированных и з о б р а ж е н и я х н а б л ю д а е т с я н е к о т о р а я к о н с е р в а т и в н о с т ь 2. Больш ую роль в украшении заставок играют растительные моти­ вы. главны м образом , пальметки, в значительной мере определяющие хар ак тер декорати вн ого уб ран ства не то л ько евангелия 1053 г., но и всех рукописей, относящихся к этому художественному направлению. Интерес к растительным мотивам является, по-видимому, одной из черт стиля, который становится в это время характерным для миниа­ тюрной живописи ряда стран. Появление цветочного орнамента в ви­ зантийских рукописях относится ещ е к X в. С ам остоятел ьн ую п ар ал ­ лель к нему представляет тот мир растительных композиции, с кото­ рым мы встречаем ся в интересую щ их нас арм янских рукописях. В нем нашли свое вы раж ение родственные с Византией художественные вку­ сы. преломленные через собственную культурную традицию . П альметка, определивш ая, в основном, все растительные вари а­ ции рукописи 1053 г., у н асл ед о ван н ая , в конечном счете, о т элли н и з­ ма, была известна уж е в убранстве ранних памятников армянского искусства. В качестве примера м ож но привести фрагменты росписи Т ал и н ск ого х р а м а V II в.3. Р а зн о о б р а зи е и творческое использование п альм етки н аряду с другими элем ен там и орнаментации со о б щ ает не­ п овтори м ое с в о е о б р а зи е у б р а н с т в у з а с т а в о к еван гел и я 1053 г. З астав к а титульного листа евангелия от М атфея (рис. 7) принад­ лежит к прямоугольному типу, хорош о известному в византийских ру­ кописях. наш едш ему ш ирокое распространение в миниатюрном искус­ стве ряда стран, имевших культурные связи с Византией. В армянской книжной живописи эта ф орм а заставки настолько редка, что К. Вайн- м а н с к л о н е н с ч и т а т ь е е с о в е р ш е н н о н е и з в е с т н о й А р м е н и и 4. Б ы т ь м о ­ ж е т . п оявлен и е п рям оугольн ой з а с т а в к и в рукописи 1053 г. на т и ту л ь­ ном листе евангелия от М атфея следует поставить в связь с изобра­ жением сам ого евангелиста, теснее других связанного с византийскими образц ам и . Заполнением ее служ ит акан ф овая л о за, на первый взгляд перекликаю щ аяся с убранством заставо к неоклассических рукописей 1 Տ ւ г а г р ւ < 1 с п ւ \\ 'ս ք Տ Օ Տ Տ ւ Ձ ո , у к . со ч ., с гр . 14. 2 Н а эту особенность в развитии миниатюрной живописи Армении ук азал а мне Л . Д. Дурново. 3 Копия на вы ставке монументальной живописи Армении в Государственной картинной галерее Армении (Е реван ). * К . \\ \\ ' с И / , т а и п . СЙе В у гап И щ всЬ е В и с 1 |ш а 1 т ч . с т р 63.

Х у д о ж е с т в е н н о е у б р а н с т в о а р м я н с к о м р у к о п и си 1 0 5 3 г. Византии. О днако трактовка ее отличается полной самостоятельно­ стью. Н езамкнутые круги сочных стеблей, перехваченные кольцами, заканчиваю тся крылатыми пальметками. В каждом кругу помещен скомпанованный на основе разнообразно варьированных пальметок пышный цветок, по своему облику напоминающий цветы византийских рукописей, но отличаю щ ийся от них м асш табам и и больш ей динамич­ ностью трактовки. Возм ож но, что н основу заполнения этой заставки положена композиция, близкая к некоторым деталям мозаики в храме с к а л ы в И е р у с а л и м е 1, в к о н е ч н о м с ч е т е в о с х о д я щ а я к о б р а з ц а м р а н ­ нехристианского искусства (см. например, мозаику свода баптистерия в Л а т е р а н е ) 2. З а ста в к а имеет довольно плохую сохранность, однако и сейчас можно предположить, что фон ее был расписан золотом по розовой основе. Н а нем выделялся перехваченный красными кольцами стебель лозы, частично окрашенный голубым, частично зеленым цветом. Р ам ­ кой служ ила красная кайма с вписанными в нее белыми зубцами. М ягкая, но сочная гамма цвета, подчеркнутая золотым фоном и более глубоким тоном рамки, хорош о гармонировала по своему колориту как с символами-инициалами, так и с лицевой миниатюрой евангели­ ста М атфея. В целом, плавная линия лозы, живописная трактовка цве­ тов. а такж е характер красочных сочетаний оставляет впечатление е щ е не до конца изж итой традиции эллинистического искусства. Соверш енно иной характер имеет оригинально решенная заставка евангелия от М арка (рис. 8 ). представляю щ ая собой прямоугольник, как бы срезанный внизу арками. Арочные композиции, как известно, имели широкое распространение в хоранах. Однако арки хоранов, легкие или монументальные, в зависим ости от стиля рукописей в к о ­ торых они представлены, не и м ею т того соотношения, которое отличает заставку заглавной страницы евангелия М арка — по сторонам сред­ ней, меньшей по своим разм ерам , арки выступают две повышенные. Несомненная связанность этого мотива с архитектурой позволяет предположить, что он был навеян убранством, например, такого зн а­ чительного памятника армянского зодчества, как Анийский собор. В общ ую с заставкой композицию включаются символ М арка (львы ), сочетающийся с художественно оформленной заглавной буквой, ко­ торую уравновеш ивает с другой стороны пышный цветок. Созданный творческой ф ан тази ей м асте р а на осн ове тех ж е пальм еток, он, при всей своей условности, не лишен убедительности. Заполнение внутрен­ него пространства заставки состоит из центрального растительного мотива, имеющего вид шишки с отходящ ими о т нее пальметообразны- ми листьями. Но сторонам его расположены направленные в разные К , А . С . С ,г о я \\\\ е 1 1 . \\ տհօւՎ ճտ&օսոէ օք П аг1 у М и $ 1 п п Л гс Ь Ц е с Ш ге . А Р е Н с а п В о о к , 1958. табл. III. - յ . М 'П р еМ . К о т к с Ь е Л \\ о $ а 1к е п ш н1 Л Ы т н е п . IV . Г г сг Ь и г # « т В г е ^ а и . 1 9 1 6 , а б .1. 1— 3 .

Т. И змайлова стороны птицы. Не только своеобразная ф орм а заставки , но и зап ол­ нение ее свидетельствует о самостоятельности мастера, использовав­ ш его в последнем случае мотив, бы ть мож ет связанный с армянским фольклором. Я дум аю , что зд есь перед нами один из вариантов птиц, сидящ их по сторонам древа жизни, что в армянском изобразительном искусстве известно, например, в резьбе на Севанской капители V III— IX вв., и в убранстве хорана армянской рукописи 1018 г. (М а- тенадаран, рукопись № 4804). Красочная гам м а титульного листа полностью гармонирует с ли­ цевой миниатюрой евангелиста М арка. Ж елты е львы, подцвеченные коричневым цветом, с высветленными мордами и красным языком, завер ш аю т букву, в которой преобладает, при наличии голубого, зе­ леный цвет с вкраплениями красного в бутонах. Голубая кайма сни­ зу, с вписанными в нее белыми зубцами, голубые и зеленые лиегья пышного цветка с красными бутонами, зеленые с голубым крылом и красными головками птицы по сторонам зеленых листьев, заканчи­ ваю щ ихся голубыми пальметками, так ж е как и верхняя полоса, в ко­ торой чередуются розовые и красные зубцы — перекликаются с общим колоритом миниатюры, несколько более темным, чем в титульном ли­ сте и лицевой миниатюре евангелия от М атфея. М ожно, однако, пред­ положить, что интенсивность цвета несколько усиливалась потемнев­ шим сейчас золотым фоном, поднимавшим красочность и придавав­ шим больш ую ж ивость колориту. Этот тип заставки, значительно отличаясь от предшествующей, не имеет повторения д аж е в армянской миниатюрной живописи за и с к л ю ч е н и е м М о г н и н с к о г о е в а н г е л и я , с в я з а н н о г о с е в а н г е л и е м 1053 г. значительной общностью образцов. Столь ж е характерной по своем у зам ы слу является и заставка евангелия от Л уки (рис. 9 ), где растительный мир пальметок, хар ак­ терный для орнаментации изучаемой нами рукописи, получает наибо­ лее разнообразное и творческое воплощ ение. В основу этой компози­ ции положен крупный Տ -образны й завиток. Хорош о известный в де­ коративном убранстве восточных стран этот, примитивный сам но себе, мотив, воспроизведен здесь как сочный, объемно моделированный стебель, переплетающийся с пальметками, которые получают новую интерпретацию. По концам Տ -образная фигура заверш ается сложно разработанной растительной композицией. В основу ее положена обыкновенная пальметка, которая, в зависимости от точки зрения, воспринимается то как самостоятельный мотив, то как составная часть пышной крылатой пальметки. При общей широте рисунка стебля и листьев, эта трактовка создает ощущение динамичности и живопис­ ности. В образованны е стеблем круги помещены екомпанованные из пальметок ж е цветы, по облику своему приближаю щ иеся к цветам заставки на титульном листе евангелия от М атфея. Только маленькие

Худож ественное убранство армянской рукописи 1053 г. 269 трехлепестковые цветы, вписанные в заверш аю щ ие композицию коль­ ца, сходны с цветами византийских рукописей. Д алекая от реальной действительности композиция пораж ает конкретностью и сочностью растительных мотивов. Отсутствие ж е объ­ ективного корректива приводит к созданию разнообразны х раститель­ ных вариаций, указы ваю щ их на ещ е достаточно сдерж анную , по все ж е усиливаю щ уюся декоративность стиля, что ярче всего, быть может, сказалось в этой заставке. Ж ивописно-объемная трактовка смелой и выразительной по ри­ сунку заставки сочетается с присущей данной рукописи мягкой коло­ ристической гаммой голубого с пробелами стебля, голубых, розовы х п зеленых с пробелами листьев и цветов, написанных по золотому фону и акцентированных красными бутонами. Голубым цветом охарактери­ з о в а н а и б у к в а , с в я з а н н а я с с и м в о л о м е в а н г е л и с т а Л у к и — б ы к о м 1. Как и в предш ествующ их случаях, колорит титульного листа и ли­ цевой миниатюры гармонично сочетаются друг с другом. В заставк е евангелия от И оанна в рукописи 1053 г. традицион­ ная для Армении ф орм а арки хорана искусно скомпанована с свое­ образно интерпретированной П-образной заставкой византийских ру­ кописей. Ромбовидный радужный орнамент, восходящ ий к сирийской традиции, рано вошедший в армянскую живопись и органически слив­ шийся с ней, обрам ляет в заставк е широкую полосу арки. Внутреннее пространство ее заполнено восьмилепестковыми розетками, встречаю­ щ имися уж е в убранстве арм янских рукописей X в.2 и ш ироко и зве­ стными в резьбе по камню уж е на памятниках армянской архитектуры с V I I в е к а 3. Именно этот мотив становится излюбленным в декоративном уб­ р а н с т в е з д а н и и а н н й с к о г о к р у г а X — X I в в .4. Б л и з к а по с в о е й о р н а ­ ментации к изучаемой нами заставк е резьба на одной из арок церкви А бугамренц в Анн, с тою лиш ь разницей, что здесь розетки заклю че­ ны в плетения, столь распространенны е в убранстве анийских пам ят­ ников и, по-видимому, сознательно игнорировавшихся в той школе м иниатю рной ж и воп и си , к к отор ой п р и н а д л е ж ал о е ван ге л и е 1053 г. Еш е большую аналогию дает украшение арки церкви в Нораванке (1062 г . ) 5, гд е р о з е т к и , п р а в д а ш е с т и л е п е с т к о в ы е , д а н ы , т а к ж е к а к и в рукописи, без плетений (рис. 10). М ож но предположить, что художник. 1 К раска на теле бы ка в значительной мере утрачена. 3 !•'. М а с 1 о г . М и й а Ы г о за г ш ^ т е п п е з X — X V II5 |ё с 1 е . Р а п $ . 1913. Т а б л . IV . р и с . 8. Т абл . V . рис. 9. рукопись X ? 697 библиотеки М хнтаристов з Вене IX — X в. * Н . М . Т о к а р е к и й. А рхи тек ту ра древн ей А рм ении, Е р е в ан , 1946, стр. 127; Т али н . Сисиан, А руч, рис. 44, 45. 4 Р озетка встречается в убранстве потолка притвора в Хоромосе. в рам е Ании- ского собора, на гипсовы х украш ениях и з Д ви н а и т . д. 5 Воспроизводится по фотографии С . Бархударяна.

Т. Измайлова творчески создавая оформление заглавного листа, ш ире пользовался образцами современного ем у архитектурного орнамента. Располож енны е в углах растительные композиции, заклю ченные в к р у г и , не ч у ж д ы а р м я н с к о й ж и в о п и с и X I в . 1. В м е с т е с т е м , о н и и м е ю т несомненно точки соприкосновения и с орнаментикой византийских рукописен, что сказы вается и в наличии трехлепестковых цветков, хотя и сочетающ ихся порой с пальметкой. Рис. ю. Сохранность красочного слоя заставки титульного листа еванге­ лия от И оанна, такж е как и лицевой миниатюры евангелиста Иоанна с Прохором, плохая. М ожно лиш ь установить, что фон ее был некогда такж е золотым, а в общ ем колорите, как заставки, так и буквы преоб­ ладал красный цвет (орел — темно-красный) с незначительными вкрап­ лениям и голубого (в букве, рам ке, радуж ной полосе, где голубой цвет переходит в розовый) и зеленого (розетки и цветы наполовину голу- бы е наполовину зелен ы е). Интересно, что при всем своеобрази и и этой заставки, ф орма ее, так ж е как и ф орма заставки титульного листа евангелия от М атфея, перекликается с византийскими образами, так­ ж е как и иконография самих евангелистов, тогда как заставки титуль­ ных листов евангелий М арка и Л уки совершенно оригинальны. Вме­ сте с тем, все заставки, как элемент оформления титульного листа, в ьоторое входят и заглавны е буквы, сочетающиеся с символами со­ здаю т впечатление единства художественного замы сла и стиля, харак- терного для всей рукописи. Х о р а н ы - И з десяти хоранов. предшествующих, обычно, тексту арм янских евангелий, в рукописи 1053 г. д ош л о до нас всего д ва (рис. '• композиции своей они сохраняю т известную монументаль- Зг-ЧСгг*ж\" Армс,шивг^—1 С м ., например, «опию стенописного орнам ента в А хп атс X — X III ов «ы -

Х у д о ж е ствен н о е у б р а н ств о арм ян ской рукописи 1053 г. Рис. II.

'Г. И з м а и л о в а ность и архитектоничность построения, позволяю щ ую связать их с ти­ пом хоранов евангелия царицы М лке и Эчмиадзннского евангелия. Од­ н ак о, по ср авн ен и ю с п оследним и , в х о р а н а х еван гели я 1053 г. на­ блю даю тся и некоторые изменения. Колонны несколько утрачиваю т в своей весомости, а покоящиеся па них арки, не потеряв ещ е полностью а р х и т е к т у р н о г о о б л и к а , о к а з ы в а ю т с я в п и с а н н ы м и >в п р я м о у г о л ь н о е обрамление и получают более плоскостную трактовку. Таким образом, хоран в целом уж е в больш ей мере подчиняется оформлению книжно­ го листа, что говорит о новом этапе в развитии убранства рукописи. Р асх о ж д ен и е с рукописям и X в. ск азы вае тся и в орнам ентации, при совпадении мотивов, традиционных для армянской миниатюрной ж и­ вописи. /• •. . ■< • В хоранах, что характерн о для убранства евангелия 1053 г. в це­ лом, такж е наблю дается обращ ение к ранним восточнохристианским образцам . Сохраняю щ ие известную объемность колонны, разработан­ ные во втором хоране иод мрамор, в первом украш ены несколько схе­ матизированными ритмично повторяющимися виноградными гроздья­ ми. Подобная трактовка колонн встречается как в хоранах евангелия Могни, так и в рукописи архива Гарегина Овсепяна. Истоки этого приема могут бы ть засвидетельствованы в памятни­ ках коптского искусства, к ак например, на колонне, украш аю щ ей одну и з з а в е с V в., х р а н я щ и х с я в Г о с у д а р с т в е н н о м Э р м и т а ж е (р и с. 13) Свободно вью щ аяся по ней виноградная лоза близка к убранству ко­ лонн на хоране армянского евангелия не только общ ностью мотива. О бращ ает на себя внимание и сходство в передаче деталей, так на­ пример, усиков. П одобная трактовка виноградной лозы известна и на ар м я н ск и х п ам я тн и к ах V— V I вв. П р и м ер о м м о ж е т с л у ж и ть орн ам ен ­ тальная композиция на каменном основании надгробной стелы в Ка- с а х е 2. С в я з ь с о б р а з ц а м и к о п т с к о г о и с к у с с т в а п о д т в е р ж д а е т с я и д р у ­ гими элем ентам и орнаментации хоран ов. Т ак, зайчики с повернутой н азад головой, как бы прыгаю щ ие около базы колонны, имеют полную а н а л о г и ю в к о п т с к о й н а б о й к е (р и с . 14) с о с ц е н о й о х о т ы I V — V в в .3, хотя быть может, здесь изображ ены бегущ ие или прыгающ ие самки оленей, осмысленные позднее как зайцы. Очень близкая передача тех ж е зверьков имеется так ж е и ка другой, несколько более поздней к о п тск о й ткани՜''. М индалевидные розетки, заполняющие плоскую арку второго хо­ рана. хорошо известны в коптских и в современных им сирийских па­ м я т н и к а х , н а п р и м е р , в х о р а н а х си р и й ск о го е в а н г е л и я Р а б у л ы 5 9 6 г., где встречаю тся такж е и разноцветные бутоны, украш аю щ ие второй 1 М . М а т ь е и К . Л я п у н о в а , у к . с о ч .. т а б л . V . и н в . № 11 660. 2 А . С а н и я н , А рхи тектура К асахскон базилнкн. Е р еван , 1955 (н а арм . яз.). рис. 61. 3 М . М а т ь е и К . Л я п у н о в а , у к . с о ч ., т а б л . 111, и н в . Л ? 1 1 6 5 8 . 4 Х р а н и т с я в Г о с у д а р с т в е н н о м Э р м и т а ж е , и н в. Л'? 9 4 7 2 .

Х у д о ж е ст в е н н о е у б р а н ств о ар м я н ск о й рукопи си 1053 г. Р и с . 12

Т . И змайлова х о р а н еван гел и я 1053 г. Р а зн о ц в е т н ы е бутон ы я в л я ю т с я т а к ж е одним из мотивов ф рагментарно сохранивш ейся росписи Талинского храм а V I I I в . 1, м и н д а л е в и д н ы е ж е р о з е т к и х о р о ш о и з в е с т н ы в о р н а м е н т а ц и и армянских хр ам ов V II в.2 К ранним образцам восточнохристианского искусства восходят, очевидно, и занавеси первого хорана, текстуальная часть которого об­ рамлена гребенчатыми листьями, известными уж е в евангелии Рабу- лы (см. так ж е Эчмиадзинское евангелие). В римских и равеннских м озаи ках IV— V вв., традиционно связанн ы х с Сирией, зан авеси я в ­ ляются неотъемлемой частью архитектурных сооружений. В памятни­ ках этой группы расположенные над аркам и мозаики зачастую запол­ няются символическими изображениями И ерусалима и Вифлеема, представленными архитектурными композициями. Н е воспроизводят ли их по принципу часть от целого архитектурные элементы, помешен­ ные в углах прямоугольной рамки второго хорана? Н есколько подко­ воо б р азн ая арка, заполненная орнаментом из крестов, опирается на колонны, образую щ ие вход, украшенный занавесями. Способ крепле­ ния их, подхват, характеристика складок имеют наиболее близкую ана логию в м озаиках православного Баптистерия в Равенне. Н а близость к ранним христианским образцам указы вает и изо­ браж ение птиц, сидящ их по сторон ам в аз, украш аю щ и х верхнюю часть хоранов евангелия 1053 г. Н аиболее близкое соответствие этому мотиву, довольно распространенному ещ е в эллинистическом искус­ стве, находим в Баптистерии сан Д ж ованни в Н еаполе3 и в сирийском евангелии Рабулы . В последнем с исчерпывающ ей полнотой встре­ чаются такж е все разновидности птиц, украш аю щ и х как верх хоранов. т а к и в ы с т у п а ю щ и е п о л о ч к и в е в а н г е л и и 1 0 5 3 г. К сожалению , до сих пор не удается найти аналогию к помещен­ ному в тимпане изображению «кентавра». И звестное сохранение све- то-теневой характеристики и объема, особенно з теле кентавра, ср ав ­ нительно правильный раккурс его фигуры и лица, повернутого в про­ филь, а такж е и вся сю ж етная сторона этой сцены заставл яет пред­ положить близкое к эллинистическому пониманию происхождение по­ добного о б р аза. О тголоски эллинистических мотивов, но уж е в значи­ тельной мере переработанных и измененных в течение веков, можно установить и в орнаментации широкой полосы арки первого хорана. Создается впечатление, что в упрощенно схематической трактовке мы имеем здесь дело с фризом, варианты которого можно видеть в таких пам ятн и ках восточного эллинизм а, как Гарни* и Хатра-՜ 1 Кения на выставке монументальной живописи Армении в Картинной гале­ рее Армении в Е реван а 2 И . М . Т о к а р е к и й . ук. соч.. стр. 126, рис. 33 3 I. \\ У 1 1 р е г է, ук. соч ., т а б л . 20 * К . В . Т р о в е р . О черки по истории культуры Д ревн ей Армении. М .— Л.. рис. 6. * \\ \\ \\ А ո ժ г а 1. 1) 1е К ш п е п у о п Н а к а . В<1. I I I , Ье1рг18, 1 9 12 . В е а Н 3 8 . р и с . 2 0 4 .

Худож ественное убранство армянской рукописи 1053 г. 275 Р и с . 13.

Т . И змайлова Н есколько напоминает мотивы эллинистической орнаментации и акзнф ообразная лоза, заполняю щ ая тимпан второго хорана. Однако довольно беспорядочно разбросанны е внутри образованны х сочным стеблем кругов пальметки создаю т лишь очень отдаленное представ­ ление о листьях аканфа. Изучение хоранов приводит к выводу, что в убранстве их как и во всем художественном оформлении рукописи были широко исполь- г.ованы о бр азц ы раннего восточнохристнанского искусства, с л е ж а ­ щим ещ е на них отпечатком эллинизма. Н ет надобности говорить, что все многообразие унаследованных о т прошлого орнаментальных форм претерпело на протяжении веков сущ ественные изменения. Сохраняя определенную традицию, они бы­ ли, вместе с тем. подчинены новым зад ач ам и использованы в свое­ образно организованных композициях, подчиненных единому худож е­ ственному замыслу. С ти л ь хо р ан о в, так ж е к а к и л и ц евы х м и н и атю р рукописи 1053 г., отличается монументальностью и выразительностью, широкой живо­ писной манерой исполнения, больш ой ролью пробелов, придаю щ их из­ вестную объемность отдельным элементам орнаментации, не утрачи­ ваю щ им самостоятельного значения в сложных композициях. Х арак­ терным для хоранов является введение в их убранство конкретно и ж и во переданных 'изображений зверей , птиц и фантастических сущ еств, в и с т о к а х с в о и*г х н и ч е г о о б щ е г о н е и м е ю щ и х с р е л и г и о з н ы м и п р е д с т а в - лени ями. Особенно следует подчеркнуть праздничность и торжественность худож ественного о б р аза хоранов, что достигается гармоничностью пропорций, четкостью и строгостью композиционного построения и мягкой, но звучной красочной гаммой. Очевидно, фон хоранов был некогда золотым, в красочных сочетаниях преобладал голубой и ро­ зовый цвет, перекликавшийся с колоритом лицевых миниатюр. Зна­ чение этих тонов поднимали сопровож даю щ ие их темно-зеленый и тем ­ но-красный цвета. Вм есте с тем, некоторая отвлеченность композиции сказы вал ась и усилении условности, плоскостности и нарастаю щ ей де­ коративности. П роявление этих принципов мож но видеть и в наличии прямоугольного поля хорана и в радиально расположенных, проре­ заю щ и х арку хоран а, не считаясь с ее архитектурным зам ы слом , по­ лосах, украш енных растительной лозой. Таким образом, новые решения сочетались в хоранах со старыми традициями, в чем и заклю чается особая и неповторимая прелесть убранства изучаемого нами евангелия, в котором, если можно при­ менить здесь это выражение, мысль уходит в будущее, а чувство остается еще в прошлом.

Х у д о ж е ст в е н н о е у б р а н ств о арм ян ской рукопи си 1053 г. 277 1-вс. И .

278 Т . И змайлова տ. к и г и з ш ч д 1 0 5 3 М Д М Ш Л , ԸնԳԱ Ր1ա *ւ»ԼՍ.Ծ ՀԱ ձԿէՍւԱ ձ ԱԵ1հԱԳ14» Գ յքԼ !Ա 4ն Ա Տ Ա Կ Ա ձ յ>.Ս.ՐԳԱՈԱ\\^ք! 11. .ք փ ււ ւի ո ւ ս* Հ վ / դ վ ա ծ ձ ս կ ս վ ո ւ մ /; Հ ա յ կ ա կ ա ն Ս Ա Ռ Մ ի ն ի ս ա / / ն ե ր ի Ա ո վ ե տ ի ն ա ռ ը ն թ ե ր Հ ի ն ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի գ ի ա ա -հ ե տ ա ղ ո տ ա կ ա ն ի ն ս տ ի տ ո ւտ <>Մ ա տ 1,նա դա րա '/ո/մ» 3 7 9 3 ,ա- .քա րի տ ա կ պ ա հ վ ո ղ 1 0 5 3 թ վ ա կ ա ն ի ն դ ր վ ա ծ ա վ ե տ ա ր ա ն ի հ ա մ ա ռ ո տ ն կ ա ր ա ֊ գ ր ո ւթ յա մ բ ։ Գ րչի 1 0 5 3 թ . Հիշա տ ա կա րա ն՛ի, ի ն չպ ես ն ա և հ ետ ա գա Հիշա տ ա ­ կ ա ր ա ն ն ե ր ի ո ւ ս ո ւ մ ն ա ս ի ր ո ւ թ յ ա մ բ հ ե ղ ի ն ա կ ր Հ ա ն ձ ե ք Ւ, ա յ ն ե զ ր ա կ ա ց ո ւ թ յ ա ն , ո ր ա յ ն ղ ր վ ա ծ I, Ա ն ի ի շ ր ջ ա կ ա յ ք ո ւ մ գ տ ն վ ո ղ վ ա ն բ ե ր ի ց մ ե կ ո ւ մ : Բ ա նա սիրութ յա ն մ ե ջ ղեո վա ղուց մ ա տ ն ա ց ո ւյց Լ ա րվա ծ 1 0 5 3 թ . ա վ ե ­ տ ա ր ա ն ի հ Մ ո ւ ղ ն ո ւ ա վ ե տ ա ր ա ն ի մ ի ջ և ե ղ ա ծ կ ս ւպ ր : Ա յո ե ր կ ո ւ ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի ՚> ե տ ա ռ ն չվ ո ւմ են մ ի ա րիշ ա վ ե տ ա ր ա ն ի չհ ր ա տ ա ր ա կ վ ա ծ մա նրա նկա ր ներ //, որոնք, հա յտ նի ե ն հեղինա կին Գարե դին Հ ո վ ս ե վ յա ն ի ա ր խ ի վ ում պ ա հվող Լուսա­ ն կ ա ր չ ա կ ա ն ս և ա ն կ ա ր ն ե ր ի մ ի ջ ո ց ո վ ( ե ր ե տ ն , Պ ե տ ա կ ա ն Պ ա տ մ ա կ ՝ւն թ ա ն դ ա ֊ րա ն) : Ւրար ա ղղսւկից սւյս ե ր ե ր ձ ե ո ա գ ր ե ր ի ուսումնա սիրութ յունլւ թ ո ւյ/ Հ տ ա /իս ց ա յց տսւ, ԺԱ ղա րի հ ա յկ ա կ ա ն մ ա նրա նկա րչա կա ն ա ր վ ե ս տ ի մեջ մի ա յ/ ո ւշա ղր ա վ դպ ր ոցի կ ա մ մ ի ա ոա նձին ո ւղ ղ ո ւթ յա ն գոյութ յուն/// 1053 թ . ձեռա գրի մեջ ա վետ ա րա նիչներին պ ա տ կերող մա նրա նկա րներր րա ժա նվում են երկու խ մրի/ Ա ռա ջին խ մ ր ի մեջ, որը մ եծ չա փ ով պ ա հպ ա նել Լ հա յ մա նրա նկա րչու­ թ յա ն ի ն քնո ւրո ւյն տ ր ա դ ի ցի ա ն , մ տ ն ո ւմ են Մ ա րկոսն ոI Ղ ուկա սր, իսկ ե ր կ ֊ Ր \" / \" } խ մ ր ի մ ե ջ , ո ր ն ի ր վ ր ա հ ա մ ե մ ա տ ա բ ա ր ա վ ե / ի ո ւ մ ե ղ կ ր ո ւ մ Հ՜ բ յ ո ւ գ ա ն ­ դ ա կ ա ն ա ղ դ ե ց ո ւթ յ ո ւ ն ր , մ տ ն ո ւ մ ե ն Մ ա տ թ ե ո ս ն ո ւ Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ը / 1 0 5 3 թ . ձե ռ ա գր ի ա վետ ա րա նիչների նա խ ա տ իպ !,րր վերա կա նդնև/ու նպ ա - ա ակո վ հ եղ ի նա կ ր մեջ Լ բ ե ր ո ւմ Н— 0 - ր դ դա րերի մ ի ն )կ ՛սրուինգ յա ն ա վ ե տ ա ­ ր ա ն ն ե ր ի մ ա ն ր ա ն կ ա ր ն ե ր , п ; / 1Г . д մ ե ջ , ի ն չ ս / ! . : / I/ Հ ա յ կ ա կ ա ն մ ա ն ր ա ն կ ա ր չ ո ւ ­ թ յ ա ն մ ե ջ * օ ր գ ա ն ա պ ե ս մ ե ր վ ե լ I, ա ր և ե / յ ա ն ք ր ի ս / ո վ / ն ե ՚ո կ ա ն տ ր ա ղ ի ց ի ս / Ա ։ 1 0 5 3 թ . ա վ ետ ա րա նում Մ ա րկոսի և % /ւկո/սի պ ա տ կ ե ր մ ա ն ՛ոճա կա ն ա ոա նձ- й/ ա հ ա տ կ ո լ թ յ ո / ն ն ե ր ր հ ն ա ր ա / խ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ե ն տ ա / ի ս վ ե ր հ ա ն ե / ո ւ ա ք ս շ / ի մ ա ն ե ղ - ր ե ր ը , որ ն ր ա նք ա ն ե ն ի ր ե ն ց վրա դ եռ և ս հե/լ ենիս տ ա կա ն տ ր ա դ ի ցի ա յի դրոշմր կրող վ ա ղ մ ի ջն ա դ ա ր յա ն .ուշ ա րձա նն երի հետ ։ Հ ո դ վ ա ծ ո ւմ ա ոա նձին /.հնութ յա ն ե ն տ ո ն վ ո ւմ նա և ձեռա գրի խ ո ր ա ն ն ե ր ը և ա վ ե տ ա ր ա ն ի քս եր ի ի / ո ր հ ր դ ւսն ի շ /.ր ր ՚ Ա մ վ /ո վ /ե /ո վ ի ր Հ ե /ո ա ղ ո /ո ո /թ յո /ն ր , հ ե ղ ի ն ա կ ը ե զ ր ա կ ա ց ն ո ւմ է , *>ր 1 0 5 3 թ վ ա կ նի ձեոա գիր// ս/ետ ր Լ դ ի տ ե/ որպ ես կս/րեոր մ ի օղա կ հ ա յկ ա կ ա ն մ ա ն ­ ր ա նկա րչա կա ն ա ր վ ես տ ի զ ա ր գ ա ց մ ա ն մ ե ջ. նրա ուսումնա սիրութ յուն// հ նա ­ ր ա վ ո ր ո ւ թ յո ւ ն Լ ր ն ձ ե ռ ա մ Հ ե տ և ե լո ւ ա ր 1 ւ ե / յա ն ֊ք ր ի ո :ո ո ն !ս կ ա ն տ ր ա դ ի ց ի ա յի ա նրն դ միջո ւթ յա նր հ ա յ ա րվեստ ի մեջ:

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՌ Մ|.ՆԻՍՏ0ՆնՐ1* ՍՈՒՏԻՆ Ս-Ո֊Ո^^Ր •1-Ն ԶեՌ11Դ«'1յՐ1> Գ1-ՏԱ-:ԱՏԱԶՈՏԱԿԱՆ ԻնՍՏԻՏՈ>Տ - <ՄԱ.Տ1)ՆԱԴ1ՄԱՆ> եՐՍՂԱՆ ԲԱՆԲեՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ » 6 ___________________1 9 6 0 I). Տ ե Ր -Մ 1 *Ն 1 ա Ա Ն ՏԻՄՈթեՈՍ ԿՈՒԶԻ «ձԱԿՍՃԱՌՈԻ^ԻԻՆ ԱՌ ՍԱձՄԱՆեԱԼՍՆ Ի ԺՈԴՈՎ.ՈՅՆ ՔԱՂԿԵԴՈՆԻ» ԷՐԿԻ ԹԱՐԴՄԱՆՈԻթՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԸ Ե ր բ 1 9 0 8 թ վ ա կ ա ն ի ն տ ո ղ ե ր ի ս զ ր ո ղ ը ե Կ ա ր ա պ ե տ Տ ե ր ֊Մ կ ր ա չ յ ա ն ր հ ր ա ­ տ ա ր ա կ ե ց ի ն ք Տ ի մ ո թ ե ո ս Կ ո ւ ղ ի « Հ ա կ ա ճ ա ո ո ւ թ յ ո ւ ն ր » , բ ն ա կ ա ն ա բ ա ր պ ե տ ք I, ա ռ ա ծ ա բ ա ն ո ւ մ խ ո ս ե ի ն ք ն ա և ա յն հ ա ր ց ի մ ա ս ի ն , թ ե ե ր բ I; ա յս , հ ա յ ո ց ե կ ե ­ ղեցու դա վա նա բա նա կա ն դ րա կա նութ յա ն հ ա մ ար դա րա ղլուխ կ ա զ մ ո ղ , և հ ա ­ յո ց Լեզվի պ ա տ մ ո ւթ յա ն ո ւսումնա սիրութ յա ն հա մա ր խ ո շո ր կա րևորություն ունեցող երկր հա յերեն թ ա ր գմ ա ն վ ե ր Ա յ դ հ ա ր ց ի մ ա ս ի ն մ ե ր ա ո ա ջ ա ր ա ն ո ւ մ ա ս վ ա ծ 1, հ ե տ և յ ա լ ը , а Ա ռ ա ն ց ա րտ ա քին որևէ ցո ւց ո ւմ կ ա մ վ կ ա յո ւթ յո ւն ունենա լու ա րդեն կ ա ֊ րԼլի է ա սել, որ ա յնպ ի ս ի մի դրվա ծ ր, ինչպ ես Տի մ ո թ ե ո ս ի ներկա երկա սի­ ր ո ւթ յո ւն ն կ, մ ի ա յն ա յն պ ի ս ի պ ա տ մ ա կ ա ն շր ջա ն ո ւմ կա րոդ կր թ ա ր գ մ ա ն վ ե ի երր հ ա յո ց ե կ ե ղ ե ց ի ն ս տ ի պ վ ա ծ Լր ա ն հ ր ա ժ ե շտ ա բա ր մ ա ս ն ա կ ց ո ւթ յո ւն ո ւն ե ­ նա լ դա վա նա կա ն վեճերի մեջ և ա յսպ ես կա մ ա յն պ ե ս ի ր դիրքը որոշել բ ա զ ­ մ ա թ ի վ կուսա կցութ յունների և դա վա նութ յունների ն կ ա տ մ ա մ բ: Հ ա յո ց ե կ ե ­ ղ ե ց ո ւ հ ա մ ա ր ա յ դ շ ր ջ ա ն ն ս կ ս վ ո ւ մ կ ի ս կ ա պ ե ս Զ - ՚} ա Ր Ի ս,1 4 Ր 1 ՚Ձ ՛ Բ ա ր դ ե ն ի կ ա թ ող իկ ո սո ւթ յա մ բ: Հա յտ ն ի կ, որ Ր ա րղենր Դ վինում մի ժողով դ ա մ ա րելով 5 0 5 /5 0 6 -ին մ ե ր ժ ո ւմ կ ա մ բո ղ ջ հ ա յո ց եկեղեցու հ ետ ՝ նես տ ո ր ա կ ա նո ւթ յա նը , ղուցե նեստ որա կա նութ յա ն ներքո, ինչպ ես ա յդ ժա մա նա կները հա տ կա պ ես միա բնա կների մա ս ս ո վ ո ր ո ւթ յա ն կր, նա և քա ղկեդոնա կա նութ յուն հ ա ս կ ա ն ա ֊ /ո վ , և հա վա նորեն հա մա ձա յնութ յո ւն կ Հա յա նո ւմ Զ ենոնի а Հ ե ն ոտի կ ո ն » կոչ­ վա ծ հրովարտակինг «Ի ՜ն չ կ լինա մ ղրա նից հետ ո հ ա յո ց եկեղ եցո ւմ , դ ժ բա խ տ ա բա ր , մ ա ն ր ա ­ մ ա ս ն կ եր պ ո վ հ ա յտ ն ի չկ մ ե զ . ա յս քա նը դիտ ենք մ ի ա յն , որ Զ- 4արի երես­ ն ա կ ա ն թ վ ա կ ա ն ն ե ր ի ն Հ ա յո ց կա թ ող իկո ս Ք բի ս տ ա վ ւո ր Ա ֊ ր ո՜չ մ ի ա յն բ ա ց ա ր ­ ձակ կերպ ով միա բնա կների կողմն կ բոնում, ա յյև ճա նա պ ա րհորդում Լ Ա սո­ ր ի ք \" միա բնա կներին մխ իթա րելու ե նրա նց Հա մա ր եպ իսկոպ ոսներ ձ ե ո ն ա դ ր ե ֊ լու Հա մա ր: Վ երջնա կա նա պ ես և վճռա կա ն կերպ ով, ս ա կ ա յն , հ ա յե ր ը մ ե ր ­ ժում են քա ղ կեդոնա կա նութ յա նը Ներսես Ր. կա թողիկոսի օրով (5 4 8 /9 — 5 5 6 /7 ) Դ վյ,նի երկրորդ ժ ո ղ ո վ ո ւմ 5 5 4 թ վ ի ն : Ա յդ ժ ո ղ ո վ ի ց ա ոա ջ ա րդեն Ս ե ր ֊ սես Ր. որոշ կերպ ով հա յտ նել կր իր դիրքը, եպիսկոպ ոս ձեռնա դրելով ա սո­ րիների Հա սա ր Հա կ ա ս և երյա ն, ուրեմն Հուլիա՜ոիտ, մ իա բնա կ Ա բդի շո յին և ուղ- է/ափառ հա մա րելով նրա ն: Մ եր ունեցա ծ բոլոր տ եղեկությունների Հա մ ա ձ ա յն Հ ե ն ց ա յս ժ ա մ ա ն ա կ կլ պ ե տ ք կ տ ե ղ ի ո ւ ն ե ց ա ծ լի ն ի զ ա ն ա զ ա ն դ ա վ ա ն ա կ ա ն կուսա կցությունների վճռա կա ն մա քա ռումը հ ա յո ց եկեղեցում, որից Հաղթող

280 ն. Տեր-Մինա,,,ան են դուրս դա լիս ծա յր ա հ եղ մ ի ա բն ա կ ն ե ր ը : Անշուշտ ա յղ պ ա յքա րի ժա մա նա կ պ իտ ի կ ա տ ա ր վա ծ Լինի Տ ի մ ո թ ե ո ս I;[ա րոսի ա յս գր վա ծք/: թ ա բ գ մ ա նությա ն ր , որ ա մենա լա վ ղենրերն կր մա տ ա կա րա րում հա յ եկեղեցա կա ններին նեստ ո֊ րա կա նութ յա ն ե քա ղկեղոնա կա նութ յա ն դ եմ մա քա ռելու հ ա մ ա ր: Եվ մենք հ ի ր ա վ ի տ ե ս ն ո ւ մ ե ն ր , ո ր Տ ի մ ո թ ե ո ս ի գ ր վ ա ծ ք ը ՚Լ բ ա ց բ ա ժ ա ն մ ա ն շ ր ջ ա ն ի գ ա ֊ վա նս :բա ն ա կա ն դրո ւթ յո ւն ներ ի մ ե շ որոշ կ եր պ ո վ Հիշվում է մի բ ա ն ի ա ն ­ գ ա մ ' ֊. ո ւ ր ե մ ՛ն ա մ ե ն կ ա ս կ ա ծ ի ց դ ո ւ ր ս կ , ո ր ա յ ն 9, դ ա ր ի վ ե ր ք ի ն և Լ'֊ ի \" կ ր ՛ է - ՚ի ն հ ա յե ր ե ն թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յա մ բ գ ո ր ծ ա ծ ա կ՛ա ն կ ա ր դ ե ն » : Ա յնուհետ և, մ եր ա սա ծը հա ստ ա տ ելու հա մա ր որպ ես ա պ ա ցո ւյց բեր եի ենր Կ. Պ ոլսի Փոս: պ ա տ բիա ր բ ի (2 4 դ եկտ եմբերի 8 5 8 — 2 5 ս ե պ տ եմ բեր ի 867. երկրորդ ա ն գ ա մ ' 8 7 8 — դ եկ տ ե մ բե ր 8 8 6 ) բա ցա ր ձ ա կ վկա յութ յունը ա յն մ ա - ոքն. որ Տի մ ո թ ե ո ս ի դրվա ծրր թ ա ր գմ ա ն վ ե լ կ հ ա յերեն ներս ես Ր. կա թողիկոսի էր ո վ և ա սորի Արդիշո յի ձ ե ռ ներ ե ցո ւթ յա մ բ և եսա նգ ա ն մ ա ս ն ա կ ցո ւթ յա մ բ, ուրեմն ճիչս: որ Ц. գա րու կեսերի):, դա վա նա բա նա կա ն պ ա յքա րի ա մ ենա տ ա ք ժ ա մ տ նա կ ը: Բ ա յց Փոաի: վ կա յա թ յա ն մ ա ս ի ն մ ա ն ր ա մ ա ս ն ստ որև: Ապա շեշտ ել ենր նա և, մ ե ծ նշա նա կութ յուն ունեցող, ա յն հ ա ն դ ա մ ա նք ր , որ Տի մ ո թ ե ո ս ի ա յս գրվա ծքը մ ի տ եսա կ հ ա յերեն Է ստ եղծել դա վա նա բա նա կա ն խ ն դ ի ր ն ե ր ի հ ա մ ա ր ' ո ր ո շ դ ա վ ա ն ա բ ա ն ա կ ա ն ա ր տ ա հ ա յ տ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ու. բ ա ն ա - ձ և ե ր , ո բո ն ր հա ջորդ գա բե ր ո ւմ ընդհա նուր գ ո ր ծա ծ ո ւթ յա ն մեշ են մ տ ե լ դա վ ա ն ա կ ա ն թ ղ թ ե ր ի մ ե ջ և ա յլ գ ր վ ա ծ ք ն ե ր ո ւ մ : « Ե թ ե ո չ Ն ե ր ս ե ս Բ ֊ի ց մ ն ա ց ա ծ դ ա վ ա ն ա կ ա ն թ ղ թ ե ր ի ց , — ա սել ե ն ք , ֊ գոն!, նրա հաջորդ. Հո վ հ ա ն ն ե ս Բ. Գ ա ֊ թ ե ղ ե ն ց ո լ ( 5 5 6 / 5 7 — 5 7 1 , մ ե ո ե լ կ 5 7 3 ) Ա ղ վ ա ն ի ց եպ ի ս կ ո ս լա լն ե ր ի ն ՛Ուղղված թ ղ թ ի մեջ (Գ ի ր ք Թ ղ թ ո ղ , կջ 8 1 — 8 4 ) ն շմ ա ր ե լի ե ն ա ր դ են Տ ի մ ո թ ե ո ս ի հ ա կ ա ֊ ճ ա ս ո ւթ յա ն պ ա րդ հ ե տ ք ե ր • թ ե ' ոճի և թ ե ' գս /ղ ա վ :ա ր ն եբի կ ո ղ մ ի ց : Ի սկ Վրսւց բ ա ժ ա ն մ ա ն շրջա նի դա վա նա բա նա կա ն գրա գրութ յա ն մեջ, ինչպ ես տ եսա նք, ա յդ դրվա ծքը մի քա նի ա ն գա մ որոշա կի հիշվում կ իբրև ա մենա կա րևոր հ ի ֊ շ ա ս : ս :կ ա ր ա ն ն ե բ ի ց մ ե կ ը /V՛: Թ վում կր, թ ե խ ն դ ի ր ը մ ի ա ն գ ա մ ա յն սլա րղ կ և ա յս պ ա ա ճա ոա րա նու - թ յո ւն ն ե ր ի դ ե մ ոչ մի ա ո ա ր կ ա թ յա ն էին ել չի կա րող: Բ ա յց Տ ի մ ո թ ե ո ս ի օՀա - կա ճա սութ յա ն օ լո ւյս տ եսնելուց հա զի վ մ ի ա մ իս ա ն ց ա ծ ((Ա րա րա տ » ա մ г ա ղբի 1 0 0 8 թ . մ ա յի ս -հ ո է ն ի ս ի հ ա մ ա ր ո ւմ (կ ջ 5 6 4 — 5 8 9 ) Լույս տ ե ս ա վ Գ ա լո ւստ Տ ե ր - Մ կրտ շյա նի ((Տի մ ո թ եոս Կուղի Հա կ ա ճ ա ռ ո ւթ յա ն հ ա յ թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յա ն ժ ա մ ա ­ նա կը և ա յլն » վ եր ն ա գրով հ ոդվա ծը, որի մեջ ա սվա ծ կ հ ետ ևյա լը . տ Հնդհա ն ­ բ ա ւ դ ե ս ա ս ա ծ հ ր ա տ ա ր ա կ ի չ ն ե ր ի գ լ խ ա վ ո ր թ ե զ ի ս ն ե ր ի հ ե տ թ ա ր ղ մ ա ն չ ի I, թ ա րգմ ա նութ յա ն ժա մա նա կի վ եր ա բերյա լ ևս կհ ա մ ա ձա յնեի , այս ս ա հ մ ա նա • փ ա կ ո ւ թ յ ա մ ր , ո ր Տ ի մ ո թ ե ո ս ր թ ա ր գ մ ա ն վ ա ծ I; վ ե ց ե ր ո ր դ г/ ա ր ո ւ ե ր կ ր ո ր դ կ ե ֊ սին, հ ա յն բն ա գ ր ի ց, հունա բա ն լե զ վ ո վ , ա ո անу երկրորդա կա ն ենթա դրա ­ բ ա ր ա ս վ ա ծ ն ե ր ի ն ա ո ա ն ձ ի ն կ շ ի ռ ը ն ծ ա յ ե լ ո ւ ։ Օսււ<յ р Ц 1г Ь р ա խ տ ա ր ա ր Տ ի մ ո - թ ե ռ ս ի քւսւյ թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յա ն մ ե ջ պ ա հ վ ա ծ 1. մ ի ա յն պ ի ս ի ճ ի շ տ ժ ա մ ա ն ա կ ա ­ բ ա ն ա կ ա ն յյո ս յո ւ մ , ո ր ո վ հ ն ա ր ա վ ո ր \\, ճ շ տ ի վ ո ր ո շ ե լ թ սւր <յմա նո ւթ ւս ւն քսւ- ո ս ւմ յա կ լւ 1, ո՛րով հ ե ղ ա շ ր ջ վ ո ւմ ե ն ո 'շ մ ի ա յ ն հ ա ո ա ջ ա ր ա ն ո ւմ ր ե ր վ ա ծ գ լխ ա ­ վոր թեզիսները, ա յլև մեր, վերջին քա ռորդ դարում, հա յա գիտությա ն մեշ մ շա կ վ ա ծ ընդհա նուր հ ա յա ց ք ն ե ր ը հունա բա ն ւ|ս|րո<|ի, դ ա վ ա ն ա բա ն ա կ ա ն ւ|ե- ՚ տւ,՚ս գ ;,ր ր Բ-ղք/ոշ, Էք 1 0 1 , ю з , ւշ շ , ա , - Տ ե 'и Տ ի մ ո թ ե ո ս ի «Հ ա կ ա ճ ա ււռ թ ե ա ն * ՜առաք ա րա նր, կ XIV— X V IIIւ

Տ ի մ ո թ ե ո п Կ ա զ ի е Հ ա կ է ս ճ ա ո ո ւ թ ե ա ն *> թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յ ա ն մ ա մ ա ն ա կ ր — ■»———֊ ֊ ■■■^ ^ ^ ^ ^ (*Լւ՝]ւ շ ր ջ ա ն ի և ք ւա ւո կ ա ս ]ե ս ' ն ո ս ս կ գ ր ն ա վ ո ր ո ւ թ յւ ս ն վ ե ր ա բ ե ր յ ա լ : Մ ո տ մ ի գ ա ր ո վ ը ն դ լ ա յ ն վ ո ւ մ I; տ ե ս ո ւ թ յ ա ն հ ո ր ի գ ո ն ը դ ե պ ի հ ե տ 1. փ ո խ վ ո ւ մ I. ա յ դ խ նւյիր Տեւփ ն վ ե ր ա բ ե ր յա լ հ ա ր ց ե ր ի հ ի մ ն ա 1|Լ տ ր »; (Ա մ բ ո ղ ջ ը ն դ գ ծ ո ւմ ն ի մ ն Է, Ե. Տ . ֊Մ ի ն . ) : И ը ն I; ա յդ ժ ա մ ա ն ա կ ա ը ա ն ա կ ա ն ց ո ւ ց ո ւ մ բ . Տ ի մ ո թ ե ո ս Կ ո ւ զ ի դ ր վ ա ծ բ ո ւ մ եկեղեցա կա ն հ ա յր ե ր ի ց բ ե ր վ ա ծ « պ ի տ ա ռո ւթ յուններ ի ց» մ ե կ ի վերնա դիրը հե­ տ ևյա լն Է. « Ե ր ա ն ե լւո յ հ ա ւր մ ե ր ո յ ե պ ի ս կ ո պ ո ս ա պ ե տ ի Ա ղ ե բ ս ա ն ղ ր ե ա յ և Խ ո ս ֊ ա ով ա ն ողի' ի դ ր ե ց !լո յ ա ռ Ս եկունղինա ն թ ղ թ ռ յ ի Գ ա նղրա յ յե ք ս ո ր ա ց, ար Ղ ը ն թ ա ց ս ն կ ա ա ա ր ե ա ը ի Ք ր ի ս տ ո ս Ր ՚ո վ ք Ր ե լթ ն ե ր ո ր դ , ս ե պ տ ե մ բ ե ր ի ե ր կ ր ո ր դ Հոռի վ եցեր որ դ» (Էջ 2 7 7 ): Գ տ նելով, որ ա կներևորեն հա յ թ ա րգմա նիչն Է ա վելա ցրել հա մա պ ա տ ա ս­ խ ա ն հ ա յ ա մ ս ա թ ի ւ [ը ' Հ ո ռ ի վ ե ց ը , Գ'. Տ ե ր ֊Մ կ ր տ չ յս / ե ը ա յն ո ւ հ ե տ և , բ ն ա վ չ կ ա ս կա ծելով, որ Հոռի վեց ընթերցվա ծը կա րող Է նա և ա ղճա տ վա ծ լի ն ել, տ ոմա ­ րա կա ն հա շիվներ ա ն ելո վ ղա լիս Է ա յն ե զր ա կ ա ցո ւթ յա ն , որ ս ե պ տ ե մ բե ր ի 2 — Հո ռ ի վեցի զուգա վա րությունը կա րող Է հ ա նդ ի պ ե լ մ ի ա յն 4 8 0 — 4 8 3 բ ա ռ ա մ - յա կ ի ն , ա վ ե լի ճ շզբի ս ւ 2.0 վ։ե տ բ վ ա ր ի 4 8 0 — 2 8 վ ւե տ ր վ ա ր ի 4 8 4 г Ա յս տ ե ղ ի ց Գ. Տ ե ր ֊Մ կ ր տ չ յ ա ն ր ե զ ր ա կ ա ց ն ո ւ մ Է . « ա հ ա ա յս ք ա ո ս ս /յա կ ն Է Տ ի մ ո թ ե ո ս Կ ո պ ի ճ ա յ թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յա ն հ ա ս տ ա տ ո ւն I. ա ն խ ա խ տ ե լի թ վ ա կ ա ն ը », և ա պ ա ' « ա յս դ ա սա վ որ ութ յա մ բ ա ոա ջին ա նդա մ ունենում են Г հինդերորդ դա րից, մա թ ե­ մ ա տ ի կ ո ր ե ն ն շ տ վ ա ծ ք ա ռ ա մ յ ա կ « յ ր ա կ ս ւ ն ա շ խ ա տ ո ւ թ յ ա ն , ո ր ո վ և դ ր վ ո ւ մ I; ա ո ա ջ ի ն հ ա ս տ ա տ ո ւ ն հ ի մ ն ա Ր ա ր ը մ ե ր գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ա ն ա պ ա գ ա ճ շ դ ր տ վ ս ւ ծ <1ս ւ - ւք ա ն ա կ ա գ ր ո ւր յա ն ը ...» (ը ն դ գ ծ ո ւմ ն ի մ ն Է: Ե. Տ .- Մ ի ն .) : Մ իա ժա մ ա նա կ Գ . Տ ե ր -Մ կ ր տ չյա ն ը ա շխ ա տ ում Է վւակել ի ր ե զր ա կ ա ցո ւ­ թ յա ն ղեմ կա սկա ծ հա րուցելու ուրիշ որևէ ճա նա պ ա րհ։ Օ րինա կ, նա դրում է . «Բ՜երես մ եկր ի րեն թ ո ւյլ տ ա ենթ ա ղ ր ել, որ հ ա յ թ ա ր ղ մ ա ն ը Հ ո ռ ի 6 գնե- լո վ կ ա մ ե ցե լ է հա շվել ոչ իր թ ա ր գմ ա նո ւթ յա ն, ա յլ Դ իոսկոբոսի Ա եկունղինա - նին զ ր ա ծ թ ղ թ ի ժ ա մ տ ն ա կ ը ։ Բ ա յց ա յդ պ ի ս ի հա շվի հ ա մ ա ր պ ա կա սում են ա ն հ ր ա ժ ե շտ պ ա յմ ա ն ն ե ր ը ։ Մ ի մ ի ա յն ((ս ե պ տ ե մ բ ե ր ի 2 » ո ւն ե ն ա լո վ ա ն հ ն ա ր է ս4 4 “ ւ Ի , , Ի հ ե տ ա դ ա ր ձ հ ա շ ի վ ը , ա ն հ ր ա ժ ե շ տ է ր ո ւ ն ե ն ա լ ն ա և թ ղ թ ի գ ր ո ւ թ յ ա ն տ ա ­ ր ե թ ի վ ը »; Հետ ա դա րձ հա շիվ ա նելու հնա րա վորութ յունը Գ . Տե ր -Մ կ ր տ չյա նը ժխ տ ում է նա և իր երկրորդ հոդվա ծոս? (տ ե՛ս «Շ ողա կա թ » ժողովա ծու, հա յ մ ա տ ե ն ա գ ր ո ւթ յա ն հ ն ա ղ ո ւյն թ վ ա կ ա ն ն ե ր ը հ ո ղ վ ա ծ ը ' էշ 1 5 5 . (ՀԻ՜նչպ ես Հ ա ֊ վա նա կա ն հա մա րել թ ա ր ղ մ ա նչի կ ող մ ի ց հետ ա դա րձ հ ա շի վ »)։ Հետ ա դա րձ հա շ­ վի հ նա րա վորութ յա ն մ ա սին մենը կխ ոսենբ մ ի բի չ հետ ո: Գ . Տ ե ր ֊Մ կ ր տ չ յա ն ի ա յս վ ա ր կ ա ծ ը ս կ զ բ ո ւ մ ո ՛չ մ ի ա յն ը ն զ ա ն ե լս ,.թ յա ն չգ տ ա վ , ա յլ և շա տ հ ի մ ն ա վ ո ր ա ռա ր կ ութ յո ւններ և ը ն դ դ ի մ ա բ ա ն ո ւթ յա ն ն եր ա ռ ա ջա ցր եց (տ ե ՛ս Ն. Ա կինյա ն , ((Տ ի մ ո թ ե ո ս Կուղ հ ա յ մ ա տ ե ն ա գ ր ո ւթ յա ն մ ե ջ», Ա զ գ ա յի ն Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն Ծ Ը , Վ ի ե ն ն ա , 1 0 0 0 ) : Հ ե տ ա գ ա յո ւ մ առս/եք/ Լուրք հ ի մ ն ա վ ո ր մ ա ն Գ. Տ ե ր ֊Մ կ ր տ չ յա ն ի հ ա շ ի վ ն ե ր ը ճ ի շ տ հ ա մ ա ր ե ց ի ն և նրա կ ո ղ մ ն ա ն ց ա ն Կ ա ր ա պ ե տ Տ ե ր ֊Մ կ ր տ չ յ ա ն ը և Ս ա . Մ ա լխ ա ս յա ն ր : Ի ս կ ե ր ր 1 0 2 6 թվա կա նին նրս, ղ ե մ դ ա ր ս եկա վ ա կա դ. Հ տ կ ո բ Մա ն ա նդյա ն ը (((Հա նդես Ա մ ս ֊ 1 Պ ա ր տ ք ե ն ր հ ա մ ա ր ո ւմ ա յս տ ե ղ պ ա ր ղ ե/ մ ի թ յո ւր ի մ ա ց ո ւթ յա ն , ո ր ա ռ ա քա ցել կ Տ ի մ ո - թ ե ո ս ի հ ր ա տ ա ր ա կ ի չ ն ե ր ի ( տ ո ղ ե ր ի ս գ ր ո ղ ի և Կ . Տ ե ր Մ֊ կ ր տ չ շ ա ն ի ) ա ն ո թ ա գ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ի ց և ա ո ի թ Լ ա վ ել բ ա զ մ ա թ ի վ կ ե ր գ ր ե լո ւ գ ո յո ւթ յո ւն չո ւն ե ց ո ղ մ ի հ ա ր ցի մ ա ս ի ն # Բ ա նն ա յն ո ր Հա մ ս /պ ա * տ ա ս խ ա ն տ ե ղ ը Տ ի մ ո թ ե ո ս ի ձ ե ո ա ղ ր ո ւ մ ( Л ՜ 1 9 5 $ ) ո չ թ ե /է է ն ի р Ш 1| р ե ւ թ ն ե ր ո ր ղ , ա յ չ պ ա ր զ ա - պ ես р п ||р եւթ ներորղ (տ ե ՛ս Էք 2 հ 9 ր ) , ինչպ ես կրկնա կի ս տ ուգեցինր 1 9 5 8 թ վա կա նին.

2 Տ 2 0 . Տեր-Մինապան օր /ա »~ո ւմ , ա պ ա ա ռա նձին ղրքա վ), սրա դ ե մ էլ ի ր ա ռա րկութ յուններն ա րեց ա կա դ. Մ ա նուկ Ար 1гцա նր (Հ ի ն հսւյ դրա կա նութ յա ն պ ա տ մ ո ւթ յո ւն , / հ ա տ ., Երևա ն 1 9 4 4 , հինգերորդ հ ա վ ե լվ ա ծ, էջ 6 1 3 — 6 1 8 )։ Ա մ ե ն ի ց ա ոա ջ պ ետ բ է շեշա ել ա յն հ ա ն գա մ ա ն քը , որ պ իտ ա ռութ յա ն վ ե ր ֊ նա դրի մ ե ջ խ ո Աքը ա ն կ ա ս կ ա ծ վ ե ր ա բե ր ո ւմ է Դ ի ո ս կոր ս սի մ ա հ վ ա ն ա մ ս ա թ վ ի ն , որը շա տ հա սկա նա լի կերպ ով դրվա ծ է եգիպ տ ա կա ն թ ո վ թ ա մսի հա շվով, Մ ենք ա րդեն նշեւ/ինբ, որ Տի մ ո թ ե ո ս ի երկի մ ե ջ դ րվ ա ծ է ա յդ ա մ սի ա նիւնր , ուրեմն «թ ուղթ » ը ն թ ե ր ցվ ա ծ ը , որ պ ա տ ա հում է Л* 4 5 4 (Կ ) ձեո ա ղբում, էջ 2 3 0 ( Տ ի մ ո ֊ թ է ո ս ի տ պ ա գ ր ո ւ թ յո ւն , էջ 3 3 5 ) և «Կ՛նիք հ ա ւ ա տ ո յ» ժ ո ղ ո վ ա ծ ո ւ, էջ 1 1 2 , պ ե տ բ է թ յո ւր իմ ա ցո ւթ յո ւն հա մա րեր Ա յդ պ ի ս ո վ հա մա պ ա տ ա սխ ա ն ւղիա ա ոռւթյա ն վերնա դիրը պ ետ ք կ/ինի վերա կա նղնել հետևյա յ ձևով. <(Եբա նելւոյ հա ւր մ ե բ ո յ Դի ո սկ որ ոսի եսլիսկոսր, սա պ ետ ի Աղե բսա նդր եա յ Ա Խ ոստ ովա նողի' ի դ ր ե ցեր ,յ աո Սե կունդինա ն թ ղ թ ո յ, ի Դան դրա յե ք ս ո ր ա ց, ուր ղա րշա ւա նն (կ ա մ ղ ը ն թ ա ց ս ն ) կ ա տ ա ր եա ց ի Ք ր ի ս տ ո ս . Թ ովթ է ., ս ե պ տ ե մ ­ բեր Ր ., Հոոի 9..»։ Գ . Տ ե ր ֊Մ կ ր տ չ յ ա ն բ գ տ ն ո ւ մ է , ո ր ա մ ս ա թ ի վ ը պ ե տ ք է լ ի ն ի « Թ ո վ թ Ե ., Ս եպ տ եմբեր Р ., Հոոի 9,.» և ա յդ բա ցա տ ր ո ւմ է նրա նով, որ ի բր շփ ոթ վ ել են հ ա յ ե ր ե ն ա յ բ ո ւ բ ե ն ի Ե և I; տ ա ռ ե ր ը , ո ր շ ա տ ս ո վ ո ր ա կ ա ն բ ա ն է : Բ ա յ ց ի ն չ ո լ /; ն ա >սյդ դ ե պ ք ո ւ մ ե բ ե բ ա ն դ ա մ պ ա տ ա հ ո ղ « Թ ո վ թ 1 ;»-ն վ ե ր ա ծ ո ւմ մ ի ա յն մի ա նդա մ պ ա տ ա հող «Թ ո վ թ Ե »-ի ն . չ է ' որ ճիշտ հա կա ռա կը կլիներ տ րա մա բա ­ ն ա կ ա ն ր ե ա վ ե լի հ ա վ ա ն ա կ ա ն ը : 9 \\ Տ ե ր ֊Մ կ ր տ չ յ ա ն բ հ ե ն ց ի ն ք ը բ ա ց է ա ն ո ւմ գա ղ տ ն ի ք ը , ն ր ա ն հ ա յտ ն ի է, որ Դ իո ս կո րո ս ը ի ր ո ք մ ե ռ ե լ է ս ե պ տ ե մ բ ե ր ի ոչ թ ե 2 - ի ն , ա յլ 4 - ի ն , ի ս կ ս ե պ տ ե մ բ ե ր ի 4 ֊ ի ն հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ո ւմ է Թ ո,/թի 7 - ը և ո չ թ ե 5 ֊ բ : Ն ա դ ր ո ւ մ է . <(Ո ւ ր ե մ ն / ս ն դ ր ա կ ա ն է մ ն ո ւ մ Դ ի ո ս կ ո ր ո ս ի մ ա հ ­ վա ն ա մ ս ա թ ի վ ը , որ պ իտ ի լինի կ ա մ 5 կա մ 7, Եթե 7 -ն է նա խ նա կա նը' հ ս ւյե ֊ ր ե ն թ ա ր գ մ ա ն վ ե լո ւ ց հ ե տ ո կ ֊ն շ վ ւո թ մ ա մ բ կ ա ր դ ա ց վ ե լ է Ե ե վ ե ր ջ ի ն ի ս դ ի մ ա ց մի ա յն հնա րա վոր էր դնել սեսրոեմբերի 2 » («Օ ո ղ ա կ ա թ ո ժողովա ծու, էջ 1 5 7 ): Ի ն չ պ ե ս տ ե ս ն ո ւ մ ե ն ր , ա յ ս թ վ ե ր ի մ ե ջ մ ե կ ի վ ւ ո խ ա բ ե ն մ ի ք ա ն ի սիս ա լ կ ա . Ն ա խ ' ճ ի շ տ ը Թ ո վ թ կ ֊ն է և ո չ թ ե Ե ֊ն , ե ր կ ր ո ր դ ' ս ե պ տ ե մ բ ե ր / 2 ֊ի փ ո խ ա ր ե ն պ ե տ բ է լինի ա ն պ ա յմ ա ն ս ե պ տ եմ բե ր ի 4 , իսկ թ ե ի ն չ պ իտ ի լի ն ի Հոոի 6 -ը , ա յդ կտ եսնենք հետ ո: Դ ի ո ս կ ո ր ո ս ի մ ա հ վ ա ն օ ր ն ո ւ տ ա ր ի ն մ ե ղ հ ա ղ ո ր դ ո ւ մ /; ն ր ա ա շ ա կ ե ր տ Թ էոպ իսա ը սկզբնա պ ես հունա րեն դրվա ծ և ա յժ մ ա սորերեն պ ա հվա ծ կ ե ն ս ա ֊ դ ր ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ , ո ր ֆ ր ա ն ս ե ր ե ն է թ ա ր գ մ ա ն ե լ 1 ' . N 3 1 1 -6 1.• Ա յ ղ կ ե ն ս ա զ ր ո ւ թ յ ա ն մեջ պ ա տ մ վ ո ւմ են Ք ա ղ կ ե դ ո ն ի ժո/լու/ին ն ա խ ո ր դ ո ղ ի րա դա րձ ութ յո ւնները , ա յդ ժ ո ղ ո վ ի հ ր ա վ ի ր ո ւմ ը , Դ ի ո ս կ ո բ ո ս ի Կ. Պ ոլի ս մ ե կ ն ե լը , նր ա ո ւն կ ն դ ր ո ւ­ թ յո ւնը կ ա յս եր մ ո տ , « նեստ որա կա նների» ի ն տ ր ի գնե ր ը , Ք ա զկեղո նի ա ոա ջին նիստ ը, Դիս սկորոսի պ ա շտ ոնա նկումը, նրա ջա նքերը' եպ իսկոպ ոսներին ն ո ­ ր ի ց իր կողմն ա ն ցկ ա ցնել, նրա ա քսորումը, Գ ա նգրա յում ա պ րելր ե վերջա ­ պ ե ս ն ր ա մ ա . 'լ7 , ո ր ը , Թ է ր պ ի ս տ ի ա ս ե ր ս / , տ ե ղ ի է յ ո ն ե ց ե լ « Լ չ ո ւ լ ( = ս ե ս ր ո ե մ բե ր ) ամսի 4-ին գիշերվա ժա մի 11-ին», Թ էոպ իսա ը Դիոսկոբոսի հետ գնացել ՛■ ա $ է օ ւ> օ <3с 0 | с 5с с г е . рл1г13ГсЬс < Г Л 1е х а п < !п с . ё с г И с р а г Б о п <]|$с1р 1е Т 11еор|‘$1е { \\ 1с 1! г п а 1 а ^ а Щ и е : 1) 1Х1ё т ? տօոօ, I . I. Р а ш 1903. р . 1— 103. 2 4 0 — 3.10 Л Հ մ ,!.,,. 0 | ' е տօէ&հտումճ К<г- с'н еп §е5с Ы с М е <*օտ 2 а с Ь а п а $ ГСЬе1ог. т ( 1е и и с 11ег и Ь е г е Ы / и п д П е г а ^ е й е Ь е п у о п К . .\\՚ 1մօոտ пп(1 О . К г » б ег. 1899. վ 304:

Տի մ ո թ ե ո ո Կ ոպ ի «Հա կ ա ճ ա ռո ւթ ե ա ն » թ ա րգմա նութ յա ն ժա մա նա կը է Գա ն դրա ա քսոր, մա հվա ն ժա մա նա կ նրա մոտ է եղել, նրա մ ա հից երկու ա միս հետ ո գնա ցել է Պ ենտ ա պ ոլիս ('С угеГ Ш С а) , ա ր և 4 5 5 թ վա կա նին դրել է ա յդ կ ենսա գրութ յունը։ Ո ւրեմն ա յս տ ե ղ մ ե ն ք ունենք մ ի մ ի ա ն գ ա մ ա յն վ ր ս ֊ ւոա հելի, ա կա նա տ ես վ կ ա , որի տ վա ծ տ ե ղ եկ ո ւթ յո ւններ ը ո չ մի կա ս կա ծի ե ն ­ թ ա կ ա {ի ն ե լ չե ն կ ա ր ո ղ ': Պ ե տ ր ո ս Վ ր ա ցո ւ վ ա ր ք ի մ ե ջ Էյ ա ս վ ա ծ Է, ո ր Դ իոս- կ ո ր ո ս ը մ ե ռ ե լ Է կ ո ւ լ ա մ ս ի 7 ֊ի ն ' . ա յս տ ե ղ Է լո ւլը դ ր վ ա ծ Է ա ն շո ւշտ Բ՜ովթ ի .փ ոխ ա րեն, կ ա մ գուցե սխ ա / Է ա յն : Ա յստ եղ ա նհրա ժեշտ Է մ ի հա րց ևս շո շա փ ել, որ սերտ որեն կ ա պ վ ա ծ Է մ ե ղ Հ ե տ ա ք ր ք ր ո ղ խ ն դ ր ի հ ե տ : Հ ա յտ ն ի Է, ո ր Բ ր ի տ ա ն ա կ ա ն թ ա ն գ ա ր ա ն ո ւմ 5 6 2 թ վ ա կ ա ն ի ց ա ո ա ջ գ ր վ ա ծ մ ի ա ս ո ր ե ր ե ն ձ ե ո ա գ ի ր կ ա С 0 ( 1 7 2 9 3 (1(1 • 1 2 1 5 4 հա մա րի տ ա կ (հ մ մ տ . V/. \\У քւջհէ, С а 1 а !. 6 3 9 — 6 4 8 ), որն իր բո վ ա ն դ ա կ ո ւ­ թ յ ա մ բ խ ի ս տ Ն մ ա ն Է մ ե ր Տ ի մ ո թ ե ո ս ի <(Հ ա կ ա դ ա ս ո ւ թ յ ա ն ը » . ա ս ո ր ե ր ե ն ա յ դ Հա տ որի վերնա դիրն Էլ ն մ ա ն Է հ ա յե ր ե ն ի ն և կ ոչվ ո ւմ Է «Տ ի մ ո թ Է ո ս ի գիրք Ը ն ղ դ է մ сք ո ղ ո վ ո յ ն Ք ա ղ կ ե դ ո ն ի օ ւ Բ ն ա կ ա ն ա բ ա ր ե ս ո ւ զ ե ց ի ս տ ո ւ գ ե լ , թ ե ա ր դ յ ո ք մ եր Տի մ ո թ ե ո ս ի Դ իոսկորոսից բե ր վ ա ծ պ իտ ա ռութ յուններն ի ր ե ն ց վ ե ր ն ա դ ր ե ֊ բ ո վ չկ ա ՜ն ա յղ ձեռա գրումւ Ա յդ ո ւղ ղ ո ւթ յա մ բ ես շա տ ա շխ ա տ եցի մ ի ն չև 1913 թ վ ա կա նի վերքերը, /•ա յց ի մ ջա նքերը հ ա ջողութ յա մբ չպ ս ա կ վ եցի ն : Հ ա ն ի որ ա յդ ձեռա գրի մի խ ոշոր մա սը ա նդլերեն էր թ ա րգմա նել և հրա տ ա րա կել Տ . О . Р . Р вГ Г у *^ (О агИ О ГС! 1 8 8 1 ), ես նա խ ա յդ դրբի մեջ գտ ա Հենա տ ո նի վա նա կա ններին ուղղվա ծ ն ա մ ա կ ի հ ա տ վ ա ծը , սա կա յն ա սա նդ որևէ ա մ սա թ վի ւ Ա պ ա ես խ ր ն դ ֊ րեըքկ որ ձեոա գիրն սա ուդեն և ինձ հ ա յտ նեն: Վերջա պ ես ե ս 19 13 թ վա կա նի դ ե կ տ ե մ բ ե ր ի 5 ֊ի ն Գ ի ս ե ն ի ց ( Գ ե ր մ ա ն ի ա ) պ բ ո ֆ . Գ ո ւս տ ա վ Կ ր յո ւղ ե բ ի ց մ ի բ ա ց նա մա կ ստ ա ցա , որն ի մ խ ն ղ ր ո վ դիմել էր Լոնդոն, ի մ մա տ նա նշա ծ ձեո ա ­ գիրը նա յելո ւ հա մա ր, ա յղ բ ա ց ի կ ն ա սում էր' « Պ ա րոն Е . \\ \\ '• ВгО О кБ-/' Լոն­ դ ո ն ի ց հ ա ղ ո ր դ ո ւմ է ի ն ձ , ո ր ձ ե ռ ա գ ր ո ւ մ է / ( Ш . 1 2 1 5 6 ) ոչ մ ի ա մ ս ա թ ի վ չի ն շվ ա ծ, և իրոք էլ ա նսովոր բ ա ն կլիներ թ վ ա գր վ ա ծ ա ս տ վ ա ծա բա նա կա ն Նա ­ մա կը»։ Ա յն՛ուհետ և ե կ ա վ տ ո ա ջթ ւ հ ա մ ա շխ ա ր հ ա յի ն պ ա տ ե ր ա զ մ ը և ես ա յլև ս հ ն ա ­ ր ա վ ո ր ո ւթ յո ւն չունեցա ա յդ հա րցով զբա ղ վ ե լո ւ, թ ե և ղ ա նա դա ն ա ռի թ ներո վ միշտ ա ն դ ր ա դ ա ռ ն ո ւմ էի ա յղ խ ն ղ ր ի ն և խ ո ս տ ա ն ո ւմ ի մ ա ս ելի քն ա ս ե լ, քա նի որ ե ս ո չ մ ի կ ե ր պ չէի կ ա ր ո ղ ա ն ո ւ մ հ ա մ ա ձ ա յն Л/ Գ . Տ ե ր -Н կ բ տ չ յա ձ ի և Ն ր ա հ ե ­ տ և ո ր դ ն ե ր ի ո ՛ չ հ ա շ ի վ ն ե ր ի ն և. ո ՛ չ է լ դ ա տ ո ղ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի ն ։ Վ ե ր ջ ա պ ե ս ե ս ո ր ո շ ե ց ի մ ի ա ն դ ա մ է լ գ ի մ էդ Բ ր ի տ ա ն ա կ ա ն թ ա ն գ ա ր ա ն ի վա ր չութ յա նը և խ ն դ ր ե լ, որ ուղա րկեն ինձ հետ ա քրքրող պ իտ ա ռութ յունների վեբնա գբերր ա սորերեն ձեռա գրից, և 1944 թ . մա րտ ի 1-ի ն նա մա կ ուղա րկե­ ց ի Լ ո նդ ո ն ա յդ մ տ ք ո վ , Ն ո ւյն թ վ ի о դ ո ս տ ս ,.ի 3 0 - ի ն դ ր վ ա ծ պ ա տ ա ս խ ա ն լ, հ ա ղ ո ր դ ո ւմ Էր ի ն ձ , ո ր ն ե ր կ ս , պ ա յմ ա ն ն ե ր ո ւ մ « բ ո լո ր ա ր և ե լյա ն ձեռա գրէ,րր ստ իպ վ ա ծ ենր եղել տ եղա փ ոխ ել Լոնդոնից հեռու գտ նվող ա վելի ա պ ա հով վ ա յ­ ր ե ր , և ն ր ա ն ք մ ի ն չև պ ա տ ե ր ա զ մ ի ,/երջր մ ա տ չե լի չե ն լի ն ի : Ս ա կ ա յն , հ ե ն ց որ ա յդ ձեռա գրերը Նորից մա տ չելի լինեն, ես ա յն ստ ուգել կ տ ա մ և Զ եդ կ տ ե ղ ե ֊ կ ա ց ն ե մ », Եվ ի րո բ, պ ա տ երա զմ ը վերջա նա լուց հետ ո ես ստ ա ցա Բ բի տ ա ն ա ֊ ՚ Р с П * И а а տ օ. Ра1г18ГсЬ О к я к и г I \\ օ՚ ո М с х а п д п а п ас Ь т о п о р Н ^ Ш с Ь е п <?ие1- 1сп> 1900. Տ . 145 И. • к . К а а Ь е . Р с1гн § <)сг !Ь огсг. Ы р г !» * . 1895. ԷՀ 63:

ծ . Տեր-Մ ին ա ս յա ն կ ա ն թ ա ն գ ա ր ա ն ի ց 1 9 4 7 թ . հ ո ւ ն ի ս ի 1 7 ֊թ վ ա կ ի ր մ ի գ ր ո ւ թ յա ն , ո ր ո վ ո ւ ղ ա ր կ ­ վ ո ւ մ կ ր ի ն ձ ի մ ց ա ն կ ա ց ա ծ պ ի տ ա ռ ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ի վ ե ր ն ա գ ր ե ր ը ա ս ո ր ե ր ե ն ։ Նրսւն՝- ց ի ց մ ե կ ը ' Հ ենШտ ոնի մ ի ա յն ա կ յա ցն ե ր ի ն ուղղվա ծ նա մ ա կը իրոք թ վ ա կա ն չու- ն ի , ի ն չպ ե ս հ ա ղ որ դ էդ Էր Ը . XV. В гО О к Б -р և ի ն չպ ե ս Հ ա յե ր ե ն ո ւմ կ (տ ե ս Տ ի ­ մ ո թ ե ո ս ի Հա կ ա ճ ա ռո ւթ յո ւն, կ 2 7 9 ) , ի ս կ Ս եկոլնդիա նոսին գր ա ծ նա մա կի,, վ եր ցր ա ծ պ իտ ա ռութ յա ն վերնա դիրը հ ետ ևյա լն կՀ «Ե ր ա ն ելլո յ Գ իոոկորոսի Հս ,,ր մ ե ր ո յ Ա եպ իսկոպ ոսա պ ետ ի Աղեք ս ա ն դրեա յ և Խ ոստ ովա նողի ի գ ր ե ց ե ք յ ա ռ Ս եկոլնգինոս թ ղ թ ո յ, ի Գան դրա յե ք ս ո ր ա ց. ո ,ր ղ ը ն թ ա ցս ն կ ա տ ա ր եա ց ի Ք ր ի ս տ ո ս ի Թ շրին ք ը ղ ե մ յո թ ի ն թ շ ր ի ն 1 ֊ք յո թ ինի , Ա յս վերնա գրի շուրջն ես թ յո ւր ի մ ա ց ո ւթ յա ն կա . Ն ա խ , ո ՛ ր տ ե ղ ի ց 1; վ ե ր ց ր ե լ կ'. Օ վ ա ր ց ը , ո ր ա յ ս ձ ե ո ա ղ ի ր ը ( В ГЦ . М и * . Я ( 1(1. 1 2 1 5 6 ) « պ ա ր ղ ա պ ե ս » ա վ ա ն դ ե լ I; « . . . , : , ր ղ ը ն թ ա ց ս ն կ ա տ ա ր ե ա ց ի Հ ր ի ս տ ո ս ս ե ս , . ո ե մ ր ե Ր| . ա մ ս ո յ й » 2, ե ր բ ձ ե ո ա ղ ր ո ւ մ ա ս վ ա ծ կ « թ շ ր ի ն ք ը դ ե մ յ ո թ » : Երկրորդ, ի ՛ն չպ ե ս պ ես,,, կ հա ս կա նա լ «թ շրին ք ը դ ե մ » ա մ իս ը , չկ ՛ ո ր , որքա ն հա յտ նի Է, թշրին ր ը ղ եմ ը կ ա մ թ շր ի ն 1 -ը չի հա մ ա պ ա տ ա ս խ ա նս„ I ս ե պ տ եմ բե ր ի ն , որը Է/ա լ կ կոչվ ո ւմ , ա յլ հ ա մա պ ա տ ա սխ ա նում Է հոկտ եմբեր ա մ ս ի ն *, Բ ոլո ր ղ ես,բ ե ր ո ւմ ա ն հ ա ս կ ա ն ա ф Լ մ ն ո ,մ 6 ե 7 թ վ ե ր ի տ ա ր բ ե ր ո ւ­ թ յո ւն ը , Ինձ թ վ ո ւմ Հ , որ բո լո ր դեպ քերում, երբ խ ո ս վ ո ւմ Է 7 ա մ սա թ վի մ ա ֊ ս ի ն , պ ե տ ք կ հ ա ս կ ա ն ա լ թ ո վ թ ա մ ս ի 7 ֊ը , ո ր պ ե ս ա յս դ ե պ ք ո ւ մ Դ ի ո ս կ ո ր ո ս ի մա հվան վավերական թվա կա ն, իսկ մյո ւս թ վերր թ յո ւր ի մ ա ցո ւթ յա ն ա ր­ դյունք են. Եթե ա յդպ ես 1, եթե թ ո վ թ կ -ս ե պ ա ե մ բ ե ր ի 4 (ո չ 2 ) կ Դիոսկորոսի մա հ վ ա ն ճ ի շ տ թ վ ա կ ա ն ը , ա պ ա մ ն ո ւ մ կ լո ւ ծ ե լ հ ա յե ր ե ն ի « Հ ո ռ ի 9 . » ֊ի խ ն դ ի ր ը , Գ. Տ ե ր -Մ կ բ տ չյա ն ի կ ա ր ծի ք ո վ ' դ ա Տ ի մ ո թ ե ո ս Կուղի « Հ ա կ ա ճ ա ռ ո ւթ յա ն » հա յ թ ա ր ղ մ ա նությա ն ժա մա նա կն կ նշում, որովՀետ ե Դիոսկորոսի մա հվա ն ա մսա - ԲԻՎԸ նշող ա յդ հա տ վա ծում մ ա Հվ ա ն տ ա րեթիվը չկ ա , «ո ւր եմ ն և ոչ մ ի Հն ա ­ ր ա վ ո ր ս ,թ յո ւն հետ ա դա րձ հ ա շվ ի »։ ճ ի շտ կ, որ մեր պ իտ ա ռութ յա ն վ եր ն ա ­ գր ո ւմ չի նշվա ծ Դ իոսկորոսի մ ա Հ վ ա ն տ ա րեթ ի վ ը, բ ա յց նշա նա կս՜, մ կ ա յղ ա ր դ յո ք , որ Դիոսկորոսի նմա ն մ ե ծս ,թ յա ն մ ա հից դեռ լրիվ 100 տ ա րի չա ն ­ ց ա ծ մա րդիկ ա րդեն չդիտ եին նրա մա Հվա ն տ ա րեթիվը թ ե կ ո լղ « ա ն ի ծյա լг Մ ա րկ ի ա ն ո ս կ ա յս ե ր տ ա ր ի ն ե ր ո վ Հ ա շվ ա ծ , ա յն Դ իո ս կ ո րո ս ի , որ ],ր մ ա հի ց ՞՚Ա Դ Ի Վ М — Ш ա ն ցա ծ «ե ր ս ձ ե յի Հ ա յր մեր ե խ ո ս,„„վ ա ն ո ղ » կ կոչվում ե բ ո լո ր նշա ններից երեում կ, որ ս ր բա ցա ծ մա րդս, պ ա տ իվներ կ վա յելեք ե թ ե ր և ս նա և Հա տ ուկ տ ոն ունեցեղ ե կ ե ղ ե ցո ւմ : Մ եղ թ վ ո ւմ կ, որ ա յդ պ ի սի բա ն լի ն ե լ չի կա րող. Դ իոսկորոսի մ ա Հ վ ա ն թ վ ա կ ա ն ն ա նշուշտ Հ ա յտ ն ի կլիներ՝ ն ր ա ն ա յդ ք ա ն պ ա տ ի վ ն ե ր տ վ ո ղ մ ի ա բ ն ա կ ն ե ր ի ն , Ո ւր ե մ ն Ոհտտղա ւ-ձ Ոա? ի վ - Բ ե բ ,ս մ Л ,/ գ ր ա բա ր թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յա մ բ , բա ն/, որ մ ն ջ ա ն ա մ ա սորերեն տ ա ռեր ո վ տ պ *, գրեք •սնՀնարին Լ» = Ա յս ա ն ղ ե կ ռ թ յռ ն ր հ ա զ օ ր ,,,,,մ Լ հ ֊ Ա կ ի ն յա ն ը , դ Հ ա ն դ ե ., Ա մ ս օ ր յա ., 1 9 3 2 , կ 2 7 Ձ — Յ Տ 0 . ~ ,ո Ն հ լ „ յ Հես,!,յ ա , Ղր բ խ յ . Е . 5с11\\\\'агг. Со<1ех У а11<ипи$ С г . 1 4 3 1 . с т о ՁոէւօհՅւշօժօոօոտւտօհր $ а ш ш 1 и п 8 Յ Ա Տ с!ег 7 .с Н К ш Ч сг 2օււօտ. М б и с Ь е п . 1 9 2 7 , է * 1 2 5 : ЛЫ >ап<11ип8сп <1ег В а у е п - տօհօո Л к а (1 еп и с <1сг ԱМ ^чспзсЬаИ сп. ր հ ւ1 .— 1Ատէօր. К 1з5$с, X X X I I В с !.. 6 Л Ы . 1 Տ ե ՛ս !• Ь сгЬ аг< 1 К е Б И е . Я у п з с Ь е С г а ш т а И к . В егП п . 1888. զ 132: Նաև Р а у п с Э т М Л С о т р е т Н с и к эуп’а с О гсИ оп агу. О хГ о Ы 1903. >.? 62 3 , իսձ է՝ р , ф Քէ4ե մ = Հ ո կ տ ե մ բ ե ր , թ :ր ի \" ւ > / ս ր ա յա = Հ 2 ն ո յե մ բ ե ր :

Տի մ ոթ եոս Կ ա զի «Հա կ ա ճա ռո ւթ եա ն» թ ա րգմ ա նութ յա ն ժա մա նա կը № է * ւս է է ե | Գ ի ո ս կ ո ր ո ս ի մ ս ւ Пվ ւ ս ն օ ր վ ա զ ո ւ գ ա ւ յ ի ս յ ո ւ մ & ե ո ի վ Լ ո ս ր ե ր յ ս ւ յ ո ' ֊ ր1. ա ն կ ա ւ ՝ Լ | | ւ ս յ ե ւ ո ք I, հ ա մ ա կ ե լ , ա յ լ մ ի ա ն գ ա մ ա յ ն հ ն ւ ս ո ս փ ւ ւ * , մ ա ն ա վ ա ն դ հ ա ­ յո ց ե կ ե ղ ե ց ո ւ կ ա պ ա կ ց ո ւ թ յա մ բ , ո ր ը , ի ն չպ ե ս ե ր և ո ւմ /., Դ ի ո ս կ ո ր ո ս ի ն ս ը ր ֊ ['երի կա րղն Հ ղ ա ս ել և հա տ ուկ տ ոն է ս ա հ մ ա ն ե լ նրա հ իշա տ ա կ ին ւ Մ եր մ ա ՝ ս,հնա դա րա նի ձ ե ռ ա գ ր ե ր ո ւմ զա ն ա զա ն ա ռ ի թ ն ե ր ո վ պ ր պ տ ո ւմ նե ր կա ւոա րե/իո մ ե ն ք 1 0 0 7 ձ ե ռ ա գ ր ո ւմ ( է շ 2 ր ) պ ա տ ա հ ե ցի ն ք Դ իոսկորոսին ն վ ի ր վ ա ծ հետ ևյա լ շ ա ր ա կ ա ն ի ն , ո ր ի վ ե ր ջ ո ւ մ ա ս վ ա ծ է , թ ե դ ա զ ա ն , [ ո ւ մ /, « ի մ 1, « շ ա ր ա կ ն ո ց ի ն » : КԳ եղեցիկ շա ոա ւիղ յա ր մ ա տ ո յ որրոց հա րցն, Վ ե ր ա բ ո ւ ս ե ա լ ծ ա ղ ի կ հ ա լա ա ո յ մ ե ծ վ կ ա յն Վ ՚ր ի ա ո ո ս ի Ս ուր՛՛ն Դ ե ո ս կ ո ր ո ս , ոչ հա ւա ն ե աչ ա ն օր էն ժ ո դ ո վ ո յն , Ն ղ ս վ ե ա ց ղԼեոն և ղ տ օ մ ա ր ն քոր պ ի ղ ծ »/ Ո ւրեմն Գ . Տ ե ր ֊ Մ կրտ չյա նի ա մ բո ղ ջ կա ո ուցվ ա ծքի հ ի մ ք ,,, տ ա րեթ ի վ ն ր շ ֊ վ ա ծ չլինելու պ ա տ ճա ռով հետ ա դա րձ հա շիվ ա նելու ա նհնա րինութ յունը, իրա ­ կա նութ յա նր չի հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա նո ւմ ։ Գ . Տ ե ր ֊Մ կ ր տ չ յ ա ն ն ի ն ք ն կ ը ն ղ ո ւ ն ո ւ մ է , ո ր հ ե տ ա դ ա ր ձ հ ա շ ի վ ն ե ր ա ր վ ե լ ն ն , բ ա յց ղրա հա մա ր նա միշտ պա րտ ա դիր կ հա մա րում բա ցի ա մսա թվից Նաև տ ա րեթվի նշումը, զա նելով, որ ա յլ կերպ հա մա րողները ոչ մի դեպ ­ ք ո ւմ չէի ն կա րող ճ շտ ե լ զուգա դիպ ումները/ Ա յս պ նդումն և ս չի հա մ ա պ ա ֊ տ ա ս խ ա ն ո ւ մ ի ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ա ն ը , մ ե ր գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ ( ա հ ս Ա ս ո ղ ի կ , Լջ 7 8 — 7 0 ) պ ա հ վ ա ծ է հ ե տ և յ ա լ <1ա մ ա ն ա կ ա ր ա ն ա կ ա ն ց ո ւ ց ո ւ մ ը , ս ե ւ յ ե տ պ ա ֊ ա եր ա ղ մ ին Վ ա րդա նա յ ' զկնի երկուց ա մ ա ց սուրը 0.ևոնզեա նբ Յովսե/իա ւ հ ա յ֊ ր ա պ Լ /// ա ւ կ ա ա ա ր ե ց ա ն յ ա մ ս ե ա ն ն հ ր ո տ ի ց , ո ր օ ր Ի Զ է ր ա մ ս ո յ ն , ն ո յ ն յ ո ւ ­ լիսի յա ,ա ր կիւրա կկի։ Ըստ որում սա ուգեա / մեր ղա մս թ ա ղա ւորա ցն' զտ ա ր հ ա ն դ ի պ ե ա լ ի Ժ Ե ա մ ն Տ տ ղ կ ե ր տ ի և յ Գ ֊ն Մ ա ր կ ի ա ն ո ս ի ա ն ի ծ ե լո յն » , Ն ո ւյնը ր ե ր ո ւ մ կ ն ա և ՛Լաբ ղ ա ն Բ ա ր ձ բ բ ե ր դ ց ի ն (Մ ո ս կ վ ա , 1 8 6 1 , Լջ 7 6 ) , մ ի ա յն սա Հ ի շ ո ւմ Է Հա զ կ ե ր ա ի Ժ'Զ տ ա ր ի ն և ն ա հ ա տ ա կ ո ւթ յա ն ը դ ն ո ւ մ կ Հ ր ո տ ի ց ա մ ­ սի Ի Ի ֊ի ն ։ Սա ց ո ւյց կ տ ա լիս, որ մ եր ն ա խ ն ի ք հնա րա վորութ յուններ ո ւնեցել են մա - մ տ նա կս/բա նա կա ն բ ա ր դ հա շիվներ ա նելու, ա նշուշտ ձեռքեր ին ունենա լով <1ա մ ա ն ա կ ա բ ա ն ա կ ա ն ա ղ յ ո ւ ս ա կ ն ե ր ( կ ա յ ս ր ն ե ր ի և թ ա ղ ա վ ո ր ն ե ր ի տ ա ր ե թ վ ե ր , հ ա յ ր ա պ I։ /// ն I ր / ւ կ ա ր / / , զ ա տ կ ա կ ա ն ց ո ւ ց ա կ ն ե ր և ա յ լ ն ) , ո ր ո վ կ ա ր ո ղ ա ց ե լ ե ն ա ռ ա ն ց է/էար/տթքէվն ո ւ ն ե ն ա ր ։ / ա յ դ Ոէ ղ յ ո ւ ս ա կ ն ե ր ո վ ո ր ո շ ե լ դ ե պ ք ի տ ա ր ե թ ի վ ը , բյո ւգա ն դ ա կ ա ն կա յսրների և պ ա րսից թ ա ղա վորների տ ա րիների հա մա ս ր ս ֊ ա ա սխ ա նութ յունը և ա յլն ։ Մ եր դեպ քի հա մա ր բա վ ա կ ա ն կր ի մ ա նտ ի որ Դ ի ո ս կ ո ը ո ս ը մ ե ռ ե լ I, Մ ա ր կ ի ա ն ո ս ի կ ա յ ս ր ո ւ թ յ ա ն 5 - ր դ տ ա ր վ ա ս կ ղ բ ն ե ր ի ն , л и ! ս աք) քոքր ա ր վ ա ծ Կ ՚> ո ւ ր ե մ ն ա մ ե ն տ ե ս ա կ ի հ ե տ ա դ ա ր ձ հ ա շ ի վ հ ն ա ր ա ­ վ ո ր Էբ և հ ա յ թ ա ր գ մ ա ն ի չը կա րող կր նշա նա կ!,ւ ո ՛չ թ ե թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յա ն թ վ ա ­ կ ա ն ը , ա յ լ մ ի ա յ ն և ե թ Դի, ո ս կ ո ր ս ս ի մ ա հ վ ա ն ա մ ս ա թ ի վ ը ի ր ժ ա մ ա ն ա կ ի հ ա յ ե ­ րեն ա մ սա թւ)ով: Բ ա յց ա յս մ ի ա յն ի մ ի ջի ա յլո ց , ց ո ւ յց տալու, հ ա մ ա ր , որ մ ե ր ն ա խ ն ի ն ե ֊ բ ր շա տ ա վելի մեծ հնա րա վորութ յուններ են ո ւն ե ցել, ք ա ն մ ենք կա րծում ենք երբեմնւ Գա ւով մեղ Հետ ա քրքրող խ նդրին, պ ետ ք կ ա սենք, որ իրոք հա յ թ ա ր գ մ ա ն ի չը , ինչպ ես երևում Լ, ա յդ պ ի սի հետ ա դա րձ հ ա շիվ չի ա րել, ա յլ մ ի ա յն նշա նա կել Լ Դ իոսկորոսի մա հվա ն ա մ ս ա թ վ ի զուգա դիպ ութ յունը Տ ի մ ո թ ե ո ս ի գրքի թ ա ր գմ ա ն ո ւթ յա ն ժա մ ա նա կ ի հ ա յկա կա ն ա մ ս ա թ վ ի հետ ։

286 ե . Տեր-Մքւնաււյան ե թ ե ա յդ պ ե ս կ, պ ե տ բ է մ ի ա ն գ ա մ ա յն ճիշտ հ ա մ ա ր ե լ Հա կոր Մ ան անդ յա ն ի ա ռա ջա րկա ծ սրա միտ ուղղումը: Գ տ նելով, որ «Տ ի մ ո թ ե ո ս ի րնա դիրն ա ղ ա տ չէ ս/ղճա տ ումներիւ/ е , Մ ա ն ա ն ղ յա ն ն ա յն կ ա ր ծի ք ն կ հ ա յտ ն ո ւմ , որ « Հ ո ո ի 9. ա մ ս ա թ ի վ ը ա ղ ճ ա տ վ ա ծ Հ ս կ զ բ ն ա կ ա ն Հ ո ո ի 1>9. ը ն թ ե ր ց վ ա ծ ի ց ։ Ա յ դ դ ե պ ք ո ւ մ Թ ո վ թ կ = ս ե պ տ ե մ բ ե ր Դ - ֊ Հ ո ո ի Ի9, զ ո ւ գ ա վ ո ր ո ւ թ յ ա ն հ ա ն դ ե պ կ ո ւ ­ ն ե ն ա ն ք 5 5 2 — 5 5 6 թ վ ա կ ա ն ն ե ր ը , ի ս կ Ւ ո վ ] ) Ե — ս ե պ տ ե մ բ ե ր Ր — Հ ո ո ի 1>9. զո ւգա վորութ յա ն հ ա նդ եպ , 4 8 0 — 4 8 4 ք ա ռ ա մ յա կ ի վախ տ ր ե ն , կունենա նք 5 6 0 — 5 6 4 թ վ ա կ ա ն ն ե ր ը » ' : Մ ի կ ո ղ մ թ ո ղ ն ե լ ո վ 0 'ո վ թ Ե = ս ե պ տ ե մ բ ե ր Ր Հ ո ո ի Ի9. զ ո ւ գ ա վ ո ր ո ւ թ յո ւ ն ն ի բ ր և ս խ ա լ և ա վ ե լ ո ր դ , մ ե ն ը կ ո ւ ն ե ն ա ն ք մ ի ա յ ն Ы Р է- ս ե պ տ ե մ բե ր Դ. և դրա դ ի մ ա ց թ ա ր գ մ ա ն չի ժա մ ա նա կ ի հ ա յե ր ե ն ս/մսա թվի զ ո ւգ ա վ ո ր ո ւմ ը = Հ ո ո ի Ի9 , ո րի հ ա մ ա ձ ա յն Տ ի մ ո թ ե ո ս Կ ուզի թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յա ն ժ ա մ տ նա կը կդա ոնա 5 5 2 — 5 5 6 ք ա ռ ա մ յա կ ը , որը միա նդա մա յն հա մա պ ա տ ա ս­ խ ա նում է պ ա տ մա կա ն իրա կա նութ յա նը Ա մեր ունեցա ծ բոլոր տ եղեկու­ թ յո ւններ ին։ Որ հ ա յկ ա կ ա ն Հ ո ո ի Ի9. չի մ ա տ ն ա ն շ ո ւմ Գ ի ո ս կ ո ր ս ս ի մ ա հ վ ա ն թ վ ա կ ա ն ը , ա յղ երևում է ա յն հ ա շվ ի ց, որ Դ իոսկոբոսի մա հվա ն տ ա րին, 4 5 4 թվա կա նին Բ 'ո ։Ա } կ = ս ե պ տ ե մ բ ե ր ի 1 - ի ն հ ա մ ա պ ա տ ա ս քո ա ն ո ւ մ կ Հ ո ո ի 1 - ը , Ի ս կ ե թ ե , հ ե տ և ե լո վ Ա կ ի ն յա ն ի ա ռ ա ջ ա ր կ ա ծ մ ի ա յլ ո ւղ ղ ո ւմ ի ն ք ուզենա նք» ոեսր/ւեէքբե/րի Ր ֊ն կ ա ր դ ա լ Բ', ա յն ժ ա մ ա ն ա կ կ զ ա ն ե ն ք , ո ր 4 5 4 թ վ ա կ ա ն ի ն Հ ո ո ի 6 - ի ն ի ս կ ա պ ես հա ս ա պ ա տ ա ս/սա նում Է սեպ տ եմբերի Թ ը ն թ ե ր ցվ ա ծը , բ ա յց ա յդ դեպ ք ա մ Էլ մ ե ջ տ ե ղ ի ց վ ե ր ա ն ո ւմ կ Բ ՜ո վ թ Ե կ ա մ կ ֊ն , ո ր ո ն ց ա յղ թ վ ա կ ա ն ի ն հա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ո ւմ կր Ն ա վ ա սա րդ ի 2 9 ֊բ կ ա մ Հ ո ո ի 1 - բ : Ա յս բո լո ր դ ժվ ա ր ո ւթ յո ւններ ի մեջ ա մ ե ն ի ց քիչ դ ժ վա ր ո ւթ յո ւն հա րուցողբ Հ ո ո ի 9 , - ն Հ ո ո ի / ‘Զ կ ա ր դ ա լ ն կ : Ա յ դ պ ի ս ի շ փ ո թ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր շ ա տ ե ն հ ա ն դ ի պ ո ւ մ մ ե ր ձ ե ռ ա գ ր ե ր ո ւմ , բ ա յց մ ե ն ը որպ ես օրինա կ կ բեր ե ն ք մ ի ա յն մ ե կ ը , որր դ ա ր ձ յ ա լ 9, և Ի9. թ վ ե ր ի ն կ վ ե ր ա բ ե ր ո ւ մ : Ս ե ր Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի Զ ե ռ . X 3 5 6 9 կջ 1 34\\ս կ ա բ ղ ո ւ մ ե ն ք ' «Ա ր ե գ ի 9.. ե մա րտ ի. Ժ Գ . Վ ա րը և յի շա տ ա կ կ սքա նչելի ա ռն Գ րիգորի պ ա պ ին Հ ո ո մ ա յօ : Ձեոա գիրը հա մա րվում կ Ժ կ -Ժ Ը զարու գործ: Իսկ Ձեո. X 9 2 2 0 . Պատա ռիկ ՛Յա յսմ ա վ ո ւբ ք ի ց — Ժ Ե — Ժ Զ գ ա ր . կջ 1 0 9 Ш. ն ո ւյն ը ունի հ ե տ և յա լ ձ և ո վ . «Ա ր ե ­ գ ի . Ի9,- և մ ա ր տ ի . Ժ Դ . յ ի շ ա տ ա կ վ ա ր ո ւ ց ս ք ա ն չ ե լ ի տ ո ն Ա ս տ ո ւ ծ ո յ ս ր բ ո յ ն Գրիգորի Հռ ո մ ա յ պ ա պ ունлг Սա, ի հա րկե, մ ե ր հա րցի հա մա ր վ ճռա կա ն նշա նա կութ յուն չունի, բ ա յց 9 \" 11 9 է տ ա լ ի ս , ՛ ո ր թ վ ե ր ի ա յ ղ պ ի ս ի շ ւ ի ո թ ո ւ թ յ ո ւ Ա ն ե ր ո ՛ չ մ ի ա յ ն հ ն ա ր ա վ ո ր ե ն . ա յ լ և ի ր ո ր и/ա տ ա հ եք ե ն ։ Ահա ա յս բո լո ր հիշվա ծ հ ա նգա մա նքները նկա տ ի ունենա լով Էր, որ մենք “ կ զ բ ի ց և ե թ ա ն ը ն դ ո ւ ն ե լի Է ի ն ք հ ա մ ա ր ո ւ մ Գ. Տ ե բ ֊Մ կ բ տ չ յ ա ն ի հ ա շ ի վ ն ե ր ը , որովհետ և գտ նում կինը, որ ա յդ հա շիվները հիմնվա ծ են մի ա նորոշ, բա զմ ա ­ թիվ. պ ա տ ա հա կա նո ւթ յո ւն ներ ի և ս խ ա լների ենթ ա կա և բ ա զ մ ա զ ա ն բա ցա տ ր ո ւ­ թ յո ւ ն ն ե ր վ ե ր ց ն ո ղ թ վ ա կ ա ն ի վ ր ա : Մ ե ր կ ա ր ծ ի ք ո վ ' Գ. Տ ե բ ֊Մ կ բ տ չ յ ա ն ի և ն ր ա ն հետ ևող Կա րա պ ետ Տև ր -Ս կ բտ չյա ն ի , Սա. Մ ա լխ ա սյա նի և Մ ա նուկ Աբ ե ղ - յա ն ի հ իմնա կս/ն սխ ա լն ա յն կր, ո ր նր ա նք հ ե ն վ ե լո վ ձև ա կա ն մի տ ւ[յա /ի վրա , որը ինչպ ես տ ե ս ա ն ք, ա նա ղա րտ և ա ոա նց ա ղճա տ ումների չի հա սել 1 Հ . Մ ա ն ա ն դ յ ա ն , Հո ւն ա բա ն դ պ ր ո ց լ՛ և նրա ղա րդա ցմա ն շրջա նները, «Հա ն դ ե ս է՛ մ ս օ ր յա օ , 1 9 2 Հ , կ Հ 4 Հ ։ Լ ա յս Լ տ ե ս ե ք ն ա և ա ո ա ն ձ ի ն գ ր ք ո վ *

Տ ի մ ո թ ե ո ս Կուղի ՀՀա կա ձա ոութ եա ն» թ ա րգմա նութ յա ն ժա մա նա կը 287 մ ե ղ , սւնո ւշա դ ր ո ւթ յա ն էին մա տնքքւմ կ ա մ ր ո լորու/ի ն ն շա ն ա կ ո ւթ յո ւն № տ ա յիս պ ա տ մա կա ն ընղհա նուր ղա ր ղաу մ ան ցո ւցմ ո ւնքն երին և ղ բա վ ո բ ա ղ ­ բյո ւր ն եր ի ա յն բա յ, ա հա յտ վ կ ա յո ւթ յո ւններ ին, որ հա սել են մեղ ղա ն ա ղա ն ա ղ ­ բյուրներից՝. Ո րո ՜ն բ են ա յղ վ կ ա յո ւթ յո ւն ն ե ր ը մ ե ղ հ ետ ա բր բր ո ղ հա րցի մ ա ս ի ն : Դրա նցի յ, մեկը և, մեր կա րծի բո վ , ա մենա կա րևորր մ ե ն բ բերել ենբ մեր հրա տ ա րա կութ յա ն ա ո ա ջտ բա ն ո ւմ . ղա Հա յտ նի Փ ոտ պ ա տ րիա րքի Թղթի հ ա տ վ ա ծ ն է Հ ա յո ց !?.ա քա րիա կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ի ն , ո ր տ եղ կ ա ր ղ ո ւմ ե ն ք . « . . . ե . Հա յք վտ ա նգն ա լք ի Հինից պ ա րսից, ոչ զօրեցին և պ ա րա պ եցա ն ղա լ ի ժողովն. վ ա ս ն ա յն ո ր ի կ ոչ եՀա ս պ ա տ ՛ճա ռ ժ ո ղ ո վ ո յն ի Հ ա յք Հա լա ս տ եա ւ. բ ա յց Հ ա կ ա ֊ ոա կոէթիւն ի նչ վա ս ն ժ ողովսյն ոչ ղ ո յր , ա յլ ա մ ե ն երե ա ն ընղուն Էին զ ժ ո ղ ո վ ն մ ի նչև ի Ժ ողովն Դ ո ւն ա յ... д9. ա մ ն Ն երսեսի կա թ ողիկոսի, որ Ա շտա րա կա ցն Էր, որ ա րա ր զժ ո ղ ո վ ն ի Դ ո ւի ն ... ի ձեոն Ա բղ ի շո յի ա սորւոյ, որ ե կե ա լ կր ի Ս ա սոնոյ ի Ս ա րա րթոյ վա նիցն և ա յլք ընղ ն մ ա , որ ձեոնա ղրեցա ն. ( ը ն կ ա ֊ լա ն ն ա և ) ղԴիսոկորոս և զՓ իլա կսոն եպ իսկոպ ոս ի Նա բուք քա ղա ք!; և ղ Դ ի ֊ մ ո թ է ո ս Ա ղ ե ք ս ա ն ղ ր ա ց ի ն , ո ր ո ւ մ Կ ո ւ ղ ն կ ո ՝ ե ն , ПР դ <|1' Լ ս ւ ն ս թ ա ր գ մ ա ն ե ց ի ն ի Հ ա յս , որ կոչեն յե տ ի ն թ ա ր ղ մ ա ն ի չք , որ ունի բ ա ղ ո ւմ չա րա իսոսութիւն վա սն ժ ո ղո վ ոյն Ք ա ղկեդոնի ի նոցին թ ա ր դ մ ա ն ո ւթ եա ն ն. և ի նո ցունց ա ւա նղութենէն' մի բնութիւն ա վա նղեցին Քրիստ ոսի ա ստ ուա ծութեա նն և մա րդկութեա նն և զիոսչեցսւո] եղին սրբա սա ցութիւնււն' հա կա ռա կ կա րծելով ժո ղո վո յն Ք ա ղ կ ե ղ յւն ի »*: Ս ր ա բ ո ւ ն ա ղ բ յո ւ ր ր Հ ա մ ա ր վ ո ւ մ !, « Յ ա ղ ա զ ս հ ա յկ ա կ ա ն ի ո ս « յ » ( О с ГвЬ иЯ Л г т е П 1а е ^ ա ն ա ն ո ւ ն պ ա տ մ ո ւ թ յ ո ւ ն ը , ո ր ի մ ե ջ ա ս վ ա ծ է 2 » « ե վ ա յս տ ե ղ (Դ,[ք,նի ժ ո ղ ո վ ո ւմ ) (Ն ե ր ս ե ս Ա շա ա ր ա կ եցո ւ օ ր ո վ ) ն զ ո վ ե ց ի ն Ք ա ղկեդոնի սուրբ ժողովը որպ ես նեստ որա կա ն՝ Ա բղիշոյի խ ո սքի Հ ա մ ա ձ ա յն , Ո րովհետ և ա յղ նույն ժա մա նա կները թ ա ր գմ ա ն եցի ն Ա բղի շո յի բ ե ր ա ծ վ ե ր ո ֊ Հիշյա լ Տ ի մ ո թ ե ո ս /, և Փ ի լ/ք ո ս ( ա նշուշտ ՝ Փ ի լո ք ս ե ն ) ա սորիի գրքերը, գրվա ծ Քա ղկեդոնի մեջ եղա ծ որոշումների ղ եմ և նրա նց ղ եմ , որոնբ Ք րիստ ոսի մեջ երկու բ ն ո ւթ յո ւն ե ն գ ա վ ա ն ո լմ ւ Եվ ա յգ գ ր ք ե ր ո վ Հ ա մ ո զ վ ե ց ի ն և Դ վ ի նի նույն ժո ղո վի ն մեջ որոշեցին՛՝ մ ի բ ն ո ւթ յո ւն ա ս ել ա ս տ ծ ո , բ ա ն ի և մ ա ր մ ն ի մ ա ս ի ն , և ա ն մ ա Հ բ ն ո ւ թ յա մ բ խ ա չվ ա ծ ու մ ե ռ ա ծ : Ո ւստ ի Ս ուրբ ա ս տ վ ա ծ ի վրա ա վ ե ­ ր ս յյր ի ն «ՈՐ ի ս ս շ հ ց ա Ր ր » , Հ ա մ ա ձ ա յն Պ ե տ ր ո ս Ր ՚ա ւ ի ի չ ի , ո ր վ ա ր ա կ վ ա ծ է ր Ս ա ֊ I ՛ ե ո ս ի մ ո լ ո ր ո վ ! յ ա մ / г » 3; Արսեն Ս ա վոս֊ Երրորդ վ կ ա յո ւթ յո ւն ր պ ա տ կա ն ս ,մ է Վրա դ կա թ ողիկոս բ ա ց ա ն , նա ա ս ո ւմ է. «Ե վ կրկին ն զ ո վ ե ց ի ն ն ո ւյն սուրբ ժ ո ղ ո վ բ Ք ա ղկե՛դոնի, որ կ ո չե ցի ն ն ե ս ­ տ որա կա ն՝ Հա մ ա ձ ա յն ա ն ա ս տ վ ա ծ Ա բղիշոյի, և ն ա յն թ վ ի ն երե վ ա ն Հա նեցի ն մեկնողա կա ն ղ րա թ յունն Տի մ ո թ ե ո ս և Փ իլոքսենոս Հե ր ձ վ ա ծո ղ ն ե ր ա , որոնբ ա սորի էին, և ա ոա ջինն երր եղա ն, որ գրեցին և Ք րիստ ոս Ա ստ ծու երկու բն ո ւ­ թ յա ն ն ընդդիմ ա դրելու մ ա ս ի ն , և Կուզի գր վ ա ծքի ն ս տ որա գրվեցին ի ր ե ն ց իսկ մ ե ռ ցն ե ր ,. Հա մա ր և ա սա ցին մի բնո ւթ յա ն բա նին ա սա ուծո և մա րմնո և ան • П р а в о с л . п а л е с т . С б о р н и к , т . X I . в ы п . 1 С П б . 1892. կ 179— 2 1 0 , մ/Պ Հեաաա Ր * ղ - Հատվածր, կ 180— Ш » - Л \\|дпс. Р а ! г. СГ. /-V ?. Կ 1 Ш — 1 Ы 5 . ա հ ՛: Ն. Ա կ ի ն յ ա Ն, Տիմոթնոււ ՛ Խ ո , Հա յ մա- ա ե ն ա դ ր ո ւթ յա ն մ ե ջ / ՝ $ / . ՛ „ V, Ա կ ՛ ի ն , ա ն , Տ ի մ ո /Ռ ո ս '//ա/ Հայ մասւնՆադրության մ ե ք , Վիեննա, 1 9 0 9 , կ / '

2ՏՏ Ե . Տ ե ր - Ս քնս ւսյ ան մա հա կ ա ն բն ո ւթ եա մր /սա չեց եա լ և մ ե ռ յա լ Ք րիստ ոս ք ար ո ղեց ին , ա յս ինքն խ ա չե ցե ա լ ա վելա ցրին Սուրը ա ս ա վա ծի մ ե ջ, որ Է խ ա շեցա ր, հ ա մ ա ձա յն Պ ետ ­ ր ո ս Ս/ն տ քա բ ա ց ա , ո ր Ս տ ր ե լի ո ս ի ւ ս խ տ ո վ Է ր վ ա ր ա կ վ ա ծ » ': Վ երջա պ ես , վերջերս Պ ուլսս Ա ն ա ն յտ ն ր հա յտ ձւա բերել Է մի Նոր սլա ս։• մա կա ն հիշատակարան Դվինի Ր. ժողովի մա սին, որր տ պ վա ծ Է « Բա զմա վեպ » Հ ա ն ղ ե ս է ա Բ ։ Հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ը վ ե ր ց վ ա ծ Է 1 3 3 5 } } . ղ ր վ ս ւ ծ մ ի ճ ա ո ը ն տ ր ի ց , '1.1 ■ ն ե տ կ ի ձ ե ո ա գ ի ր , .V 2 3 ) , Էշ 8 1 ա — 2 8 р . ՛նրա վ ե ր ն ս ։ղ ի /А։ Է' «Գ իր մ ե ր ո յ հա րցն որ ի Դոլին Ժողովեալ յա ս ո ր ս մեծին Ներսեսի Հա յո ց Մ եծա ց և վասն Ք ա ղկեդոնի»։ Ա յդ հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ո ւմ ա ս լքած Է հ ե տ և յա լը Դ վ ի ն ի Ր . ժ ո ղ ո վ ի մ ա ս ի ն ... օն։, ի ր ա ց մ ե ր ժ ե ց ի ն ղ ժ ո ղ ո վ ն Ք ա ղ կ ե դ ո ն ի ն ղ ո վ ի ւը չա վ ւ. յո ր ա մ ա մ ի հ ղ ղի ր ո ն ի ս կ թ ա ր ղ մ ա ն ե ց ի ն ղ Տ ի մ ո թ Էո ս ի ե ր կ ո ւ ո յ |> ա » ի ն մ ե կ ն ո ւ թ ի ւ ն ի հ ա յ ա կ ա ն ( Տ 10! ) բ ա ս , և գ Փ ի լա կ ս ս ն ի ն . և հ ա կ ա ռ ա կ Ք ա ղ կ ե դ ո ն ի ժ ո ղ ո վ ս յ ն ճ ա ո ո ոչ սա կա ւս կա ր դեցի ն։ Գ րեցին և զսրրա սա ցա թ իւնսն ղխ ա չեցա րդ կցուրդս ր ն դ դ ի մ տ կ ս նոցսւ րա րժա նմ ա նն զՔ րիստ ոսի մ իա ւոբեա լ բնութիւնն»\"*։ Մի կողմ թ ողնելով ա յս 4 հիշա տ ա կա րա ններում եղա ծ մա նր թ յո ւր ի մ ա ­ ցո ւթ յո ւն ն ե ր ը , ինչպ ես օրինա կ Տի մ ո թ եո ս ի և Փ ի լորս ենի դրվա ծքները «մ ե կ ­ նողա կա ն դրութ յուն» ա նվա նելը Արսեն Ս ա ւիա րա ցու վկա յա թ յա ն մ ե ջ կա մ Տի մ ո թ ե ո ս ի դրվա ծրը « Երկրորդ թ ղ թ ի ն մ ե կ ն ո ւթ յո ւն » կոչելը վերջին հիշա ■ //; ա կ ս յր ա ն ո ւ մ , տ!» ս ն ո ւ մ ե ն ր , ո ր ա յ ղ պ ա տ մ ա կ ա ն հ ի շ ա տ ա կ ուր ա ն ն ե ր ի մ ե զ յա տ ճ ի շ տ բ ն ո ր ո շ վ ա ծ ե ն ա յ ն ղ ո ր ծ ե ր ը , ո ր կ ա տ ա ր ե ց Դ վ ի ն ի Բ . մ ո զ ո վ ը , ա յ ն Է' 1 ) Ք ա ղկեդոնի ժողովի մերժումր ՝ հա մա րելու/ ա յն ա նշուշտ նա և նեստ որա կա ­ նո ւթ յա ն վերա հա ստ ա տ ում. 2 ) Տի մ ո թ ե ո ս Կուղի և Փ ի լո ք ս ենпи Մ ա բուդեցու դրվա ծբներ/։ և ա յլ հա կա քա ղկեդոնա կա ն դ ո բծեբի թ ա ր ղ մ ա նությո ւն ը և 3 ) Ս ուրբ ա ստ վա ծ/։ վրա «ո ր խ ա չե ցա բՕ -ի հ ա վ ելում ր ։ Ա յս 3 հա րցերի վ ե ր ա բե ր ­ մ ա մ բ հ ի շվ ա ծ հ իշա տ ա կ ա ր ա ններն ա ր տ ա հ ա յտ վ ո ւմ են շա տ որոշա կի ե ոչ մի թ յա ր ի մ ա ցո ւթ յա ն տ եղ չե ն թ ո ղ նում և վստ ա հելի են մ ի ա նդ ա մ ա յն։ Մ եղ ա կ ներ և Է թ վ ա մ , որ ա յդքա ն բ ա զ մ ա զ ա ն և մ իևնույն բ ա ն ը չնչին տ ա րբերութ յուններով կրկնող վերոհիշյա լ 4 հիշա տ ա կա րա նների տ վ ա ծ տ ե ղ ե ­ կութ յունները ոչ մ ի դեպ քում չի կա րելի ա նտ եսել մ ի ա յն ա յն փ ա ստ ա րկումով, որ նրա նք ա նզոր են Տիմոթ եոս/։ Հա կա սա ո ա թ յա ն մեջ ի բր պ ա հվա ծ թվա կա ն ճշզբիւո տ վ յա լի դ ի մ ա ց։ Մ ենք տ եսա նք, որ թ վա կա ն ա յդ տ վ յա լը բն ա վ ճ ը շ ֊ 4 Րբիտ չէ, զա նա զա ն ձևերով է ա վ ա նդվ ա ծ, ուրեմն ա ղճա տ վա ծ է, թ ո ւյլ է տ ա ­ լիս զանազան/ բա ցա տ ր ութ յուններ և չի ա րդա րա նում մեր ունեցա ծ բ ո լո ր հ ա ­ վ ա ս տ ի պ ա տ մա կ ա ն ա նխ ա խ ւոել/ւ տ եղեկութ յունների հա նղեպ : Ո ւս տ ի հ ա մ '.пипւս կ ե ր պ ո վ ք ն ն ե ն ր մ ե ր ո ւ ն ե ց ա ծ ս / տ տ մ ա կ ա ն ա յ ղ հ ա ­ վ ա ս տ ի տ եղեկութ յունները և տ ե ս նե նք, թ ե ա րդյոք հ նա ր ա վ ո ՛ր է ը նդունել, որ Տի մ ո թ եո ս ի թ ա ր գմ ա նո ւթ յո ւնը կա տ ա րվել է 4 8 0 — 4 8 4 թ վա կա ններին, Հ ո վ ֊ Հ ա ն Մ ա ն դ ա կ ո ւ ն ո՛ւ կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ո ւ թ յ ա ն Ժ ա մ ա ն ա կ ։ Ե թ ե Տ ի մ ո թ ե ո ս ի Հ ա կ ա ճ ա ­ ռութ յուն ը թ ա ր գ մ ա ն վ ե լ է 4 8 0 — 4 8 4 թ վ ա կա ններին, ա պ ա պ ետ ք է ընդունել, ւ Լ . Մ ե , ի ք ս Ն Ր - ր 1, կ , Վ ր ա ց ա ղ բ յ ո ւ ր ն ե ր ը Հ ա յ ա ս տ ա ն ի և հ ա յ ե ր ի մ ա ս ի ն , Ա , Լ ք /Օ ւ - Տ ե ՜ս օ Ր ս ւղ մ ա վ ե պ օ , 1 0 5 7 , թ ի վ 5 — Ծ , մ ա յի ս - հ ա ն ի ս , կ 1 Տ 2 — 1 1 3 1 - •էՐսւզմա վեպ -, 1 9 5 7 , Հ * И З , ա սդ 1С—51>

Տ /մ ո Օ ե ո ս Կա դի «Հա կ ա ճա ռո ւթ եա ն» թ ա րգմ ա նութ յա ն Ժա մա նա կը ո ր 4 6 0 • ա կա ն Ր վա կս/ններիՀյ ք ա ղ կ ե դ ո ն ա կ ա ն ո ւթ յա ն և Հ ա կ ա ք ա ղ կե ղյւն ա կ ա • հ ա թ յ ա ն ] 'Ո 1ՈԱ պ ա յ ք ա ր կ ե ղ ե լ Հ ա յ ա ս տ ա ն ո ւ մ , ի ս կ ա յ դ պ ի ս ի պ ա յ ք ա ր ի ա մ ե ­ ն ա հ ի ն քւէւոք ա ն 'յա մ չ ե ն ք «յա նում Ե . ղ ա ր ի վ ե ր ջի ն ք ս ա ն ա մ յա պ ա սւմո ւթ յա ն շրջա նում։ նա խ , ա յդ ք ա ռ ա մ յա կ ը հենу Վ ա հա ն Մ ա մ ի կո նյա նի ա պ ստ ա մբու­ թ յ ա ն հ ո ա ն շ ր ջ ա ն ն է ր , ե ր ր Հ ո վ հ ա ն Մ ա ն ի ա կ ա ն ի ն ն ո ւ յն ի ս կ դ լ ո ւ խ ը հ ա ն դ ի սսւ դնեքո ւ ա հդ չուներ, ո ՜ւր մ ն ա ց դա վ ա ն ա ր ա ն ա կա ն վ ե ճ ե ր ո վ ղ ր ա զ վ ե լա և Տի - ։!ոթհոսի դրվա ծքի ն մ ա ն կա պ իտ ա լ մ ի գործ թա րգմա նեք տ ա լու հա րմա րու­ թ յո ւն և ժ ա մ ա ն ա կ ։ Ա յնուհետ և, պ ետ ք է հ ս ղ վ ի ա ոնել նա և ա յն հա նգա մ ա նքը , որ Բ յո ւգ ա ն դ ա կ ա ն կ ա յս ր ո ւթ յա ն մեջ 4 8 2 թ վ ի ն հ ր ա տ ա ր ա կ վ ա ծ էր 9,ենոնի հրովա րտ ա կը, որով Ք ա ղ կ ե դ ո ն ի դա վա նութ յունը հետ կր մ ղ վ ա ծ և որոշ դ ա ­ վա նա կա ն ա ն դ ո ր ր ո ւթ յա ն կր տ իրում պ ետ ո ւթ յա ն մ ե ջ։ Ա յդպ իսի հ ա ն գ ա մ ա ն ք ֊ ներում ի ՛ն չ ստ իպ ողա կա ն հա րկա դրա նք կա րող կր ստ իպ ել հ ա յերեն թ ա ր գ ֊ մ ա նելո ւ Տ ի մ ո թ ե ո ս ի հ սկ ա յա կ ա ն ծա վ ա լ ա նեւյոդ գ ո ր ծ ը . չԼ՜ որ ա յդ պ ի ս ի կ ա ­ պ իտ ա լ դրվա ծքները թ ա ր գմ ա նվ ո ւմ են մ ի ա յն ա յն ժա մա նա կ, երբ նրա նը ս տ ի ֊ ս|ա լսւկա ն կա րիքը կ ա ' վ տ ա ն գ ի դ ե մ պ ա շտ պ ա ն վ ե լո ւ հ ա մ ա ր , ի ս կ ո ՛վ կա սի, թ ե քա ղ կ եդ ո նա կ ա նո ւթ յա ն նույնիսկ ա մենա ւիոքր վ տ ա ն գ կ ա ր Բ յուգա նդա կա ն կա յս րութ յա ն մեջ և նրա նից գա ր ս Ե . գա րի 80-ա կ ա ն թ վ ա կ ա ն ն ե ր ի ց մինչև Զ . ղա րի 20-ա կւսն թ վ ա կա նները , կ ա մ ա վելի ճիշտ 5 1 8 թ վ ա կա ն ը , ա յսինքն' Չ.ե ն ո ն ի և Ա ն ա ստ ա иի կ ա յս ր ո ւ թ յա ն ժ ա մ ա ն ա կ ա մ ի ջ ո ց ո ւ մ / Տի մ ո թ ե ո ս ի Հա կ ա ճ ա ո ո ւթ յա ն թ ա րգմ ա նո ւթ յա ն Ժ ա մա նա կը 4 8 0 — 4 8 4 ք ա ­ ռ ա մ յա կ ը տ ե ղ ա ւի ո խ ո ղ հ ե ղ ի ն ա կ ն ե ր ի ց մ ե կ ը ' Կ ա ր ա պ ե տ Տ ե ր ֊Մ կ ր տ չ յ ա ն ը մ ե ծ շ վ ՚ո թ կ մ տ ց ն ո ւ մ խ ն դ ր ի մ ե ջ ն ր ա ն ո վ , ո ր 9 ,ե ն ո ն ի հ ե ն ո տ ի կ ո ն ի ը ն դ ո ւն ո ւմ ը ն ո ւյն պ ե ս ա ղ ա մ է վ ե ր ա դ ր ե լ Հ ո վ հ ա ն Մ 'ա նղա կոլն ո ւն , ա ռ ա ն ց խ ո ր ը կ շռ ա ­ դ ա տ ե լ ո ւ ա յ ն հ ա ն գ ա մ ա ն ք ը , ո ր ե յ > Լ Հ ո վ հ ա ն 1 1 ՚ա ն ւ յ ա ! յ ո ւ ն ի ն ը ն դ ո ւ ն ե լ է քսե­ ն ո ն ի քւԼ ն ո տ ]ւ 1յււ1՜ւր . | , լ ի ՞ ն չ պ ե ս կ ա ր ո դ է ր ն ա թ ա ր գ մ ա ն ե լ ս ս ս լ Տ ի մ ո յ > ե ո ս 11ո ւ - <լի Հ ա կ ս ւ ն ա ո ո ւ թ յո ւ ն լ ւ , ո ր ո վ ն ա ն ո ր ի ց Ք ա ղ կ ե դ ո ն ի շ ո ւ ր շ ր մ ե ծ վ ե ն ո ւ ր ո ւ ո ն պ ա յ ք ա ր պ ե տ ք I, ո ւ ս ր ո ս յ ե ր . դ ե մ ( { ն ա լ ո վ 9 . ե ն ո ն ի ն ե ն ո տ ի կ ո ն ի ո ղ ո ւ ն , ո ր ի ն պ ա ­ տ ա կն կր լռ ո ւթ յա ն մ ա տ ն ե լ ‘՚ ադ կե դ ոնի ժո դո վը և խ ա ղ ա ղ ո ւթ յո ւն հասսւաւոեւ կ ա յս ր ո ւթ յա ն մ ե ջ։ Ա ռհա սա րա կ ա ն տ եղ ի կ, եթ ե չա ս ենք, ա ն ի մ ա ս տ , խ ոսել ա յն մ ա ս ի ն , թե Հո վ հ ա ն Մ ա նդ ա կ ա ն ի ն ընդունել կ Հենո տ ի կ ոնր և «լո ե լյա յս * դա տա ս|սւրտե| Քաղկեդոնի (Խղովը, և միևնույն ժա մա նա կ ասել, որ Տիմոթեոսի «Հականւսոույ>յ ո ւ ս բ » ր ա ր ղ մ ւ ս ն ե լ 1, տ վ ե լ ն ո ւ յ ն Մ ա ն ղ ւ ս կ ո ւ ն ի ն , ո ր ո վ հ ե տ և Տ ի մ ո ֊ թ եոսի «Հա կա ճա ռութ յա ն» թ ա րգմ ա նութ յո ւնը ո ՛չ թե «լռ ե լյա յն » դա տ ա պ ա րտ ու­ թ յո ւն կ Ք ա դկեդոնի, ա յլ րա ց արձակ պ ա ա երա դմ նրա դեմ, կտ րա կա ն և հրա ­ պ ա ր ա կ ա յի ն մ ե ր ժ ո ւմ նրա բ ո լո ր ո ր ո շո ւմ ն ե ր ի ։ Ա նկա րելի կ ն ա և ը ն դ ո ւն ե լ, որ Տի մ ո թ եո ս ի «Հա կա ճա ռութ յունը» թ ա ր գմ ա ն վ ելո վ 4 8 0 -ա կ ա ն թվա կս/ններին, ա յնուհետ և մ ո ռ ա ցո ւթ յա ն կ մ ա տ ն վ ել շուրջ 1 0 0 տ ա րի և մ ի ա յն Վրաց բ ա ժ ա ն ­ մա ն ա ռթիվ ա սպ ա րեզ հա նվել: Ա յգ բո լո ր ա նհեթ եթ ո ւթ յո ւնն եր ի դիմա ց իրերի բնա կ ա ն ը ն թ ա ցր ի ն մ ի ա ն ­ գ ա մ ա յն հա մա պ ա տ ա սխ ա ն կ ա յգ երկի թ ա ր գմ ա նո ւթ յո ւնը գնել 5 5 2 — 5 5 6 թ վ ա ­ կա ններին, որից հետ ո նա ա նշուշտ կա րևոր դեր է խ ա ղա ցել Ս յո ւն յա ց և Ա ղ­ վա նից եկեղեցիներում Հովհա ննես Բ . Գ ա րեղենցու օրով տ եղի ունեցա ծ՛ մ ա ֊ բա ո մ ա ն մեջ ա յդ եբկրներում բ ա ն գրա ծ նեստ որա կա նութ յա ն և քա ղկեդոնա ­ կ ա ն ո ւ թ յ ա ն դ ե մ և ա վ եքի և ս Վ ր ա ց բ ա ժ ա ն մ ա ն ա ռ թ ի վ ե ղ ա ծ վ ի ճ ա բ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն - 1 դիրր ^ ւ Բ ՚օ . Կ 49, 9 9 4 — 19

2»Ս Ь . ՏԼր-Մ ինա սյսւն ն ե ր ի ւ!եք։ Այղ. Ժ ա մ ա ն ա կ ն ե ր ի ց ս կ ս ա ծ Տ ի մ ո թ ե ո ս ի « Հ ա կ ս /ճ ա ո ո ւթ յո ւն ը » եղել Է այ ն զ ի ն ա ն ո ցը , ո ր ի ց հ ա յ Հող/ա րա կա նութ յունը զե ն ք ե ր Է ք ա ղ ել քա ղկեղօ- ն ա էլա ն ո ւ թ յ ա ն զ ե մ մ ա ր ա ն չ ե լ ո ւ հ ա մ ա ր ։ Ա յս Է ա հա մ ե ր վերջնա կա ն եզրա կ ա ցո ւթ յո ւնը քննա ր կվ ող հ ա ր ցի մ ա ս ի ն ։ Ոչ մ ի ղ եպ քո ւմ չի կա րելի Տ ի մ ո թ ե ո ս ի «Հ ա կ ա ճ ա ռ ո ւթ յա ն ս թ ա ր ղ մ ա նութ յունբ դ ն ե լ 4 8 0 ֊ա կ ա ն թ վ ա կ ա ն ն ե ր ի ն , ա յն կ ա ր ո ղ Է թ ա ր գ մ ա ն վ ա ծ լի ն ե լ մ ի ա յն մ ե ր ա ոա շա րա նում նշվա ծ ժա մա նա կա միջ՛ոցում, Ն երսես Р . կա թ ողիկոսի ժ ա մ ա ­ նա կ և կ ա պ վա ծ նրա հրա վիրա ծ Դ վինի Р. ժողովի հետ , ուրեմն շուրջ 5 5 2 — 556 թվականներին: Մ ե ր ա յս հ ո ղ վ ա ծ ը ա ր դ ե ն ղ ր վ ա ծ և պ ա տ ր ա ս տ Էր տ պ ա գ ր ո ւթ յա ն հ ա ն ձ - ն ե լո ւ, ե ր ր մ ե ր ձ ե ո ք ն ը ն կ ա վ բ ա ն ա ս ե ր Պմէղոս Ա ն ա ն յա ն ի « Պ ա տ մ ա կ ա ն հիշա տ ա կա րա ն մ ը Դ վինի Ր. ժողովքի մ ա ս ի ն» հ մ տ ա լի ց ուսումնա սիրութ յա ն շա ­ ր ո ւ ն ա կ ո ւ թ յո ւ ն ը « Բ ա զ մ ա վ ե պ » - / ։ 1 9 5 8 թ վ ա կ ա ն ի թ . 6 — 7 , հ ո ւ ն ի ս ֊հ ո ւ լ ի ս ի հ ա - մա րում, կջ 1 1 7 — 1 3 1 , որի մեջ հեղինա կն ա մվւուիում Է իր եզրա կա ցութ յուն­ ները Տի մ ո թ եո ս ի «Հւս կա ճա ո ութ յա ն» մա սին և մա նրա մա սնորեն քննո ւմ Լ նա և ա յն հա ր ցը, թ ե «ե ՜ր ր թ ա ր ղ մ ա ն վ ե ցա ն Տ ի մ ո թ ե ո ս ի Հա կա ճա ոութ յա ն ե ր ֊ կ ո լ գ ր ք ե ր ը » ։ Ն ա մ ե ջ Է բ ե ր ո ւ մ հ ա ր ց ի ա մ բ ո ղ ջ պ ա տ մ ո ւ թ յո ւ ն ը , Գ. Տ ե ր ֊Մ կ ր ր տ - չյա ն ի , Ն. Ա կինյա ն ի , Հ . Մ ա ն ան ղյա ն ի և Մ . Ա բեղ յա նի կա րծիքները և իր ա ռա ր կութ յո ւնները նրա նց դ եմ , զա նում Է, որ «Ե րկու կ ո ղ մ ի 1 փ ա ստ երն ալ ղրա կա ն փ ա ստ եր են, ուստ ի ա նոնց մ ե մ ի ն կպ ա բո ւնա կե ա ն պ ա յմ ա ն սխա/ մ ը » ... «ո ւս տ ի որոշելու հ ա մ ա ր ա յս երկու վւա ստ երեն մեկին կ ա մ մյուսին հա ստ ա տ ութ յունը, պ ի տ ի ա ն ցն ի ն ք քն ն ե լո ւ հ ե տ և յա լը , ա րղյոք 4 8 0 — 4 8 4 ք ս ։- ռ ա մ յա կին հ ն ա ր ա վ ո ՜ր Էր Տ ի մ ո թ ե ո ս Կուզի թ ա ր ղ մ ա նությո ւն ը նո ւյն ժ ա մ ա ­ նա կ ի պ ա տ մ ա կ ա ն շրջա նին մ ե ջ » ։ Ե վ մ ա ն ր ա մ ա ս ն ա բ ա ր ու բ ո լո ր կ ո ղ մ ե ր ի ց լս ւն ո ւթ յա ն ա ռ ն ե լո վ ա յղ Հ ա ր ց ը ' ն ո ւյն պ ե ս ղ ա լի ս Հ ա յն ե զրա կ ա ց ո ւթ յ ս/ն, որ ի ր ով), Տ ի մ ո թ ե ո ս Կ ո պ ի « Հ ա կ ա ճ ա ռ ո ւ թ յա ն » թ ա ր ղ մ ա ն ո ւ թ յո ւ ն ը կ ա տ ա ր վ ե / Է Զ՛ զ ա ր ի կ ե ս ե ր ի ն և 1ւչ մ ի ղ ե պ ք ո ։ մ չի կ ա ր ո ղ ն ր ա ն ի ց ա ռ ա ջ կ ա տ ա ր վ ա ծ լ ի ն ե ր Е. Т К Р - М М Н Л С Я Н О ВРЕМ ЕН И П ЕРЕВО Д А НА АРМ ЯН СКИ Й Я ЗЫ К ТРУДА ТИ М О ФЕЯ ЭЛУРА «О П РО ВЕРЖ ЕН И Е УЧЕНИЯ ХАЛКЕДОНСКОГО СОБОРА» Р езю м е Относительно времени перевода сочинения Александрийского па­ триарха Тимофея Элура «О проверж ение учения Халкедонского собо­ р а» с греческого на древнеармянский язы к мнения ученых расходятся. И здатели этого значительного для истории армянского язы ка труда 0 9 0 8 г., Э ч м и ад зн н ), и сходя из сообщ ен и я К онстан тин опольского патри арха Ф отия (858— 867, вторично 878— 886) и имея в виду истори • Տիմոթեոսի ^Հակաճառության» թարդմանությունր 552— 550 թվականների դործ Համա­ րողների և ա յն -/Տ0 — -/$•/ ք ա ռա մյա կ ին թ ա ր գ մ ա նվ ա ծ համարողների մասին < խոսրլу

Տքւմոթեոս Կ ա զի •Հա կ ա ճա ռութ եա նս թ ա րգմ ա նութ յա ն ժա մա նա կը 2Տ1 ческую обстановку всего V I века, в предисловии к изданию этого тр у ­ д а пришли к заключению, что он переведен приблизительно в середи­ не V I века. Вскоре после издания труда Тимофея Э лура известный филолог Галуст Тер-М кртчян, основы ваясь на имеющееся в этой работе упо­ минание о дне смерти Александрийского патриарха Диоскура, приво­ димого по египетским и армянским месяцам с соответствую щ ими ука­ заниям и дней этих месяцев, вы разил категорическое мнение, что груд Тимоф ея Э л у р а переведен на арм янски й я зы к в 480- 184 гг., то есть в период, когда указанны е дни египетского и армянского месяца совпадаю т. К этому мнению Галуста Тер-М кртчяна примкнули без оговорок Ст. М алхасян, М. Абегян и один из издателей названного сочинения Э л у р а К . Т е р - М к р т ч я н . О д н а к о д р у г и е у ч е н ы е , Я . М а н а н д я к . 11. А к и нян и автор этой статьи не наш ли доводы Г. Тер-М кртчяна и др. убе­ дительными и остали сь при убеж дении, что тр у д Э л у р а переведс-н в VI веке, при католикосе Н ерсесе втором (548/9— 556/7). А втор статьи д оказы вает, что единственное основание Г. Тер- М кртчлна слиш ком ш атко. Во-первых, сохранивш иеся названия егип- петских и армянских месяцев и чисел соверш енно случайны; они, по всей вероятности, претерпели изменения. Н апример, Я. М анандян предлагает изменить только одну цифру, читать 26 вместо 6 (что ча­ сто случается в наш их рукописях) и тогда получится, что перевод кни­ ги сделан при католикосе Н ерсесе Втором. Во-вторы х, это ж е сочине­ ние сохранилось в сирийском переводе (рукописи Британского музея с о й 7 2 9 ас!с1 1 2 1 5 6 ) , г д е у п о м я н у т ы е м е с я ц и д е н ь с м е р т и п а т р и а р х а с о в е р ш е н н о д р у ги е . В - т р е т ь и х , и сто р и ч еск ая о б с т а н о в к а 4 8 0 — 4 8 4 гг. никоим образом не допускает возможности перевода на армянский язык такого объемистого труда. В-четвертых, имеется четыре истори­ ческих источника, свидетельствую щ их о том, что сочинение Тимофея Э лура было переведено на армянский язык при католикосе Нерсесе Втором . Эти источники — патриарх Фотий, его первоисточник Ое геЬиэ А г т е т а е , католикос Грузии Арсений и найденный в 1958 году в В е­ неции новый источник о Д винском соборе (см. «Б азм гве п », 1958 г.). Автор статьи считает, что из-за случайной цифры невозмож не пренебречь всей исторической обстановкой и достоверными историче­ скими источниками, говорящими о том , что книга Э лура переведена на армянский язы к при католикосе Н ерсесе Втором в 552 -5 5 6 годах



от ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՍՌ Մ1-Ն1'Ս$ՐՆեՈԻ ԱՈ՚ԼԵՏԻՆ ԱՌԸՆԹԿՐ ^ԻՆ յ՚ 1ւՌ ԱԳՐեՐ!- Գ1«ՏԱ-2ԱՏԱ1).ՈՏԱԿԱՆ ԻՆՍՏ1-Տ11ԻՏ ֊ «Մ Ա ՏԵՆԱԴԱՐԱ Ն Ա Ր ե ՛Լ Ա Ն ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ .V. Ս. ՐՍ.Ր1սՈԻԴՍ.Ր=5Ս.Ն ձԵՐՄՈՆԻ ԴՊՐՈՑԻ ՏԵ Դ Ա Դ Ր Ո Ի Թ Յ Ո Ի Ն Ն ՈԻ ԴՈՐԾՈԻՆԵՈԻԹՅՈԻՆԸ 13-րդ դա րի ՏՕ -ա կ ա ն թ վա կա ններից մինչ!։ 14-ր դ դա րի 4 0 -ա կ ա ն թ վ ա ­ կաններւր հ ա յ ժ ո ղ ո վ ր դ ի մ տ ա վ ո ր կ յա ն ք ո ւմ մ ե ծ դեր կր կ ա տ ա ր ո ւմ Գ լա ձորի կ ա մ Ա ղ բ Լր г/ վ ա ն ք ի ն շ ա ն ա վ ո ր Հ ա մ ա լ ս ա ր ա ն ը , Ա յ ն տ ե ղ ե ն ի ր ե ն ց բ ա ր ձ ր ա ­ գո ւյն կ բ թ ռ թ յո ւն ր ս տ ա ցել նշվա ծ ժա մա նա կա շրջա նի նշա նա վոր քա ղա քա կա ն ոլ կուլտ ուրա կա ն գործիչների մ ե ծա գ ո ւյն մ ա սը, ա յն տ եղ դրվեք ու ը ն դ օ ր ի ն ա կ ֊ վ 1յ են տ ա ս նյա կ մ ե ծա ր ժ ե ք ստ եղծա գործութ յուններ ու ձեռ ա գր եր ։ Չ ն ա յա ծ նրա կա տ ա րա ծ կուլտ ուրա կա ն մեծ դ եր ին, մ ե ն ք ա յժ մ ա նվիճելի տ վ յա լներ չունենք ճշգրիտ որոշելու ա յղ նշա նա վոր հուշա րձա նի վ ա յր ը ։ Օտար Նվա ճողների կործա նիչ կրունկների տ ա կ, նյութ ա կա ն ու հողևոր ա յլ հուշա ր­ ձա նների հետ մեկ տ եղ, հողին կ հա վա սա րվել մշա կութ ա յի ն ա յգ օջա խ ը ևս։ Գ րեթե ն ա յն բա խ տ ի ն կ ա ր ժա նա ցել Վ ա յոց ձորում Գ լա ձորի ուսումնա - մ ան կա վա րժա կա ն գործի շա րունա կող Հերմոնի դպ րոցր, մինչ ա յժ մ անորոշ Հ մ ն ա ցել նրա գտ նվելու վ ա յր ը ։ Ժ ա մ ա նա կա կ ի ց տ եղա դրա կա ն դրա կա նութ յա ն մեջ Հե ր մ ո ն ի վա նքի տ ե ­ ղ ա դ ր ո ւ թ յ ա ն վ ե ր ա ր ե ր յ ա լ սւ ր տ ա հ ա յտ վ եւ ե ն տ ա ր ր ե ր և. ի ր ա ր ա մ ե ր ժ կ ա ր ծ ի ք ­ ն ե ր ։ Բ ոնա ղրոսիկ կ եր պ ո վ ս տ եղ ծվ ել է ն ո ւյն ա ցր ա ծ տ եղա նունների շվւոթ. ա յղ ր ոլորի հետ ևա նքը եղել կ ա յն , որ ա յժ մ նրա տ եղը հ ա մ ա րվո ւմ կ ա նհա յտ , իսկ Հե ր մ ո ն ի գ ո յո ւթ յո ւն ունեցող կ ա ն գո ւն վ ա ն քը կ ն քվ ել կ ուրիշ ա նունով ե ա պ րում կ դրա կա նութ յա ն մ ե ջ իր ա յղ նոր և ոչինչ չա ս ող ա նվա ն տ ա կ։ Վ ա յո ց ձորի ա մ ե ն ա հ ի ն տ ե ղ ա գր ո ղ Ա. Ջ ա լա լյս ւն ց ը (ա վ ե լի ճիշտ նրա խ նդրա նքով կա տ ա րա ծ տ եղ ա դ րո ւթ յա ն հ ե ղ ի ն ա կ ը ) ա չքա թ ող ա ն ելո վ Հեր մ ոնի վ ա նքի ն վ ե ր ա բե ր ո ղ Ատ. Օ րրելյա նից իր ի ս կ մ ե ջբ ե ր ա ծ հ ա տ վ ա ծը ' նո ւյնա ցր ել կ ա յդ վա նքը Վ ա յո ց ձորի մի ս /յ/' Խ ոա ա կ եր ա ց կ ա մ Բ ա ր կով ։ի վ ա ն ք ի հետ , ո ր ը գ տ ն վ ո ւ մ կ Օ ր ր ե լ յա ն ի ն կ ա ր ա գ ր ա ծ Ե ղ ե գ ի ս ք ա ղ ա ք ի ց ու Ե ղ ե գ ի ս գ ե տ ի ց տ ա սնյա կ կիլոմ ետ րեր հեոու, բոլոր ով ի ն հա կա ռա կ ուղղութ յա ն վրա ե ն կ ա ­ րա գրվա ծ մ ի ջա վ ա յր ի ց բո լո ր ո վ ի ն դա րս (Շ ա ր ա բ ի և Դ ա ր ա յտ գյա ղ ի սա հմա ­ նա բա ժա ն լե ռ ն ա շղ թ ա յի լա նջին, Խ ա չիկ գյուղի մ ո տ ): հա րկուիի վա նքի տ ե ­ ղա դրությա ն և նկ ա ր ա գր ո ւթ յա ն ր ն թ ա ց ք ւս մ Ջ ա լա լյա ն յյը շվ/ոթ ոէմ և իրա ր կ մ ի ա ց ն ո ւմ Ա տ . Օ րրելյա նի հ ա ղ որ դ ա ծներ ը ո չ մ ի ա յն Հ ե ր մ ո ն ի , ա յ/և Ոստ ինք գյուղի գլխ ի ն շ ի ն վ ա ծ վ ա ն ք ի մ ա ս ի ն և ա յղ ր ո/ո րր վ եր ա դ ր ում Հա րկ ո ւի /։ վ ա ն ­ ք ի ն , վ եր ջի ն ի ս գ ո յո ւթ յո ւն ո ւն ե ցո ղ դ ո ւյդ ' •Բա րկով։/։ և Խ ո տ ա կ ե ր ա ց ' ա ն ո ւն ­ ն ե ր ի վ ր ա ս /է /և /ա ց ն /ղ ս վ ն ա և Հ ե ր մ ո ն ի . քւնչւղեււ ն ա և թ ո ւ ր ք ե ր ե ն Ք ե ա լա տ ա շ ա ն ո ւն )։ե ր ր •; * И . Ջ ա ք ա ք յ ա ն ց , Ո 4 > Ն ա պ ա ր Հ „ ւ )),ո ։Ր յո ւ Ն ի Մ ե ծ )> Հ ա յա ս տ ա ն , մ ս ա ն Բ , !,ք 1 6 5 — 1 $ հ , 1 »58,

294 Ս • ր ա ր խ ո ւ դ ա ր յա ն Ս. Ջ աքицյա ն ցի ա յս Բ յո ւր կ ա ր ծի քր հ ետ ա գա տ եղ ա գր ո ղ ն ե ր ի ց ոչ ոք չի ը ն գոմ ևեչ': Վ ա յ ո ց ձ ո ր ի հ ա ջ ո ր դ տ ե ղ ա գ ր ո ղ ը Ք ա ջ բ ե ր ո ւ ն ի ն !; ( բ ժ ի շ կ Գ ա ր ր ի ե լ Հ ո վ ՝ • ա ն ն ի ս յ ա ն ) , ո ր ը ա ն ձ ա մ բ 2Ր%ֆէո վ ի ր տ ե ղ ա գ ր ա ծ և ն կ ա ր ա գ ր ա ծ վ ա յ ր ե ր ը , նկ ա տ ել Է Զ ա լա լյա ն ց ի ս տ եղ ծա ծ շփ ոթ ը Հե ր մ ո ն ի վ ա ն ք ի տ եղա գրութ յա ն խ ն դ ր ո ւմ և հ ե ն վ ե լո վ կրկին Ատ. Օ րրելյա նի տ ե ղ ա դ ր ո ւթ յա ն ո ւ ն կ ա ր ա գ ր ո ւ֊ թ յա ն վյւա ' Հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն ք ը ն ո ւյն ա ց ր ե լ կ ն ե ր կ ա Ա լա յա ղ գ յո ւղ ի ց վ եր գտ նվող Գ յուձեյ վա նքի Հետ ւ Ք ա ջր ե ր ո ւնի ն Հ ի մ ք Է ընդունեք ա յն փ ա ս տ ը , որ Սա. Օ րրելյա նի տ վ յա լն ե - րո վ Հե ր մ ո ն ի վա նքի աշխ ա րՀա գրա կա ն մ ի ջա վա յրո ւմ եղեք Է Հ ա վ ու ա նունով մի գյուղ, իսկ ա յժ մ նույն ա յդ ա նունով Է կոչվում Գ յո ւն ե յ վա նքի դիմա ցի ա նտ ա որ2։ Հե տ ա գա յո ւմ կտ եսնենք, որ Քա ջրերունին իրա վա ցի կ եղել, ր ա յց նրա փ ա ս տ ե ր ը , մ ի ա կ ո ղ մ ա ն ի լի ն ե ր ։։/, վ ս տ ա Հո ւթ յո ւն չեն ներշնչեք հ ետ ա գա տ ե ­ ՛ւա դ ր ո դ ն ե ր ի ն ։ Վ ա յ ո ց ձ ո ր ի ե ր ր ո ր դ Ա բ ո լ ո ր ի ց մ ա ն ր ա մ ա ս ն տ ե ղ ա գ ր ո ղ ը Ղ • Ա ք / ղ ա ն ն \\Է. ա մ ե ն ք ի ն հ ա յտ նի կ նրս։ տ եղա դրա կա ն մ ե ծա Հա տ ո ր ա շխ ա տ ութ յունների գի - տ ա կա ն բա ր ձ ր ա ր ժեքը ։ Ք ա ջտ տ եդյս/կ ողջ Հ ա յ մ ա տ ե ն ա գ ր ո ւթ յա ն ը , նա օդ - տ ա գ ո ր ծ եք է բ ՛ ՛ ա ա մ ե ն ա յ ն ի ն ա և ժ ա մ ա ն ա կ ա կ ի ց ո ւ ս ո ւ մ ն ա ս ի ր ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ը , որոնց թ վ ո ւմ նա և Ջ ա լա լյա ն ց ի ու Ք ա ջբերո ւն ու ուսումնա սիրութ յուններըւ Հեր մ ոնի վ ա ն բի տ եղ ա դ րո ւթ յա ն Հա ր ցո ւմ նա Ջ ա լա լյա ն ցի Հ ե ր մ ո ն — Խ ոտ ա - կ ե ր ա ց վ ա ն ք ն ո ւ յ ն ա ց ո ւ մ ը ք ն ն ա դ ա տ ո ւ մ կ և մ ե ր ժ ո ւ մ 3, ի , . կ Ք ա ջ բ ե ր ո ւ ն ո ւ Հ ե ր ­ մոն — Գ յո ւն ե յ վա նք նո ւյնա ցո ւմ ն րստ երև ո ւյթ ի ն ա նդա մ քննա դա տ ելու ա ր ­ ժ ա նի չի Հ ա մ ա ր ո ւմ , ա յդ պ ա տ ճ ա ռ ո վ էք դ ր ա ն ց ի ց յո ւր ա ք ա ն չյո ւր ն ա ռ ա ն ձ ի ն ֊ ա ռա նձին կ տ եղա դրում: Ղ • Ս լիշա նբ բա վա կա ն մա նրա մա սնորեն, ըստ պ ա տ ­ մ ա կա ն ա ղ բ յո ւր ն ե ր ի և ձեէւադրա կա ն Հի շա տ ա կ ա ր ա ն ն ե ր ի , ո ւր վ ա գ ծո ւմ կ Հ ե ր ­ մոնի դպ րոցի Հիմնա դրմա ն և , մա նա վա նդ, 1 3 — 14 -ր դ դա րերում Հա յ մշա- կո ւյթ ի մ ե ջ կ ա տ ա ր ա ծ նրա դ եր ի պ ա տ մութ յունը՛': Ա յ ն էի ա ս տ ը , ո ր ն ո ւ յ ն ի ս կ Ա քիշ ա ն ն Է ա ն ո ր ո շ թ ո ղ ե ք Հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն ք ի ս տ ո ւյգ տ ե ղ ա դ ր մ ա ն խ ն դ ի ր ր ' կա շկա նդեք կ ո ւր ի շնե ր ի ն, և ա յն ո ւհ ե տ և ոչ ոյ. չի փ որձեք ղ բա ղ վ ե լ ա յդ խ նդրո,/, Թ ե ր և ս մ ե ն ք կք չ Հ ա մ ա ր ձ ա կ վ ե ի ն ք ա ն դ ր ա դ ա ռ ն ա լ ա յ դ խ ն դ ր ի ,ն , ե թ ե մ ե ր ձեռքի տ ա կ չունեն ա յի նք Հե ր մ ո ն ի վա նքի վերջնա կա ն և ստ ույգ տ եղա դրու- թ յո ւն ր որոշող նո ր և մ ի ա ն գ ա մ ա յն ա նժխ տ ելի ա պ ա ցո ւյցն ե ր : Բ ա յց մինչև ղրա նց ա նցնեքր ծա նո թ ա նա նք ա յգ խ նդրի Հա մա ր սկ զբնա ղբյո ւր հա նդիսա ցող Ստ. Օրրեքյա ն ի Հա ղո ր դա ծ ներ ի ն : Պ ա տ մ ա գիր ն իր ա շխ ա տ ութ յա ն Ծ ղքխ ում, որը նվ իր վ ա ծ կ 1 0 -ր դ ղարի սկղրոէմ Ս մրա տ իշխ ա նի և Հա կ ո բ եպ իսկոպ ոսի կ ող մի ց Վ ա յոց ձորում կ ա ֊ ,լ ո ւ ց վ ա ծ վ ա ն ք ե ր ի և ե կ ե ղ ե ց ի ն ե ր ի ն կ ա ր ա գ ր ո ւ թ յա ն ը , Հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն ք ի մ ա ս ի ն Ա . /*. Մ ,Վ ս խ .յա ն ի 1 9 Տ .4 //. Հ ր ա տ ա ր ա կ վ ա ծ ,Ո ,ր վ ,ս դ ծ ե ր Հ ա յ դ պ ր ո ց ի և մ ա ն կ ա վ ա ր ժ * ,, ք ք յա ն պ ա ս ,մ ո ,ի յ ա ն ք է Օ - է Տ - ր դ դ դ . ) , ա շ խ ա տ ո վ !յա ն վ ե ր ջ ո ,մ դ ր վ ա ծ ր ա ր ա Լ դ ի վ ր ա ( կ ա զ մ ո ղ ՝ Ս . Կ ր ե մ յ ա ն ) , Ն ո ր ի ս Հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն ր ր տ ե ղ ա դ ր վ ա ծ Լ Խ ո ս է ա կ ե ր ա յյ վ ա ն ք ի մ ո տ ե ր ք ո ւ մ , ՜՜ Հ ա յ ր ե ր ո ւ ն ի , ճ ա ն ա պ ա ր հ ո ր դ ա կ ա ն ն կ ա ր ա գ ր ո , թ ի , ն ք , Ա ր ա ր ա տ , 1 8 8 8 , կ 441— 143. • Ղ . Ա յ ի շ ա ն . Ս ի ,.ա կ ա ն , կ 1 Տ 9 , Ն ա յն ,„ ե > ,„ ,,ք . կ 125 — 1 2 ?,

Հերմոնի գպ ր»օ1՚ տեղադրությոմ/ն ու գործունեությունը յււնի Հե տ և յա լ ընդա րձա կ պ ա ր բե ր ո ւթ յո ւն ը , որն ա նհրա ժեշտ М/ք հա մա րում մ եշ բերել Шմ բո ղ շո վ ի ն . «Դ ա րձեա լ և յ3 8 5 թ ուա կա նին ա ս տ ո ւա ծա զօր ի շխ ա նն Ս մբա տ ելեսւլ յ ա ֊ ,ո ,ր մի ում յա ր քո լն ե ա ց իւր, որ Հր յե զ ե զ ի ս գիւղա քա ղա քի, և եր թ ա յր ի զ բ օ ֊ սա նս որսոց, և պ ա տ ա հես/լ խ ոս/ա կերա ց և ա ստ ուա ծա զդեա ց ճդնա ւորա ց ղ օ ֊ ղեա լ ի ծերպ ս արձա ն ա կա նդ վ]/մա ցն որ ի վերո յ Ե զնկեա ց ի ձորն, բա րձրա - հ ա յեցիկ ի վերա յ գ ե տ ո յն , որոց տ եղիքն Հա րԷ վ ա նս կոչ/որ։ Եւ ղա րմա ցեա լ ր ն դ ներքև եա լ և ը ն դ ա ն շքա ցեա լ տ եսիլս ն ո ց ա ' հա ր ցա նէր ի նո/յա նկ զկ ե ա նս նո ցա . և նոքա հեզիկ պ ա տ ա սխ ա նես/լ ա ս են, «հ ա յա ծես/լ փ /սխ ս/ոս/կա ն եղա ք յա շխ ա բՀԷ թ ե ր և ս կա րա սցուք ս/ս/բել ի դա ռն ա լէկ ո ծո ւթ են է ս ո ր ա »։ Ա պ ա ա յ ֊ ն օւհ ետ և խ ն դ ի ր ս/ոնէ ի շխ ա ն ն ե պ ի ս կ ո պ ո ս ի ն ի ր տ էր Յ ա կ ո բ ա յ. և հ ր ա մ ա յէ ձեոն ի դ ո ր ծ ա ծել և փ ո ւթ ա պ էս շի ն ե լ ե կեղ եցի ի պ ա տ շա ճա ւոր տ ե ղ ի , զի ա ն դ բ ն ա կ ե ց ուսց է ղսուրբ ճդնս/ւորսն/ Եւ նորս/ եկեա լ ա ո սուրբ հա րսն հա րցա նէ դկա մս նո ցա , և նոքա ց ո ւց ա ֊ ՆԼն տ ե ղ ի մ ի տ ա վ/արս/կ ի ն ե ր ք ո յ ք ա ր ո յն ուղղորդ ի վ ա յր , յո ր ա մ տ եզլոք ս կ ի զ բ ն и//լնէ կ ո փ ա ծ ո յ ք ա ր ա մ բ ք և շի ն է ե կ ե ղ ե ց ի դ մ բ է թ ա յա ր կ յա ն ո ւն ս ր ր ֊ յա յն Գ րի գոր ի , և բ ե ր է զ ա լա գ ա գ ո յն ծ ե ր ն ո ր ո ւմ ա՛նունն Ա հ ե ր մ ո ն , և ղաշս/կեբտԿ/ իւր զ Ա զ ա ր ի ա ա յլո վ ք ե ղ բ ա ր բ ք ն և բն ս /կ ե ցո ւ/ցա ն է ա ն դ է ն / Եւ ե կ ե ա լ ի շխ ս /ն ի ն օբՀնէ ղեկեղեցին. և բա րեպ ա շտ տ իկինն Աոփիա դնէ զգիւզն Հա ւու որ հանղէպ վ ա ն ի ց ն կ ա յ իւր ս ա հ մ ա ն ո վ ն , և տ ա ի ժա ռա ն՛գութիւն ե կ ե ղ ե ց ւո յն . և ա յլ ևս ա յգիս և ծս/ղկոցս յԵ ղ ե դ ի ս : Եւ զա րդա րէ գնա բ ա զ ո ւմ սպ ա սուք, և փ ա րթ /սմա - ւյո/ցաՕ/է ա մ ե ն ս /յն պ ի տ ո յի ւ ք . և մ ե ծ ա մ ե ծ ՜ ն զ ո վ ի ւ ք հ ա ս տ ա տ է ղ Հ ա ւ ո ւ գ ի լզ ն , որ ո չ հա նեն ի ն մ ա ն է։ Եւ կա տ ա րեն ի ն ք եա ն ց յիշա տ ս/կ զտ օն ս ր բո յն Գ րիգո­ րիւ և ք ա ռ ա ս ո ւն մ ի պ ա տ ա ր ա գ զ Վ ա ր դ ա վ ա ո ի ն , և կոչե ն ղտեղի/ն յա ն ո ւն ծ ե ­ ր ՛ ՛ լ ն Ա հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն ք » 1: Ա յս րնդա բձս/կ նկ ա ր ա գր ութ յո ւնի ց մ ե ղ հետ ս/քրքրողը տ եղա դրա կա ն մ ա ֊ սրն է ա ռ ա յժ մ , որբ կա րելի է ա մ փ ոփ ել հետ ևյա լ կերպ . 1. Ս մբա տ իշխ ա նի ելա կետ ը իր գյուղա քա ղա ք Ե զեդիսն է (ն ե ր կ ա յի ս Ա լա յա ղ դյո ւղ ը ). 2 . Ս մ բ ա տ ը դնում է Ե դե/լիսից դեպ ի ձորն ի վ ե ր , հ ա ս ն ո ւմ է դ ետ ի դլխի մ ի а ր ա րձրա հ ա յե ցի կо տ եղ, որը շրջա պ ա տ վա ծ Հ ր «ա րձա նս/կա նգ» վեմերով ե կոչվում էր Ք ա րեվա նք։ Ա յժ մ է/ հին Եդեղի// ա վ ա ն ի ց դետ ն ի վ ե ր բա ր ձր ա նա լո ւ հա մա ր կա մ ի ա յն մ ի ճա նա պ ա րհ, որն ա ն ցն ո ւմ է դետ ի աջ ա ւիով։ Գ ետ ն իր ա յղ մս/սում 1 0 — 15 կիլոմետ ր երկ ա ր ո ւթ յա մ բ հ ոսում է նեղ և ժ ա յռ ա պ ա տ ձորի մ ի ջո վ , որի ձա խ ա փ ը բոր/բովին ա նա նցա նելի է։ Ա ջա վ/նյսւ ա յդ մ ի ա կ հն ա բա վ ո ր ճ ա ն ա պ ա ր հ ն ա ն ցն ո ւմ է պ ա տ ա ն մ ա ն ժս/յո եր ի ///ա կով 4 — 5 կ ի լո մ ե տ ր մ ի ն չև ա յն տ ե ղ , ուր դ ետ ն ի ր Հյո ւս իս ից Հտ րս/վ ո ւղղութ յուն ը կտ րուկ կ եր պ ո վ վ /ո խ ե լո վ , թ ե ք վ ո ւմ է ա ր և մ ուտ ք։ Ծունկ կ ա զմ ող ա յղ վ ս /յր ո ւմ ձորը վ/ոքր ի ն չ լս /յն ա ն ո ւմ է, ս/ջա /ինյա ժ ա յռ ե ր ը հ ե ռ ա ­ ն ա մ ե ն և ի ր ե ն ց ստ որ ո տ ում գ ո յա ց ն ո ւմ խ ի ս տ րս/րձբա դիր մ ի հս/րթ ութ յուն, որտ եղ կա նգնա ծ է մ ի հինա վուրց և կիստ վեր վ ա ն ք ւ Հա ր թ ա վ ա յր ի դլխ ին ց ր ց ­ վ ա ծ դ եղնա վուն, / երկ ժ ա յռ ե ր ը հսկա յա կա ն բա րձրութ յուն ունեն և ա ր հ ես տ ա ­ կա ն պ ա տ երի նմ ա ն ո ւղ ղա հա յա ց ե ն ։ Ժ ա յռեր ի տ ա կ ից բ խ ո ւմ են ա ղբյուրներ. « Ս ա . 0 ր ր / ./ / . ա ն , Պ ա տ մ ո ւ թ ի ւ ն ն ա հ ա ն գ ի ն Ս ի ս ա կ ա ն , Հ? 2 5 9 — 2 0 0 . ^ ի ֆ ւ ի ս . 1 9 1 !

Ս. է ա ր խ ո ւղ ա ր յա ն սա րա հա րթ ,, ծ ա ծ կ վ ա ծ Է ա ն պ տ ո ւղ և պ տ ղա տ ո ւ (ա ր )մ վ ա յր ի դ ա ր ձ ա ծ ) ծ ա ռ ե ­ ր ով ու (,(տ կա նա չով, ճ ա ն ա պ ա ր հ ո ր ղ ը կ ա ն դ ն 1ц ո վ ա շ խ ա ր հ ա դ ր ա կ ա ն ա յս չ ք ն ա ղ Ա ա հ ե դ ա տ ե ֊ ա1Ղ վ ա յ ր ո ւ մ ա ն մ ի ջ ա պ ե ս կ հ ա ս կ ա ն ա , ո ր հ հ ն , , ս ա Է ա ր ձ ա ն ա կ ա ն դ Ժ ա յ ո 1 ր ո վ շրջա պ ա տ վա ծ և դեպ ի դ1տ ր նա յո ղ ա յն վ ա յր ը , որը կոչվում կր Ք ա րա վա նը և որա /,,լ Ս մ ր ա տ ի շխ ա ն ը հա նդ իս ,հ ը ճ գ ն ա վ ո ր ն ե ր ի ն ո, շ ի ն ե լ տ վ ե ց Ա հ ե ր մ ո ֊ նիՀ վա նքը' 936 թվականին, հ դ ե ղ ի ս ի ց դ ե պ ի վ ե ր , տ ա ս ն յա կ կ ի լո մ ե տ ր տ ա ր ա ծո ւթ յա ն , վյսս ա յլև ս ,/• ն մ ա ն ա շխ ա րհս,դրա կա ն կետ կա և ոչ Էլ որևէ վ ա նք, մ ի ն չև Ա րա տ ես/, ն շա ն ա - վոր վ ա ն ք ը , որի տ եղն ո, պ ա տ մ ութ յունը ա նվի ճելի է, Մ եր նկա րս,դրա ծ վա նքի պ ա տ ին փ ա կ ց վ ա ծ է Հուշա րձա նների պ ա հ պ ա . նո ւթ յա ն կոմ իտ եի թ ի թ ե ղ ն ց ո ւց ա ն ա կ ը , որի վր ս, դ ր վ ա ծ է. «Կ նեվ տ նք, ս. Գրի դ յյր ե կ ե ղ ե ց ի , 1 6 —- 1 7 - ր դ ղ դ . » , Ի ս կ տ ե ղ ա դ ր ա կ ա ն ո դ ջ դ ր ա կ ա ն ո ւ թ յա ն մ ե ջ վ ա ն - Ք Ը Կո ; Վ ո ' մ է Գ յ ա ն ե յ վ ա ն ք և Կ ն ե վ ա ն ք ա ն ո ւ ն ն ե ր ո վ , Ա ն հ ր ա ժ ե շ տ Է ք ն ն ե լ ա ր , վ ե ր ջի ն и 'հունն հրի ա ո ա ջ ա ց մ ա ն հ ա ր ց ը և ս . Ինչպ ես հ ա յտ նի Է, Հա յա ս տ ա նո ւմ ա յժ մ բ ա զ մ ա թ ի վ ա դրբեջա ներեն ս ,և ֊ ղա ն ա ն ն ե ր կա ն. դրա նց մի մ ա ս ը ա ռա ջա ցել Է նա խ կին հ ա յերեն տ եղա նուննե­ րի ա ղա վա ղմա ն և իմա ստ ա վորելու ճա նա պ ա րհով (օր . կղեղիս— Ա րսյա դ , Օ ձ ո ւ ն — Ո ւ զ ա ն լ ա ր և ա յ լ ն ) , ի ս կ մ ե ծ մ ա ս ը ՝ ա շ խ ա ր հ ա գ ր ա կ ա ն I, ա յ լ հ ա տ ­ կա նիշների հ իմ ա ն վրա . ա յղ վ ա յր եր ո ւմ վ եր ա բն ա կ ե ցվ ա ծ հա յերն Էի հա ճա խ , մ ի ա յն ա յղ վերջին (ա դր բեջա նա կա ն) ա նունով են կոչում ի ր ե նց բ ն ա կ ա վ ա յր ե ­ րը, ա նծա նոթ լի նելո վ նա խ կին հա յկ ա կ ա ն ա նուններին: Վ ա յոց ձորի ներկա հա յ բնա կ չո ւթ յա ն ճնշող մ ե ծա մ ա ս ն ո ւթ յա ն ը պա րս- կ ա հ ա յե ր ե ն , վերա բնա կեցվա ծ՜ 1 8 2 8 թ վ ա կա նի!,, իսկ Եղեզիս դետ ի ձորում հիմնա կա նում բնա կվում են ա դրբեջա նցիներ. Վերջիններս Հերմոնի վանքին տ վել են նոր ա նուն՝ Գ յո լն ե յ վ ա ն ք , որը բա ո ա ցի կնշա նա կի ս/րևկոդ, հա րա վ ն ա յո ղ , հա մա պ ա տ ա սխ ա ն տ եղի ա շխ ա րհա գրա կա ն հա տ կա նիշի: Ս . Զ ա ր ս լ յ ա ն ց ի, հ ա մ ա ր Վ ա յ ո ց ձ ո ր ի տ ե ղ ա գ ր ո ւ թ յ ա ն կ ա զ մ ո ղ ն ե ր ը ( Հ ո վ - հ ա ն ն ես Բ ս,բս,յա ն , տ էր Ա վա ղ Ա ր ր ա հ ա մ յա ն ց և տ եր Ա ո ա քե, Ա ստ վա ծա տ ուր- յա ն ց ) , ծա ն ո թ չլի ն ե լո վ վ ա նքի հ ա յկ ա կ ա ն հին ա նվա նը և ա յդ մ ա ս ի ն տ վ յա Նեբ չգտ ն ե լո վ վա նքի ա րձա նա գրութ յունների մ ե ջ, տ եղի ա դրբեջա նցի բնա - կիչների հա ղորդա ծ ա նվա ն տ ա կ են նկա րս, գ բ ե , վ ա նքը ե ուղա րկել Ջ ա լտ ,յա ն- ց ի ն . վերջինս էլ ա դրբեջա նա կա ն ա յդ ա նունը թ ա ր գ մ ա ն ե լո վ , իր ա շխ ա տ ո ւ­ թ յա ն մ եջ նշե, է' «Ա րեղս& ոտ յ վ ա ն ք , ի տ ա ճկտ ց Գ /„ձէի վա նք ա նուա նեա լ»*, հ ետ ա գա բ ո ,ո ր տ ե ղ ա գր ո ղ ն եր ,,, ջնջեր,,/ հ ա յերեն թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յո ւն ը , պ ա հել են մ ի ա յն Գ յո ւնեյ վա նք ձևը: Հ ե ր մ ո ն ի վ ա նքի ն գր ա կ ա ն ո ւթ յա ն մեջ М Г.Ц ш оГ կ ոչե լո ւ ա ռա ջնությունը պ ա տ կ ա ն ո ւ մ է Ղ . Ա լի շ տ ն ի ն . Ա ,ի շ ա ն ը ծ ա ն ո թ Հ ե ղ ե , և Ջ ա լ ա լ յ ա ն ց ի և 4?ա ջ ֊ թ ե ր ո լն ո լ ա շխ ա տ ութ յուններին, բ ա յց Հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն քի տ եղա դրութ յա ն խ նդ րո ,,, չվ, ը ն դ ո ւ ն ե ք I, ո չ մ ե կ ի կ ա ր ծ ի ք ը , Ի ր « Ս ի ս ա կ ա ն » ա շ խ ա տ ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ Վ ա յ ո ց ձո ր ո ւ մ հ ի շ ա տ ա կ ո ւ մ է ն ա և Հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն ք ,, ա ռ ա ն ց ս տ ո լյղ տ ե զ ո ,դ ր ո ւթ յա ն ՜Հ ՚ Ա հ եր մ ո ն ա ն ձ ն ա ն ո ւն ը ր ի թ լի ա կ ա ն ծ ա գ ո ւմ Լ Հրեա ս ա ա նում գտ ն վ ո ղ Հա մա նուն լ ե- >։ա ն ա ն ո ւ ն ի ;,. հ ա յե ր ե ն \" ,* հ ե տ ա գ ա յո ւ մ գ օ ր ծ ա ձ վ Լ , Հ Ա Լ ր մ ո ն . „ գ վ ա .) ձ և ո վ / . „ ե ՛ ս Ա ճ ա * , ւ ա ն . Հ ա յե ր ե ն ա ն ձ ն ա ն ո ւ ն ն ե ր ի բ ա ռ ա ր ա ն , Ա , /.ք 9 2 ) , - Ջ ա յ ա յ յ ա ն , , ճ ա ն ա պ ա ր հ ո ր դ ո ւ թ յո ւն , Ր , { , 1 5 5 , ՜ Ա , ի յ ա ն , Ս ի ս ա կ ա ն , Լք 12 5 ,

Հ ե ր մ ո ն ի Ци119пу1* տ ե ղ ա դ ր ո ւ թ յո ւ ն ն Мл ւ ք է բ ծ ա ն ե ա ք !յո է ն բ ՛ՀԱ է ա ոա նձին հ իշելով նա և Գ յո ւն ե յ վ ա ն ք ը / Վ երջինի// ա նվա ն խ ն դ ր ո ւմ նա թ ո ւյլ կ տ վել իը մ ե ծ հ մտ ութ յա ն հետ չհա մ ա տ եղվող սխ ա լ։ Ք ա ջա ծա նոթ ողջ հ ա յ մ ա տ ե նա գր ո ւթ յա նը Ա լիշա նը ցա ն կ ա ցե լ Լ գտնեք Գ յո ւն ե յ վ ա ն ք ի ա նունը հ ա յկա կա ն ա ղ բյուրն եր ում ե կա նգ կ ա ռել Ատ. Օր- ը ե /յա ն ի հ ի շ ա տ ա կ ա ծ •ւնեվա քւք ա ն վ ա ն վ ր ա , կ ա ր ծ ե լո վ որ վ ե ր ջ ի ն ս ա ղ ա վ ա ղ - վ ե լո վ դա րձել Հ թ ուրքերեն Դ յւս նեյ վսւնք: Ս տ . Օ րր ելյա նը մ ի ա ն դ ա մ կ հիշա տ ա կում Կ նեվա նքը և մ ա նրա մա սնորեն ն կ տ ր ա ղ ր ո ւ մ ն ր ա հ ի մ ն ա դ ր մ ա ն հ ե տ կ ա պ վ ա ծ ա ռ ա ս պ ե լ ն ե ր ը , բ ա յ ց ո չ с1ա - մ ա ն ա կ ր և ո չ Լլ հ ի մ ն ա դ ր ո ղ ն ե ր ի ա ն ո ւ ն ն ե ր ը չ ի տ ա լ ի ս ։ Պ ա տ մ ա գ ի ր ն ա յ ղ վ ա ն ք ի մ ա ս ի ն հ ի շա տ ա կ ո ւմ կ ի ր ա շխ ա տ ո ւթ յա ն ԿՐ գ լխ ո ւմ , ո ր տ եղ թ վ ա ր կ ­ վ ա ծ ե ն Ս յ ո ւ ն յ ա ց ա շ խ ա ր հ ի գ լ խ ա վ ո ր վ ա ն ք ե ր ն ւււ ե կ ե ղ ե ց ի ն ե ր ը , բ ա յ ց Ա լ ի - Է,յ ա ն ի ո ւ շ ա դ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ի ց վ ր ի պ ե ք որ Ս տ . Օ ր ր ելյա ն ը Կ ն ե վ ա ն ք ը հ ի շ ո ւմ կ ա յղ ղ քիսի ս կ ղ բ ի մ ա ս ո ւ մ , բ ո ւ ն Ս յո ւ ն ի ք ի վ ա ն ք ե ր ի շ ա ր ք ո ւ մ և ո չ թ ե Վ ա յ ո ց ձ ո ր ի , ւդատ մ ա դիրն ի ր ա շիսա տ ութ յտ ն ա յդ ԿԲ գլո ւխ ը ր ա մ անեք կ երեք մ ա ս ի , ս ե ր դ ՝ ր ում բ ա ն Ս յունիքի վ ա ն ք ե ր ի նկա րա գրութ յունն Է, երկրորդ մ ա ս ն սկսվում կ վի Վ ա յո ց ձ ո ր ո յ կ ա լմ ա ն ն » բ ա ս ե ր ո վ ե ա յդ դա վ ա ռ ի վա նքերի շա ր քն կ, երբորդ մա սն սկ ս վո ւմ կ яիսկ ի Գ ե ղ ա մ ն » բա ս ե ր ո վ , ուր թ վ ա րկվ ա ծ ե ն Գ եղա րքունի- րի վ ա ն քե ր բ։ Ա ոաջին մա սում , օրինա կ, կա վա նքերի հ ետ և յա լ շա րքը. Տա թ և . Թ ա ն ա ՛;ա տ ի վ ա ն ք , Ս իւնի վ ա ն ը , Կն Լ վ ա ն ք , Վ ա դա սէնին վ ա ն ք և ա յլն : Իսկ Վ ա յո ց ձորի վ ա ն քե ր ի շա ր ք ը հ ե տ և յա լն կ. Խ ո տ ա կ ե ր ա ց վ ա ն ք , ն ո ր ա վ ա խ ,,, մ յո ւս Նո ր ա վ ա ն ք , 8 ա ղ ա ց ք ա ր , Հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն ք , Թ ա ն ա տ Էի վ ա ն ք և ա յ լ ն : Ղ • Ա լի շ ա ն ը բ ո ւ ն Ս յո ւ ն ի ք ո ւմ գ տ ն վ ո ղ Կ ն ե վ ա ն ք ը և ՛Լայ ո դ ձ ո ր ո ւ մ գ տ ն վ ո ղ Գ յո ւն եյ վա նքը ն ո ւյն ա ցն ո ւմ կ, ելնեքով ա յդ ա նունների քոկ հ նչա կա ն ն մ ա ­ ն ո ւթ յո ւն ի ց : Ն ա ա չք ա թ ո ղ /; ա րել ա յդ ն ո ւյն ա ց ո ւ մ ը ժ խ տ ո ղ մ ի հ ա ն գ ա մ ա ն ք և ս։ Ս տ . Օ ր բե լյա ն ր Կ նեվ ա ն ք ի ն կ ա ր ա գ ր ո ւթ յա ն մեջ ա յն պ ե ս կ /ս ո ս ո ւմ ա յդ վա նքի մա սին, որ հա սկա ցվում կ թ ե ա յդ ժա մա նա կ վա նքը ա րդեն ա վեր կ ա մ ք ք վ ա ծ կ ե ղ ե ք . <(ո ր և ց ո ւ ց ա ն կ բ ա ն ի լ ք ղ ա ռ ի ւ բ և ւ ս մ ա յ ա ց ե տ լ և լ ք ե ա ք զ ա ե ղ ի ն » — գ ր ո ւ մ կ 'Լ . Ս լ ի շ ա ն ը ՝ : Բ ա յ ց ք ի չ հ ե տ ո , Ս . Զ ա քաքյ ա ն ց ի ց և Ք ա ջ - ր ե ր ո ւն ա ց բ ե ր ո ւմ կ Գ յո ւն ե յ վ ա նքի 3 — 4 ա ր ձ ա ն ա գ ր ո ւթ յո ւն ն ե ր , ո ր ո ն ց ի ց մեկ/, պ ա տ մ ա ղբի հոր Տա րս ա յի ճի նվիրա տ վա կա ն ա րձա նա դրա թյո ւնն կ։ Բնա կա ն կ որ իր հոր, և ինչպ ես հետ ո կտ եսնենр նա և ի ր ե ղբա յր ների կ ող մի ց հ ո վ ա ­ ն ա վո րվ ա ծ Գ յո ւն եյ վ ա նքը շեն կ եղեք պ ա տ մ ա գրի օր ո ք հ ետ և ա բա ր նա ա յղ վ ա ն ք ի մ ա ս ի ն չէ ր կ ա ր ո ղ ա ն ո ր ո շ իսոսեք կ ա մ ա յն քքյա / և ա մ ա յա ց յա լ հ ա ­ մա րել.՝ ա յս դ ե պ ք ո ւ մ կլ հ ա ր կ ա դ ր ե լ կ Բ ա յց Ղ • Աքիշանի մ ե ծ հեղինա կութ յունը հետ ա գա տ եդա դրոդներին և նույնիսկ Հուշա րձա նների պ ա հպ ա նութ յա ն կ ո ­ միտ եի աշիւա տա կիցնեբիւն' հավատ աք Գ յունեյ վ ա ն ք — Կնե վա նք ն ո ւյն ա ց մա նը2։ ն յ ո ւ թ ե ր ի և. տ ե ղ ա ն ո ւ ն ն ե ր ի մեր ա յս քննո ւթ յո ւնը ա վելի Տեղա գրա կա ն հ ա ս տ ա տ ո ւն կ դ ա ր ձ ն ո ւ մ Ք ա ջ բ ե ր ո ւն ո ւ ա ո ա ջ ա բ կ ա ծ Գ յո ւ ն ե յվ ա ն ք ֊Հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն ք ն ո ւյն ա ցո ւմ ը : Ա յժ մ ա ն դ ր ա դ ա ռ ն ա ն ք ն ո ր ա հ ա յտ ա յն վւաստիւն, որի մ ի ­ ջո ց ո վ վ եր ջն ա կա նա պ ես լո ւծվ ո ւմ ե ն Հեր մ ոնի վ ա ն ք ի տ եդա դրա թյա Հւ շ ա ր յ ւ Щ и,ակա ն, կ 145, Ա^իւ/բԼէ/ովք, շ ր յա ն ի կուրււուրա յի Հ ո ւշա ր ձ ա ն ն ե ր ը , Լք 0 4 . հրեա ն ՜ Հ- Ե զ ի ա ղ ա ր յ ա Ն . 1955,

Ս. Բարխուղարյան Հա գա ծ վ ես եր ը : Գ յունեյ վանք, կոչվող հուշա րձա նի եկեղ եցո ւ ներսի հյուսի սա ­ յի ն մ ո ւյթ ը պ ա տ ին միա ցնող կա մա րի կենտ րոնում, երեսով դեպ ի ներքև ա գուց­ վա ծ է մ ի քա ր, որի վրա պ ա հպ ա նվեւ Կ երբեմնի մ ե ծ ա րձա նա ղըո վ }յա ն բեկոր, րնղա մենբ երկու բա ռ ի ց' ... ԵՐԱՄՈՆԻ Վ.ԱՆՔ ... Ա յս թ ա նկ ա ղին բեկորը փ ա րա տ ում է ա մեն կա սկա ծւ Դ ժբա խ տ ա բա ր ա ն- Հնա րին է վ եր ա կ ա ն գ ն ել ա յղ ա րձա նա գրութ յունն ա մ բո ղ ջա պ ես , նույնիսկ դ ը ժ ֊ վա ր Հ ասեք թ ե ա ո ա ջին բ ա ռ ը Հ հ ո ս մ ո ն ի , թ ե ՜ ԱքՏԽսւմո&ի պ իտ ի վ ե ր ա կ ա ն գ ­ նել. կա ս կա ծի ց գա ր ս է , ս ա կ ա յն, որ ա յգ երկուսից մեկը պ իտ ի լի ն ի , որով­ հետ և ո չ մ ի ա յլ տ ե ղ ա ն վա ն հ ետ աքս շի հ ա մ ե մ ա տ վ ո ւմ ։ Ա տ . Օրր ե լյա ն ի ц մեջ բ ե ր ա ծ ը ն դ ա ր ձ ա կ հ ա տ վ ա ծ ո ւմ վ ա նքի մա սին կա ն Հետ և յա լ կա րևոր տ եղեկութ յունները. ( 1 ) Վ ա նքը կա ռուցվել է 0 3 6 թ ., ( 2 ) Կոչվել է Ա հևրմոնի վ ա նք, ( 3 ) Ե կեղեցին կոչվել է ս. Գրիգոր, ( 4 ) Եկեղեցին ե ղ ե լ է (Сգ մ բ ե թ ա յ ա ր կ » և շ ի ն վ ա ձ է ե ղ ե լ « կ ո փ ա ծ ո յ ք ա ր ա մ բ » , ( 5 ) Վ ա ն ք ի ն նվիրվել են դ ի մ ա ցի Հա վու գյուղը և ա յգի ներ ո, ծա ղ կ ո ցն ե ր ՚ Եղեգիսումւ Ա յս կ ե տ ե ր ի ց ա ռ ա ջ ի ն ի մ ա ս ի ն ն ո ր բ ա ն ա ս ե լ չ ե ն ք կ ա ր ո ղ , ո բ ո վ Հ ե տ և ոչ ա ր ձա նա գր ո ւթ յո ւնների մեջ և ոչ էլ ա յլո ւր ա յդ ժա մ ա նա կ նե ր ի ն վերա բերող փ ա ստ եր չկա ն: 2 . Վ ա նքի Ա հերմոնի կ ա մ Ա հերա մոնի ա նունբ, ինչպ ես երևում է, շատ շ ո ւտ ո վ ա ր տ ա ս ա ն վ ե լ ո ւ դ ր վ ե լ է Հ ե ր մ ո ն ի կ ր ճ ա տ ձ և ո վ , ն ո ւյն ի ս կ Ս ա . Օր- ր ե լ յ ա ն ը Վ ա յ ո ց ձ ո ր ի վ ա ն ք ե ր ի թ վ ա ր կ ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ Հ ե ր մ ո ն ի ձ և ն /. գ ո ր ծ ա ծ ե ք , ա յս ձ և ո վ է կ ո չվ ա ծ ն ա և ՛Լարդ ա ն ի Ա շ խ ա ր հ ա ց ո ւյց ի և Թ ո վ մ ա Մ ե ծ ո փ ե ց ո ւ պ ա տ մութ յա ն մ ե ջ, Ա յժ մ սրա նցից բ ա ց ի հրա տ ա րա կվա ծ 30 ձեռագրական հիշատա կարաններ կան, որոնցից 29-ի մեջ պ ա հպ ա նվա ծ Հերմոնի ձեր ե մ ի ա յ ն մ ե կ ի մ ե ջ , ո ր ի մ ի ա յ ն բ ո վ ա ն դ ա կ ո ւ թ յ ո ւ ն ն է ն շ ո ւ մ Դ.. Ա լ ի շ ա ն ր , դ ր վ ա ծ է Ա Հերմոնի ձև ո վ 2։ 3. Ե կեղեցու ս. Գրիգոր ա նունը հիշա տ ա կվա ծ է ինչպ ես բա ղ մ ա թ իվ հ ի ­ շա տ ա կա րա նների, ա յնպ ես էլ վա նքի պ ա տ երի վրա գտ նվող 6 ա ր ձ ա ն ա դ ր ո ւ֊ թ յ ո ւն ն ե ր ի մ ե 9։ 4 . Ա յ ժ մ յ ա ն ե կ ե ղ ե ց ի ն չ ո ւ ն ի Ա տ . Օ ր բ ե լ յ ա ն ի հ ի շ ա տ ա կ ս ւ ծ <քգ մ բ ե թ ա յ ա ր կ օ ձևը. ն ա խ կ ի ն ե կ ե ղ ե ցի ն ա վ ե ր վ ե լ է հ ի մ ն ո վ ի ն և նրա հ ի մ քե ր ի վ րա կա ռոլ/յվել Հ քա ռա կուսի Հա տ ա կա գծով, ներքուստ երկու մ ո ւյթ ե ր և բ ե մ ի երկու կողմերում քա ռա կուսի ա վա նդա տ ներ ունեցող թ ա ղ ա ծա ծկ ե կ ե ղ եցի . ս ա կ ա յն ա յդ նոր շենքը, գրեթ ե ա մբողջա պ ես, կա ռուցվա ծ է պ ա տ մա գրի նշա ծ «կ ո փ ա ծո յ» բ ա ֊ բե ր ո վ , որոնք անշուշտ նա խ նա կա ն շենքին են պ ա տ կա նում։ 5 . Սուիիա տ ի կ նո ջ վ ա ն ք ի ն ն վ ի ր ա ծ Հա ւո ւ գ յո ւղ ն ա յժ մ ա ն մ ա ր դ ա բն ա կ է. մ ի քա նի տ ա սնյա կ տ ա բի ա ռա ջ ա յն շե ն էր և բ ն ա կ ե ց վ ա ծ ա դրբեջա նցիներով։ ^ 1ո լ ՂԷ՚ կ ո չ վ ո ւ մ Հ ր վ ա ն ք ի ա ն ո ւ ն ո վ — Գ յ ո ւ ն ե յ վ ա ն ք , ս ա կ ա յ ն Ք ա ջ բ ե ր ո ւ ն ի ն ի ր ժա մա նա կին կա րողա ցել է ր տ եղեկա նա լ, որ գյուղի հ ա նդեպ , դետ ի ձա խ 'ս Վ’ / ' ւ ե ո ն ա լ ա ն ջ ե ր ի վ ր ա վ ւ ռ վ ա ծ ա ն տ ա ռ ը մ ի ն չ և ա յ դ ժ ա մ ա ն ա կ ն է լ կ ո չ վ ո ւ մ էր Հսււու մեշսւ: : 0 Ր Ր Ь է * 4,/ ն * Պ ա տ մ ո ւ թ յ ո ւ ն , կ 3401 - Ա յ ի : ա Ն . Иի սա կա ն, 12$ ,

Հե ր մ ո ն ի դպ րոցի տ եղա ղրուքէչա նն ու գործա նեուքքյա նր 29!) Հեւ՚Ա ոնի վա նքի նեւ*կա վին ա կն ու արձանսւ«յւ*ո>[>յուննհւ*ր Ինչպ ես վերևում ա ս վ եց, վա նքը գտ նվում Է րա րձր սա րա վա նդի վրա ծվա րա ծ ո ւղ ղա հա յա ց ժ ա յռ ե ր ի տ ա կ ։ Ա յդտ եղ մ ի բա վ ա կ ա ն մ ե ծ թ ե ր տ ա ր ա ­ ծո ւթ յո ւն պ ա ր սպ ա պ ա տ վ ա ծ Է բ ե ր դ ա ն մ ա ն հա ստ պ ա տ ե ր ո վ , ս ր ի ներս ում գ տ ն վ ո ւ մ ե ն վ ա ն ա կ ա ն շ ե ն ք ե ր ը . դ ր ա ն ց ի ց հ ա մ ե մ ա տ ա ր ա ր կ ա ն ղ ո ւ ն ՛Լ մ ի ա յ ն մի եկեղեցու շենր, որը գտ նվ ո ւմ Է բ ա կ ի կենտ րոնում։ Ա յղ բա զի[իկա ձև ե կ ե ֊ գ ե ց ո լ Հ ա ր ա վ ա յի ն ս /տ տ բ ի ր ծ ա ծ կ ի մ ш и т / վւ/եւ կ, մ ն ա ց ա ծ մ ա ս ե ր ը կ ա ն - զա ն են: Ներկա շենքը գրեթե ա մբողջովին կա ռուցվա ծ հին, ա վերվա ծ շենքերի բա րերով, ա յգ են ա պ ա ցուցում ե կոփ ա ծո քա րերի մշա կմա ն հին տ եխ նիկա ն և հին շենքերի վրա եղա ծ ա րձա նա գրվա ծ քա րերի՝ ներկա շենքի տ ա րբեր մա սե­ ր ում ա նկա նոն շա րվ ա ծ լի ն ե /ո լ Հա ն գա մ ա ն քը ։ Ե կեղեցու մուտ քն ա ր և մ տ յա ն կողմից կ, ա յգ կ ո ղ մ ի ց Հ նա և պ ա րսպ ի մ ո ւտ քը զեպ ի բ ա կ ։ Գ ե տ ա փ ի ց, վ ա ն ­ ք ի Հ ի ն ջ ր ա ղ ա ց ի ա վ ե ր ա կ ն ե ր ի ց գ ե պ / վ ա ն ք ը բ ա ր ձ ր ա ց ո ղ ճ ա ն ա պ ա ր հ ն /,/ մոտ ենում կ հ ենց ա յղ մուտ քին։ Ընդա րձա կ բա կ ի ա ր և մ տ յա ն , հ յուսի սա յի ն ե ա րևելյա ն մ ա ս ե ր ո ւմ , պ ա րի սպ ներ ի ն կ ից, մ ն ո ւմ են բ ա զ մ ա թ ի վ խ ց ե ր ի և տ նտ եսա կա ն ա յլ շենքերի խ ի ստ ա վ երվ ա ծ մնա ցոր դներ ը, ի ս կ Հա րա վ ա յի ն մա սում' վա նա կա ն գերեզմա նոցը, որի դերեղ մ ան աքա րերի մ ե ծ մ ա սր ծա ծկ- վ ա ծ Լ շ ե ն ք ի ց և պ ա ր ս պ ի ց թ ա փ վ ա ծ բ ե կ ո ր ն ե ր ո վ կ ա մ բ ո լ ո ր ո վ ի ն խ ր վ ա ծ 1, դեա նի մեջ, Տ ե ս ա ն ք , որ Ա տ . Օ րբելյա նը Հիշա տ ա կել Է մ ի ա յն մ ի ' ս. Գ րիգոր ե կ ե ղ ե ­ ցու գ ո յո ւթ յա ն մա սին, բ ա յց ա րձա նա գրա կա ն բեկորների մեջ նշվա ծ են ես երկու եկեղեցիների ա նուններ' ս. Հովհա ննես և ս. Նշան, իսկ ձե ռա դրա կա ն հիշա տ ա կա րա նների մեջ, դ ր ա ն ցի ց բ ա ց ի , նա և ս. Սա հա կ, ս. Հ ա կ ո բ և ս. ՍIIIԼւիսւնոս: 1 4 Տ 0 թ վ ա կ ա ն ի ն Հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն ք ո ւմ գ ր վ ա ծ մ ի ա վ ե տ ա ր ա ն ի հ ի ­ շա տ ա կա րա նում նշվա ծ վ եց եկեղեցիների ա նունները հիշա տ ա կվա ծ են մ ի տ ֊ մ ա մ տ ն ա կ *; Հա վա նա կա ն կ որ պ ա տ մա գրի հիշատւսկած գմբեթ ա հա րկ ս. Գրիգորից բա ցի մ յո ւս եկեղեցիները վա քը, մա տ ուռա նմա ն շենքեր են եղել և շինվել են 14-ր դ և Հետ ա գա դա րերում, ա յլա պ ես դրանք տեղ կգտնեին պ ա տ մա գրի ն կ ա ր ա գ ր ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ 2? Ր ' ե ե ր բ ե ն ա վ ե ր վ ե լ ա յ դ բ ո լ ո ր շ ե ն ք ե ր ը , դ ժ վ ա ր I; ո ր ո շ ե լ , մ ի բ ա ն պ ա ր զ Է մ ի ա յն , որ Սա. Օ րրե/յա նի կ են դ ա ն ո ւթ յա ն ժ ա մ ա նա կ վ ա նքի գ լխ ա վ ո ր ս. Գրիգոր դ մ բեթ ա Հա ր կ եկե ղ եցի ն կա նգուն Է եղել, ի սկ ներկա նո ւյնա նուն ե կ ե ֊ դեցին իր քա ռա կուսի հա տ ա կա գծով, թ ա ղա ծա ծկ կտ ուրով և ճա րտ ա րա պ ե­ տ ա կ ա ն բ ո լ ո ր բ ն ո ր ո շ հ ա տ կ ա ն ի շ ն ե ր ո վ վ ե ր ա բ ե ր ո ւ մ I; 1 6 — 1 7 ֊ր գ դ ա ր ե ր ի ն , Տեսա նք նույնպ ես, որ 1 4 6 0 թ վ ա կ ա ն ի հիշա տ ա կա րա նի մեջ բո լո ր ե կ ե ղ ե ց ի ն ե ֊ րր հիշա տ ա կվա ծ են միա ժա մա նա կ, ուրեմն և կա նգուն են եղել, հրա տ ա րա կ֊ վա ծ վերջին հիշատակարանր վերա բերում Է 1478 թվա կա նին, ա ր Երեմիա '' I ' 1 1 • , յ ՛ \" : Ւ Կ յ \" ՚ ն ՛ ՚1 ա >1 1՚ ՚ Հ ա յ ե ր ե ն Հ ե ռ ա գ ր ե ր ի Հ ի յ ա ս է ա կ ա ր ա ն ն ե յ ւ , Բ . հ ր ե ա ն , 1 9 5 8 . կ /3 4 , \" Ա ն կ ա ր ե յ ի /, ե ն թ ա դ ր ե լ ( Ո , պ ա տ մ ա գ ի ր ը կ ա ր օ դ I. ա ե ս ա ծ Ա ի ն Լ / ա յ ո վ ա ն ք ը , ք ա ն ի ո ր ս .յՆ զ ա ն վ ո ւ մ Հ դ ե պ ի Ա ր ա տ ե ս ի վ ա ն ք ը ա ՛ս ն ո ղ մ ի ա կ ճ ա ն ա պ ա ր հ ի վ ր ա , ի ս կ «ւյււ վ ե ր չ ի ն ը պ ա տ - մ игգ ր ի կ ո ղ մ ք ո Հ ի շ ա տ ա կ վ ա ծ Հ ո ր պ ե ս է /ո ր ա վ ա Ն ր ի ե պ ի ս կ ո պ ո ս ա ր ա ն ի ա մ ա ռ ա ն ո ց , ո ւ ր ի ն ր ն Լ ի ս ձ յշ ո ւ շ տ , Հ ա ն ւր /ա ա ն ո է յք Լ ր ա մ ա ռ ն ե ր ը *

31X1 Ս . Ր ա ր խ /1 1 քյ ա ր յ ա ն ԴՐԻէԸ ն շ ո ւմ С «•■ • Ա ւա ր տ ե ցա , Ա ւե տ ա ր ա ն ս ի (ա ն ա պ ա տ ի ս Հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն ի ը ս, ը ն դ Հ ո վ ա ն Լ ա , ,,ո ,ր ր Լուսա ւորչիս և սուր,, Յ ա կ ռ է ր ի հ ա յ, ա մ ե ն ա յն օրրոց Аկ ե ղ ն у Լ ш у » ^ : Ա յս ր ՛զորի հիմա ն վրա կ ա ր ե,ի է ե ն թ ա դ ր ե լ, որ հին շենքեր ի ա վերմա ն ժ ա մ ա ն ա կ ը պ ե տ բ է մ ո տ ,ի ն(, ներկա շե ն ք ի շի ն ո ւթ յա ն ժ ա մ ա ն ա կ ն ե ր ի ն , ա յն է 1 6 — 1 7 ֊ր դ դ ա ր ե ր ի ն , մ ո տ ա վ ո ր ա պ ե ս ւ Ա ռ ա յս օր Հե ր մ ո ն ի վա նքի ա րձա նա գրութ յուններից ընդօրի նա կվ ա ծ ե հ ր ա տ ա ր ա կ վ ա ծ են ը ն դ ա մ ե ն ը 4 — 5 ֊ը : Կ րկ նա կ ի ա յց ե լո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ի ը ն թ ա ց ֊ ք ո ,մ մեղ հա ջողվել է ա յդ թ ի վ ը հա սցնել 3 9 -ի ։ Աոաջին հ ա յա ցքի ց տ ա ,ա ր ի ֊ նա կ թ վ ա ց ո ղ ա յս տ ա ր բե ր ո ւթ յո ւն ,, հ ետ ևա նք Լ ա յն ր ա ն ի , որ ա րձա նա դ,։ , „ ֊ թ յո ւննե ր ի նա խ որդ հա վա քողները ընդօրինա կն, են մ ի ա յն ա մբողջա կա ն, հ եշտ վ ե ր ծ ա ն ե լի և ի ր ե ն ց կ ա ր ծ ի ք ո վ որ և!; պ ա տ մ ա կ ա ն ա ր ժ ե ր ո ւն ե ց ո ղ ա ր - ձ ա ն ա գ ր ա թ յո ւ ն ն ե ր ը մ ի ա յն , մ ի ն չ դ ե ռ մ ե ր մ ո տ ե ց ո ւ մ ն ա յդ խ ն դ ր ո ւ մ ր ո լո ր ս վի՛հ ա յլ է. մ ե ղ Հա մս,,, կա րևոր և ա նկա րևոր ա ր ձ ա ն ա դ ,ւա թ յո լն ն ե ր չկ ա ն , հ ա վ ա ­ քում ենք թե ա մբողջա կա նները և թե րեկորներն ա նխ տ իր, թեկուղ մի կա,)՝ տ ա ռ լի նի ա յն . ա պ ա ժա մա նա կ չենք խ ն ա յո ւմ ընդօրինա կելս, հա մա ր նաև դ ժ վ ա ր վ ե ր ծ ա ն ե ,/, ա ր ձ ա ն ա դ ր ո լթ յո մ և ն ե ր ը , Բ'ե ո ր ք ա ն ճ ի շ տ է մ ե ր մ ո տ ե ց ա ,մ ը , դ րա ն ա պ ա ց ո ւյց Լ թ ե կ ո ւղ ա յն , որ ա յս վ ա ն ք ի ա նունը պ ա րո ւն ա կ ։,,, ա նտ ես տ ո ն վ ա ծ բե կ ո ր ը հ նա ր ա վ ո ր ո ւթ յա ն տ վ եց պ ա րղելու նշա նա վոր Հեր մ ոնի վ ա ն ­ քի ս տ ույգ տ եղա գրութ յունըւ Ա ր ձ ա ն ա գ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի մ ե ր ժ ո ղ ո վ ա ծ ո ւ ն բ ա ղ կ ա ց ա ծ I. մ ե ծ մ ա ս ա մ բ բ ե ­ կորներից, որոնք ա նկա րգ կերպ ով ա գուցվա ծ են ներկա շենքի թ ե դրսի ե թ ե ներսի պ ա տ երի մ ե ջ, ա յն էլ կ ող քա նց, դ լխ իվ ա յր և ա մ են դիրքով, Իրենց գր չո ւթ յա մ բ և պ ա հպ ա ն ա ծ պ ա տ մա կա ն ա նձնա նուններով ա պ ա ցուցվում Լ դ ր ա ն ց մ ե ծ մ ա ս ի 1 3 — 1 4 - ր դ դ ա ր ե ր ի ն վ ե ր ա բ ե ր վ ե լ ը ։ Հ ա վ ա ն ա բ ա ր դ ր ա ն ց մ Աջ կա ն ա յն պիսիները, որոնք մի ևնույն մ ե ծ ա րձա նս/ղրա թյա ն բեկորներ են, բ ա յд էինելով թ ե ր ի ' ա նհնա ր Լ դ րա նք վ ե ր ա կ ա դ մ ե , ա ա մբողջա ցնեի- Ստորև տ ա յիս ենք ա յդ ա րձա նա գրութ յուններից մի քա նիսի մ եր վ ե ր ծ ա ն ո ւմ ։ե ր ր , ո ր ո ն ք նպ ա ս տ ո ւմ են Հեր մ ոնի վա նքի և դպ րոցի պ ա տ մութ յա ն լո ս ։ ար անմ ա ն գործին: 1 . Բ*վ ա կ ա ն կ ր / ՚ղ հ ն ա ղ ո ւ յն ա ր ձ ա ն ա գ ր ո ւ թ յա ն ,, ե ր ե ր \" ՛ ո ղ ի ց բ ա ղ կ ա ց ա ծ մի կա րճ հիշա տ ա կա րա ն Է, ա գ ո ւցվ ա ծ ս . Գ րիգորի հա րա վա յին մ ա յթ ի արև ֊ վ ե/յա ն երեսին. Բ Վ ., ՈՀԵ: ՀՍ . ԱԾ. П УН 1 ՄԻ . . . . 2 . Ա մենա մեծ և գրեթ ե լր ի վ ա ր ձա նա գր ո ւթ յա նը, որը և Հրա տ ա րա կվա ծ Հ բո լո ր տ եղ ա գր ող ներ ի կ ո ղ մ ի ց , եր!,ու քա րի վրա կ, որոնք ա գ ո ւցվ ա ծ են Հ յա ,֊ սի սա յին մ ա յթ ի ա ր և ե ,յա ն ե րեսի ներքևի մա սում. ԵՍ Տ Ա Ր Ս Ա Ի Ճ Տ Վ Ի Ի Մ ՃՌ ԿԱ ՀՕԱ ) ֊ Ր Զ հՈ Ի Պ Ս Ն Ի ն Ա ՅԳ ԻՆ Ի ԱՐ Գ ՐԻ(Գ Ո Ր 3 ) ֊ ■ Լ. Ս . Խ ա չ ի կ յ ա ն , ժ ե ղա րի Հ ա յե ր !,), ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի Հիշա տ ա կա րա ններ, Բ , Երնա Օ 1$ՏՏ, { ք 429,

Հ ե ր մ ո ն ի դ պ ր ո ց ի տ ե ղ ա դ ր ո ւ թ յա ն ն ՈԼ գ ո ր ծ ո ւ ն ե ո ւ թ յո ւ ն ը 301 ԻՇԱ ՏԱ Կ ՀՈԳՈ ԻՄ, ՍՊԱՍԱԻՈՐ [Ք Հ Ա Ս Տ Ա Տ Ե Ց ]֊ Ի Ն Ա Ծ Ա Ծ Ի Ն * ................................................ Տ ա բ ս ա յ ի ճ Օ ր ր ե լ յ ա ն ը մ ա հ ա ց ե ք /; 1 2 9 0 թ . , հ Լ ա հ ա բ ա ր ղ ր ա ն ի ց ա ո ա ջ / դրվա ծ։ 3 . Հ ա ր ա վ ա յի ն մ՛ույթի հ յուս ի ս ա յի ՛ն երեսին ՆՈՐՈԳԵ8ԱԻ ՍԲ ԳՐ1ՀԳՈՐՍ Ա Ռ Ա Ջ Ն Ո Ր Դ )֊ ՈԻԹ.Ե ԳԱԻԲ-Ի Ա Ն Յ Ա Ղ Թ Ս[ Ո Փ Ե Ս Տ Ր Ո Ս Ի ]... Ս խ սղ Է ա յս ա րձա նա գրութ յունբ որպ ես ն ա խ ո բղ ի շա րունա կութ յուն ն ե ր ­ կ ա յ ս ւ ւ յ ն ե յ բ , ի ն չ պ ե ս ա ր ե ք ե ն ն ա խ ո ր ղ հ ր ա տ ա ր ա կ ո ղ ն ե ր ը 2։ 4 . Հա ր ա վ ա յի ն մ ո ւյթ ի հ յուսիսա յին երեսի վերին մ ա ս ո ւմ , կողքա նց դ ր բ ­ ված մի բեկորի վրա. ... Գ. ԵՍ Պ Ի Չ. . . . . . Ս Բ 8 Ո Վ [ Հ Ա Ն Ն 1:111 ... Մ ԵՐՈՑ. ՈՐՉԱՓ ԿԵՆԴԱՆԻ Ե Մ Ք ... ... ՈՐ ԱՆԽԱՓԱ1Ն Կ Ա ՏԱ Ր Ե Ն )... 5 . Հյո ւս ի ս ա յի ն մ ո ւյթ ի ա ր և ելյա ն երե սի վերին մ ա ս ո ւմ , բեկորի վրա . ... ՊԱՏԱՐԱԳ ՓԱԽՐԱԴԱԻԼԻ, ԱՐԴ ՈՐ 8ԻՄ Ո 8 . . . Կ Ա Մ 3 Ս Ի Տ Ա Ր Ա Տ ........................................ Փ ա խ րա գա ւլՀն Տ ա բ ս ա յի ճ Օ րրեւյ ա նի որղին Լ, մ ա հ ա ց ա ծ 1 2 9 6 թ վ ա կ ա ն ի ն ։ 6 . Ս. Գ րիգորի արևե/յսւն պ ա տ ի վ եր ի ն մ ա ս ո ւմ , ա րտ ա քուստ , մի բեկորի վրա . . . . Դ Ղ Ո Փ Ի Ն ....................................... . . . Ս Ի Ս Բ Ս Ի ................................. Ա յ ստ Լ ղ հ ա վ ա ն ա բա ր հ իշա տ ա կ վա ծ Է Խ ա չենի ի շխ ա ն Գ րիգոր Դ ովւյա նը, հր ր Տ ա ր ս ա յի ճ Օ րրելյ ա ն ի դ ո ւ ս տ ր Ա սւիս ւյի ա մ ո ւ ս ի ն ն Էր և ի ր կ ն ո ջ հ ե տ մ ի ա ­ սին 13 -ր դ դա րի վ ե ր ջո ,մ և 1 4 -ր դ գա բի սկգրում, նվիրա տ վութ յուններ Է արել վ ա յո ց ձո ր ի սւյչ վ ա ն բ ե ր ի և ս ։ 7. Հյո ւս իս ա յի ն մ ո ւյթ ի հ յուսիսա յին երեսին գլխ ի վ ա յր գրվա ծ մ ի բ ե ­ կորի վրա. Ե 1 Տ Ր Ս Տ ք Ե Փ Ա Ն Ո Ս ) ........................... Ն վիրա տ վա կա ն ա րձա նա գրութ յա ն ա յս բե կ ո ր ի մեջ հ իշա տ ա կ վա ծ պ իտ ի 1 ի ն ի կ ւս մ պ ա տ մ ա գ ր ի և կ ա մ ն ր ա ե ղ բ ո ր ո ր դ ի ' ն ո ւ յն պ ե ս Ս յո ւ ն յա ց ե պ ի ս կ ո ­ պ ոս' //տ ելիա նոսի ա նունը (ա րձ ա նա գր ո ւթ յո ւնն եր ի մ ե ջ հիշվում Է մինչև 1331 թ .)։ Տ . Ս. Գ րիգորի ա ր և մ տ յա ն պ ա տ ի հա ր ա վ ա յի ն մ ա » ո ւմ , աբա աբուստ գըր- վա ծ մի բեկորի վրա. ... ԵՏՈ Ի ԻՄ Ա Ր ՏէԵՐ Ս Ի ՍԲ Ն Շ /Ա Ն Ս ... ... ՈՉ Ո Ի Ծ ԴԱԻԻ 1Չ Կ Ա Յ ... ՀԱ Ս ՏԱ ՏԵ Ց Ի [Ն ԻՆՁ Պ Ա ՏԱ ]Ր Ա Գ ... ..................................Ի Ք Ի . Ա Մ Է Ն : Ս. Հ ա չ ա ս ա ն ս , ճանապարհորդութիւն, Р, 155, Ղ■ Ա է ի շ ա ն , Աիսական, Ա Տ , - II. Զ ա ( Ш Ս ա ն ը , 1 ՜մ>, Ղ. И I Ի ? ա ն. Н о ,

302 Ս . Բ ա ր խ ո ւ դ ա ր յա ն 0 . Թ վա գրվ ա ծ ա մ ենա նոր ա րձա նս։գրութ յունր գ տ ն վ ո ւմ կ մ ի խ ա չքա րի վրա , որը երկու հա վա սա ր մա սերի կիսա ծ' ղրվ ա ծ է ս. Գ րիգորի ր ե մի արևել յա ն պ ա տ ուհա նի կողքերին. ԽԱՉՍ ԲԱՐԵԽԱԻՍ ՆԱՐԿԻԶԻՆ Բ -՚Վ ., Ջ Զ Հ , ( 1 5 3 9 ) Ա յ ս ա ր ձ ա ն ա գ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ը կ ա ր և ո ր է ն ր ա ն ո վ , ո ր ց ո ւ յ ց I, տ ս ղ ի ս ն ե ր կ ա շ ի ն ո լթ յա ն մոտ ա վոր ժա մա նա կը, որը տ եղի ունեցա ծ պ իտ ի [ինի նշա ծ թվա կ ա նի ց հ ետ ո , քա ն ի որ խ ա չքա րն օգտ ա գո րծվ ա ծ է որպ ես շի նա նյո ւթ ։ 1 0 . Ս. Գ րիգորի ա ր և մ տ յա ն մ ուտ քի մ ո տ ա րտ ա քուստ պ ա տ ի մ ե ջ աղուը - վա ծ է մ ի գեղա քա նդա կ խ ա չքա ր, որի ճա կա տ ին ուռուցիկ և գեղեցիկ տառե րով դրված Հ. ԽԱՁՍ ԲԱՐԷԽԱԻՍ ԱՆՏՈՆ ՎԱՐԴՊՏ Վ երջին բ ա ռ ը կա րելի կ վերծա նել Լ՛ Վ Ա ՐԴ Ա Պ ԵՏ, և՛ ՎԱ ՐԴՊԵՏ. վերջին դեպ քում կունենա յի նք կա ռուցող ճա րտ ա րա պ ետ ի ա նունր. դժր ա խ տ ա բա ր թ վա կա ն չա ն ի , բ ա յց զա րդա քա նդա կների ոճր և գրչութ յունն ա վելի հա մա պ ա տ ա սխ ա ն են 16 — 17֊ր գ դա րերին։ 11. Ս. Գ րիղորի ա ր և մ տ յա ն մո ւտ քի ց հյուսիս, ա րտ ա քուստ , պ ա տ ի մեջ մի խ ա չքա րի ճա կա տ ին. Ե Ս Տ Ր Ի Ա Ց Ս Կ1 Ա ) Ն Կ Ն Ե Ց Ի М Ա ) Ձ Ս Ս Ա Ր Գ Ս Ի Ա յս ա ր ձա նա գր ո ւթ յա ն մ ե ջ հ ետ ա քր քի ր Է Խ Ա Չ բ ա ռ ի Խ Ա Զ գր ո ւթ յա ն ձեր որը հա ճա խ կ հա նգիպ ում Վ ա յո ց ձորի և Գ եղա րքոլնիքի 1 6 — 1 7 ֊ր գ դարերի ա րձա ն ա ղ ր ա թ յո ւն ն ե ր ո ւմ . դժվա րա նում ենք որոշել՝ ա լս եր և ո ւյթ ր տ եղա կա ն ա ր տ ա ս ա նո ւթ յա ՜ն, թ ե որոշ վ ա յր եր ո ւմ Չ և 2 տ ա ռերի իրա ր փ ոխ ա րինելու ա րդյունք կ: Հե տ ա քր քի ր կ և ա յն , որ հ ա վ ա տ քի հ ետ կ ա պ վ ա ծ ա յդ բ ա ռ ր հան դ ի պ ո ւմ կ ն ա և Խ Ա Յ Չ ղ ր ո ւթ յա մ ր և ա յն կլ ո չ ս ա կ ա վ ւ ^ Լ ո /ո ն ի վսւնքի մ շա կ ո ւթ ա յի ն «յռրծունԼուրյունր Մ ոն զոլա կա ն ա րշա վա նքներով ծա յր ա ռա ծ ա վերն ու կոտ որա ծը հիմնա - հա տ ա կ ա րին ողջ Հ ա յա ս տ ա ն ը , ո չն չա ցա ծ շեն դ յո ւզ ե ր ն ու ք ա ղ ա ք ն ե ր ր , սրի քա շվ եցին բն ա կ չո ւթ յա ն հոծ զ ա ն գ վ ա ծն ե ր , մ ա ր ե ցի ն մ շա կույթ ի օջա խ ները։ Ա յո հ ա մ ա տ ա ր ա ծ ա վ ե ր մ ո ւն քի ց զերծ մ ն ա ց ի ն երկրի ծա յր ա մ ա ս ե ր ի լե ռնա յի ն ս ա կ ա վ ա թ ի վ վ ա յր ե ր , ո րո նցից մեկն կր Ս յունիքը։ Ընդհա նուր ա ղետ ից ճողոպ րա ծ հ ա յ մշա կ ույթ ի հա տ ուկենտ ղործիչները դ ի մ ե ցի ն դեպ ի հ ա մեմա տ ա բա ր բա ր վ ո ք վիճա կի մեջ գտ նվող Ս յո ւն յա ց ա շ­ խ ա րհը։ 1 2 8 0 թ . հեռա վոր Տա րոնից Վ ա յոց ձոր եկա վ Ներսես Մ շեցին և հ ի մ ֊ ն ե ց Գ լա ձորի հռչա կա վոր դ պ ր ոցը , որն ի ր 6 0 տ ա րվա մ ա նկա վ ա ր ժ ա կ ա ն, գըր- չա գ ր ա կ ա ն , մա նրա նկա րչա կա ն և ա յլ գ ո ր ծո ւն ե ո ւթ յա մ բ մ ե ծ դեր կա տ ա րեց հ ա յ ժ ո ղ ո վ ր դ ի մ շ ա կ ո ւյթ ի ղ ա ր գ ա ց մ ։սն ա ս պ ա բ ե ղ ո ւ մ ։ Գ լա ձ ո ր ի դ պ ր ո ց ի գ ո ր ­ ծ ո ւն եությակն ա մ ե ն ա ա ր ժ ե ք ա վ ո ր Հ ա տ կ ա ն ի շ ն ե ր ի ց մ ե կ ն Էլ ա յն կ ր, ո ր ի ր ժ ա մ ա ն ա կ ի գ ի տ ե լի ք ն ե ր ի հետ մ ի ա ս ի ն ի ր սա ների մ ե ջ ա ր մ ա տ ա վ ո ր ո ւմ կր հա յ ժողովրդի մ շա կույթ ի դա րա վոր տ ր ա դ ի ցիա ն եր ը, կ ո փ ո ւմ տ ոկուն Ո1 ն վ ի ր ­ վ ա ծ գ ո ր ծ ի չն ե ր ։ Ե վ ե ր բ 1 3 3 8 թ , , գսլրոէյի ա մ ե ն ա ն շ ա ն ա վ ո ր գ ո ր ծ ի չ Կ սա յի

Հ ե ր մ ո ն ի դպ րոցի տ ե ղ ա դ ր ո ւթ յա ն ն ո , գո րծո,նեո,թ ,ոմտ ր 303 Ն չեցոլ մա հվա մ բ ու քա ղա քա կա ն ա ննպ ա ստ պ ա յմա ններ /, հետ ևա նքով փ ա կ վ եյյ մ ա յր դ պ ր ոցը , նրա գո ր ծո ւնյա սա ները ց ր վ ե ց ի ն Հա յա ս տ ա նի տ ա րբեր վ ա յ ր ե ր և հ ի մ ն ե ց ի ն յ ա Աք ն ո ր դ ս / ր ո ց ն ե ր ։ Հերմոնի դպ րոցի հիմնա դիրը եղա վ Տիրա տ ուր վա րդա պ ետ ը, Նա եկել էր հեռա վոր Կիլիկի ա յի ց ' Գ լա ձորի դ պ ր ո ցո ւմ սովորելու, Նրա ա նվա ն ա ոա ջին հիշա տ ա կութ յա նը հա նդիպ ում ե ն ր 1309 թ . իր ի ս կ ձե ո բո վ դ ր վ ա ծ ա վ ե տ ա ­ րա նի հիշա տ ա կա րա նի մեշ. ((Գրեց ա ւ սուրը ա ւետ ա ր ա նս ի թ վ . Չ Ծ Ը , ի մ ե ծ դ պ ր ա տ ո ւնս , ո բ կ ո չի Գ լ ա ֊ ձոր, ի վա րժա պ ետ ութ եա ն մեծի ս Ե ս ա յա յ ե եռա մ եծին Գ ա ,թ ա յ, ձ ե ռ ա մ բ ա ն ի - մ ա ս տ գ ր չ ի Տ ի ր ա տ ո , ր Կ ի լ ի կ ե ց ո յ » 1, 1321 թ . մ ի ձեռա գրա կա ն հիշա տ ա կա րա նի մեշ նա ի ր մա սին գ ր ո ,մ Լ արդեն «Ես նուա ստ ե յե տ ի ն ս ի բա նա կիրա ց Տիրա տ ուր րա բունի 1337 թ . մ ի ա յլ հիշա տ ա կա րա նի մեշ Գ րիգոր գրիչը նրա ն հիշա տ ա կս,մ է ո ր պ ե ս Ե ռ ա յ ի Ն չ ե ց ո լ о գ ն ա կ ա ն ֊ ո ւ ս ո ւ ց չ ա պ ե տ ' <քԲ ա ղ ո ւ մ ժ ա մ ա ն ա կ ս ա շ խ ա ­ տ ե ցա յ ա ո ոտ ս մ ե ծ րա բունա սլետ ա ցն Տե ս ա յ/, և Տի ր ա տ ր ո յ» *, Ե սա յի Ն չեցին մ ա հ ա ցա ծ է հ ա մ ա ր վ ո ւմ 1 3 3 8 թ . և ա յդ թ վ ա կ ա ն ի ն Հ չ հ ա ­ վ ա ն ա բա ր վ,ա կվա ծ է Գ լա ձորի դ պ ր ո ցը , Տիրա տ ուր վ ա րդա պ ետ ը հ ա ս տ ա տ վա ծ պ իտ ի լինի Հե ր մ ո ն ի վ ա նքո ւմ ե հիմնա դրա ծ ի ր նոր դպ րոցը նույն ա յգ թ վ ա - կա նին, որովհետ և Հերմոնի վա նքում ընդօրինա կվա ծ ա ռա ջին ձեռա գիրը («Գ ր ո ւթ ի լն ք Գի ո ն ի ս /յա յ Ա րիսպ ա դ ա ց ւո յ») կրում է նո ւյն ա յդ 1 3 3 8 թ վ ա կ ա ­ ն ը : հ ե ռ ա գ ր ի գ ր ի չ Գ ր ի գ ո ր ը ի ր հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ո ւ մ ա ս ո ւ մ է . « Գ ծ ա գ ր ե ց ա լ ՛ի ն ա ­ հա նգիս Վ ա յոձոր, ի վա նս Հ ե ր մ ո ն ի , ը ն դ հ ովա նեա լ սր ը ոյն Գ րի գոր ի ... ի վ ա ր . ժ ա պ ե տ ռ թ ե ա ն ընդհա նուր հա յկ ա զեա նս սեռի երջա նկի, մ ե ծի և երիցս ե ր ա ­ նեա լ հռետ որի Տիրա տ ուր ա ռ ձ ա յն ե լո յ, ա ո ո բ կ ա մ ք դեդեբեա , ի վա րժս կրթ ու­ թ ե ա ն ...^ . Ն րա ա շ ա կ ե ր տ ֊գ ր ի չ ն ե ր ը դ ր վ ա տ ա կ ա ն խ ո ս ք ե ր ո վ ե ն հ ի շ ա տ ա կ ո ւ մ Տ ի ր ա - տ ո ւր ի ա ն ո ւ ն ը , օ ր ի ն ա կ , Մ ո վ ս ե ս գ ր ի չը կ ո չ ո ւ մ է ն ր ա ն с,մ ե ծ վ ա ր ժ ա պ ե տ » , ի ս կ Հովհա ննես գրիչը' \"...տ ի ե զ ե ր ս ,ր ,լր վա րժա պ ետ ն մ /ը ղ Տիր ա տ ոլր , փ ա յլէր ի ժ ա մ ա ն ա կ ի ն /ո ր ո ւմ ի բ ր և դ ա ը ե գ ա կ ն ի մ էջ ա ս տ ե ղ ա ց . թ ի ,. ՊԻԱ ( 1 3 7 2 ) » * : Ա յս հիշա տ ա կա րա նի բո վ ա ն դ ա կ ո ւթ յո ւն ի ց ե ր և ո ւմ է , ո բ Տի ր ա տ ո ւբն ա ր ­ դեն մ ա հ ա ցա ծ էր: Ձ եռա գրա կա ն երկու հիշա տ ա կա րա ններ վ կ ա յո ւմ են, որ Տիրա տ ոլրը թ ա ղ ­ վա ծ է եղե, ի ր հիմնա ծ դպ րոցում' Հերմոնի վա նքում. 1 4 1 5 թ . Տա թևա ցու ա շա կերտ Հո վհա ննես Կոլոտ իկը Հե ր մ ո ն ի վ ա ն ք ո ւմ գրա ծ ի ր հիշա տ ա կա րա նի մ ե ջ ш и п ы է . <էԳ ր ե ց ա , . . . ի վ ա ն բ ս Հ ե ր մ ո ն ի , ա ո դ ր ա ն ս ո ւ ր բ Լ ո ւ ս ա ւ ո ր չ ի ս և ս ռ ր ր դ ա մ բ ա րան ա ց' ս ռ ր ր վա րղա պ ետ ա ց Տի րա տ ր ոյ, Գրիգորի ե ա յ/ո ց» *, Ն ույնն է հա ս տ ա տ ում նա և Ր ',„մ ա յ Ս պ ա տ կ երտ ցի գրիչը' Բերզա,վա նքո ւմ դ ր ա ծ ի ր հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ի մ ե ջ , 1 4 2 3 թ վ ա կ ա ն ի ն 7, Տ ի բ ա տ ուրի մ ա հ ի ց հետ ո երկա ր ժ ա մ ա ն ա կ նրա հիշա տ ա կր վ ա ռ է մ ն ա ֊ Լ . ե .ս չ ի կ յ ա ն , Ժ Դ դ ա ր ի հ ա յե ր ե ն ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ն ե ր , կ 00, - Ն ո ւք ն ս ,Լ ղ ո ,մ , կ / 7 4 , г Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , Լ շ 2 9 -1 , * Ն ույն տ եղ ա մ , Հ յ 3 0 3 — 3 0 1 , : ն ո լյձ տ ե ղ ո ւմ , կ 3 7 8 , 301, « Վ. Հ ո վ „ ե վ, , ա ն . եա ղրա կյա նք, Ր, 2 / 3 , ծա նօթ., Լ . հ ա շ ի կ յ ա ն , <հԵ դ ա ր ի Հ ա յե ր ե ն ձ ե ո ա դ ր ե ր ի Հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ն ե ր , Ա , կ

//. Բ ա րխ ոպ ա րյա ն и և ր ն ր ա ա շա կերտ ներն ու հես,ա դա սերունդի ն ե ր կ ա յա ցուցիչն երը նրա ն հ ա ­ մա րել են մ ե ծ ուսուցիչ և ուսումնա կա ն, դա սել հ ա յ մ ե ծա գո ւյն մ տ ա վ որ ա ­ կ ա ն ն ե ր ի շ ա ր ք ը , Ս ա ր դ ի ս դ ը ի չ ն օ ր ի ն ա կ , թ վ ա ր կ ո ւ մ է, մ ի ջ ն ա դ ա ր ի ն շ ա ն ա վ ո ր մտ ա վորա կա ններին ա յս պ ե ս ' Գոշ, Վ ա րդա ն, Ն եբսես, Սա րդիս, Յ ե ս ա յի , Տի- ր ա տ ո ւ ր , Ա ռ ա ք ե լ և ա յ լ ն 1: Ի ս կ մ ի չ ա փ ա ծ ո դ ր վ ա ծ ք ի մ ե ջ կ ա գ ո ր ծ ի չ ն ե ր ի հ ե - ւ/յև յա լ դ ա ս ա կ ա ր գ ո ւ մ ը . Վ կ ա յա սէր ն ե Շ իրա կա ցի ն , Գոշ, Վ ա նա կա ն, Տիրա տ ոլր արին Վ ա րդա ն մ ե կ ն ի չ ե սուրը Ե ս ա յի ն և ա յլն 2! Տի րա տ ո ւր վա րդա պ ետ ի կ յա նքի ե գործունեութ յա ն վ եր ա բե ր յա լ դ ո յո ւ ֊ թ յո ւն ա ն ե ն հետ ևյա լ վւա ստ երբ. 1 3 0 9 թ վ ա կ ա ն ի ն ն ա ա ր դ ե ն վ ա ր ժ գ ր ի չ 1՝ ե ղ ե լ և Գ լ ա ձ ո ր ո ւ մ ր ն գ օ ր ի ն ա ֊ կել է ա վետ ա րա ն3: Շ ո ւ ր ջ 1 3 2 3 թ վ ա կ ա ն ի ն ն ա ս տ ա ց ե լ Ւ, Թ ո վ մ ա ԱքւԱւնացոլ Հ3 ա ղա գս եւթե խ ոհրդոց ե կ ե ղ ե ց լո յ» ա շխ ա տ ութ յա ն մ ի ձեոա գիր Ա յնուհետ և, մի նչև 1 3 3 8 թ վ ա կ ա ն լւ եղել Է Գ լա ձորի դպ րոցի ուսուցիչ և Օ սա յի Ն չե ցո լ օդն ա կա նը։ 1338 թ վ ա կա նի ց մինչև 1 3 7 2 թվա կա նը հիմնա դիր և ուսուցչա պ ետ Հ ե ր - մոնի դպրոցի։ Իր մա նկա վա րժա կա ն և գործնա կա ն ա յլ ա շխ ա տ ա նքներին զուգընթա ց Տիրա տ ուրն զբա ղվել Լ և դրա կա ն վա ստ ա կով, նրա դրչին են պ ա տ կա նում մի 2 ա ՐՔ քա ր ո ղ ն ե ր , Ա ր իստ ոտ ելի գ ր վ ա ծ ք ն ե ր ի վեր ա շա ր ա դ րո ւմ ր , ս. Գ րքի զ ա ն ա ­ զա ն մ ա ս ե ր ի մ ե կ ն ո ւթ յո ւն ն ե ր , 2 0 - ի չա փ ժ ա նկ ա վ ա ր ժ ա կ ա ն ֊ուս ո ։ցչա կ ա ն բ ն ո ւյթ ի չա վ ւտ ծո հ ա ն ե լո ւկ ն ե ր և ա յլն՛.՝ Մ ի ք ա ոյ ա կ ֊ հ ա ն ե լա կի ն մ ո ւշ . /; զ գ ա լի և չե ր և ի , Չկ կենդա նի ու կու խօսի. էի Հ ո ք ը ն դ ղ է մ ն մ ա խ օ ս ի ' Հ/յեոյն ա ռ ն Է պ ա տ ա ս խ ա ն ի ։ (Ա ր ձ ա գ ա ն ք )*։ Հետ և յա լ պ ա տ մ վ ա ծքը ց ո ւյց կ տ ա /իս, որ Տ ի բ ա տ ուրր ե զե / Է ա շխ ո ւյժ , սրա միտ և յո ւմ ո ր ո վ մա րդ. «Զ Տ ի ր ա տ ո ւբ վա րդա պ ետ ն ի պ ա շտ օն տ ա րա ն, և ա յն օրն հ ա ց մ ոռա ցա ն ա տ ն ուտ ելոյ, (երեկոյին ժա մուն տ ա րա ն ի տ ուն, ա սէր Պ ա րոնն. Վ ա րդա պ ետ . բ ա ն ի ' տ ա րոյ մա րդ ես։ Ասէ. Ք ա ռա սուն, մէկ պ ա կա ս, Ասէ (հա րցա նողն). Ս՜կկն է ՜ր պ ա կ ա ս ։ Ա սէ ( Տ ի ր ա տ ո ւ ր ) . օ ր ս ա յս ք ա ղ ց ա ծ պ ա հ ե ց ի ր , ի ժ ա մ ա ­ ն ա կ ի կ ա ր դ ո չ է))7։ '• Լ . Խ ա չ ի Կ յ ա ն , Ժ Գ դ ա ր ի Հ ա յ ե ր ե ն ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի Հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ն ե ր , կ 2 0 7 , - Ա I ի շ ա ն , Ս ի ս ,ս կ ա ն , կ 1 2 С / 00։ 3 Լ . հ, ա չ ի կ յ ա ն , Ժ Գ դ ա ր ի Հ ա յե ր ե ն ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի Հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ն ե ր , կ 4 Նույն տեղում, /с 174* * Ա լ ի ւ ա ն ք Ս իսա կա ն, կ 120— 127։ Հ Ն հ ւ յն ւ ո ե /;ո < մ , Լ ջ 1 2 ? ւ 1 Ն ա յն տ ե ղ ո ւմ . Հհ ) 2 ?ւ

Հ ե ր մ ո ն ի դ պ ր ո ցի տ եղա դրութ յունն ո ւ գո րծո ւնեո ւթ յո ւնը 30Г> Տիրա տ ուրի մ ա հից հետո Հե ր մ ո ն ի դպ րոցր չդա դա րեց դործելուց. ա նվա ­ նի ուսուցչի պ ա տ րա ւ տ ա ծ բ ա զ մ ա թ ի վ սա ները շա րունա կեցին նըա գործը թե տ եղում, ե թ ե ա յլ վ ա յր եր ո ւմ ։ Դ ա տ ելով ձեոա դրա կա ն հիշա տ ա կա րա ններից Հեր մ ոնի դպ րոցը գ ո յո ւթ յո ւն է ո ւնեցել մի նչև 1 5 ֊ ր դ ղ ա ր ի վ եր ջե ր ը ։ Հեր մ ոնի վա նքո ւմ ղրվա ծ, ա ռ ա յժ մ հ ա յտ նի, ա մ ենա վ ե ր ջին ձեոա գիրն ընդօրինա կվա ծ Լ 1 4 7 8 թ վ ա կ ա ն ի ն ։ Ա յդ ձե ռ ա գր ի ս տ ա ցո ղն ի րեն ա ն վ ա ն ո ւմ է «Տ ա կ ո ր վա րդա - պ ես։ ( յե տ ի ն ս) ի բա նա սիրա ց Ա յստ եղ գ ր վ ա ծ 2 6 ձեռա գիր մ ա տ յա նն ե ր ի ց չորսը վ ե ր ա բե ր ո ւմ է 14-ր դ դա րին և բս ան երկուսը' 1 5 -ր դ դա րի մ/ձւչև 8 0 ֊ա կա ն թ վ ա կա ն ն ե ր ի ն , ի սկ ա յդ ընդհա նուր թ վ ի մ ի ա յն 3 - ն է դրվա ծ Տիրա տ ուրի կեն դա նութ յա ն ժ ա մ ա նա կ ։ Հերմոնի դպ րոցում սովորողների ու ա շխ ա տ ողների շա րբում հա նդիպ ում ենը տ ա րրեր վ ա յր եր ի ց հա վ ա րվա ծ գրիչների' Հովհա ննես Ե րղնկա ցի (1 4 1 3 թ .), Иա րդիս Ղ րիմեցի (1 4 1 5 թ .) , Գրի ղոր Ա խ լցխ ա ցի (1 4 1 У թ .), Կա րա պ ետ Դ ե ր ֊ ջ ս / ն ց ի ( 1 4 2 1 թ . ) , О՛ո ւ մ ա յ Ս պ ա տ կ ե ր տ ց ի ( 1 4 2 3 թ . ) և ա յլն : Տ ի ր ա տ ուրից հետ ո Հե ր մ ո ն ի վ ա ն քի ուսուցիչներից հա յտ նի են' Ծերուն րա բունի (1 3 9 4 թ .) , Հովհա ննես ր ա բո ւնի ' Կոլոտ իկ կոչվ ա ծը , որը 1 4 1 9 թ վ ա ­ կ ա ն ի հ ի շ ա ա ս / կ ա ր ա ն ի մ ե ջ ա ն վ ա ն վ ա ծ 1; « Ր ա բ ո ւ . ն ե ա ց պ ե տ » , ի ս կ 1 4 2 4 թ վ ա ­ կ ա ն ի ն «Տ ի ե ղ ե ր ա լո յս հ ռե տ ո ր ',, ա պ ա ' Գ րիգոր, Սա րդիս , Ա վ ա գ ա էր և ա րիշներ՝. Հերմոնի վտ նրի պ սւրսպ ա վւա կ և շա տ ընդա րձա կ բա կ ո ւմ պ ա հպ ա նվել են ր ն ա կե[/է և О ժ ա ն դա կ շ ե ն բ ե ր ի մ ե ծ թ վ ո վ ա վ ե ր ա կ ն ե ր , ի ր ե ն ց շ ե ն ժ ա մ ա ն ա կ դրա նր կա րոդ էին ծա ռ ա յե լ բա զ մ ա թ ի վ ուսուցիչների և ա շա կերտ ների բ ն ա ­ կա ր ա նա յին և ուսումնա կա ն կա րիքներին: Ս ի Վ ա թէին խ ^ դ / ՚ր ,1\" - Թ եև Գ լա ձորի ս տ ո ւյգ տ ե ղ ա գ ր ո ւթ յա ն դ մ ի նչև ա յժ մ , չն ա յա ծ բո լո ր վա ր­ ձեր ին, չի ճշտ վել, բ ա յց ա նկա սկա ծ է , որ նա գտ նվ ելիս է եղել ն երկ ա յիս Եղեդ- նա ձորի շրջա նի Վ երնա շեն ( Բ ա շքենդ) և հին Ս րկղոնք դ յա ղ ի շրջա կա յքումՒ բո լո ր դ եպ քե ր ո ւմ Պ ռո շյա ններ ի ա յդ շրջա նի տ իրույթ ի սա հմա ններում ։ Պ ռոշ­ յա ն ն ե ր ի և Օ րբելյա նների տ ի ր ույթ ներն ա յս տ ե ղ բա ժ ա ն վ ո ւմ էին Ե ղեգիս դև­ ա ո վ, նրա ա կունքներիդ ս կ ս ա ծ մ ի ն չև \" րւիա դ ետ ին խ ա ռ ն վ ե լը . Պ ռոշյա նները տի ր ո ւմ է ի ն Ե ղեդիսի ձ ա խ ա փ ն յա հ ո ղ ա մ ա ս ե ր ի ն , Օ րր ելյա նները ' ա ջա փ ն յա ։ ձ ե ր մ ո ն ի վ ա ն ք ր գ տ ն վ ո ւմ է Ե ղ եդ ի ս ի ս։ջ ա վւին' ա ս ե լ է Օ ր ր ե լյա ն ն ե ր ի տ ի ր ո ւյ­ թ ի սա հմա նի մ ե ջ։ Վ երը բ ե ր վ ա ծ ա րձա նա դրութ յունների մ ե ջ Հ ե ր մ ո ն ի վ ա ն­ քին կ ա լվա ծներ ն վ ի ր ա ծ բո լո ր մա րդիկ պ ա տ կա նում են Օ րբելյա ն տ ոհմին, կ ա մ ն ր ա ն ց հ ե ս ։ կ ա պ վ ա ծ ա ն ձ ն սւվ ո ր ո լ թ յ ո մնն ե ր ե ն : Հերմոնի վա նքում 1338 թ . դրվա ծ աոաջին ձեռա դիր հիշա տ ա կա րա նի մեջ Գրիգոր գրիչը հ ա յտ ն ո ւմ Լ, որ ((Գ ծա գրեցա լ ի (նա հա նգիս Վ ա յոձ որ , ի վա նս Հ ե ր մ ո ն ի , ը ն դ հո վ ա նե ա ւ սրբոյն Գ րի գոր ի ... յի շխ ա ն ո ւթ ե ա ն և ի տ էրութեա ն տ ե ղ ւո յս մ ե ծ և բ ա ր ե պ ա շտ ի շխ ա ն ի ն Բու,ւթէչի, ե ղ ա ւա կ ա ց նո ր ի ն Պ էշքէնի և Ի,ա նի ...» * ։ Ա յսպ իս ով պ ա րզ է դա ռնում, յ,ր Հերմոնի վանքը գտ նվիլ կ Օ ր֊ բ ե ,յա ն ն ե ր ի տ ի ր ա պ ետ ո ւթ յա ն սա հմ ա ններում: I Լ . Խ ա լ ի կ յ ա ն , ժ ե դ ա ր ի Հ ա յե ր ե ն ձ ե ո ա դ ր ե ր ի Հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ն ե ր , Բ , կ 2911 ՜ Ն ո ւյն ա ե դ ա մ , է , 3 0 3 - 3 0 4 ■ 994— 20