Banber-5

158 Լ . Խ ա չե ր յա ն Երկրորդ և երրորդ դչուխ ներում շոշա փ վում են ուղղա գրությա ն օր ի ն ա ֊ չա փ ությունները' բա ռերի ուղիղ ե թ ե ք պ ա յմա ններում, ԵՐՐՈՐԴ 4 1 \" Վ » ր հ ե ղ ի ն ա կ ը վ ե ր ն ա ղ ր ե լ Հ• ' « Թ / յ ո ւ ր ա ն ա լ , , պ ի տ ո յ ա ն ա յ հ ի լ ն փոխա նակ ի նո յ ի միջոցս հոլովմա նց ա ն ո ւ ա ն է . հարցադրումը ինքնին ուշա գրա վ Լ, որովհետ և ա յն ժա մա նա կին գրիչների հա մա ր ա մենա մեծ դ ո ժ ֊ վա րո,թյուն հարուցող խ նդիրներից մեկն * եղել։ Ա յո հա ր յի պ ա րզա բա նումը Ս կ և ռ ա ց ի ն մ ի ա ն դ ա մ , ,, յ ն ճ ի շ տ դ ի ր ք ե ր ի ց /; , „ ա , ի „ , ե լ ն ե լ ո վ հ ա յ ե ր ե ն ի ո ե ր ա ֊ կ ա ն ու[ / յա ն օ ր ի ն ա չ ա փ ո ւ թ յո ւն ն ե ր ի ց , Ս կևռա ցին, ալրի ա ռաջ ունենա ,ով հա յերենի « անուններն» ու դերա նուն­ ները, գրավոր կա մ բա նա վոր հաղորդման ընթա ցքում նրանց կրած փոփո­ խ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի ժ ա մ ա ն ա կ ն կ ա տ ո ւ մ !; հ ե տ և յ ա լ Հ ա կ ա ն ո ւ բ ն ո ր ո շ ե ր և ո ւ յ թ ն ե ր ը . մ ի դեպ քում «ա ն ո ւն ն ե ր ն » ու դերա նունները խ ոսքի մեջ հա նդես են դա,իս ա ռ ա ն ց ձ և ա բ ա ն ա կ ա ն ո ր և է փ ո փ ո խ ո ւ թ յ ո ւ ն կ ր ե լ ո ւ , հ ե ն ց ա յ ն պ ե ս ' « ո ւ ղ ի ղ .» ձևով, ուստի և նրա նց ա յդ վիճա կը հա մա րում Հ «ուղղա կա ն», մյուս դեպ քում' նրա նք կրում են որոշ փ ո փ ո խ ,„թ յո ւններ, ձևա բա նա կա ն բնույթի նոր կեր­ պ ա րա նքներ ընդունելով: «Ա նուններին» և դերանուններին ներհատուկ ա յս ե ր ե ֊ Վ ՚՚ւ յթ ը Ս կ և ռ ա ցի ն հ ա մ ա ր ո ւմ է « հոլովում» կ ա մ «թ ա ս ս ,ո ւմ », « ...ա ն ո ւա ն ք ն և 7երա նուա նքն, նա խ 1 ուղղականը են և ա պ ա հոլովա կա նք, ա յսինքն' թ ա ւս ղ ա ֊ կ ա ն ք » , ֊ գ ր ո ւ մ լ. ն ա և ա պ ա ա յ ղ տ ե ր մ ի ն ն ե ր ը բ ա ց ա տ ր ո ւ մ հ ա յ ե ր ե ն ի օ ր ի ­ նա կներով. « ...և է ուղղականն ուղղակի ա նունն, ա յսինքն' երկինք, երկիր, մա րդ, եղն, իսկ թ ա լա լա կ ա նն' Լւ-կսից, եւ*կւփ, մ ս ւո յո յ, Լգին»2; Բա ռա միջում Ոխնի գործա ծությունը ի-/, փ ոխ ա րեն պարղելու համար Սկևռա ցին հենվում է հին հա յերենի հ պ ո վմա ն սիստ եմի վրա , նշելով հետ և­ յա լ հա նգա մա նքները. Երբ բա ռա վերջում «ա նունը» (Ս կևռա ցին «ա նուն» քերա կա նա կա ն տ եր. մ ի ն ը գ ո ր ծ ա ծ ո ւ մ I; ը ն դ ա ր ձ ա կ ա ռ ո ւ մ ո վ ' դ ր ա տ ա կ հ ա ս կ ա ն ա լ ո վ ո չ մ ի ա յ ն գ ո յա կ ա ն ը , ա յլև ա ծա կ ա նն ու թ վ ա կ ա ն ը ) «ո ւղ ղ ա կ ա ն » ձևում |ւ֊ո վ կ ա վ ա ր տ ֊ վում (ինչպ ես' ո ո յի , հոգի, ա ոծուի, բա ւփ , ե ո ս ն ե յի , եղկելի ևլն), հ ո լո վ վ ե լս ի հնչյո,6,ը փ ոխ ա րինվում Լ (ինչպ ես' ու*դւոյ, հ ո գ ա յ, ш р й п ш ,, р ш м п ь ե ո ս & ե լա յ, ե դ կ ե ՚ա յ և ,ն ): Երբ մա րդիկ ա նվա նվում են ըստ քա ղա քի և գա վա ռի պ ա տ կ ա ն ելո ւթ յա ն (ի ն չպ ե ս ' Ьգւսյա ւսյի, .յա մա սկա <յի, ա ա ոսոնա ցի ե ն .), որի դեպ քում « ո ս լդ ա ֊ կա ն» ձևում բա ռեր,, վերջա վորվում են ի հնչյունով, թ ե ք մ ա ն ժա մա նա կ ■.նչյոմւը փ ո խ ա ր ի ն ո ւմ Լ ի-/,), (ի ն չ,դ ես ' Ц ш ц п щ д и ц , դա մ ա ս կ սւցւոյ, ш ш г и п - նա ցա ւ են.): Սկևոացու մոտ գտ նում ենք նա և ենթա կա յի գա ղա փ ա րը իբրև «կ տ տ ա ֊ ր ա լղ ղ ր ա ն ն » , ն ա բ ա ռ ի ո ւղ ի ղ և թ ե ք ձ և ե ր ի հ ա կ ա դ ր ո ւ թ յո ւն ը ց ո ւ յց տա,ոա համա ր բա ռերը վերցնում Հ նա խ ա դա սությա ն մեջ' ըստ նրանց կա տ ա րա ծ պաշտոնի, ըստ որում միա նգա մա յն ճիշտ կերպ ով ենթա կա յին է վերադրում բա ռ ի ուղղա կա ն հոլո,[ը. «ա ստ ուա ծ է արարիչ աշխարհի, ա ստ ուա ծն ուղղա ­ կ ա ն ա ն ո ւ ն Ւ, և յ ա „ տ ո ւ ա ծ ն կ ա տ ա ր ե ղ ա ւ բ ա ն ն , ղ ի վ ա ս ն ա ս տ ո ւ ծ ո յ է ր » * , Մ ՛ յ ա ս կ ո ղ մ ի ց ' թ ե ք հոլովներ են ս տ ա ն ա մ ա յն ա նունները, որոնք ե ն թ ա կ ա չեն I Ձ ե ո ա գ ի ր , К 2 3 7 1 , //. 1 Տ 1 ա , • Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , 1 5 6 ր — 1 5 7 ա , Հ Ն ա յս տ ե ղ ո ւ մ , /7. 1 5 7 ր ւ

</Գ ր չ ո ւ թ յ ա ն ա ր վ ե ս տ ի ս ք ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն ս ՚ձ ս ա թ յ ո ւ ն ր 15У հա նդիսա նում ն ա խ ա դ ա ս ո ւթ յա ն մեջ, նրա խ ո иբ ե ր ո վ ա ս ա ծ ' (Հ ո լ կա տ ա րեն ղ ր ա ն ն » . « Ի ս կ ի հ ո լ ո վ ե լ ն ' սւ? ի ւս»*ք.ս ա ս տ ո ւ ծ ո յ է «յու-ծ — ա հ ա ա ր , հ ո լ ո վ ա կ ա ն կ, և ա յն (ա յս ին քն ' ա ս տ ուա ծ.— Լ. Խ .) չկա տ ա րեա ց ղրա նն, ա յլ գործն, ղի վա սն աշխարհի էր բա ն ն , որ ա ստ ուծոյ գործ կ և ո չ վա սն ա ս տ ուծոյ»': Иկև,լա ցին ճիշտ կ ,ո ւծ ո ւմ 1-ի գործա ծութ յա ն հա նգա մա նքն երր րա ոի թ ե բմ ա ն ժա մա նա կ, դիտ ելով ա յն իրրև հա յերենի քերա կա նա կա ն ա ռա նձնա ­ հա տ կությունների!, բխ ո ղ երևույթ։ Գրիչների ուշադրությունը հրա վիրելով հ ա ֊ յերենի հոլովմա ն ռիսա եմի վրա , Ս կևոա ցին պ ա հա նջում կ, որ նրա նք ա ն տ ե ֊ դի կերպ ով 1֊ն չդնեն ա յն տ եղ , որտ եղ քեր ա կա նոր են չի պ ա տ ճա ռա բա նվ ում և կ ա մ չ ի ա ր դ ա ր ա ց վ ո ւ մ և ա յ դ պ ի ս ո վ ա ղ ա վ ա ղ ո ւ մ ե ն « գ ո վ ե լ ի ա ր վ ե ս տ ը Օ, с ՍЛ ո մ ա նբ վա րկպ ա րա զի ա նխ որհրգա պ կս դնեն զհ/սնն բ ա ղ ո ւմ ա ն գ ա մ , ուր չ է պ ի տ ո յ, ա յս պ ե ս * մւս րդւոյ, ց ո ր ե ն ա յ, « յի շ ե ո ո յ, և ա յլ բ ա զ ո ւ մ ա յս պ ի ս ի , ոչ գի տ ելով ղզաւրութիւն բ ա ն ի ն ' սիսալեն, Ս ա կա յն դու, ով վա րժա սէր, ի նա /սա - գրեցեա լ խ րա տ ուցգ ուսիր զհա նգա մա նսն և մ ի ա նոլսումնա պ կս աղա ւա ղեր 7 4 \" ‘Ս Ղ Ի ա ր ո ւ ե ս տ ղ.0~։ Սույն ա շխ ա տ ութ յա ն երրորդ գլխ ում Ս կևոա ցին քննում Հ բա ռա վերջում ԳՐ՛Ի՛Դ յ ՜ Ի կ ի ր ա ռ ո ւթ յա ն կ ա ն ո ն ն ե ր ը , պ ե տ բ կ նշե լ, ո ր գ ր ի չն ե ր ը ա ռ ա վ ե լա ­ պ ես սխ ա լներ կին գործում յ-// գործա ծությա ն կա նոնները պ ա հպ ա նելու ժա ­ մ ա ն ա կ , Շփ ոթումն ա ռա ջա նում կր նրա նից, որ բա ռա վերջում ա ֊ո վ և Ո֊ո վ ե ղ ր տ ւ ի ա կ վ ո ղ (Гա ն ո ւ ն ն ե ր ո ւ մ » ա յ լ և ս յ չ է ր ա ր տ ա ս ա ն վ ո ւ մ , ի ն չ պ ե ս դ ա ս ա կ ա ն հ ա յ ե ր ե ն ո ւ մ ։ Ս ա կ ա յ ն Ս կ և ո ա ց ի ն , ի ն չ պ ե ս և ն ր ա ն ի ց ա ո ա ջ Ա ր ի ս տ ա // ե // 4*րի չ ը , ուղղա գրա կա ն կա նոններ սա հմա նելիս երբեք հա շվի չէին ա ռնում հա յերենի կրա ծ պ ա տ մա կա ն հնչյունա փ ոխ ությունը, և, տ վյա լ դեպ քում, ա նկա խ ա յն բ ա ն ի ց , որ յ-/» կիրա ռությունը ա ֊ո վ և ո ֊ո վ վերջա վորվող բա ռ ե ր ի ց հետո հ ն չյո ւ ն ա կ ա ն ն շա ն ։սկ ո ւթ յ ու ն չո ւն եր է ա յն ո ւա մ հ ն ա յն ի է է ն ր ա ն ք պ ա հ ա ն ջ ո ւ մ կին հետևել հա յերենի ա վա նդա կա ն ուղղա գրությա նը, երր } ֊ի գ ո ր ծա ծո ւթ յո ւ֊ նը նմա ն դեպ քերում ուներ և՛ հնչյունա կա ն, և' ոլզղա դրա կա ն ա րժեք ու նշա ­ նա կություն։ Սկևոացին ինքն էլ է խ ոստ ովա նում, որ նույնիսկ նա խ քա ն Արիստ ակես Գրիչը, բա զ մ ա թ ի վ հա յերենի գիտ ա կ գրիչներ ա նդրա դա րձել են յ ֊/ , դրու­ թ յա ն հա նդա մա ն բներին, որի պ ա տ ճա ռով կ հսկա յա կա ն նյութ է կուտակվել յ՜ / ' գործա ծությա ն կանոնների վերա բերյա լ։ «Վ ա սն յի ո յ բա զմ ա խ ի տ ի մ ա - ցուա ծք են,— գրում կ ն ա ,— թէ ուրանօր պ իտ ոյա նա ն՝ ի սկզբունս րա նիցն, Ի միջոցին կա մ ի ոպ ա ռուա ծին, ա յսոցիկ և ղրա զմա ց քա ն զա յս ղհա ն գա մա նս խ րա տ ուց, ոչ միա յն ի նա խ ա դրելուն աոաջնոց հոետ որա գոյն գրչա ցն շա րա ­ դրութեանդ, ա յլև ի վերջնոցն քա ն զնոսա նոցին հետ ևողա ցն ի սոյնս, ա յ­ սինքն՝ յա ն ', աս դրչէն Գրիգորկ Հա մր ր ո ւն ե ցւո յ, և ևս առա՛ւել յԱ ո ի ս տ ա կ ի ս կ երբեմն նորին ծա նօթ եղելոյ ի Հ ա յո ց Մեծս/д որ պ ա տ ճա ռս խ րա տ ու յա ղազս ա յսոցիկ ա ռեա լ...»Հ- Արված մեջբերումից ա կնհա յտ կ դա ռնում, ո ր յ-/, ա ն­ կումը բա ռա վերջում Ш ֊ի ց և ո ֊ի ց հետ ո ա յն ք ա ն կր րնդհա նրա ցել և ի ր ե ն են­ թա րկել նմա ն բնույթ ի բոլոր բա ռ եր ը , որ ա րդեն հնչյունա կա ն տիրա պ ետ ող օ ր ե ն ք ի կր վ ե ր ա ծ վ ե լ դ ե ռ շա տ վ ա ղ ո ւց ։ Ուստ ի և գրիչների կ ա տ ա ր ա ծ ս խ ա լ­ ^ Ճ Ա ո ա ղ /ր , X 2 3 7 1 , թ . 1 5 7 ր , * Ն ո ւյն տ ե ղ ա մ , թ . ]Տ 8 ս ո 3 Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ »

160 Լ. Խա չերյա ն ն ե ր ն ու վ ր ի պ ո ւմ ն ե ր ը ա յ դ հ ա ր ց ո ւ մ ա յն ք ա ն հ ա ճ ա խ ա դ ե պ Լ ի ն , որ ա վ ա ն դ ա ­ կա ն ոսլղսւդրուք/յան գիտ ա կ քեր ա կ ա նները հ ա ր կ ա դ րվ ա ծ էին բ ա զ մ ա թ ի վ ա ն­ գա մներ անդրա դա ռնա լ դրա ն։ Րա յյյ ա յստ եղ կարևոր մի հարը է ծա գում. 111֊ ի ր և ո - ի ց հ ե տ ո յ ֊ / / ա ն կ մ ա ն ե ր և ո ւ յ թ ը ե ՜ ր բ վ ա ն ի ց կ ս կ ս ե լ և ո ՛ ր ժ ա մ ա ֊ նա կիը ա րդեն հնչյունա կա ն օրենքի пи! ստ ա ցե լ։ Ա յս հա րցի սպ ա ռիչ պ ա ­ տ ա սխ ա նը տ ողիս կ գոց. Ա. Ա բրա հա մյա նը իր « Փ ա ստ եր հա յերենի պ ա տ մա ­ կան Հնչյ>„<նափոխոլթյան մ ի քա նի երևույթների ժա մա նա կա շրջա նի վերա ­ բերյա թ ա րժեքա վոր հոդվա ծոս!։ Վերլուծելով մա տ ենա գրությա ն ընծա յա ծ փ ա ստ երը, ինչպ ես նա և ուշագիր քննելով վիմա գիր ա րձա նա գրությունները, հեղինակը հա նգում կ ա յն եզրա կա ցությա ն, որ յ-// ա նկմա ն երևույթը սկսվել էր գեոևս 5 ֊ր գ դա րից ա ռա ջ։ Ա յն փ ա ստ ը, որ գրա բա րի դերա նունները, բ ա յի րա ն հրա մա յա կա ն եղա նա կի եզա կի երկրորդ գեմրր, ինչպ ես նա և հատուկ անունների մի մա սը, որոնք բա ցա ռություն կա զմելով չեն ենթա րկվում ը նղ­ հանուր օրինա չա փ ությա ն, ա յս ինքն' ա ֊ո վ և ո ֊ո վ վերջա նա ,իս չեն ստ անում ,, հեղինակը համա րում կ հենց յ ֊ի ա նկմա ն սկզբնա վորմա ն ա պ ա ցույց»'։ Ս ա կա յն բա ցա ռություն Հա նդիսա ցող ա յդ աոանձին դեպ բերը Հետ ա գա ­ յո ւմ ա յնքա ն են ընդհա նրա նում ու ծա վա լվում, որ գրիչները, առաջնորդվելով խ ո ս ա կ ց ա կ ա ն լ ե զ վ ի հ ն չ ա ր տ ա բ ե ր ա կ ա ն օ ր ե ն ք ո վ [' Ш ֊ ո վ և ո - ո վ վ ե ր ջ ա վ ո ր վ ո ղ բա ռերը ձեռա դ ի ր ֊ ա շխ ա տ ություններում և վիմա գիր արձա նա գրություններում գրում ու փ ոխ ա դրում կին ա յն պ ե ս , ինչպ ես լսում կա մ ա րտ ա սա նում կին։ Ահա ա յ ս լ ե ղ վ ա կ ա ն վ. ա ս տ ե ր ի վ կ ա յ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ը վ ե ր լ ո ւ ծ ե լ ո վ հ ե ղ ի ն ա կ ը հ ա ն դ ո ւ մ է ա յն եզրա կա ցութ յա ն, որ յ-/» ա նկմա ն Հնչյունա կա ն օրենքի ժա մա նա կա ­ շ ր ջ ա ն ը պ ե տ ք 1; ո ա հ մ ա ն ե լ 9 - ր դ դ ա ր ը . « Ա յ ո փ ա ս տ ե ր ը ո ր ո շ ա կ ի ց ո ւ յ ց ե ն տ ա լ ի ս , ֊ ֊ շ ա ր ո ւ ն ա կ ո ւ մ կ Հ ե ղ ի ն ա կ ը , — ո ր ա ր դ ե ն 9 - ր դ զ ա ր ո ւ մ 1Րի վ կ ե ր պ ա ­ րա նք էր ստ ա ցել ա րտ ա սա նությա ն մեջ բա ռա վերջի ) Հնչյունի ա ն կմ ա ն օ ր ե ն ֊ լ.ը, մ ա ս ա մ բ ա ր տ ա ց ո լո ւմ զ ա ն ե լո վ ն ա և գր ութ յա ն մ ե ր 2։ Ա յժմ Հա մա ռոտ ա կի կանգ ա ռնենք Սկեոացու սա հմա նա ծ կանոնների վրա ' րա ոա վերջա մ 1 ֊ի գործա ծությա ն ա ռթիվ, գրիչները յ-/г Իրրև Հիմնա կա ն սկզբունք, որով պետք կ առաջնորդվեն կիրա ռմա ն ժա մա նա կ, Սկևոացին Հա յերեն « ա նուններն» ու բա յեր ը բա ժա նում Լ ե ր կ ո ւ կ ա ր գ ի ' « կ ա տ ա ր ե ա լ » ա ն ո ւն ն ե ր ու բ ա յ ե ր և « ա ն կ ա տ ա ր » ա ն ո ւն ն ե ր ու բա յերւ Սկևոացին « կա տ ա րյա լ» և «ա նկա տ ա ր» տերմինները անունների կա պ ա կ­ ցո ւթ յա մ բ գործա ծում կ «Հա ս ա ր ա կ » և «Հա տ ուկ» գոյա կա նների հակադրու­ թյա ն իմա ստ ով, մինչդեռ բա յերի նկա տ մ ա մ բ կիրառելիս նկա տ ի կ ունենում ն ր ա ն ց Ա ր տ ա հ ա յտ ա ծ ժ ա մ ա ն ա կ ա յի ն Հ ա ր ա բ ե ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ն ե ր կ ա յի ո, ա պ ա ռնու և ա նցյա լի հա կա դրությա մբ: ե թ ե «ա նունը » հա սա րա կ է, ա նկա խ նրա նից, թև ուղիդ կ ա մ թ ե ք ձևով կ հա նդես գա լիս, Ш֊ի ց և Ո-ից Հետ ո բա ռա վերջում ա նպ ա յմա ն յ պ ետ ք կ դներ Լ ա պ ի ս ի բա ռերը Ս կևոա ցին կոչում կ « կա տ ա րեա լ» բա ռ . «Իսկ յա նուա նս մ տ ա ն ել ո յ յ ի կ ա տ ա ր ե ա լ գ ն ա ց ո ւ ց ա ն է դ ր ո ւ մ կ ն ա , - և կ ա տ ա ր ե ա լ ա նուն . Տ ե ՛ ս Ա , Ա Ր г ա Հ ա մ յ ա ն . Փաստեր Հ ա յ ե լ ի պաամական Հ ն լ յ ո մ . ա փ ո խ ո Հ յ ս * մի , ա ն ի երևույ թների մամանակաշրշանի վ ե ր ա բ ե ր յ ա լ , « Տ ե ղ ե կ ա դ ի ր . , Հ ա ..... րակական ր ա մ ա ն մ ո մ . ^ 1 Ձ Տ 8 , Л* ■!, կ 7 7 , г Ա . Ա ր ր ա Г ա ւГ յ ա ն , ն շ վ ա ծ ա շ խ ս ս ո ., կ 8 2 ։

Գ ր չո ւթ յա ն ա ր վ ե ս տ ի ,, ք ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն ա ե ս ռ թ յռ ն ր 161 ա յն է, որ հասա րակա ց ե րնդհանուր է, որ ղրաղումս նշա նա կէ, որպէս ասէ ոք թ է ' արք՛այ, ծսասւյ պ ա շտ սոնեա յ, քա հա նա ,, տ դսւյ, ա նւյես.,, իա ,, Տա յ. հրէա յ, սա տ ա նա յ»!; Եթէ, « ա ն ո ւ ն լ,., հ ա տ ո ւ կ Հ ' ա ն կ ա խ ն ր ա ն ի ,,, թ ե ա ն ձ ն ա ն ,ս ն Է կ ա մ չ ա ղ ա ր ֊ ն ե ր ի ու տ ե ղ ե ր ի ա ն ո ւն , Ս կ և ռ ա ց ի ն « ա ն կ ա տ ա ր » Լ հ ա մ ա ր ո ւ մ , ո ւս տ ի և ա յ դ ֊ պ իսիք ա ֊ո վ կ ա մ ո -ո վ վերջա վորվեր,լ ղ եպ քո ւմ ուղիղ ձև ո ւմ յ չե ն ընդունում, «Իսկ ա նկա տ ա ր անուն մա սնա ւոր,— ղրում Է ն ա , ֊ որ ղմ ի անձն նշա նակէ, որպ էս' Յուդա, երեմիա . Զա քա րիա , Սոփոնիա, ա յսպ ես և զտ եդեա ց և ղրա ղս,֊ ք ա ց ա նոլա ն ս ա ռա նց յի ո յ, յո ր ժ ա մ ա սես' Ս ա մա րիտ , Դ ա փ յե ա , Ոերսա յիւյա . Ս տ ա ն ա , Ա ն ա ր գ ա ր ա , Ս ե Րա ս տ ի ա » 2 ; Ի ո ւշ ա գ ր ա վ է ա յն , ,,,, Ս կ և ռ ա ց ի ն բա ռի ուղիղ և թեր ձևերի հա կա դրությունը րմրոնեքի դա րձներ,, հա մա ր նկա ­ տի է ունենում նրա շա րա հյուսա կա ն ֆունկցիա ն նա խ ա դա սությա ն մեջ. եթե խ ոսքի մեջ տ վյա լ գոյա կա նը ենթ ա կա յի դերում է, ա պ ա ա յն ուղղա կա ն հոլո­ վ ով է հա նդես դաքիս, եթ ե շա րա հյուսա կա ն ա յլ ֆունկցիա ներ է դրսևորում, ա պ ա ա յն հոլովվա ծ է և կիրա ռվում է թ եք հոլովով, «Ե ւ գա յսոսիկ ղա նոլա նս, որ ա ռ ա ն ց յի ո յ ե ն , թ է մ ա ր ղ կ ա ն ս ր բ ո ց կ ա մ ա ն ս ր բ ո ց և թ է տ ե զ ե ա ց դ ի պ ի ց կ ա մ ք ա ղ ա ք ա ց, եր,, ի ք է ն ,ի ն ի ա ս ա ցեա է ղէսլ ի նա գ ն ա , չպ ի տ ի յի . յո ր ժ ա մ ա ս ե ս ' եր ե մ ի ա գ ա յս ա սա ց» կ ա մ Օաոնարս, գա յս գոՐծեսւց: ՆմաՀոսպկ,, և յո ր ­ ժ ա մ ա ս ես ' ի Դ ա |ե||ւա գ ն ա ց , կա մ' յԱ տ ա նւս գնա մ . ի րենԼ ս կ ս /ա լ ք ա ն ն և աո նա է գնա /, և դևո ա նկա տ ա ր է, որպ ես յո ր ժ ա մ ա սես թ է' այս իրք,, յԱ տ ա նա կ ա մ ի Ни,մ ա րիա սուղ է, կ ա մ յա ժ ա ն »*: Նշեր,վ ա յս հա նգա մա նքը, Ս կևռա ցին մի նոր կա նոն է սա հմա նում հ ա ­ տուկ անունների հա մա ր \\ ֊ի գործա ծությա ն կա պ ա կցութ յա մբ. եթե տ վյա լ հատուկ անունր նա խ ա դա սությա ն մեջ դրվա ծ է ուղղա կա ն, հա յցա կա ն և ն ե ր ­ գո յա կ ա ն հ ո ր ,վ ն ե բո վ , ա պ ա [-/, կա րիք շի զ գ ա ց վ ո ւմ , իսկ երբ բա ցա ս ա կ ա ն և սեռա կա ն հոլովներով է դրվ ա ծ' ա նպ ա յմ ա ն յ պ ետ ք է լինի Ш-ո վ և Ո-ով վերջա վոր,/ոդ հսոոուկ ա նունների եզրում: СԻսկ յո ր ժ ա մ բ ա ն ն ի ն մ ա ն կ քըհ սկսեա լ յի պ իտ ի, յո ր ժ ա մ ա ս ես ' յԻ ս ա յա յ մ ա րգա ր էէ, |1»րԼմ|սսյի մա րգա րէէ, կա մ' եղբա յրն Անգրեսւյ կա մ Пицгб յԵ ս ա յա յ, կա մ տունն Յոպ սւ|: Այսպ իսի աւրինակս,ւ ի նմա նէ ա ո ա յլք է ի գնա լ բա ն ն , որպ էս յո ր ժ ա մ ի բա գարէ ի զուրս զ ա լո վ ա ս ես ' գ ա մ յԱ տ ա ն ո յ, յԱ ն ւ ո յ, ի Մ ւսմես տ Լաւ»՛՛: Բա յերի մա սին խ ոսելիս, Սկևռացին նրա նց մեջ «կա տ ա ր յա լի» և ա նկա ­ տ ա րի ս տ ա ր բ ե ր ո ւ թ յո ւ ն լ, դ ն ո ւ մ է' ե լն ե լո վ ն ր ա ն ց ա ր տ ա հ и,յս , ս ,ծ ժ ա մ ա ն ա կ ա ­ յի ն հա րա բերությունից, ա վելի ստ ույգ կերպ ով' հրա մա յա կա նի ու ներկա յի և սձ/ցյալ կա տ ա րյա լի հա կա դրությունից: Բ ա յի հրա մա յա կա ն եղա նա կը Սկևռացին ճիշտ կերպ ով հա մա րում է բ ա ­ յի գործողությա ն ա յնպ իսի ժ ա մ ա ն ա կ , որր զեռ չի կա տ ա րվել և որի կ ա ­ տ ա րումը ենթա զրվում է խ ոսքի մ ո մ ենտ ից հետ ո, ա յգ է պ ա ա ճա որ, որ նա լ՛ա­ յի հրա մա յա կա ն ձևը հա մա րում է «ա նկա տ ա ր),, ի հա կա դրություն սա հմա ­ նա կա ն եղանակի ներկա ա նկա տ ա րի և ա նցյա լ կա տ ա րյա [ի. բերելով հ ր ա մ ա ֊ Iական բա յա ձև ի բ ա զ մ ա թ ի վ օրինա կներ (ա ղ ա չե ա , ա րա , ա րդա հա տ եա , աւգ- նեա , աւժանդակես, և ն .), Ս կևռա ցին եգբա կա ցնում է. «Ա յս ոքիկ սւնկատարք I Ձ եոա գիր, М 2 3 71, թ . 160ա , - Ն ո ւյն տ ե ղ ա մ , թ . ]$ Օ ա ւ 3 Ն ո ւ յն Ա ,ե ղ ո ւմ , թ . 1 6 0 ա — բ , * Ն ո ւ յ ն ա ե դ ո ս / , յ0 . 1 6 0 ա --- բ , 994-11

«62 Լ . հ ա չե ր ,ա ն են, վ ա ս ն ա յնորիկ ո չ ա ոնուն յի ի վ երջս ն, զի դ ե ռ չե ն ի դ[ու/ս և/հա լ ի ր ք ն » ։ Զ-ի ա ռկա յովկռւնը բա ռի վերքում Սկևոացին սխալ կերպ ով կա րծում կ իրրև տ վյա լ բ ա ս ի ա վա րտ ուն' «կտ տ ա րյա ,» լինելու ցուցա նիշ, նա չի կ ռ ա ­ հում. որ у ի ա ռ կ ա յո ւթ յո ւն ր և էլամ բա ց ա կ ա յո ւթ յո ւն ը դ ա սա կա ն հա յերենում պ ա յմ ա ն ա վ ո ր վ ա ծ չկ բա յա ձ և ի գործողությա ն ժա մա նա կա յին հա րա բերու­ թ յա մ բ , ա յլ նրա նով, որ դրաբա րի գործա ծությա ն շրջանում \\~կիս աձայն ը ր ո - Iոր դեպ բեր ո ւմ էլ ա րտ ա սա նվել է, ե րբ գտ նվել կ բա ռ ա վ ե ր ջո ւմ Ш-Дգ և ռ ֊ի դ հետ ո, իսկ չլինելու դեպ բում ' հա սկա նա լի կ, որ ա յն չի ա րտ ա սա նվել ա յնտ եղ > Մյուո կ ո ղ մ ի ց' Ս կևոա ցոլ ա յդ գրույթ ը չի հա ստ ա տ վում նա և սա հմա նա կա ն եղա նակի ներկա անկատարի նկա տ մա մբ, ներկա անկա տա ր բա յա ձևը խոսբք մոմենտ ի նկա տ մ ա մ բ սկսվա ծ, բ ա յց շա րունա կվող գործողություն Հ ցույց ւոա/իս, իսկ գործողությա ն ա վ ա րտ վա ծութ յուն երբեք չի ենթա դրում։ Ս ա ­ կա յն ա յն Հա նգա մա նքը, որ Ս կևոա ցին բա յա ձև եր ի քննմա ն ժա մա նա կ բ ն ո ր ո ­ շում է նրա նց ըստ վերջիններիս ա րտ ա հա յտ ա ծ ժա մա նա կա յին հարաբերու­ թ յա ն , ի ն ք ն ի ն ո ւշա գր ա վ կ. ա յդ ա ռ ն չո ւ թ յա մ բ ն ա ա ս ո ւմ կ, « ...ա յս ո քիկ 'ա ո յս ւր ս ւց ս ւյ, մԼ||Ա |յ, ձ ա ն ձ ր ա ց ա յ և ն — Լ. Խ .) ղ ե զ ե ա լն ն շ ա ն ա կ ե ն զ դ ի պ ո ւ ֊ ս/ծս, որպկս ա յն ոքիկ որ ա ռա նց յի ո յ կին, գչեգեա լսն»-։ Ա մ վւ ովւ ե լա ք վ ե ր ն ա ս վ ա ծ ն ե ր ը , հ ա ն դ ա մ ե ն ք հ ե տ և յ ա լ ե զ ր ա կ ա ց ո ւ թ յ ո ւ ն ­ ներին։ 1 ) Գևորգ Սկևոա ցին ա մբողջա ցնում կ « գրչությա ն ա րվեստ ի» քերա կա ­ նա կա ն տ ե ս ո ւթ յա ն ը ' լրա ցնելով իր ա նմիջա կա ն նա խորդի և ուսուցչի՝ Ա րիս֊ տ ա կ ե ս Գրչ[> դ ր ո ւ յ թ ն ե ր ը ։ Ե թ ե Ա ր ի ս տ ա կ ե ս Գ ր ի չը ի ր ա շ խ ա տ ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ հ ի մ ֊ նակա նում քննում ե մշակում կ հա յերենի ուղղա գրա կա ն կանոնները, ապա Գևորգ Սկևոացին առաջ կ քաշում նոր հա րցեր' ա մբողջա կա ն ա սմունք ստ եղ­ ծելով «գրա դա րձությա ն ա րվեստ ի», ա յլ կերպ ա սա ծ վա նկաս։ությա ն , տ ողա ­ դարձի և կետ ա դրությա ն վերա բերյա լ։ 2 ) ԱկևռացիՆ նոր բա րձրությա ն վրա դրեց « գրչությա ն ա րվեստ ը»' զ ի ­ նելով դրիչներին հա յերենի քերա կա նությա ն վերա բերյա լ բա վա կա ն րնդա ր­ ձակ դիտ ելիքներով և ըմբռնումներով։ Գրիչների սերունդներ դա ստ իա րա կվե­ ց ի ն ն ր ա ա շ խ ա տ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ո վ , դ ի տ ա կ ա ն Հ ի մ ք ի վյւա գ ր վ ե ց ձ ե ո ա գ ի ր - ուշիս ա ֊ ա ությ ա նների ընդօրինա կմա ն և բա զ մ ա ցմ ա ն գործը, որով մեծա պ ես զա րկ ե խ թա ն ստ ա ցա վ «գրչությա ն ա րվեստ ի» սկզբունքների և դրույթների մշա կմա ն և ճշգրտ մա ն խ նդ իր ը ։ Ա յն գրիչները, որոնք ծա նոթ կին Ա կևոացու սույն ա շ ֊ խ ա ա ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ի ն և ա ռ ա ջ ն որգ վ ո ւ մ կին Ս և ե ռ ա ց ո ւ ց ո ւ ց ո ւ մ ն ե ր ո վ ու դ ր ո ւ յթ ն ե ­ րով, ձեռա գ ի ր ֊ա շխ ա տ ություններ ընդօրինա կելիս, ա նկա սկա ծ, գրում Լին ավելի բա րձր որա կով և գրա գիտ ա կա ն կիրթ ճաշակով։ 3 ) Մ եծ կ Սկեռա ց ո լ ժա ռա նգութ յա ն կուլտուրական նշա նա կությունը պ ա տ մ ա կ ա ն տ ե ս ա կ ե տ ի ց , ա յն հ ա ն գա մ ա ն ք ը , որ հ ա յե ր ը դ եռևս 1 2 — 1 3 ֊ր ղ դ ա ր ե ր ո ւմ ո ւն ե ց ե լ են ոչ մ ի ա յն մ ե կ ն ո ղ ա կ ա ն ֊ ո եր ա կ ա ն ա կ տ ն հա րուստ դ ր ա ­ կա նություն, ա յլև « գրչությա ն ա րվեստ ի» քերա կա նա կա ն տ եսությա նը նվիր­ վա ծ ինքնուրույն ա շխ ա տ ություններ, վկա յում կ գիտ ությա ն շատ բնա գա վա ռ­ ների նկա տ մա մբ հայ ժողովրդի մտ ա վոր մշակների ունեցա ծ լա յն մտ որում­ ՛սե ր ի մ ա ս ի ն ։ I Աեոադիր, X՛ 2 3 7 1 , / /. 1ՏՉա, * նաւն տեղամ, թ . 1Տ9ր,

ՀԳրչության արվեստի/> քերականական սւեււությունլւ Л. ХАЧЕРЯН ГРАМ М АТИ ЧЕСКАЯ ТЕОРИЯ «И СКУССТВА ПИСЬМ А» В ТРУДАХ ГЕОРГА СКЕВРАЦ И Р езю м е Статья посвящ ена изучению трудов видного армянского г р а м м а ֊ ти к а и писца второй половины XIII в., Г еор га С кеврац и . Автор подвергает обстоятельному исследованию три труда Скев­ раци: а) «Н аставления о слогосложении». б) «Н аставления о просо­ дии», в) Н аставления об искусстве письма», в которых рассм атриваю т­ ся вопросы орфографии, слогосложении. «искусства переноса», просо­ дии и пунктуации. У казанные труды сыграли важ ную роль в установ­ лении твердых закономерностей в этих областях. В нервом труде Скевраци исследует основы переноса и и злагает правила, которыми долж ен руководствоваться писец, переписывая и р азм н о ж ая рукописи. С во ю теорию переноса автор основы вает на уче­ нии о слогослож ении ар м ян ского язы ка. Взгляды Скевраци на «искусство переноса», согласно автору, сы ­ грали большую роль в деле правильного копирования рукописей и способствовали повышению искусства и грамотности писцов. Б лаго­ д а р я труду С к евр ац и у ж е в XIII в. в арм янской грам м атической науке бы ло создано специальное учение «об искусстве переноса». Второй труд Скевраци посвящен целиком случаям и обстоятель­ ствам применения зн аков правильного произношения и пунктуации в арм янском язы ке, при этом дается их объяснение и теоретическое об­ общение. К ак известно, уж е благодаря армянскому переводу труда Диони­ сия Ф ракийского «И скусство грам м атики» (перевод V века) армяне были знакомы с вопросами просодии и считали учение греков о про­ содии одной из составных частей грамматики. О днако роль и назна­ чение знаков правильного произношения в переводе грамматики Дио­ нисия Фракийского, к ак это видно из исследования упомянутого тру­ да Скевраци, приняли у армян иной характер. В третьем труде Скевраци рассматриваю тся, в основном, законо­ мерности армянского правописания в прямых и косвенных ф ормах слов. При этом, подобно своему предшественнику Аристакесу Гричу, он в своем учении о правописании руководствовался не современным ему произношением армянских слов, а произношением, соответство­ вавш им правилам письма классического армянского язы ка — грабара. А втор статьи считает, что упомянутые труды С кевраци представ­ ляю т больш ой интерес не только для арменистики, но и для общ его язы козн ан и я.



ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՌ ՄԻՆԻՍՏՐՆԵՐԻ ՍՈ՚ ԼԵՏԻՆ ԱՌԸՆԹԵՐ ՀԻՆ ՁԵՌԱԳՐԵՐԻ Գ Ի Տ Ա - Հ ԵՏ ԱԸ ՈՏ ԱԿԱ Ն ԻՆՍՏԻՏՈԻՏ — քՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆ» ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ 1 & «• ДИ Ռ. ԱԹԱՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ ԳԱՊԱՍԱԿԱԼՅԱՆԸ և խԱԶԱԲԱՆՈԻթՅՈԻՆԸ Դ եռև ս 1 6 ֊ր է / դ ա ր ից սկ ս ա ծ Հ ա յկ ա կ ա ն մ ի ջն ա դ ա ր յա ն ն ո տ ա գ ր ո ւթ յա ն սիստ եմր' խ ա ղա յին ձա յնա դրությունր թ ևա կոխ ում Է իր ա նկմա ն շրջանր։ Անկում Է ա ,դրում խ ա դերի րուն դրությա ն ա րվեստ ր, գնա /ով պ ա կ ա ­ սում Է ձայնա դրվա ծ երա ժշտ ությունը կա րդա լ իմա ցողների թիվր, ա ստ իճա ­ նա բա ր կորչում, ա նհետ ա նում են երա ժշտ ա կա ն֊ տեսական մարի ա յդ ա սպ ա ­ րեզում Ժամանակին ձեոբ բերվա ծ նվաճումները։ Հաջորդ դարերին, օրինակ 18-րդ դարում, «խ ա ղերի արվեստն» արդեն Հա տ ա կ ուսումնա սիրմա ն, ր ա ցա հ ա յտ մ ա ն ա ռա րկա Է դ ա ռ նա մ : Ա յդ շրջա ­ նում խ ա ղերի ուսումնա սիրությա ն ուղղությա մբ ա շխ ա տ ա ծ առաջին Հա յ հ ե ­ ռ ի ն ա կ ն ե ր ի ց մ ե կ ը Գ ր ի դ ո ր Գ ա պ и/ ս ա կ ա / յ игЪն Լ ( 1 7 - 1 0 — 1 8 0 8 ) ։ Կեսա ր ա ցի Գ րիդոր Գ ա պ ա ս ա կ ա լյա ն ն եղեք Է դպ իր, բ ա ն ա ս տ ե ղ ծ և Հ ա ­ մ ա ր վ ե լ Է « ե ս մ ա ն ա կ ի ակս/Տ/ս/վոր ե ր գ ի չ ը » ։ Ս ո վ ո ր ե լ Է Կ. Պո՛լսի Ս ա յր դ պ ր ա տ ա ­ ն ը « ն ր ր ւ ս Հ տ ն ճ ա ր ք ե ր թ ո ղ և վ ս ե մ ա ր ա ն հ ո ե տ ո ր » ա ր դ ր ա մ էյի Հ ա ր ո ւ թ յ ա ն վ տ ր - <1ա ււ/ հ т ի մ ո տ : ԴապսէսակւսԱանն ք մ ա ց ե լ Լ լեզո ւներ , գրեք Է բա ն ա ս տ ե ղ ծ ո ւթ յո ւն ն ե ր , քավ ծա նոթ Է եղել հա յկա կա ն, հունա կա ն, տ ա ճկա կա ն և ա րա բա կա ն երա/քըշ֊ տ ոլթյա նն ա տ ա րա ծվա ծ եղա նակներին ե իր հորինա ծ շատ ոտանա վորների տ ա կ Հ ա յե ր ե ն կ ա մ օ տ ա ր ա ղ գ ի ա ն ո ւ ն ն ե ր ո վ ն շ ա ն ա կ ե լ Է, թ ե ի ն չ ե ղ ա ն ա կ ո վ պ ետ բ Է երդեր Տիրապեւոել և նաև երա ժշտ ությա ն տեսությա նըւ Գ ա /գա սա կ տ /յա ն ր գրեք ե Հրա տ ա րա կել Է չորս գրքույկ, ա ) Գ ր ք ո յ կ ո ր կ ո չ ի ն ո ւ ա գ ա ր ա ն , 179-1 թ . , 2 8 օ գ ո ս տ ո ս . 4 3 2 Էջ, I՛ ) Պ՝1'Ր\"յ'1\" կ ո չ ե ց ե ա / ե ր գ ա ր ա ն , 1 8 0 3 թ . . 4 ւիե տ բ վ ա ր . 10 0 Էջ. գ ) Ն ո ւ ա գ ա ր ա ն ե ր ա ժ շ տ ա կ ա ն , 1 8 0 3 թ . , 1 4 Հ ո ւ լ ի ս . 6 3 Էջ. դ ) Գիրբ երա ժշտ ա կա ն, յո ր ա մ պաբա նա կեն Հա րցմունք և պ ա տ ա սխ ա ֊ ն ա տ ո ւ ա թ ի ւ ն ք Հ ա մ ա ռ օ տ ա բ ա ր , 1 8 0 3 թ . , 2 0 հ ո ւլի ս ի . 1 4 3 Էջ։ Բ ա ց ի դ ր ա ն ց ի ց , ե ն թ ա դ ր ո ւ մ ե ն , ո ր Գ ա պ ա ս ա կ ա լ յ ա ն ի ն I; պ ա տ կ ա ն ո ւ մ 1 8 9 3 թ վ ա կ ա ն ի մ ա ր տ ֊ ա պ ր ի / ա մ ի ս ն ե ր ի « Հ ա ն դ է ս и/ մ ս ո ր ե ս ։ յ օ - ո ւ մ ն կ ա ր ա - որվա ծ Կեսարիս/յի ս. Դ ա նիելի վա նքի խ ա ղա րս/նա կա ն ձեոա գիր/։՝։ Տպ ա գրվա ծ չորս գրքերից երրորդր բա նա ստ եղծությունների ժողովա ծո։ է, ա ոա ջինը ե երկրորդլ։ ա ն են և դրա կա ն, և երա ժշտ ա կա ն բ ա ժ ի ն ն ե ր , վ ե ր ջ ի ֊ նր դ ա տ երս/ժշտ ա կա ն ֊տ ե ս ա կա ն ա շխ ա տ ո։թ յուն է։ 1 Գ ա պ ա օ ս ։ կ ա յ / ա ՛ ն ի - 1 - ր դ գ ր ք ի ՛ / ք ՛ ո վ ա ն դ ա կ ա թ յ ա մ ր ե լ ե զ վ ո վ Հ ե ռ ո ւ յ ք ՚ Դ ՚ն վ ո ւ մ ե մեծ մ ա ս ա մ ր կ ա ր ծ ե ս ն ր ա ս ո ս կ ա ր տ ա դ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն կ հ ա ն դ ի ս ա ն ա մ ( ո ր ո շ Հ ա վ ե ք ո ՚մ ն ե ր ո վ ) Մ ա տ ե ն ա . դ ա ր ա ն ի Л ' 3 0 8 0 ձ ե ո ա դ ր ի վ ե ր ք ի ն մ ա ս ը , ո ր կ ո չ վ ո ւ մ / :Հ ա մ ա ո օ տ ո ւ թ ի է ն ր ե ր ա ժ շ տ ա կ ա ն ի դ ի - ա ո ւթ ե ա ն Հ ա ր ը ե պ ա տ ա ս խ ա ն ա տ ո ւո ւթ ե ա ն դ , շ ա ր ա դ ր ե ՛ս / յո է մ ե մ ն ք ր ա ն ա ս ի ր Լ ы

Ռ . Ա թա յա ն Ա յս ա շխ ա տ ություննհրի,, երևում է, որ Գ ա ս/ա ստ կա /յա նի երա ժշտ ա կա ն դիս,ե ,ի քներն րնդա րձա կ են եղել, Երա ժշտ ությա ն տ եսությա ն գրեթե քո,որ հ ի մ ­ նա կա ն բն ա գ ա վ ա ռ ն ե ր ն ա յս կամ' ա յն չա փ ո վ շոշա փ վա ծ են դրան,,ո ւմ , ընդ որում մ ի շա րք հար,, երի վ եր ա բե ր յա լ տ ր վ ա ծ են թ ե ե խ ր թ ի ն , բ ա յց իր ժ ա մ ա ­ նակի համա ր բա վա կա ն ճշդրիտ և մա նրա մա սն բնորոշումներ (տ ես , օրինակ, ոիթ մի հետ կա պ վա ծ հա րդեր,,), Ուշա դրությա ն ա րժա նի են նաև նրա դիտ ե­ լիք ն ե ր ը հա յկա կա ն հոդ հոր երա ժշտ ությա ն , ա դա յին սիա/էհմի ա ո ա ն ձնա - հա ս,կությոմ/ների մ ա սին : « Գիրք երա ժշտ ա կ ա ն ».ի ! 5 6 ֊ր դ հա բը ե պ ա տ աս խ ա ն ո ւ մ ն ա դ ր ո ւ մ Է. «Ի միում ձա յնի ղան ադանի ն յեդա նա կք բա զումք... որպէս ի ԳՁ ա յ, Է ա յն , որ ա ս ի Ա ո ա ր ե /ո յ Ա դա ւնւ ո յ և ա յ լ Հ ա յն , որ' Ի վ ե ր ա յ բդ /ս եա , գ ա ւա զ ա - ն ի ն , և ա յ, Է, ո ր ' 3 երկ ն ա յն ո , հ ռ դ ե դ ի ն ա ց ն , Նոր Ս ի օ ն ծ ն ե ա լն ե ա յլք ւ Ո ւրեմ ն ս , ա ր տ Ւ, դ ի տ ե լ , թ է բ ա դ ո ւ մ ս շ ա ր ո ւ ն ա կ ի ձ ա յ ն ս ի վ ե ր ա յ հ ի մ ա ն մ ի ո յ , ա յ , և ա յլ կերս/իլ»: Հա յտ ն ի է, որ Շա րա կնոցում մա նրա մա սն նշա նա կվա ծ են երդերի ձա յ- ս ե ր ր , բ ա յ ց դրա նդ ա յլև ա յ, ւյսւրձված քնեւ՝|| հա տ ուկ ն շո ւմ ո վ ց ո ւյց չեն տ ր վ ա ծ ։ Գա կա րե,ի կ , ի մա նա / կա մ նոտ ա դրությունից (խ ա ղ ե ր ի ց), կա մ ուսումն ա սի- ոե, գործնական կա տ ա րմա ն րնթ ա ցքոլմ, Թե ինչքա ն ճշդրիտ են եղել Գա պ ա ֊ սա կա լյա նի տ վյա լներր ձա յների սիստ եմի, մա սնա վորա պ ես' դա րձվա ծքների մ ա ս ի ն , ե ր ե ո ւ մ /■ ա յ ն բ ա ն ի ց , ո ր ն ր ա ն ի ց ա վ ե , ի ք ա ն 7 0 տ ա ր ի ա ն ց Ն ի կ ո դ ա ֊ լո ս Թ ա շչյա ն ր ն ո ւյն պ ե ս վ ե բ ո հ ի շ յա , ե ր դ ե ր ը Գ ձ ա յն ի ն Հ ա տ կ ա ց ն ե լո վ ' սւյդ ձ ա յ ն ի տ ա ր բ ե ր դ ա ր ձ վ ա ծ ք ն ե ր ո ւ մ I; դ ր ի ա ւ ւ ե / ' : Հա յկա կա ն երա ժշտ ությա ն տ եսա կա ն հա րցերից բա ց ի , Գապա սա կա, յ ա ն բ կ ա տ ա ր յա լ ի մ ա ց ե , Լ նա և Հուն ա կա ն օկ ա ոի խ ո ս ր Ա ուշ -լ՛յուղ ա ն դ ակ ան կոչվող նո տ ա գրութ յուն,,: Նա իր «Գ-րրոյկ որ կոշի նուա գա րա ն» ե « Գիրք ե ր ա ժ շ տ ա կ ա ն ն ա շ խ ա տ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ո ւ մ մ ա ն ր ա ղ ն ի ն կ ե ր պ ո վ մ ե կ ն ա բ ա ն ! , , ու բա ցա տ րե, է ա յդ նոտ ա գրությա ն հ իմ ունքներբ: Ա նկա սկա ծ, Գ ա պ ա սա կա լյա - նը որոշ չավ,ով ի մ ա ցե, է նաև խա ղերի սիստ եմր: Ըստ էությա ն. Գա ս,ա սա կա ,յա նի գրքերում եղա ծ բա ցա տ րությունների մ ե ծ մա սր հենց խ ա ղերին է վերա բերում, րնդ որում, ա ոա նձին հետ ա քրքրու­ թ յ ո ւ ն I. ա ռ ա ջ ա ց ն ո ւ մ ա յ ն , ո ր Գ ա ս , ա ս ա կ ա / յ ա ն ր տ ա , / , , , Լ ա մ ե ն մ ի խ ա դ ի Ն շ ա ն ա կ ո ւ թ յ ա ն թ ! , (Հք ա ն ա կ ա կ ա ն » ( ք ա ն ի հ ն չ յ ո , ն ո ւ ն ի յ ո ւ ր ս , ք ա ն չ յ ո ւ ր ը ) ե թ ե «ո ր ա կ ա կ ա ն » (ի նչպ ի ս ի հնչում ո ւնի ) բնորոշումր : Այլ, ! ն նկա տ ի ունեցել հա յ բա ն ա ս ե ր ն ե ր ը , եր,, խ ա ղերի վ ե ր ծ ա ն ո ւթ յա ն հա րցում Գա պ ա „ ա կ տ լյա ն ի ա շ­ խ ա տ ությունների Հետ սովորա բա ր մ ե ծ հույսեր էն կա պ ել: Ս ա կա յն, զ ա ն ա ­ զա ն պ ա տ ճա ռներ;,Է, մինշ ա յժ մ շի պ ա րզվեր թ ե խ ա զեր ի ուսումնա սիրությա ն հա մա ր ա յգ ա շխ ա տ ություններն իսկա պ ես ինշ ւսրժեբ ունեն: Ասր 4 ելի,րյ ա ՚հ ր , օ ր ի ն ա կ , զ ա ն ո ւ մ Է, որ Գ ա պ ա սա կս,, յ ա ն ի գ ի ր ք ը ( խ ո ս ք ր < ՚Գ ր ք ո յկ որ կոշի ն ո ւ ա գ ա ր ա ն . : ի մ ա ս ի ն Է. մ յո ւ ս ն հրի), ն ա ը ս տ ե ր և ո ւյթ ի ն ծ ա ­ ն ո թ շ ի ե ղ ե լ ) « հ ա յ կ ա կ ա ն ո ր ս ս ր ս զ ի կ է Է » 1, ո ր տ ե ղ խ ա զ ե ր ի վ ե ր ա բ ե ր յ ա , ե զ ա ծ բ հունւսկա), ե ր ա ժ շ տ ո ւթ յա ն գ լխ ա վ ո ր օրենյՈ ,հրի տ ա ռ ա ց ի կ ր կ ն ո ւթ յո ւն ն Ւ}: Տ !.',, Հ ա ,,ա կ ն ո ց Ն . Ւ ա շ Ա ա ն ի , Հ յ 6 1 6 , 6 3 1 , 4 1 , ■ Պ ա պ ա դ ի կ Հ կ ո շ վ ռ մ / ,1 , Հ ո ւ ն ա կ ա ն ն ե մ ա յ ի ն ն ո ս , ա Հ ր ո լ թ յ ա ն ՝ Տ ի ք ի ) , Հ ա ր ե ր ի ց պ ա ՝, պ ա ն - «ք ս ւ ծ ձ հ ո ն ա ր կ ն հ ր ը ։ 3 1 1 '4 - մ / . I ի ր , ա ն . Հ ա ն ա կ ա ն ա ,ր /ե ց ա ք կ ո ,ն ր ե ր ա յշ տ ո .[1 ,ա ն տ ե ս ա կ ա ն ի վ ե ր ա , ք դ ֆ յի » , 1 9 1 4 թ ., կ 2 7 ,

Գ րիգոր Դ ա պ ա սա կսղյա նը ե խ ա զա բա ն ո ւթ յո ւն ը 167 Ա յդ Հ ա ն գ ա մ ա ն Հ ր նա փորձում, է օ գ տ ա գ ո ր ծ ե լ ո ր պ ե ս մ ի /ր ա ց ո ւ ց ի չ փ ա ս տ ' •ապացուցելու Հա մ ա ր խ ա ղ ե ր ի Հունա կա ն ծա գ մ ա ն իր սխ ա լ տ ե ս ա կ ե տ ր ։ Կ ո ֊ մ ի տ ա ս ը , ը ն գ Հ ա կ ա ռ ա կ ը , մ ե ծ ո ւշա դր ութ յո ւն Լ դ ա ր ձ ր ե լ Գ ա и/ա ս ա կ ալյանիւ գ ր ք ե ր ի ն ե ո ւս ո ւմ ն ա ս ի ր ե լո վ , ձգԱ/ել է վ ե ր ծ ա ն ո ւ թ յա ն ի ր ա շ խ ա տ ա ն րի մ եք օգտագործել դրանք: Գա պ ա սա կա ւյա նի գրրերի չա փ ա զա նց խ րթին լեզվի և նյութի րարղ շ ա ­ ր ա դ ր ո ւթ յա ն Հ ե տ և ա ն ք ո վ մ ա ս ն ա գ ե տ ն ե ր ի Հա մ ա ր ն ր ա ն ց ո ւմ ա յժ մ էլ ղեոես շա տ մ ո ւթ կետ եր են մ նա ցել: Չ ն ա յա ծ ղրա ն, «Գ ր ք ո յկ որ կ ՚՚չ ի նուա գա րա ն» ֊ի և «Գ ի ր ք ե ր ա ժ շ տ ա կ ա ն })֊ի ուսո ւմնա սի րո ւթ յունը և, մ ա ս ն ա վ ո ր ա պ ե ս , խ ա ղ ա ֊ գրության այլ ա զրյուըների Հետ Հա մեմա տ ո ւթ յա նը թույլ են տ ա լիս ընգՀա - նուր Հա սկա ցողություն կ ա ղմել նրա նց էությա ն մա սին և որոշել (սազա լ՛ա ֊ ն ա թ յա ն Հա մա ր նրա նց ղերն ու ա րժեքը: Գա պ ա սա կա Ա ա նի գրքերն ո ւս ո ւմ նա ս ի րելս աոաջին Հերթին աչքի Հ ը ն կ ­ նում ա յն, որ խ ա զերի կիրա ռությա ն ձևերն ա յստ եղ Հա ճա խ Հա կա սում են գործնա կա նում վա ղուց ա ր մ ա տ ա ցա ծ ձևերին: Ա յս գրքերում բե ր վ ա ծ նշա ն­ ների Հնուց սովորա կա ն դա րձա ծ Հա ղորդա կա նով!յունները, Հա տ կա պ ես Շ ա ­ րա կնոցից քա ղվա ծ երգերի ձայ ա ն ա գրությունները նմա ն չեն նա խ կինում, նույնպ ես խ ա ղերով կա տ ա րվա ծ նույն երդերի ձա յնա գրություններին: Բագի ղրա նից, Գա պաս ա կտ լյփ ն ի գրքերում Հա նդիպ ում ենք մի շարը նոր, խաղերի սիստ եմում ա նծա նոթ նշանների: Ա յսպ ես օրինա կ, Գ՝ապասակալյա նը որպ ես Հա յկ ա կ ա ն նշա ն ր երում է ս1ւււււ կ ո չ վ ո ղ ն շ ա ն ր , ո ր ը , ն ր ա ա ս ե լ ո վ , Հ ո ւ ն ա կ ա ն ի գ ո ն ի ն մ ա ն մ ե ղ ե դ ի ի մ ե ջ ցո ւյց է տալիս նա խ որդ Հնչյունի կրկնությունր: Հ ա յտ ն ի է, որ իղոնր Հունա- կ ա ն ւ/ի ս ա ե մ ի հիէքն ա կ ա ն ն շ ա ն ն ե ր ի ց մ ե կ ն Է: Գ ա պ ա ս ա կ ս ղ յ ա ն ի ա շ խ ա տ ո ւ ­ թ յա ն մեջ Հա յկա կա ն խ ա զեր ի սիստ եմում նույնպ իսի կարևոր ի մա ստ Է տ ը ը ֊ մ ա ծ ա ս ա - ի ն , ա յ գ ն շ ա ն ր ա ռ ա տ ո ր ե ն գ ո ր ծ ա ծ վ ա ծ է, ն ր ա ձ ա յ ն ա գ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ­ րում։ Սա կա յն, բ ա զ մ ա թ ի վ խ ա զա գրվա ծ ձեռա գրերի ուսումնա սիրությունը Հ ա ս տ ա տ ո ւ մ Է, ո ր ի ր ա կ ա ն ո ւ մ Հ ա յկ ա կ ա ն ս ի ս տ ե մ ո ւ մ ա յդ պ ի ս ի ն շ ա ն չ ի եղ ե ր Պ ա ր զվում Հ , որ ա յն Հունա կա նի օր ի նա կ ո վ ստ եղծ և/ ու ա նվա նա կոչել Է ինքը Գ ա պ ա ս սւկ ւսլյ ա ն ը *: Ն ր ա ր ե ր ա ծ դ | | ս ա ւ | ո ր խ ա զ ե ր ի մ ե ջ կ ա ն ն ա և « պ » տ ա ռ ը ( ա ն վ ա ն վ ա ծ I. պ եկորճ) և իրա ր կողքի դրվա ծ երկու փուշ (ա ն վ ա ն վ ա ծ Հ երկփ ուշ), ընդ ո ր ո ւ մ , « ս ր > . ն , Գ ա պ ա ս ա կ ա ւ յ ա ն ի բ ա ց ա տ ր ո ւ թ յ ա մ բ , ց ո ւ յ ց I, տ ա լ ի ս ե ր կ ո ւ ա ստ իճա նով, իսկ երկփուշը' մեկ ա ստ իճա նով դեպ ի ցա ծ շա րժում: Մինչդեո մ եր ձեռա գրերում «պ>՝ տւսոր որպ ես մ եղեդիա կա ն շա րժում ց ո ւյց տ վող խսւղ : ի գործա ծվել (ա յն շատ սա կա վ Հա նդես Հ գալիս որպ ես մի Լրացուցիչ նշում ե դրւէում ոչ թ ե խ ա ղերի շա ր ք ո ւմ , ա յլ գ ր ա կ ա ն տ ե ք ս տ ի տ ա կ ), ի ս կ երկփ ուշր գոյութ յուն կ չի ունեցեր Ա յսպ իսի փ ա ստ երը ենթ ա դրել են տ ա լիս , որ ա ն ­ կ ա խ ն ր ա ն ի ց , թ ե Գ ա պ ա սա կ ա լյ ա ն լ ի ն չ չ ա փ ո վ է ի մ ա ց ե լ խ ա ղ ե ր ի Հ ի ն ն շ ա - Նա կութ (ուններր, ւիասա որեն նկա րա գրել է ձ ա յն ա գ ր ո ւթ յա ն մ ի Гшг ս ի ս տ եմ : Գ ա պ ա սա կա ւյա նի գրքերի Հետ ա զոտ ությունից երևում է , որ նրա սիստ եմր իր որոշ կոգմերով իրոք նմա ն է Հունա կա նին: ա շ ա կ ե ր տ ն ե ր (, ո ւ ն ե ց ե ք ե Հա յտ նի է, որ Գ ա պ ա սա կա լյա նր շարունակ ւ С /. Xա ն ի ո ր Հ ո ս ա կ ա ն ի ղ ո ն ր ը ս ա Գ ա պ ա ս ա կ ա ւ յ ա ն ի ն մ ա ն -ի ն ա ռ ա ն ց ն ր ա ո ւղ ղ ա ձ ի գ •գ ծ ի . Հ ա յկ ա կ ա ն ա ս ա ն Հ/ ն ա ն մ ա ն ե ց ,,ե , { ա .ի Ն , դ ո ւ ր ս թ ո ղ ն ե լ ո վ ա ք կ ո ղ մ ի Ո ւ ղ ղ ա ձ ի գ գ ի * ր ՛

0 ֊. Ա ք /ա յս ,Ь ա ւՏ ք Յ Տ Տ Տ Յ Տ բ ն ա կ ա ն м Լ/^Լէ 17;7֊4Г7Г\" 71 ЕЩ 35Н Ш « / 7 նշա ններ,, հ հ ա կ ա լն ե ր ն են. « Ո ւ թ ն վ Ա ե յ ե ա կ ք I, ր աւ.ձ Ր ձ ա յ Տ ի ւ » երկար . ✓ 5 4 -„ ...................................................... ( մ ' ' ' է “ \" \" \" ի է ա ն ե , ք ) > Ո լ ո ր ա կ .................................................................... ! V м * ------- ------ : ^ “ Ь % - > : ................................................... Ч Щ ■“ ■ \" Ո ի ճ ս ֊ ն Լ լ ր ) Յարկ ...................................................... ^ ասս,/,ճ ա ն հ ,„ ) Ծնկներ \\ ................................................... ............ # 1 ա \" \" Ւ է ա է ՚ - Կ * ) Ծունկ թ> . . ...........................................Ч Щ ա ս ա ի ճ ա ն Լ լ ր ) ........................................... * ( ե ր կ ո ւ ա ս տ ի ճ ա ն Լա ) .. ..................................................................................... ՜1 ^с’/ 'Л \" ա ս տ ի ճ ա ն հ,ք) « Ч Ь д б ս ս ււ,ւ|ւ^ ա |ք ե ստՈՐ ձ ա յն ի ,» ք ” 4. 2, ............................................................... ( մ և Կ ա ստ իճա ն կ ք է Խ ո լն Ր ! ; ...................................................4 - > ե կ ա ս ա ի Տ ա ն Էէ է ) Պ Ա լոր ձ ք^.................................................................... Г ' ՜ ' ՜ ' ' \" *№ > . . ....................................................................(ե ր կ ո ւ ա ս տ ի ճա ն <, էջք) Ներքնախաղ . . . . •/ ^ աւ/ա/, * աք, '«Գ իր ք երա ժշտ ա կա ն» Հարը Տ/ և 86) ^ а 'и 1 \" 1\" \" \" 1“ ' Ի ‘,ն ա 1 ,ա * Ч - Ч նա . « . ծ ա մ Ա . '■ Հ ք ն - ’ ’ ^ա ա րրրիր (, /,,,4 ^ -Հ ա ս ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ս , , Գ ա . <и, ..լա սա կա լյա նն բա րձր , իպ ո ք ն ե ր ի ց , Ա ւ„ պ ես, т , ы հ, „ նա կ ա ն Ы Ц ш 1 1 - : ш Т г Ղ յ г 1 1 աԱւ՛ Ьш '■ ^^ ^ ^ <' \" - * « *

• ^ ^ Գրիգոր Գապասակայյանը և խազաբանությունը . 161» ^ »— ^ —— —— ^ 1^ ^ ^ ^ գ ր ո ւ մ կ . <հ /> տ ե ղ ի ն ո ւ լ т ա ս ց ի ս ղ մ ե ծ ։ ։ ։ մ ե ծ խ ՛ ա ղ ս մ ե ր , ո ր բ ե դ ե ա լ կ ա ն ի կ ա ր գ ս խ ա գ ի ցն » , որովհետ և ոխ ա ղր Հա յոցս են հարուստ և նրբա նկա տ արոլեստիւ յօրիննա լ, ևս և բա ղում բա ն ղնոսա , վա սն ա յնօրիկ ա նհեթեթ և հասաաղիր հա մա րես։ւ ա ս ե մ ր ը ս տ Ն ե ր գ ի ն ա ց ո յն թ կ ա յլ ո չ ե մ բ կա րօտ ղսւ/ յԱ թ ե ն ի յ ո լ ֊ ս ո ս է ն еЪ Ս ա կ ա յն , բա ր ձր գնա հ ա տ ե լո վ հ ա յկա կա ն « մ ե ծ ա մ ե ծ » խ4սղերք հաւոկլու֊ թ յ ո ւ ն ն ե ր ր , պ ա հ պ ա ն ե ՛ լ !։ ա բ ղ յ ո ք ի ՛ր ս ի ս տ ե մ ո ւ մ ն ր ա ն ց ն շ ա ն ա կ ո ւ թ յ ո ւ ն ը : Հա յկա կա ն հին ձա յն ա նիշների գոնե մինչև ա յժ մ ուսումնասիրված ա ռա նձնա հա տ կությունների տ եսա նկյունից մ ո տ ե ն ա ր ։/ պ ետ ք կ ասեք' կամ բն ա վ չի պ ա հպ ա նեի կ ա մ մ ա ս ա մ բ պ ա հ պ ա ն ելո վ , փ ոփ ոխ ել կ։ Սա հա ս կա ց­ վում կ նրա նից, որ Գ ա պ ա սա կա լյա նի բերա ծ խ ա ղերի գծա գրությունների ընդհա նուր տ ա խ տ ա կում բոլոր նշանների կողքին անիստիր կերպ ով դրված ե ն հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն թ վ ա ն շ ա ն ն ե ր , ա յ ս ի ն ք ն (- / մ ե ծ ա մ ե ծ » / ս ա ղ ե ր ի ն ն ո ւ յ ՛ ն ֊ պ ես, ի ն չպ ե ս ղ/խ ա ւ/որ ն շ ա ն ն ե ր ի ն , տ ր վ ա ծ են որոշա կի \\։ ն աեբ վ ա լ այ ի ն ն շա ­ ն ա կ ո ւթ յո ւ ն ն ե ր ֊, Մ ի ն չդ ե ռ , ի նչպ ե ս հ ա յտ ն ի կ, դեռևս Կ ոմ իտ տ սր հաստսւտե/ կ ա յն իրողությո ւն ր . որ խ ա ղ ե ր ի մեջ կա ն ղա ն ա ղա ն բ ն ո ւյթ ի նշաններ'' ձ ա յ­ նա ստիճա նի խս/ղևրից բա ցի , ձա յներա նգի, գա բդա բա նքի, ձա յնուժի, ա մ ա ֊ նա կի խ ա ղեր, բա նա /ի խ ա ղեր, կապող և դատող խ ա ղեր, կիսանիշ խաղեր և ա յ լ ն 3 ; Պ ա ր դ կ . ո ր ա յ դ ն շ ա ն ն ե ր ի մ ի մ ա ս ր ի ն ա ե բ վ ա ր ս յ ի ն Р и>Ц ե ր ի հ ե տ ը ն դ հ ա ն ր ա պ ե ս կ ա պ ո ւ ն ե ն ա / չ ի կ ա ր ո դ ։ Ն ո ր հ ե տ ա զ ո տ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի ց ե ր և ո ւ մ կ, ո ր ն շ ա ն ն ե ր կ/ կ ա ն , ո ր ո ն ց ի ն ւոերվ ա լա յ ի ն ն շ ա ն ս ։ կ ո ւ թ յո ւ ն ր չ ի կ ա ր ո ղ ս ա հ ­ մ ա ն ա փ ա կ վ ե ք որևկ մ ե կ կ վ ա ր տ ա յո վ կ ա մ կ վ ի ն տ ա յո վ , ի ն չպ ե ս Գաւդ ս ո ս ս ֊ կա լ յա ն ի բեր ա ծ տ ա խ տ ա կում ենք դա նում, այ/ պ ա րունա կում կ մ ի քանի Ր սյՏ 1 է ց բ ա ղ կ ա ց ա ծ ո չ մ ե ծ մ ե ղ ե դ ի ա կ ա ն դ ա ր ձ վ ա ծ ք : Ո ւ ր ե մ ն ք ՛ո /ո ր ա յ գ խ ա ­ ղերին ա նխ տ իր ի ն տ ե բ վ ա /ա յի ն ա րժեքներ հա տ կա ցնեքբ ևս, գոնե ի ն չ ֊ո ր չա ­ փ ո վ , Գ ա պ ա ս ա կ ա ւյա ն ի ն ո ր ա մ ո ւծո ւթ յո ւն ն կ: Ս վ ե/ս ս՛լնենբ , ս ա կ ա յն , որ ս մ ե ծ ա մ ե ծ » խ ա ղ ե ր ի ' ի ն տ ե ր վ ա լ ա յի ն ն շ ա ն ա ­ կությունից բ ա ց ի ունեցա ծ այլ հա տ կությունների մա սին ա կնա րկ ղա նում ենբ հ ե ն ց ի ր ' Գ ա պ ա ս ա կ ա Ա ա ն ի գ ր ք ո ւ մ կ/ , ո ր տ ե ղ ա ս վ ա ծ կ . « խ ա ղ ք մ ե ծ ա մ ե ծ ն են նմա ն հ ն չմ ա ն ց ա ոոգա նութ եա նց, ո ր ք ... սեթևեթես։լ պ ևրճա դա րգեն յ ա րմ ար յօր ի նմ ա մ բ ի յե ղ ա ն ա կ ի եբղեցմաննէ»*: Ա հա , ա յո հիշա տ ա կությունը, ինչպ ես խ ա ղերին տրվա ծ սրս/կա կա ն բնութա գրումները, որ մենք կբերենք ստորև, ա ս ո ւ մ ե ն ա յ ն բ ա ն ի օ գ տ ի ն , ո ր Ոմ ե ծ ա մ ե ծ » ն շ ա ն ն ե ր ի ն և ս ն ո ր ի մ ա ս տ վ ե ր ա ֊ գրելով, որոշ չսսիով պահպանեք կ նա և նրա նց հին նշա նա կությունները։ Ա յսպ իս ով մ ե ն բ հ ա մ ոդ վ ո ւմ ենբ ա յն բ ա ն ո ւմ , որ Գա պ ա ս ակս։լյւսն բ նոր ս ի ստ եմ կ մ շա կ եր Ը ս տ երևույթին նս։ ձգտ ում կր հա յկա կա ն ձա յնա գրու­ թ յա ն մեջ կատարեք ա յն բա րեփ ոխ ութ յունը, որի ա նհրա ժ եշտությո ւն ր վաղուց ո ւ ր դ ե ն հ ա ս ա ն ս ս / ե ք կ . I' ո ր ր մ ե կ տ ա ս ն յ ա կ տ ա ր ի Հ ե տ ո Հ ա մ բ ա ր ձ ա ւ ? Լ ի ֊ մ ոնջյա ն ի ն հա ջողվեց կա տ ա ր եր օԳիրր էւրա<քշս,ա1/ւսն», Հ ա ր ց և պատասխա), Ю 7 ե 1 08 ։ - Л ՝//„ հ Գրրոյկ որ կո;ի ն \" , աղ ար ան », կ 2 Տ 7 , Ա յղ թվանշաններն են' I , որ ց ո ւ յ ց Լ տայի,, . ե կ ռ ն ղ ա ի նտե րվ ա, . 2 ' տերցիա, 3 ' կվարտա I, 4 ' կվինտա, Այ ն խաղե րը , որոնբ ց ո ւ յ ց են տա. էԻ\" նախո րղ Հնչյունի կրկնություն,, < ,իա„աորեն' պրիմա ինտերվաքУ նշվաձ են աֆոնսւ ( Հ ա ն ֊ ձայն։/) րաոո/։ 1 Կ ո մ ի ա ա ս 9 Հ ո դ վ ա ծ ն ե ր և ուսումնասիրություններ, 1 9 4 1 , Երեան, Լջ 1 07։ 1 «ԳԻէԴ' ե րաժ շտակ ան », Տ ?- րք} Հարը ե պատասխանէ

| 7 0 Ռ . Ա թա յա ն Իր ձա յնա գրությա նը մշա կելիս Գապ ա սա կա լյա նն անշուշտ ձգտել է ճրշ- գրիտ ինտ ոնա ցիա յի պարզ գրություն ստ եղծել: Ա յգ նպ ա տ ա կն է հետ ա պ նդել, օրինակ, որոշակի ինտ երվա լա յին նշա նա կությա մբ օժտ վա ծ գլխ ա վոր ն շ ա ն ֊ հեր ս ա հ մ ա նե լը: Ա յգ ձգտ ումր , ս ա կա յն, լիովին չի ի րա կա նա ցվ ել: Նույն այգ գ լ խ ա վ ո ր ն շ ա ն ն ե ր ո վ ց ո ւ յ ց տ ր վ ո ղ ի ն տ ե ր վ ա լ ն ե ր ը ա յ ս կ ա մ ա յ ն լ ա գ ի ( 1Л 0(1 в) հնչյունաշարք) սա հմա ններում որոշա կի բա րձրութ յուն կա մ կա յուն տ եղ դեռևս չունեին, գրանր տ ա րբեր լա գերում և լա գերի տա րրեր ա ստ իճա նների վրա հանդիպելիս ա մեն ա նգա մ մի նոր նշա նա կություն Հին ձեռք բերումւ Հենց ա յգ պ ա տ ճա ռով կ նա ստ իպ վա ծ էր կիրա ռեի նույնպ ես հունական ձա յնա գրու­ թ յա ն օրինա կով, վերջա վորությա ն ստ ուգողա կա ն նշա ններ, որոնց օգնությա մբ նշվում էր, թե մեգեղին ո բ պ հ , ա ռա նձթ , ին տ եբվա /ա յին բա յ/երի հա ջորդա կա ­ նություն կ ա տ ա ր վ ե լո վ միջին կռու՛ վերջին վ եր ջա վ որ ութ յո ւնո ւմ լա գի որ ա ս տ ի - ճ ա ն ո վ պ ե տ ք է ավարտւԱւ: Գ նա հա տ ելով Գ ա պ ա սա կա լյա նի սիստ եմն ա մբողջա պ ես, պ ետ բ է ա սել, ո բ խ ա յտ ա բ ղ ե տ պ ա տ կ ե ր է ն ե ր կ ա յա ց ն ո ւ մ : Իր ձ ա յն ա գ ր ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ո ւ մ նա չի սա հմա նա վւա կվե, հա յկա կա ն խ ա ղերով, ա յլ ղուղա գրա բա ր' ինչպ ես ինքն կ առում Հ, կիրառել է նաև հունական նևմերբ: Դրանից բա ցի, վերը հիշված վերջա վորությա ն ստ ուգողական նշա նների սիստ եմի հա մա ր, հա յկա կա ն ձա յ- 'սեղանակների նշումների հետ , օգտ ա գո րծվ ա ծ են նա և դիա տ ոնիկ հ նչյունա ­ շարքւ ա ս տ ի ճ ա ն ն ե ր ց ո ւ յց տ վ ո ղ տ ա ճ կ ա - ա ր ա ր ա կ ա ն տ ե ր մ ի ն ն ե ր ,։ Հ չ ա ր գ յա հ , \" ե ղ յ ա , է վ ի ճ ե ա յ լ ն ) , ո ր ո ն ք ա յ ն ժ ա մ ա ն ա կ Կ. Պ ո լս ո ւ մ շ ա տ դ ո ր ծ ա ծ ա կ ա ն էին հա տ կա պ ես գործիքա յին երա ժշտ ությա ն պ րա կտ իկա յում: Ա յստ եղ բերում ենք երկու նմուշ Գապ ա սա կա լյա ն ի ա յդ խ ա յտ ա բղետ ձա յնա դրությունից (ա ռա ջին օրինա կում, որտեղ հա յկա կա ն խ ա զերը դերա- կշռում են. հունակա ն նշա նները վ եր ցվ ա ծ են ուղղա նկյուն շրջա նակների մեջ, //./// ե ր կ ր ո ր դ օ ր ի ն ա կ ո ւ մ գ ե ր ա կ շ ռ ո ւ մ ե ն հ ո ւ ն ա կ ա ն ն շ ա ն ն ե ր ը , ա յ գ տ ե գ շ բ ր - ջտ նա կների մեջ են վերցվա ծ հա յկա կա ն խ ա ղերը): ^ ո յ л> гл / г > уэ խ ^ -ч -| հ ~ ) 1 _ __г ) & ո յ) г)у_• • յ ո /Լ * («Ն ո ւ ա գ ա ր ա ն ՛՛, էջ 2 5 5 ) : Հա յկ ա կ ա ն ձա յնա գրութ յա ն ն մ ա ն ռ եֆ ո ր մ ր հաջոդություն չէր կարող ունենա ր նա խ ' 18 — 19-ր դ դարերի սա հմա նա գլխ ին թե խ ա զերը և թե ուշբյու- զա նդա կա ն կոչվող նոտ ա գրությունը, որից Գ ա պ ա սա կա լյա նն օգտ վում էր իր ռեֆորմբ կա տ ա րելիս, իրենց գա բն ապբե, էին արդեն: Ապա' հա յկա կա ն, հու­ նա կա ն և տ ա ճկա -ա րա բա կա ն ,ա դա յին և ձա յնա գրա կա ն սիստ եմների « զ ո ւ ֊

Գ րիգոր Դ ա ս/ա սա կա յյա նը և խ ա զա բա նո ւթ յունը 171 դաղիր և պ երճա վորվա ծ» միա ցումը, որը կա տ ա րում էր Գ ա պ ա սա կա Աա նր, ղ ո լտ մ ե խ ա ն ի կ ա կ ա ն Հր , շէր ելնում ,ա ղ ա ֊ի ն տ ո ն ա ց ի ո ն որոշա կի կ ա յո ւն Հ ի մ ֊ րից, մ ի բ ա ն , որ ն Ա մային տ իպ ի սիստ եմներ!, ա յն կա րևոր հա տ կությունն է, որով ա յդ սիստ եմները դա ոնա մ են գործնա կա ն: Եվ վերջա պ ես, Գ ա պ ա ս ա ֊ կա ը յսս ւն ի ր ս ի ս՛աե մ ր ն կ ա ր ա գ ր ե լ ի ս բ ա ց ա տ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ը ա յ ն պ ի ս ի խ ր թ ի ն (ե ղ վ ո վ ու ս խ ո լա ս տ ի կ ձ և ո վ էր տ ա լի ս , որ հ ա ղ ի վ թ ե որևէ մ ե կ ը դ ր ա ն ց ի ց բա ն Հա սկա նա ր: ( < (1 ո ո ա ւ\\ա ր ս Հ ս > > 9 է չ 2 2 1 ) Գ ա պ ա սա կա լյա նի սխ ոլա ստ իկա ն, միջնա դա րյա ն տ եսա րա ններից ժա- ռա նգա ծ գա ղտ նա պ ա հությունը և խ րթին մտ ա ծելա կերպ ը երևան են ղալիս նրա ա? ի ո ո տ ո վ }յ„ւն ն Լ ր ի շ ա տ էջերում, Դրանք, ի ր ե ն ց ա ր տ ա հ ա յտ ո ւթ յո ւն ն են գտ ել ն ա և «Դ ի ր ք ե ր ա ժ շ տ ա կ ա ն » ֊!, ա յն պ ի ս ի կա րևոր հ ա տ վ ա ծ ո ւմ , որտ եղ բ ա ­ ցա տ րվում է, թե ինչպ իսի հնչում ունի յուրա քա նչյուր խ ա գր, Ստորև բերում ենր նրա բնորոշումներից մի քանիսը. (Շևշա) / N — շեշտ ա կա ն (Պարույկ) Ր — սլար ո ւ յ կ ա կ ա ն (Զարկ) . Տ — զա ր կ ո ւց ա կա ն (Փուշ) У - ՛Իշարար (ՈրբաԿ) Ր — ոչորա կ ա կ ա ն (Բութ) \\ — յ Ի?տ րԲԻ (Երկբութ) \\\\ — երկա նդա մ րթի (Երկշեշա) // — ե ր կ ա ն դ ա մ շեշա ի

172 Ռ . Ա թռւյա ն ( ^ — գեղապատշաճ (հ ո ւմ ) ֊ ա նդա ստ ա կա ն (Ներքնա խ ա ղ) V V ^/՜ — շնչաՀատական (Ր եյրե) Р _ գետնաձզական (Ե ր կ փ ռ շ ) У — ա ղ ա չա կ ա ն ( Ծ նկներ) 0 0 ^ _ ի ձմ ան յ նկ ա բ ա վ ե ց ա ց ի չ (է կ ո ր ճ ) — կ ա ր ի ց ա ն կ ա յի Լ ձ ա յն ս ո ր ա (Խ ո ս ր ո վ ա յի ն ) ^ _ ձ ա յն բ ա ր ձ ր և ց ն թ ե յի , բ ա յց խ ո ս ր ո վ տ կ ա ն (Р \"т р ) ) — ձ ա յն պ ա տ ե ր ա զ մ ա կ ա ն , ո ր իբր ղ ի ն ե ա յ մտ ա նք; յ եղա նա կս (ք *ա շ ա ) — ը ն դ նմ ին որպ ես ի դա շսг ընթ ա նա (Փ ա թ ա թ յ Հ — փ ա թ ա թ ե լո վ ե չա ն ի ձ ա յն ս ո ր ա (Կ ի ս ա փ ա թ ո ւթ ) յ _ ո ր պ է „ թ Է զ կ ե ա ն փ ա թ ո ւ թ ե ա յ ղ ձ ա յն ( Հ ի պ / ի ի՚ ո ւ շ ) •• _ ե ո ա ց ո ւց ա ն է զ ե ր դ ն ո ր պ է ս յա ր у/ (Կ ե տ ե ր կ ա ր ) - դ ա ն ինչ զկա յ ա ոեա յ ցնթ ի ( Մ ե ն կ ո ր ճ ) լ / _ ը ս տ ն կ ա տ մ ա ն ձ և ո յն հ ս ւ մ ա յա ր մ ա ր ( ե * ձ ,6 ) — ր ,։ա ս ւ ե դ ա յն ա յ, ի մ ն և ա յ,ն («Գիրք Լրսւ<1*ւուսկսւ(ւ>, ք,սւ,.յ, Տ7 I. !)0)

Գ րիգոր Գ ա պ ա սա կա յյա նը և խ ա զա ր ա նութ յօւնր Սրամիտ է նկա տ ել մի Հոդվա ծա գիր, ա սելով, որ Գ ա պ ա սա կա ,յա նի բ ա - ց ա ս/րոլթ լո ւ ն ն ե ր ր Հ ա ս կ ա ն ա լ ո ւ Հ ա մ ա ր « Դ ա ն ի կ մ ա ր գ ա ր է մ ը պ ե տ ը է » [: Ինչումն է ուրեմն Գ ա պ ա սա կա լյա նի քձա յնա գրա կա ն ռեֆորմի ե ընգ- Հա նրապես խ ա ղերի Հետ կա պ վա ծ նրա ա շխ ա տ ությունների արմերը: Որպես Հա յ եըաժշտ ակ ան -տես ական մարի ղա րղա ցմա ն շրջաններից մ ե ­ կի բ ն ո ր ո շ ե ր և ո ւյթ . Գ ա պ ա ս ա կ ա լյա ն ի ա շխ ա տ ս & ք ն ե ր ն ո ւն ե ն ի ր ե ն ց պ ա տ մ ա - կան նշա նա կություն,, և ա յդ ա ռումով ա րժա նի են Հիմնա վոր ուսումնասիրու­ թ յա ն, Դրա նից բա ցի , որոշ նշա նա կություն կա րող են ունենա, ա նմիջա կա նո­ րեն խ ա ղերի (ինչպ ես և Հունա կա ն ձա յնա գրությա ն սիստ եմի) ուսումնա սիր­ մա ն Հա մա ր: Օրինակ, վերը բերվա ծ բնորոշումները մեծ Հա վա նա կա նությա մբ տրված են Գ ա պ ա սա կա լյա նի կողմից մի շարք նշա նների իսկա կա ն նշա նա ­ կությունից ե,նեղով, Ուստի, եր,՛ ա յդ խ ա ղերի նշա նա կությունները Հ ի մ ն ա կ ա ­ նս,մ, թեկուզ ե մոտ ա վոր կերպով վերա կա նգնվեն, նրա բա ցա տ րությունները օգտ ա կա ր կ,ինեն ա յս կա մ ա յն նշա նի բովա նդա կությունը ճշտ ելու գործ,,,մ, բ ա յ ց ա ռ ա յժ մ ղ ր ա ն ը շ ո շ ա փ եէի օգուտ չե ն տ ա լի ս ՜ г Գ ա պ ա սա կա լյա նի արժա նիքը պ ետ ը է Հա մա րե, և ա յն, որ նա կա ղմե, է շա րա կա նի խ ա ղերի ,րի վ տ ա խ տ ա կ,,, որբ նրա նից Հետ ո շա տ բա նա սերների, ա յդ թվում նա և Կոմիտասի կողմից, ուսումնա սիրռթյա ն ընթա ցքում օգտ ա - ղործվե, է: Ս ա կա յն, դժբա խ տ ա բա ր, խ ա ղերի մո ռա ցվա ծ անունների փ ոխա րեն նա նոր անուններ է մտ ցրել, այս Հա րցում ես մ ե ծ խ ա ռնա շփ ոթություն ստ եղ­ ծելով, Ա յսպ ես, խ ա ղերի Հին ցուցա կների և Գ ա պ ա սա կա լյա նի ցուցա կի Հ ա ­ մ ե մ ա տ ո վ }յռ ն ի ց պ ա րզվում է, որ մենկորճ, պ եկորճ, շա կորճ, ղա կոբճ, յ ի ֊ կորճ, ի յե է, վեմվէ, բ ե յր ե , խ ոսրովա յենա , խ „սրովա տ իո և մի շա րք ա յլ նմա ն անուններ Հորին/ղ է ինքը' Գա պ ա սա կա Ա անը: (Դ ր ա նցի ց ա ռա ջին Հինգը Հո­ րինվա ծ են խ ա ղերի սիստ եմում Հնուց գոյություն ունեցա ծ էկորճ, բենկորճ և ձա յկորճ անունների օ ր թ ա կ ո վ ), Ա յգ անունները կրկնվել են զա նա զա ն տյ, տ պ ա գ ր ո ւ թ յո ւն ն ե ր ո ւմ ե ի ր ե ն ց մ ե ջ ,ո ւ ծ ե , ու վ ե ր ջ ն ա կ ա ն ա պ ե ս մ ո ռ ա ց ո ւ թ յա ն են տվել մի քա նի խ ա ղերի Հին, իսկական անունները, որոնց վեր ա կա նգնեի , անշուշտ, կարևոր նշա նա կությա ն կունենար նրա նց էո,թ յունր Հա յա նա ր երե- Iու. գ ո ր ծ ո ւ մ ։ 19-րդ գա բի սկղրներին Գա պ ա սա կա լւա նի ձա յնա գրությունը որոշ Հ ե տ ե ֊ վորգներ ունեցա վ, որոնք շա րունա կեցին ղա րղա ցնել և ա շխ ա տ եցին ա վե,ի ճշգրիտ դա րձնել նրա սիստ եմը (տ ե ս , օրինա կ, Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձեո. Л? 3 0 8 0 ), սա կա յն գործնա կա ն նշա նա կություն ա յն երբեք չստ ա ցա վ , Գա պ ա սա կա Աա - նի, ինչպ ես և նրա Հետ ևորդների ա շխ ա տ ություններր խ թ ա ն Հա նդիսա ցա ն > Գ ա պ ս ,ս ա կ ա յյա ն ի ե ր ա ժ շ տ ա կ ա ն - տ ե ս ա կ ա ն ա շ խ ա տ ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ի ն Հ ա տ ո ւ կ խ ր թ ի ն /ե զ վ ի ն և ս խ ո լա ս տ ի կ մ տ ա ծ ո ղ ո ւ թ յա ն ը Հ ա մ ա Հ ն չո ւն ե ն ն ր ա բ ա ն ա ս տ ե ղ ծ ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ը , ո ր ո ն ք , և ս , ը ս տ Մ . Ա ր ե ղ յա ն ի գ ն ա հ ա տ ո ւ թ յա ն , մ ի ջ ն ա դ ա ր յա ն ք ա ր ա ց ա ծ ս խ ո լա ս տ ի կ Հ ա ս կ ա ց ո ղ ո ւթ յո ւն ն ե ր ո վ ո , պ ա տ կ ե ր ա ց ո ւմ ն ե ր ո վ ե ն կ ա ռ ո ւ ց վ ա ծ , Ա ր ե ղ յա ն ի դ ի պ ո ւկ ա ր տ ա հ ա յտ ո ւ թ յա մ բ , Գ ա պ ա ս ա կ ա Ա ա ն ր բ ն ո ւ թ յո ւ ն ո ւ ե ր կ ի ն ք է ր ե ր գ ո ւ մ , բ ա յց ա յդ ե ր կ ի ն ք ը ո չ թ ե ի ր ա կ ա ն , ա յ, « մ ի ջ ն ա դ ա ր յա ն ե ր և ա կ ա ­ յ ո ւ թ յ ա ն ե ր կ ի ն ք ն է ր » ( * Հ ա յ Հ / / ն դ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ա ն պ ա տ մ ո ւ թ յ ո ւ ն » . Հ ա տ ո ր 2 - ր դ , Էհ * ? ? > • 2 Պ ե տ բ է ա ս ե ,, ո ր Գ ա պ ա ս ա կ ա յյա ն ն ի ր ա շ խ ա տ ա ն ք ը ա վ ա ր տ վ ա ծ չ է ր Հ ա մ ա ր ո ւ մ և , ի ն չ - պ ե ս դ ր ո ւմ է ի ր չո ր ր ո ր դ դ ր բ ի վ ե ր ք ի ն է շ ո ւմ ( с Գ ի ր ք ե ր ա ժ շտ ա կ ա ն > . է շ ՛Ա Տ , Հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ), մ տ ա դ ի ր է ր *Ի յօ ր ս ա պ ա գ ա ն » „ .ա ց ն ե լ ա յն , Չ Հ ա ս ց ր ե ՜ց , ա ր դ յո բ , Գ ա պ ա ս ա կ ա Ա ա ն ր մ ի ս ո ր դ ի ր ք ե ս դ ր ե լ ո ւ կ ա տ ա ր յա լ դ ա ր ձ ն ե լ ի ր ս կ ս ա ծ գ ո ր ծ ը , ա յդ մ ե գ Հ ա յտ ն ի շէւ

Ռ . Աք/и/յա ն խ ա զերի րա րդ սիստ եմից վերջնա կա նա պ ես Հրա ժա րվեր,, և, արդեն ե վ ր ս պ ա ֊ կան երա ժշտ ությա ն ս,եսությա ն տ վյա լները Հա շվի ա ռնելով, նսր ձա յնա գրու­ թյուն ստ եղծելու Հա մա ր, Р .А Т Л Я Н ГРИГОР ГЛПАСАКАЛЯН И ПРОБЛЕМ А и зу ч ен и я ха зо в Р езю м е А рмянская средневековая хазовая нотация с XV I века вступает в период упадка, а в последующие века «искусство хазов» уже ста­ новится предметом специальных трактовок и пояснений. Одним из первых армянских исследователей в этой области был кесарийский поэт, певец и теоретик музыки Г. Гапасакалян (1740— 1808) , у д е л и в ш и й в с в о и х р а б о т а х м н о г о в н и м а н и я т е о р е т и ч е с к и м в о ­ просам армянской, византийской и арабской музыки, в частности и проблеме хазов. Б огатое содерж ание работ Г ап асакалян а вселяло у позднейших арм ян ски х исследователей (напр, у К ом итаса) больш ие надеж ды на использование их в деле расш и ф ровки хазов. Т ем не менее д о сих нор значение трудов этого автора в области изучения хазов не выяснено, а безоговорочное принятие его данных подчас приводило исследова­ телей (напр. Сп. М еликяна) к неверным представлениям об армян­ ской нотописи. И з-за своеобразной зашифрованности языка и нарочитой услож­ ненности излож ения, унаследованны х Гапасакалином от средневеко­ вых теоретиков, многое в его трудах все ещ е остается невыясненным. О днако на современной стадии изучения византийской и армянской средневековы х нотаций становится возмож ны м состави ть общ ее прел- ставление об их сущности. Т ак, выясняется, что труды Гапасакалян а заклю чаю т много цен­ ного по византийской нотописи, при дальнейш ем их изучении возм ож ­ но вынести оттуда кое-что и по армянским хазам , которыми он в ха- к о й то степени безусловно владел. Н о сам а система нотописи, описан­ ная Гапасакаляном , оказы вается не армянской средневековой систе­ мой. как до сих пор считалось, а представляет фактически новую, им реформированную систему, в которой наряду с использованием на­ чертаний и некоторых особенностей армянских хазов, внесены такж е черты и особенности поздневизантинекой интервальной нотописи и арабской ладовой системы. Стремление Гапасакалян а упростить армянскую нотопись, для своего времени безусловно бы ло положительным. Н о его система, от-

Գ րիղոր Գ ա պ ա սա կա չյա նը և /ս ա զս /քա նոէթ յո էձը личаю щ аяся механическим соединением элементов различных музы- кальны х систем, не м огл а привести к удаче. Н есм отря н а то, что Га- пасакалян и имел ряд последователей, его реформа все ж е не укоре­ нилась в практике. Н овую , усовершенствованную систему армянской нотописи удалось созд ать и ввести в практическое применение лиш ь в 1813— 1815 гг. д ругом у ар м я н ск о м у м у зы к ан ту — А м б ар ц у м у Л и - монджяну. г;и !§!



:ԱՅ՚ււլ||1ԼՆ ւտօ ւո>Ն1<ււտՐնեո< ս ո ւ տ ի ն 1Լ№(1նթ1>ր * » ' Ն ՏԾ1ՒԱԳՐԱք|» Դ ԻՏԱ -ՀնՏւԼ& Ո ՏԱ Կ ւԼՆ |>ՆՍ$1>$ՈԻՏ - «Մ ԱՏհՆԱԴ1ւՐԱՆ> Ь I' Ս ՛Լ Ա Ն ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ 19 6 0 м5 ՇՈԻՇԱՆԻ՚ւ ՆԱԶԱՐՅԱՆ ձԱՐՈՒթՅՈԻՆ ԱԼԱՄԴԱՐՅԱՆԻ ԳՈՐԾՈԻՆԵՈԻթՅԱՆ ՄՈՍԿՈՎՅԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐԸ Հ ա յ բա նա սիրութ յա նը ծա նոթ Հ բա նա ստ եղ ծ Հա րություն Ա լա մդա րյա նի լուսա վորչա կա ն գործունեությա ն մի փ ա յլուն շրջա նը' Ներոիոյա ն դպ րոցում նրա տ եսչությա ն տ ա րիների ա րդյունա վոր կյա նքի պ ա տ մությունըг Ա յդ տ ա ­ րիներն ի րա վա մբ կոչվում են «Դ ա ր Ալամդա րեա ն»։ Հ . Ա լա մ դ ա ր յա ն ն ի ր ա ր տ ա ս ո վ ո ր տ ա ղ ա ն դ ո վ , խ ո ր ը դ ի տ ե լի բ ն ե ր ո վ ու հմուտ վա րձով ար՛մատական հեղաշրջում առաջ բե ր ե ց Կովկա սա հա յ ուսում- ն ա ֊ կ րթ ա կա ն շ ա ր ժ մ ա ն մ եջ: Հ ա յ ա շխ ուժա ցող հա ս ա րա կա կա ն կ յա ն ք ի նոր պահանջների թելա դրա նքով նա մերժեց կ ղ ե ր ա ֊ պ ա հպ ա նողա կա ն, սխ ո/սւս֊ տիկ դպրոցր, նրա դա ստ իա րա կությա ն վնա սա կա ր ողին և կյա նքի կոչեց նորը։ Ա յդ 1 8 2 4 — I ЬсО թվա կ յ/ններին Հր։ Դրան հա ջորդում են Հ . Ալամդա րյա նի ա ք ս ո ր ը * Հ ա ղ բ ա տ , ա պ ա -Рի շ ն և յ ա ն ո ւ Ն ո ր Ն ա խ ի ջ և ա ն յ ս / ն ն ո ւ յ ն ք ա ն ձ ա խ ո ր դ կյա նքի տ ա րիները։ Թ եև Նոր Նախիջևանում պիտի սկսվեր Հ. Ա լա մդարյա նի կ յա ն քի հաջորդ փուլը։ Նա մա քա ռելով ձղտ ում էր իրա ղործել ի ր նոր ծբա ղի- րը' «Ն ա խ իջևա նր դարձնել հա յոց աղդի լուսա վորությա ն ր ո վ ք » — ինչպես վկա յում է Դա բրիել Պ ա տ կա նյա նը։ Տա րա բա խ տ հա նգա մա նքները թույլ չտ վեցին Հ. Ա լա մգա րյա ն ի ն թ և ա կո ­ խել իր գործունեությա ն երրորդ փ ուլը, ողբերգա կա ն մա հը խ որտ ա կեց նրա լուսավորչական ծրագրերը: Բա յց ինչպ ե՜ս է անցել Հ. Ա լա մգարյա ն ի կյա նքի ա ոա ջին շրջանբ , ի՜նչ է ա րել ա յդ ա նխ ոնջ գործիչը, մինչև Ներսիսյա ն դպ րոցի տ եսչությունը ստ ա նձ֊ նելը, և ո րն է Նրա ա ն ց ա ծ տ ա րիների գրա կա ն վ ա ս տ ա կ ը : Բա նա սերները չեն պ ա տ ա սխ ա նում ա յո հարցերին, նրանց ա նծա նոթ է մնա ցել Հ. Ա լա մդ ա ր ֊ ւանի կ յա ն քի մի ա մ բողջ տ ա սնա մ յա կ ի ( 1 8 1 3 — 1 8 2 3 թ թ .) պ ա տ մութ յունը։ Իր ծ ն ն դ ա վ ա յր Աս ա րա խ ա ն ո ւմ Հ . Ա լա մ գ ա ր յա ն ը Գ ա լֆ ա յա ն ն ե բ ի մոտ նա խ նա կա ն կրթություն ստ ա նա լուդ հետ ո, սովորում կ Սերու[րե վա րժա պ ետ ի մ ո տ ' ՛ս ե գ ի Ա ղ ա բ ա բ յա ն դ պ ր ո ց ո ւ մ ։ Հ ռ չ ա կ ա վ ո ր մ ա ն կ ա վ ա ր ժ ը մ ե ծ հ ո ւյս ե ր էր կա պ ում իր ա րտ ա սովոր րնդունա կ ա շա կերտ ի հետ և ձգտ ում էր « հա յրա կա ն խ ա նդա ղա տ ա նօք և առաւել ևս նա խ ա սիրա կա ն ջա ն/ոք մշա կել և հառաջացնեւ Ա լ ա մ դ ա ր յ ա ն д ի բ ն ա կ ա ն հ ա ն ճ ա ր ը և կ ր ա կ և բ ո ց մ ի տ ք ը » 1: Լա ղա րյա ն ն երբ լսել էին Հ . Ա լա մգա րյա ն ի (հ ա վ ա ն ա բ ա ր Սերո,[բե վ ա ր ֊ ժա պ ետ ի միջոցո/Լ) ընղունա կությունն երի հ ա մ բա վ ը , և երբ վերջինս 1813 թվա կա նին ա վա րտ եց Ա ղա բա բյա ն դպրոցը, նրան հր ա վիրեցին Մոսկվաւ 1 7 - ա մ յա Ա լա մ դ ա ր յ ա ն ը Մ ո ս կ վ ա է մ ե կ ն ո ւ մ ա ր դ ե ն բ ա վ ա կ ա ն ա չ ա փ գի- ք 11. Ա , վ ա դ յ Ш Ն, Շար հա, կենսագրութեանդ, I հատոր, Պոլիս, 1 8 9 3 թ . , էջ 127։ 994— 12

1 7 Տ Շ . Ն ա զա րյա ն и пէ հ / ի ք ն ե ր ո վ ։ Ն ա Հ մ տ ո ր ե ն դ ի տ ե ր մ ա յ ր ե ն ի և ռ ո ւ ս ա ց յ ե ղ ո ւ ն ե ր ր , ւ ի ա յ յ ո ւ ն կ ե ր • պ ո վ յուրացրեք Էր Ա ղա բ ա ր յա ն դպ րոցի ճ ա ր տ ա ս ա ն ո ւթ յա ն , քերա կա նութ յա ն, տ րա մա բա նությա ն, ա շխ ա րհա գրությա ն, թվա բա նությա ն, վա ճա ոա կա նա կտ ն ա րհեստ ի ղա սրնթ տ ցնեբը և ուներ «ա տ ե ս տ ա տ վա րմա ս/ետ ությա նօ: Ս ա կա յն Մ ոսկվա ն' լուսա վորությա ն ա յդ խ ոշոր կենտ րոնը, վճռա կա ն դեր ուներ կատ արելու Ա լա մդա րյա նի ճա կա տ ա գրի խ նդրում: Գ իտ ությա ն ե լուսա ­ վորութ յա ն ա ն հա գ ձա րա վի ա յդ երիտ ա սա րդը րնկել Էր մ ի նոր, ա ն հ ա մ ե մ աս: ը ն դ ա ր ձ ա կ և բ ա ր ձ ր ա թ ռ ի չ ք կ յ ա ն ք ի ա ս պ ա ր ե զ : Խ ո ր ա թ ա էիա ն ց ե ր ի տ ա ս ա ր դ ը ա յս տ ե ղ ռեա լ ն ա խ ա դ ր յա լն եր Էր տ եսնում իր հ ա յրենի գիտ ությա ն ու կուլտու­ ր ա յի վ ե ր ե լք ի , լո ւս ա վ ո ր ո ւ թ յա ն տ ա ր ա ծ մ ա ն հ ա մ ա ր ե ո գ և ո ր վ ո ւմ Էր ա յ դ հ ե ­ ռանկարներով: Մոսկովյա ն տարիները Ա լա մդարյա նի հա մա ր հանդիսացան մտ ա վոր հ ա ֊ ոա ջա դիմությա ն և մ ի ա ժ ա մ տ նա կ լա րվա ծ, խ տ ա ց ա ծ ա շխ ա տ ա նքի ու ստ եղ­ ծա գործությա ն տարիներ: Որպես մ իա նգա մա յն ձեռնա հա ս ու օգտ ա կա ր մարգու ե ա մ ենա յն բա ր ե ­ մա սնություններով օժտ վա ծ մի երիտ ա սա րդի, Մ ոսկվա յում Լա գա բյա ններր Ա լա մգարյա նի ն որդեգրում են' (ի հա վերժա ցումն 1 8 1 2 թ . հա յրեն ա կա ն պ ա ֊ ս /՚ե բա զ մ ո ւմ զ ո հ վ ա ծ ի ր ե ն ց Հ ա ր ո ւթ յո ւն որդու հ ի շ ա տ ա կ ի )', ն ր ա ն վ ս տ ա հ ե լո վ նոր բա ցվող Լա զա րյա ն ճեմա րա նի ուսմա ն նա խ ա պ ա տ րա ստ ա կա ն ընթա ցքի հետ կապ ված հիմնական հարցերը: 1813 թ , վերջերից մինչև 181 в թ . հունիսը Լա զա րյա ն ճեմա րա նի նա խ ա պ ա տ ր ա ս տ ա կ ա ն շրջա նն Էր: Ա լա մ դա րյա ն ը եռա նդա գին կ երպ ով ն վ ի ր վ ո ւմ Լ' մ ի կողմից ճեմա րա նի հիմնա դրմա ն և ուսմա ն դաւիր ընթ ա ցքը նա խ ա պ ա տ ֊ րա ստ ող ա շխ ա տ ա նքներին, մյուս կողմից, ինքնա զա րդա ցման ճանա պա րհով, է/ատ ա ր ե լ ա գ ո ր ծ ո ւ մ ի ր ո ւ ս ո ւ մ ը : Շուրջ երեք տ ա րի Ա լա մդա րյա ն ը իր ուսերի վրա կրում Լ ա յդ ա շ խ ա ֊ տան քների ծա նրությունը: Աշակերտներ ե ուսուցիչներ Է հա վա քա գրում, դ ե ֊ ռավարժների խ մբեր կազմակերպում, նա խապ ատրաստակա ն դասընթացների ծրա գրերը մշա կում, մտ ա հոգվում Է հա մա պ ա տ ա սխ ա ն դրա կա նությո:ն ձեոր բերելու, տպ արան հիմնադրելու խ նդիրներով և ա յլն: Նա խա պ ա տ րա ստ ա կա ն •՛էյդ տ ա ր ի ն ե ր ի գ ժ վսւրություՏւնե ր ը շ ա տ Է ին: Ա լա մ գ ա ր յա ն ր ն ա մ ա կ ա գ ր ա կ ա ն էրազի մեջ Էր Պետ երբոէրգում գտ նվող Հովա/քիմ Լտ զա րյա նի հետ և հ ա մ ա ­ պ ա տ ա ս խ ա ն ց ո ւ ց մ ո ւ ն ք ն ե ր Է ր ս տ ա ն ո ւ մ ն ր ա ն ի ց : Չ սւ էիա զ ա ն ց ո ւ շ ա գ ր ա ւ / մ ի երևույթ. Ա լա մդա րյա նի ն հա նձնա րա րում են պ ա տ րա ստ ել Լա զա րյա ն ճեմ ա ­ րա նի հիմնա դրմա ն և հանդիսավոր բա ցմա ն կանոնագիրբ ( աոաջին կանոնէս- գիրը Լա զա րյա ն ճեմա րա նի): Հո վ ա կ ի մ Լա զա րյա նին ուղղված իր մի նա մա կում Ա լ ա մ դ ա ր յ ա ն ը հ ա յ տ ն ո ւ մ Է , ո ր ա վ ա ր տ ե լ Է ա յ դ ա շ խ ա տ ա ն ք ը , թ ա ր գ մ ա ն ե լ 1; ռուսերենի և ընթերցել Մոսկվա յի ա կա դեմիա յի մի շա րք ա շխա տ ա կիցների մ ո տ ' որոնք հա վա նություն են տ վել և ա րժա նի հա մա րել տպ ա գրությա ն: «Բ ա ն ն վա սն հիմնա դրութեա ն ուսումնա րա նի ի վա ղուց պ ա արա ստեւսլ ե մ ե վերծանես/լ ի բա ր բա ռ ռուսա ց* բոտ հրա մա նի Ձեր, — դրում Է նա ( 1 2/У — 1814 թ .) :— Ո մա նք յԱ կա դԷմիա յն т սուցչա ց հաւանեցան և արժանի վարկ ան ՛ի, լ ո յս ը ն ծ ա յե ց մ ա ն տ ւգա գրր ւթ ե ա մ բ ւ Թ է պ է տ օր ի ն ա կ ե ա լ ե մ ի գա ոա ւիա - ' ք Ա /ս /մ դ ա (էյ ա ն ի ծ ն ն դ յս ւ ն ա ն ո է ն ր Գ և ո ր դ Լ . մ ի ն չ ա յդ ն ա ս տ ո ր ա դ ր ո ւ մ կ ' Գ ն ո ր դ Մ ա Ն ո ւ ֊ կ ի Ա ր ս մ դ ա ր յա ն . կ ա մ Գ և ո ր դ Դ պ ի ր է

Հա ր ո ւթ յա ն Ա լա մդ ա րյա նի գո րծունեութ յա ն մ ոսկ ով յա ն տ ա րիները րա ցն ի յղ ե լ ա ռ Տէրութիւնն ճ եր , սա կա յն սպ ա ս եմ ա ւարտմա ն հա նդեսին, Ի շորերս,ա սա ն հա մա ռօտ ս,դոյն տ ա րրերս,թ ե ա ն ց տ րոհի' 1 . Ս ա հմա նէ ղի մ աս- տութքոն, 2 . Զօդուտ նորա , 3 . ^.իսկութիւն օգտ ի նորա , 4 . Հնա րք տ ա րա ծելս, ղս.յն ի հա սա րա կութեա ն, 5. Իսկութիւն շորսին, 6 . Զ ն աք, կին հեղինա կսն, որբ քանան տ ա րա ծել ի մեղ զա յն, 7 . Յա տ կա ցեա լքն ի սերն դետ ն Ա ղաղարետնց ա ռ ա ,տ րտ ումն դործոյս, 8 . Հրաւէր ի ցնծութիւն ղա ղդ հա յո ց, 9 . Աւետիս աո նա վա սն բա ցմա ն ա ղբեր իմա ստ ից, 10. Թէ ա նտ ի յա րիցեն անզուգական ա ն­ ձինք ի պ իտ ա նութիւն յիւրա րա նշիլբ ա ն գա մ ս հա սա րա կութեա ն, 11. Աւետիս ա ո մ ա ն կ ա ն ս հ ա չ ո ց , 1 2 ե 1 3 . ք>է յ ի ն շ պ ա տ ի ւ ո ւ ն ի ն վ ե ր ա ն ա լ ի ս կ ա գ ո յ ն ա ս ֊ պընջականք իմա ստ ից, 14. Մ ա ղթա նք ա ռ հողեոր սուրբ աստուա ծ ի վ ա ր ձ ա ֊ տ ր ե ա լ զ հ ե ղ ի ն ա կ ս դ ո ր ծո յսյ>։ (Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , Լաղ. ա ր խ ի վ , թ գ թ . X- 1 0 4 . գործ Л? 5 , վ ա վ . Л* 1 8 ), Դ ժբա խ տ ա բա ր մ ե գ ա նծա նոթ է ա յս կա նոնա գրի բնա գիր,,, սա կա յն նրա բովա նդա կությա ն ա յս շա րա դրա նքից հա սկա նա լի է դա ոնում, որ Ա լա մգ ա ր ֊ 1ա ն ր պ ա ս , բ ա ս տ / ֊ , է Լ ա զ ա ր յ ա ն ճ ե մ ա ր ա ն ի գ ո ր ծ ո ւ ն ե ո ւ թ յ ա ն մ ի ծ ա ն ր ա կ շ ի ռ ծ ր ա գ ի ր , ո ր ն ա ր տ ա ց ո լ ո ւ մ է ի ր մ ե ջ ճ ե մ ա ր ա ն ի կ ա տ ա ր ե լ ի ք գ ե ր բ ե ն պ ա ս , ակր-. Հա մա ձա յն ա յգ ծրա գրի, նա խ ա տ եսվում է ճեմա րա նի հանդիսավոր բա ցումը դարձնել հա յությա ն հա մա զղա յին տ ոն, կոշեր, ուղերձներ ուղղել 9ա ո ա զգն հա յոց, աւետիս ա ռ մ ա նկա նս հա յո ց, վասն բա ցմ ա ն ա ղբեր իմա ստ ից},, Լա զա րյա ն ճ ե մ ա ր ա ն ո ւմ Ա լա մ դ ա ր յա ն ի գո ր ծո ւն եո ւթ յա ն ա ս պ ա ր ե զ ը գնա ­ լով լա յն ա ն ա մ է, շփ ումը ռուս ե եվրոպ ա ցի մտ ա վորա կա նությա ն հետ , ո ոլ֊ սակա ն ա կ ա դեմիա յի գիտ նա կա նների, ուսուցիչների միջա վա յրում լինելս, ա ռիթները, Լազա րյա ն ա զգա տ ոհմի նա խ ա ձեռնությունների գ ծ ո վ ա րվող դ ր ա ֊ վիշ հա նձնա րա րությունները և ա յգ բոլորի հետ հա յրենիքի լուսա վորությա նը ծա ռա յելու ներքին, ա նսպ ա ռ կրա կը նպ ա ստ ում էինյ որպ եսզի Հ . Ա լա մդար- յա նր , դա ոնա ր իր ժա մա նա կի հա յկա կա ն միջա վա յրի մեծ նպ ա տ ա կի մարգը, լուսա վորությա ն գործիչը։ Ա լա մղա րյա նի նշա նա բա նն էր սովորեի անվերջ սովորեք և նույն կրրով սովորեցներ կրթվել ու կրթել «մ ե ր ա ղ նյա հ ա մ ր ա կ ա ց »։ Դեռևս 1814 թվա կա նին ճեմարանի նա խապ ատրաստակա ն խ մբերում Ա /ա մ- Դա ր յա ն ը պ ա ր ա պ ո ւմ էր հ ա յո ց և ռ ո ւս ա ց լե ղ ւս ն ե բ , ի ս կ ի ն ք ը մ ի ա ժ ա մ ա ն ա կ սովորում էր /ա տ ին եր են և ֆրա նսերեն: Ֆ րա նսա ցի հա յտ նի լա տ ինա գետ Լ ա ֊ մեպ եֆեն Հովա կի մ Լադա րյա ն ի խ նդրա նքով Ա լա մդա րյա նի հետ օրր մեկ ժա մ , ա տ քէն ե ր ե ն Էր պ ա ր ա պ ո ւ մ , ն ր ա ն մ ի ա յ ն խ ո ս ա կ ց ա կ ա ն լ ե զ վ ի ն վ ա ր ժ ե ց ն ե լ ո ւ Ն պ ա տ ա կ ո վ : Կ ա ր ճ ժ ա մ ա ն ա կ ա մ ի ջ ո ց ո ւ մ Ս,լ ա մ դ ա բ յ ա ն բ ա յ ն ք ա ն Է հ մ տ ա ն ո ւ մ ա յդ լեզվին, որ դա սա վա նդում Է նա և լա տ իներեն։ (էԱնձն ի մ ա տ ե ա լ Է ր ս տ ա մ ե ն ա յն ի դա /ա ո ծ ա / ա թ ե ա ն ն , ֊ գր ում Է Ա լ ա մ ֊ գա րյա նն ա յգ տարիների իր ա շխ ա տ ա նքի մա սին, — րստ կարի ղատակեալ կա մ /ընթերցումն հոգեշահ դրա ա ծոց, բա ւա կա նա պ էս թա րգմա նութիւն ա ռնեմ ի լա տ ին լեզուէ ի ռուսա ց բա ր բա ռ , իսկ ի ս ա սա ց լեղռւէ ի մերս բա րբա ռ. Ղ ՚յա յգ ե գցեր եկ դ ե գ ե ր ի մ թ ա ր գ մ ա ն ե ի և ողորմ ո ւթ ե ա մ բ ա մ ե ն ա կ ա /ի ն ա ս- .ո ո ւ ծ ո յ օ ր ր ս տ օ ր է ղ ն ո բ ա ն ո բ ո ճ ի ց բ ա ս ն հ ա ր կ ա ն ի մ ' 1|ւ՝[>ե|Ու| հ ա վ ա ս ա ր ա պ է ւ / որպէս գա նձն ի մ , սոյն գունակ և ինձ յա նձնեա լ ղաշակերւոս ի խ ելա մտ ու­ թիւնս ընթերցուա ծոց, ի շարադրութիւնս քա դցունս, ի վարս համեստութեան և բա րեկենդա նութ եա ն' ըստ շավւու կա բոզութ եա նս' պ ա հելով մ իա նգա մ ա յն '{խ րա տ ա կա ն պ ա տ ուիրա նս Ձեր՝ յա ր կ ե ղ յի շո ղ ա կ ա ն ա թ ե ա ն ի մ ո յ, որպ էս ղ դ ա ն ձ ծ ա ն բ ա դ ո յ ն » ։ ( Լ ա դ . ֆ ո ն դ , թ գ թ . Л ? 1 0 4 - , գ ղ ր ծ , . \\ ՚ > 8., վ ւ ս վ . Л\"՛ 3 3 , 2 4 / 1 2 + г

է յ. Ն ա զա րյա ն 1814 թ .։ Ա յսուհետ և ևս քա ղվա ծքներն ա րվա ծ են Մ ա տ ենա դա րա նի Արխիվի Լա զա րյա ն ֆոնդի//)/ Ա լա մդա բյա նլ՛ ձդտում Է բա րոյա կա ն ա մուր կապ Հա ստ ա տ ե/ աշակերտի և ուսուցչի միջև. «Ի մ ո ւմ ս ա կ ա ր կ ա ռ ա վ ա ր ո ւթ ե ա ն յա ն ձ ն ե ա լ մ ա ն կ տ ի ք ն կս/ն պ ա ր ա պ ե տ / յ ա ս մունս ի ւր ե ա ն ց լա ւ ր ա ն զ ա ուսջինս/։ Ա կն ոմսե/ով տ ի ր ա ­ կա ն խ ն ա մ ո ց ձ ե ր ո ց , որո/յ վա սն խ ն դ ր ե մ զոլ ը ս տ ս /մ ենա յն ի մ ի ա մ ի տ , զի կ ա մ ք ի մ Է զ ք ա զօրութ իւնն ուսմա ն ք ա ղ ցր եղա նս/կա ւ մա տ ա կա րա րեք նո/յա հ /ւ'շ խ ս տ ո ւ թ ե ա մ ր և զ ա ն ի լ ք հ ա ն ղ / ւ յ ն գ ա հ ճ ա ց . . . » ։ ( Բ ՝դ թ • •''* 1 0 5 , ղ ո ր ծ Л* I I , վ ա վ . X 1) / Ա ր ղ ե ն 2 0 - ա մ յ ա Ա /ա մ ղ ա ր յա ն ր պ ս /ր ա պ ո ւմ Էր ն ա և ա յն Հս/տուկ խ մ բ ի ա շա կերտ ների հետ, որոնք կարճ ժա մա նա կա միջոցում պիտի յուրա ցնեին հա յոց լեզվ ի դա սընթա ցի հա մա ր սա հմա նվա ծ ծրա գիրը և ժս/մանս/կին օդ- ն ա կ ա ն զ ա ո ն ա յ ի ն ի ր ե ն ց վ ա ր դ ա պ ե տ ն ե ր ի ն ։ Ա հ ա թ ե ի ն չ I; ղ ր ո ւ մ ա յ ղ ա ռ թ ի վ Ա/երսս/նղր Խ ուգա րա շյա նը, 1816 թվա կա նի սեպ տ եմբերի 4 -ի ն , Հովա կիմ Լա զա րյա նին ուղղվա ծ նա մա կում, а Եւ վա սն տ էր Յա րութիւն ք ա հ ա ն ա յի պա րտ եմ վ կ ա յե ի որ ղա ջա ն ա ցո ղ ո ւթ եա մ ր իւրով ի կրթել ,/մա նկունս, ո՛չ սակաւ արդիւնա ւորութիւն խ ոստ ա նա յ ա ո ս/ս/այն ա զզօզուտ ուսումնա րա նի ձերում: Տ ե ս ի զթ ա րղմա նութ իւնս ե ր ի ց ա շա կ եր տ ա ց /ս ր ոց ի րուսա ց և ի լա թ ին լե/լու- ս/ցն ի մերս բա րրս/ռ, որք յո յժ գ ո վ ե լի ք են. ի մ էջ հնդից ա շա կերս/ա ցն, որք են յո ւսո լմ նա րա ն ի , ա յս երեքն բա ւա կա ն յտ ռա ջա ցեա լք են յուսմունս, որք Ղр Ь Ր ա հ ս ղ ո ւ թ ի ւ ն ն ա ւ ա ր տ ե ս / / ը ն թ ե ռ ն ո ւ ն и/ յ ժ մ / / ճ ա ր տ ա ս ա ն ո ւ թ ի ւ ն ն ա յ ն ք ա ն ա րդեա մբք, մինչ սոքա ևս ի կա րճ ժա մա նա կի կտ րեն օղնս/կա ն /ինի/ վ ա ր ֊ ժա պ ետ ա ցն ի ժա մա նա կի դա սա սա ցութեա ն: Այսոսիկ սւեսեա/ ա րդա րև պ ա ր ­ տ ս/,որեցս/յ շնորհա կա լիլ ի տէր Յա բութեիձ/Է, ղի սորին հետևողութիւն մ ի ­ ա յ ն է , ո ր յա ո ա ջ ա ց ո ւց ե ա ք է ղ ա յս չ ա փ կ ր թ ո ւթ ի ւն ե ր ի ց մ ա ն կ ա ն ց ն ի քե/լուս հա յոց»։ (Թ ղթ . X 104, գործ № 8, վավ. X 52)։ գ ի տ ա կ ց ո ւ մ էր Ա /ա մդա րյս/նր դեռ երիտ ա սա րդ տ ա րիքում խ որա պ ես ուսուցչի հա սա րա կա կա ն ղերը, հա յրենս,սեր, ա ոա քինի սերունդներ դա ստ իա ­ ր ա կ ե լս նրա միսիա ն։ Ա լա մգա րյա ն ը քեզվի ուսուցիչ չէր ա յդ իմա ստ ի պարդ ը մ բ ռ ն ո ւմ ով, ա յլ քայն մտ ա հորիզոնի տ եր մի մ ա ն կ ա վ ա ր ժ , որի հ ա մա ր ւեզուն մի միջոց էր ի ր սիրեքի ա շա կերտ ների ա ռա ջ բա ցելո ւ մա րդկա յին հա սա րա ­ կությա ն պ ա տ մությա ն էշերը, նրա մտ քի նվա ճումները, «ղ ց ա յդ և զցեբեկ» կրթեքու ինչպ ես իր ա նձը, նույնպ ես և իրեն հ ա նձնվա ծ ա շա կերտ ներին, ուստի Ա /ա մդա րյա նր ա յդ տարիներին ա ռա նձին ջա նա սիրությա մբ շա րունա կում է ուսումնասիրեք բա րոյա կա ն ա ստ վա ծա բա նութ յուն, փ իլիսոփ ա յություն, մ ե ­ տ ա ֆիզիկա և լոգիկա ։ Ըստ երևույթին, Ա լա մդա րյա նը Լա զա րյա նների մի ջ­ ն ո ր դ ո ւ թ յ ա մ բ ի ր ա վ ո ւ ն ք է ր ս տ ա ց ե լ որոշ ա ռ ա ր կ ա ն ե ր քսեքՈւ Մ ո ս կ վ տ յ ի հ ա ­ մա ,սա րա նում. « ...ք ա ն դ ի ,— դրում է նա Հո վ ա կ ի մ Լա գա րյա նին, ֊ ֊ յաւուր յ ո ֊ բո,մ ա րժա նա ւորեցա յ ը ն կ ա լն ռ լ ի ձէնջ զհրա մսձ վասն դասառութեան փ ի ֊ լիս ո փ ա յո ւթ ե ա ն , ի ս կ ո յն ,/կղբնա ւորեցի ղա ս ա ռնու/ զլօղի կ ա յ, գնա խ կին մա սն նորա , թ էպ էտ զա յն ի վաղուց ուսեա / էի ի մերս բա ր բ ա ռ , սա կայն ա յժ մ ընդ մ ի մ եա ն ս բա ղ ղ ա տ ո ւթ ե ա մ բ լա ւ ևս ա ր ծա ր ծա ւմ ք. և զտ ի ա ռ Ր'ոմա Իվա նիչ Գաւիթո,Ա ն ղ ֆ ի ղ ի դ ա յ, զ մ ե թ ա ֆ ի զ ի գ ա յ և զ բ տ րոյա կա ն ա ստ ուա ծա ­ բ ա ն ո ւ թ ի ւ ն ' յ ո ր ս պ ա ր ա պ ի մ յա ս ււր ն ժ ա մ մ ի : 9.ռ ո ւ ս ե ր է ն ա ս տ ո ւ ա ծ ա բ ա ն ո ւ ­ թիւնն բով ա ն դա կ ուս ա յ և զերկուս մ ա են ի մ եր ր ա բբա ս վ ե ր ծ ա ն ի ...»/ (Թ դթ . X 104, գործ X 8. վավ. X 16)։

հ ա ր ո ւթ յո ւն Ա ,ա մղա րյա Ն ի դ ո ր ծո ւն ե ո ւթ յա ն մ ո ս կ ռ վ յա ն տ ա րիները 1 *| Մոսկ վս/յում կա զմա վորվեցին Հ . Ա լա մդա րյա նի մա նկա վա րժա կա ն ա ռ ա - уա զ ե մ հ ա յ ա ց ի ն ե ր ը և հ ե ն ց ա յ ս տ ե ղ է [ ս կ ս վ ե ց պ ա հ պ ա ն ո ղ ա կ ա ն տ ա ր ր ե ր ի պ ա յքա րը նրա դ եմ : Լա ղպ րյա ններին ուղղվա ծ նա մա կներում նա հա մեստ որեն շա ր ա դ ր ե լո վ ի ր հ ա յա ց ք ն ե ր ը դա ս ա վ ա ն դուք!յա ն օ դ տ ա կ ա ր մ ե ր ո ղ ն ե ր ի մ ա ս ի ն , ա շակերտի ե ուսուցչի միջև բա րձր, մա րդկա յին փ ոխ հա րա բերութ յուն ս տ ե ղ ­ ծելու հա րցերի մա սին, մի ա ժա մ ա նա կ բող ո քում է ոմն լա տ ինա դա վա ն Հովա - կ ի մ կ ր ո ն ա վ ո ր ի դ ե մ , ո ր ր հ ա լ ա ծ ո , մ Ւ, Ա լ ա մ դ ա ր յ ա ն ի ն և գ ո ր ծ ՛ ո ւ մ հ ա կ ա ռ ա կ ա յ դ ս կ զ բ ո ւ ն ք ն ե ր ի : <ГՀ ե տ և ե լ ո վ տ ի ր ա կ ա ն հ ր ա մ ա ն ի ձ ե ր ո ւ մ ի 1 0 ա մ ս ո յ ս 7հնդեսին աշակերտսն ի մ ներկա յա ցուցի ա ռա ջի հօրն Յովա կիմա յ, յորոգ երերն կան դեռ յա ս ումն ճա րտ ա սա նութեա ն, և երեքն նոր են սկսեալ ղքերա- կա նութե ա ն աոաջին հոլովմունսն. և նա սկսես,ց հա րցա նել ղ ն ո ս ա ,— ( դրում Լ Ալտ մդա րյա ն ը ա յդ կրոնավորի մա սին, որին ըստ երևույթին հա նձնա րա ր­ վա ծ էր ստ ուգելու Ա լա մդա րյա նի ա շա կերտ ների ա ռա ջա դիմությունը) , — ոչ ըստ օր էնի եւրոպ ա կա ն վ ա ր ժ ա պ ե տ ա ց . վ ՚ո ք ր ա ո փ ո ք ր ղհեշտ իւսն դ նելո վ առաջի մա նկա նց դեռա վա րժից զհա րցմունս, գրավեք զսիրտ ս ն ո ցա և զսէր ա ռ ինքն, ա յլ ի գործ դնելով ղմա սնա ւոր խստութիւնս բա նի ց փոքր ինչ շրա ոյզ ղմանկռւնսն, անհաւան դտանելով ընդ վեն ե տիկ եա ն բա ռգիրքն, ընդ իս, ընդ Սերովբէ վա րժա պ ետ ն ի մ և ա յլն: Վ եհա զնեա 'յ հա յր, քա ջա հա յտ է Սեզ, թէ մա նկունք առաւել ըստ քա ղցր խ օսա կցութիւնս հաճին հոդ,ով, քա ն ընդ յո - խորէ/ ձ ա յն ս , ի ցէ թ է գ ա [ս տ ե ա ն ն ձեր ում ա զդ ե ս ջիք դ մ ա ... զ ի ե ր բ ե մ ն և կ ա ֊ տ ա ր ե ա լ ա ն ձ ի ն ք Աս ե թ է լ ս ե ն ղ ս ա ս տ ի կ բ ա ն ս ի մ ե ծ ա մ ե ծ ա ց պ ւ ս պ ա ն ձ ե ա լ կա րկին, թ ո ղ թ է երե կետ ն խ ա կ ա վ ա ր ժ հ ա մ ք ա կ ք , ( 1>դթ. .V 1 0 5 , գործ X՝ Ա . վ ա վ . Л' 12) ք Դ ժվ ա ր չէ կ ռ ա հ ել, /ւբ Լ ա դա րյա ն ճեմ ա ր ս/նի ա շխ ա տ ա ն քն ե ր ը ս կ ս վ ո ւմ են Ա լա մդա րյա նի ջեբմեոա նդ, գործարար մա սնա կցութ յա մբ, նրա մա նկա վա ր- Հա կան տես ական ա ռա ջա դեմ սկզբունքները գործի դնելու ճա նա պ ա րհով։ Պ ետ ք է գիտ ենա լ, թ ե ի ն չպ ի ս ի ա լևորութ յուն Հ ա պ րել ա զ գ ա յի ն լո ւս ա ­ վ որո ւթ յա ն գործի ա յգ մ եղ վա ջա ն մ շա կը Լ ա զա բյա ն ճ ե մ ա ր ա ն ի շենքի հ ի մ - ն ա դ ր մ ա ն օ ր ե ր ի ն : Ա յդ ա ո թ ի վ կ ա զ մ ա կ ե ր պ վ ա ծ ե կ ե ղ ե ց ա կ ա ն հ ա ն դ ե ս ո ւ մ , ուր դտ նվել են հ ա յ և ռուս շա տ նշա նա վոր ա նձինք, Ա լա մ դ ա բ յա ն ր հա նդես է գ ա ­ լիս մի հուզիչ ճ ա ռ ո վ ... Իսկ տ ա նը , ճա շկեր ույթ ի ժ ա մ ի ն , Ա լա մ զ ա ր յա ն ն իը երկու ա շա կերտ ների հետ երգում է քա ղ ցր ա ձ ա յն , և նրա նց ձա յնա կ ցո ւմ են բ ո ֊ լո ր ը ։ ( Թ՜ղթ. Л ' 1 0 5 , գ ո ր ծ Л? 8 , վ ա վ . Л ' 3 5 ) ։ 1 Տ 1 6 թ . հուլիսին էտ զա րյա ն ճեմ ա րա նի շենքի կա ռուցումն ա վա րտ վա ծ էր: Ա լա մզա րյա նն աոաջինն իր ա շա կերտներով մտ նում է նորա կա ռույց շենքը՝ բնա կությա ն և պ ա րա պ մունքների հա մա ր և ա յգ ւսոթիվ երա խ տ ա դիտ ա կա ն ն ա ­ մակ ուղարկում իր բա րերա րին. ռՎե հ ա ղ նեա յ իշխ ա ն ա պ ե ՚ տ , բա զմերա խ տ տէր ե բարերար. 3 ա մսոյս 21 ըստ հրա մա նի խ ոհեմա զա րդ որղւոյ Ձերոյ վեհաղին տեաոՆ մ եբոյ Խ ա չա տ րոյ՝ ա շա կերտ ովքս հա նդերձ մ տի ի հոյա կա պ և ի նորա կա ռույց չքնա ղ ուսումնա րա նն Ձ եր ' յ ուսումնա տ էութիւն և ի բնա կութ իւն, զոր խ ն գ ր ե ժ մարզասիրա պ էս շնորհաւորել զիս' րնա կօղս ի նմին վերստ ին ի գիրկս հ ա յ֊ ր ո ւ թ ե ա ն դ ա ռ ն ո ւք // 6 ա ռ ա ն ղ ո ր դ ս շ ն ո ր հ ա ց ձ ե ր ո ց ա ռ ն ե լ ո վ , օ ր հ ն ե լ ո ր պ է ս զ ի լբ ո ւմ ն ւի ն ի ց ի և կ ա տ ա ր բ ա բ ե վ ա զ ճ ա ն դ ի տ ա ւո ր ո ւթ ե ա ն տ զ զ ա յի ն բ ա ր ե ր ա ­ րիդ, յուսա նիլն մա նկտ եա ցս ի դպ րոցիս և ի տ ա /ն գպ տ ուղ' է՛ որ հարիւրաւոր.

Շ . Ն ա զա րյա ն է որ վա թսուն ալոր, և է' որ երեսնա ,որ րստ իւրա քա նչիլրումն կա րի», (Թ ոթ . Л* 1 0 5 , գ ո ր ծ Л? 1 1 , վ ա վ . X- 1 4 ) : Մ ոսկովյա ն տա րիների հա սա րա կա կա ն, մա նկա վա րժա կա ն [ա յնա հուն աշխատանքի բովում ձևա վորվում է նաև բա նա ստ եղծ և գիտնական Ա /ա մ ֊ գա րյա նր, Հ ա յ նոր, ա ղգա յին քնա րերգությա ն ընտ իր նմուշները Հա մա րվող ի ր մի շա րք բա ն ա ս տ ե ղ ծս ,թ յռ ն ն ե ր ր Ա /ա մղա րյա նը գրե, է Մ ոսկվա յում, <հ Յ ե ր կ ո ւ ձ ե ո ի ն ե ր կ ո ւ մ ո մ » , « Հ ա ր վ ա ՛ ռ է կ ա յ ծ ս ի ր ո յ ս ի ր ո յ դ » , « ն ա ղ ե լ ո յ ս դ էմ քն էր ճերմա կ ու կարմիր» , «Յ ո յս ի մ ի ք ո յ տ ես յ ա շխա րհի» և ա յլն , Ա լա մդա րյա նր Մ ոսկվա յում է գրել նաև «Թ շռւա ռութ/սն սոխ ա կի» տ ա ֊ րա ծ վ ա ծ ա յն երգը, որի շուրջը ուշա գրա վ բ ա ն ա վ ե ճ է ա ռա ջա ցել Ներսիսյան դպ րոցի աշակերտների միջև, Գալուստ Շիր ) ա ղա նյա նը 1851 թ վա կա նին «Բ ա զմ ա վ եպ ո ւմ » տ պ ա գրում է а Թշուառով.7իլն ս ոխ ա կի» երգը' վերա գրե,ով ա յն ոչ թ ե Աղամգա ր յա ն ի ն , ա յլ «ն ա խ ն ե ա ց մերոցՏ>, Հա րս,թ յուն Տեր Շ մա վո նյա նցը ա յղ ա ռթ ի վ «Ա ր ա ­ ր ա տ » շա բա թ ա թ ե ր թ ս ,մ (հրա տ ա րա կիչ Գ. Պ ա տ կա նյա ն ) իսկույն աս, ա ղբում է մ ի ընդա րձա կ բ ա ց ա տ ր ա գ ի ր , վ,ա րա տ ե ,ո վ ա մ են մի տ ա րա կույս՝, Պ ետ ք է ա վելա ցնել նա և, որ « Թշուառոլթիւն սոխ ա կի» երգը Ա լա մդա րյա նը գրե, է Մ ոսկվա յում՝ 1821 թ վա կա նի Օգոստոսի 3 1 -ի ն : Ա յգ տ եղեկությունը հա ղոր­ դում են նաև հեղինակի Մ ա տ ենա դա րա նում պ ա Հպ ա նվող ինքնա գիր ձ ե ս ա ֊ գիրը-, ի նչպ ես ն ա և Դ. Շ ի բ մ աղանյա ն ի հա նձնա րա րությա մբ ընդօրինա կվա ծ մի ա յ, ձեռագիր։ Գ ր ե ՝ , է Ա , ս , մ դ ա ր յ ա ն ը Մ ո ս կ վ ա յ ո ւ մ ա յ , ե ր կ ե ր ---- ա ն շ ո ւ շ տ , բ ա յ ց մ ե ղ Հա յտ նի չեն բո/ո ր ր, Ա ,ա մգարյա նի գրա կա ն ժա ռա նգս,թ յունր դեռևս չի ա մ ­ բողջա կա նա ցվա ծ: Ա նցյա լում հա յ բա նա սերներին շա տ է մտ ա հողել ա յն ի մ ի բ երելու խ նդ իր ,,, սա կ ա յն Ա լա մ ղ ա բյա նի կյա նքն ա յն ք ա ն խ ա ռ ն ը ն թ ա ց է եղել և մա Հն ա յնքա ն ա նա կնկա լ, որ դժվա ր էր հետամուտ ,ինե, և պարղե, ա մ են ի ն չ։ Ուստի դա րմա ն,ս,ի չէ , որ գտ նվ ո ւմ են ԱլամդարյաՏվ, կյա նքի հետ կա պ վա ծ ուշա գրա վ նյութեր, նրա գրչին պ ա տ կա նող նոր բա նա ստ եղծութ յուն­ ներ և նույնիսկ ծա վա լուն երկեր*, որոնք մինչև ա յժ մ ա նհա յտ են մնա ցե, մեր բ ա ն /иսերն երին։ Ա լա մ դ ա ր յա ն ր եղել է նա և Հմուտ թ ա ր գ մ ա ն ի չ, Դ եռևս Մ ս ս կ վ ա յ ում նա թա րգմա նս,թյուններ է արև, ռուսերեն և լա տ իներեն լեզուներից Հա յերեն, Հ ա ­ յերենից և լա տ իներենից ռուսերեն։ Դ ժբա խ տ ա բա ր մեղ չեն Հասել ա յգ ր ո լո ֊ րը: Մ ա տ ենա դա րա նում է պ ա Հպ ա նվում Ա լա մղա բյա նի «Հրա հա նգ քբիսա ո- ն է ա կ ա ն վ ա ր դ ա պ ե տ ո ւ թ ե ա ն » ա շ խ ա տ ո ւ թ յ ա ն ը ( ձ ե ո . Л9 8 7 8 3 ) , ո ր ն ա 1 8 2 5 թվա կա նին թ ա րգմա նել է ռուսերենի, » • Ա ր ա բ ա ս 1851 թ ., է, 303— 305, 1 Ա յ ս տ ա ղ ը ը ն դ գ ր կ վ ա ծ է ն ա և Ա ւ ՚ս մ դ ա ր յ ա ն ի հ Չ ա ւ ի ա ր ե ր ա կ ա ն բ օ բ ա ն ա ս տ ե ղ ծ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի գ ր ք ո ւ յկ ո ւ մ (Պ ե ս ւ ե ր բ ո ւ ր գ 1ՏՏ-1 թ . , է է 1 0 — 1 3 ) ։ в З ա վ ։ա բ ն ր ա կ ա ն ք » - ի Հ ր ա տ ա ր ա կ ո ւ թ յա ն հ ա մ ա ր Հ ի մ ք Է հ ա ն գ ի ս ա ը ե , Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի ա ր խ ի վ ո ւ մ պ ա հ պ ա ն վ ո ղ (Պ ա տ կ ա ն /ա ն ն ե ր ի ֆ ո ն г/, թ ղ թ . А ' ] Յ Ձ > վ ա վ - •՛' Ю 0 ) Հ ե ռ ա դ ի ր ը ' գ ր ա ք ն ն ի չ ի ո ւ ղ ղ ո ւ մ ն ե ր ո վ և ս տ ո ր ա գ ր ո ւ թ յա մ բ ։ Ի ս կ ա յս ձ ե ­ ռ ա գ ր ի հ ա մ ա ր հ ի մ ք Է հ ա ն դ ի ս ա ց ե չ Ա յա մ գ ա ր յա ն ք, ի ն ր ն ա գ ի ր օ ր ի ն ա կ ը , ո ր ը պ ա Հ պ ա ն վ ո ւմ Լ ձ ձ ո ա զ ր ա կ ա ն ֆ ո ն դ ի 2 9 Տ Տ թ վ ա հ ա մ ա ր ի տ ա էր Օ ս ա ե ր և ա թ ի ն * Չ ա փ ա բ ե ր ա կ ա ն ր ի * Հ ր ա տ ա ր ա կ ի չ Ք ե ր ո բ ե Պ ա տ կ ա ն յա ն ր ' Ա ղ ա մ գ ա ր յա ն ի թ ո ո ր , տ պ ա ր ա ն ի հ ա մ ա ր հ ա ն ձ ն ա ր ա ր ն , Է ը ն դ օ ր ի ն ա կ !,, Ա լա մ դ ա ր յա ն ի ձ ե ո ա գ ի ր ը ' բ ն ա գ ի ր ը ա ն ա ղ ա ր տ պ ա հ ե ,ո , ն պ ա տ ա կ ո վ , 3 Ալամղաբյանի «Հրամի,,գ և Հե նորիա» անտիպ դրա մայի ձեոագիրը (թ են թ ե ր ի ) վերքի կանո,մ հայտնի դարձավ (ՀԳԱ «Տեղեկադիր», № 52 թ ., ձ՛ 3, Կ 102)։

Հա րո ւթ յուն Ա ,ա մ դ ա ր յա ն ի գ ո ր ձ ո ձ ն ո ւթ յա ն մ ո ս կ ո վ յա ն տ ա րիները 183 1814 թվա կա նին, 18 տ ա րեկա ն հասակում, Ա լա մդա րյա նը մ ե ծ ջանասի ֊ //ությա մ ր , ը ս տ երևույթին, լա ա իներենից հա յերենի է թ ա ր գ մ ա ն ո ւմ ճա նա ­ պարհորդական մի ա շխ ա տ ությա ն. «/' սկդբա ն ներկա յ ա մսոյս աւարտեցի բա զմա պ ա տ իկ տ ա րժա նմ ա մ բ ղթա րդմ անութիւն ճա նա պ ա րհորդութեա ն Ռա- ֆ ա յ է ւ ի Դ ի ն բ ե կ ե ա ն ց , — դ ր ո ւ մ I; Ա / ա մ դ ա ր յ ա ն ր Հ ո վ ա կ ի մ Լ ա ՚ լ ա ր յ ա ն ի ն , — թ է ո ր ֊ բա ն էին ի նմ ո յն կուտա կութիւնը ա նյա րիր բա նա գրութ եա նդ, կա մ չա լ ևս ասել ի դրուց ш д ը ն կ ա լե ա լ ճ ա ռ ի ց, շի՛ր հնա ր ր ն դ գրով ս ա հ մ ա ն ի փ ա կ ե ր Գոհու­ թ ի ւն մ ե ծ մ ե ր ՚ո ց ն և ա յլա զ ա ն ց ն ա շ խ ա ը հ ա գ ր ա ց , որու, օգնա կ ա նո ւթ եա մւ, զ բ ա ր ք ս ն ժ ո ղ ո վ ե ս /1 ի փ ո ւ ն ճ մ ի , զ խ ա ս ա ն ն / բ ա ց մ ե ր ժ ե ց ա ք ը ս տ կ ա ր ի » ։ ( Բ ֊ղ թ . Л' 1 0 4 , գ ո ր ծ Л\" 8 , վ ա վ . Л 3.7)։ հ ա յտ ն ի շի եղել Դ ժբա խ տ ա բա ր մինչև ա յժ մ բա ն ա ս ի ր ա թ յա ն ր ոչինչ Ա լա մ զա ր յա ն ի ն ա և ա յս գործի մ ա ս ի ն ։ Բ ՚ե ի ՜ն չ ն կ ա տ ա ռ ո ւ մ ո վ Է Ա լա մ գ ա ր ֊ լա նը ա յդ թա րգմա նութ յա նը կա տ ա րել, և կա մ ի ՜ն չ Է ներկա յա ցնում իրենից ա յն ' մենը դեռևս հնա րա վորություն չենը ունեցել ւդարզելու։ Ս ա կա յն Ալա մ զա րյա ն ի մ ո սկովյա ն տ ա րիների գ ի տ ա կ ա ն ֊մ ա ն կ ա վ ա ր ֊ մ ա կ ա ն գ ո ր ծ ո ւն ե ո ւթ յա ն փ ա ռքը Ռ ո ւ ս ֊հ ա յե ր ե ն հ ա մ ա ոստ ք ե ր ա կ ա ն ո ւթ յա ն ' գ ա ո ա զ ի ր ը ն Է, Հ ա յ տ ն ի Է, ո ր Մ ռ ս կ վ ա յո ւ մ 1 8 2 1 թ . Ա լ ա մ գ ա լ,յ ա ն ը տ պ ա գ ր ե ց ի ր Ռ ո ւ ս ֊հ ա յ ե ր ե ն հ ա մ ա ռ ո տ բ ա ռ ա ր ա ն ը : Պ ա ր զ վ ո ւ մ Է, ո ր զ ր ՚ս ն ի ց զ ե ռ և ս 5 — С տ ա ր ի ա ռ ա ջ 1 8 1 4 — 1 6 թ վ ա կ ա ն ն ե ր ի ն Ա լա մ դ ա ր յա ն ը հ ր ա տ ա ր ա կ ո ւ թ յա ն Էր պ ա տ րա ս տ ել ի ր ա նդրա նիկ ա շխ ա տ ությունը՝ Ռուս ֊հ ա յե ր ե ն գ ո ր ծն ա կ ա ն ք ե ­ րա կա նությա ն վերոհիշյա լ դա սա գիրքը: Ա բո վ յա ն ի ց ա ռա ջ, Ա լա մ դ ա ր յա ն ն Էր ա յն խ ոշոր հ ա յ գործիչը, որ գործ- նա կտ նորեն հրա պ ա րա կի վրա դրեց ռուսաց լեզվի կա րևորությա ն հարցը, հա յությա ն լա յն շրջա ններում նրա ուսուցումր կա զմա կերպ ելու, տարածելու ա նհրա ժեշտ ությունը: Հա յոց հիա սքանչ մա յրե նի լեզուն անկորուստ պ ա հպ ա ­ նելու ղւսզաւիարի հետ մ իա սին, Ա լա մզա րյա նն իր ողջ կ յա ն քո ւմ մ ե ծ կրքով պ ա շտ պ ա նում Էր և ռուսա ց լե զո ւն ' հա մա րելով ա յն մ ի հա րուստ ա ղբյուր, որից պ իտ ի ռուսա կա ն ա ռա ջա վոր լուսա վորությունը հորդեր դեպ ի հայրենի եբկրի խ ա վ ա ր ա նկյունները* հհՀ ա յ ր ա ն կ ո ր ո ւ ս տ պ ա հ ե ս ւ / դ ր ա ն բ ա ր բ ա ռ ի լ ր ե ա ն ց , զ ո ւ ն գ ո ր ծ ե ն մ ե- д ւսէիս ս ա ա կ ե ր կ ա ւ ՚ի ր ո ւ թ ե ա մ ր ո ւ ս ա ն ե լ և զ լ ե զ ո ւ ռ ո ւ ս ա ց , զ ի ն ա / ա լ ա կ ն ո ւն ի ն ներվա րժիլ ի հարկաւոր գիտութիւնս և ա ռա ւելա պ էս լուսաւոր ա ռնել ղ մ ի առ ք լ ր ե ա ն ց ։ Յ ա յս մ ի տ ս Ռ ուս սիէս Է վ ա ս ն ն ո ց ա ն ո ր Ա թ Է ն բ . ա յլ ա ռ պ ա կ ա ս ո ւ­ թեան։ կա րևորա գույն զրեա նց /ա նթերի ուսումն լեղուի ռուսա ց, յս։մե\"յ ա յն ջանք նոցա ի գերն ելա նեն»*։ Ա յս բա րձր գի տ ա կցո ւթ յա մ բ է, որ Ա լա մդարյա ն ր մ եծ կրքով ու ա վյունով 1 8 1 4 — 1821 թվա կա նների ընթա ցքում հա յկա կա ն դպրոցների հա մա ր պ ա տ ­ ր ա ս տ ո ւ մ Հ- ռ ո ւ ս ե ր ե ն ե ր կ ո ւ ն ո ր ձ ե ռ ն ա ր կ : Ադամդ ա ր յա ն ի վ ե ր ո հ ի շ յա լ Ռ ո ւ ս ֊հ ա յե ր ե ն գ ո ր ծն ա կ ա ն ք ե ր ա կ ա ն ո ւթ յա ն ձե ռ ա գր ի մ ի ենք)ա ր ա ժի ն ը մ ի ա յն ' « Հոլո վ ա ռո ւ ն ա խ ա դ ր ո ւթ ի ւն ք » — «гПреДЛО- ГИ, у п р а в л я ю щ и е п а д е ж а м и » — մ ե զ հայտ ՛նի է ր 1 9 4 9 թ վ ա կ ա ն ի ն ', Հ ե տ ա ­ գա յում պ ա րզվեց, որ Մ ա տ ենա դա րա նում պ ա հպ ա նվում են այղ ա շ խ ա տ ա ֊ 1 Ա յդ պ ե ս ե ն ր կ ո շ ,,,,Г պ ա յմ ա ն ա կ ա ն ո ր ե ն , * Լ . Ա յ ա մ դ ա ր յ ա ն , Հ ա մ ա ո օ ս , բ ա ռ ա ր ա ն ի ո ռ ս ա չ , լն ւ ,ո ,1 ի հ ա յ, Մ ո „կ վ ա , 1 8 2 ! թ - , ք- ւ * • 3 Ա յդ մ ա ս ի ն տ ե ՛ս Հ Դ Ա « Տ ե դ ե կ ա դ ի ր ;. !Օ Հ Օ Р - .

1 8 4 Շ • Ն ա զա րյա ն թ յա ն նա և ա յլ մա սերը, մ ի ր ա ն /ս ն էլ կրկնօրինա կներով։ (Ա յդ բոլորը ի մի բերե[ով և ա մրա ցնելով մի կա զմի մեջ, մուա ր ա րվեց Մ ա տ ենա դա րա նի ձ Լ ֊ пи,գ ր ա կ ա ն ր ա մ ե ն //' 3 7 5 4 հ ա մ ա ր ի տ ա կ )։ Ա յԼ փ ա ս տ եր չունենա լո ւ պ ա տ ճ ա ռ ո վ , մ ենր հիմը ընդուներ/// 7 9 4 9 թ վ ա կ ա ն ի ն հ ա յտ նի դ ա ր ձա ծ վերոհիշյա ք հ ա տ վ ա ծի թ ղ թ ի ա ր տ ա դը ո /թ յա ն մ ա մ ա - նա կն ա դդա րա րոդ տ ա ր ե թ վ ե ր ը , կա ր ծո ւմ էի ն ք, որ ա յդ դործը Ա լա մղա րյա նը դրել է ոչ շո ւտ ' ա յլ 1 8 3 1 թ վ ա կ ա ն ի ն կ ա մ ն ր ա ն ի ց հ ետ ո , Ս ա կա յն շա րո ւնա կ֊ վող հ ետ ա զո տ ,/,թ յա ն ը ն թ ա ցքո ւմ երևա ն եկա ծ փ ա ստ երը նոր ,ո լյս սփ ռեցին ա յս հա րցի վ ը ա : Պ ա ր զ վ ե ց , որ Ա լա մ ղ ա ր յա նը ա յդ պ ի ս ի մի ա շխ ա տ ութ յուն զրեՂ է Ս ո ս կ ,/ա յո ,,Г 1 8 1 4 — 1 8 1 6 թ վ ա կ ա ն ն ե ր ի ն և ո ր մ ե ր ձ ե ռ ը ի տ ա կ ե ղ ա ծ ը դրա ը ն դօրի ն ա կ ս ,թ յո ւն ն է' հեղինա կի ձ ե ռ ք ո վ հես ,ա ղա յում ա ր վ ա ծ։ Ըստ երե- վ ո ւյթ ի ն դեռ ես Ա „:ո ր ա խ ա ն „,մ Ա լա մ ղա րյա նը մ ի ա յդ պ ի ս ի քերա կա նութ յուն պ ա տ ր ա ս տ ե ր ,,. մ տ ա հ ղ ա ց ո ւմ է ո ւն ե ց ե ր Մ ո սկ վ ա հ ր ա վ ի ր վ եր ,,/ ն ա ի ր ա յղ մտ ա դրութ յունը հա ղորդել է Հո վ ա կ ի մ Լա զա րյա ն ի ն , և վերջինս էլ հա նձնա ­ րա ր!., է նրա ն հրա տ ա րա կութ յա ն պ ա տ րա ստ ել ա յն , 1 8 1 4 թ վ ա կա նի ղ ե կ /ո ե մ ֊ բ ե ր ի 2 - ի ն Հ ո վ . Լ տ զա ր յա ն ի ն դ ր ա ծ ն ա մ ա կ ո ւմ Ա լա մ ղ ա ր յա ն ը զ ե կ ո ւց ո ւմ է ա յղ ա ռթ ի վ իր կա տ ա րա ծ ա շխ ա տ ա նքի մ ա ս ին , խ նդրելով նրա նից ուղա րկել* ան հրա ժեշտ դրա կա նութ յուն: «Պ ւսշտ օնեա ս տ ե ա ռնդ 9 ա ւա րտ եցի ղբերա կա նու- թիւնն ռուսա ց և րնկա լնում ղճա րտ ս/սա նա կա ն ղուսոլմն և վ ո ք ր առ փոքր կ ա ղ մ ի մ ղ շ ա ր ա դ ր ո ւ թ ի ւ ն ս ա յ ն ր լ ե զ ո ւ ի : Ա ո յ ա ո ա շ դ ) ւ Տ ու ք1ի լ ն ա յ ս ա ռ ա ր կ ա դ ե ր ե ր ի ն չ ը պ ի տ ո յ ա ն ա ն ' մ ի ք ա ր ս ղ /Тա տ ե ա ն Մ ա ս ի ր ո ն ի , ե ր կ ր ո ր դ մ ե թ ո լ ո ղ ի ա յ և ե ր ր ո ր դ /ղ է ս ֊ /դ է ս դ ր ո ւ թ ի ւ ն ը զ ա ն ա զ ա ն հ եղի/նա կ ա ց / Ք ա ր ո ղ մ ա տ ե ա ն ն ն մ եթ ո ր/ղ իա յն երրէք ա ստ ոչ ղ տ ա նին ի պ ա տ ճա ռս հրկիզութեա ն, իսկ զր ո ,. Ա ի /ն ք պ է ս ֊պ է ս հ ե ղ ի ն ա կ ս ,/,, հ ա ղ ի , */,ր 1 /Ո ,'/ Մ ա ղ թ է ա ռ մ ե ղ ա պ ի կ ա ր ,,,թ ի ,ն ի մ յա դ ե ցո ւցա ն ե լ ղ քա ղց ի մ ա յս ոքի լք մա ս/ենիւք, 1թէ հնա ր ի ցէ, ե ա ղԼրսեմ ղ տ ա ր ա պ ա յմ ա ն յա նդգնութ իւնս ի մ ա նտ ես տ ոներ)/ ( Ւ ղ թ . X 1 0 4 , գործ X 8. վա վ. X 14), Ա լա մ ղա րյա նը շն ո ր հ ա կա լո ւթ յա մ բ ստ ա նո ւմ է իր պ ա հա նջա ծ դ ր ա կ ա ն ա ֊ թ յո ւն// և օրն ի բո ւն ա շխ ա տ ում ա յդ նպ ա տ ա կի հա մա ր: 1 8 1 5 թ վ ա կա նի հոկ­ տ ե մ բե ր ի ն Ա ր ս մ ղ ա ր յա ն ի ք ե ր ա կ ա ն ո ւթ յա ն դա սա գիրք,, ա րդեն պ ա տ րա ստ էր: Ա յդ ա ռթիվ դրա ծ նա մա կում նա խ նդրում է իր հովա նա վորին' չձդձգե, տ պ ա գր ռ/թ յա ն հա նձնելու դործը: « Խ նդրեմ երես ա նկետ լ դթա լ ի ր ա զմ օր ե ա յ տ քնութիւնս ի մ ի յօր\\ին)ո,մն քերա կա նութեա ն ի մ ս յ հա մ ա ռօտ ի, որ է աո տ իրս։ ղու Յովսէ/ի բա զմա ր դի ւն սա րկա ւա գն, որպ էսզի մ ի ՛ մ նա սցէ րնդ զրուա ն пи/, ո ր օ դ ա ե լո ց է կ ա ր ծ ե մ մ ե ր ,:,/լն ե ս ,յ հ ա մ ը ա կ ա ց » , ( Բ ՚դ թ . X 1 0 5 , գ ո ր ծ X 1 1 , վա վ. X 1): Հ ա մ ա ձ ա յն կ/սնխ ա վ ա ր ա ծ խ ո ս տ մ ա ն , Հ ո վ ա կ ի մ Լա ղա րյա նը հ ա յտ նում Լ ի ր հ ա մ ա ձ ա յն ո ւթ յո ւն ը ՝ Ք եր ա կ ա ն ո ւթ յո ւնը ա ռ ա ջիկ ա յում տ պ ա դրութ յա ն հանձնելու, մ ա ս ի ն : Ա լա մ դ ա ր յա ն ը խ ո ր ա պ ե ս հ ր ճ վ ո ւմ է իր ա նդրա նիկ а ե ր կ ա ֊ 1 « Ի ս կ դ ր ո լթ ի մ յք պ Հ ռ պ Լ ս Հ ե ղ ի ն ա կ ս ։д и ա ս ն /ո վ Ա ,ա մ դ տ ր յս Հ /ր ի ն կ ա տ ի ո ւ ն ի ո ո լ ս գ ր ո ղ ­ ն ե ր ի ն բ ա ն ա ս տ ե ղ ծ ն ե ր ի ե ր կ ե ր ը , ո ր ո ն ց ի ց ն ա ք ե ր ա կ ա ն ո ւ թ յա ն դ ս /ն ա ղ ա ն օ ր ե ն ք ն ե ր ,, ր ա ց ա տ ր ն - / '\" ն պ ա տ ա կ ո վ ք ա ղ վ ա ծ ք ն ե ր Հ ա ր ե , դ ա ս ա դ ր ք ի Հ ա մ ա ր , Բ ա ց ի վ ն ր ո Հ ի շ յա , գ ր ք ե ր ի ց Ա ,ա մ դ ա ր . Iս ւն ր խ ն դ ր ո ւ մ Է ն ա ն « ...պ ա տ մ ո ւ թ ի ւ ն ,.}, Չ ա մ չն ա ն ' ե ր կ ո ւ Հ ա տ ո ր , մ ն ա ց ո ր դ ք ն ա շ խ ա ր Հ ա դ ր ա - թ ե ա ն , վ ա ր ք Մ խ ի թ ա ր ա յ Ա ր ք ա յի ն ե մ ի Հ ա տ ո ր ե ս ЗрСЛИЩ С որ Հ ' տ եսա րա ն ա շխ ա րՀի, 'ւ ր ո / ք մ խ ի թ ա ր ն ,ո ց Լ ք ղ ի ս ի ս ի ր տ ն յո դ ի » — գ ր ո ւմ Լ նա ։ ք ^ ղ Բ » -V 1 0 Տ , դ ո ր ծ К էէ, վա Հ• -V / ) է

Հ ա ր ւ ս ք կ ո ւ ն Ա / ա մ ղ ա ր յ ա ն ի դ ո ր ս ո ւ ն է ւ ո ւ թ յ ա ն ւք ո ս կ ո վ յ ա Ն տ ա ր ի ն ե ր ը սիրությունը» Հրա պ ա րա կի վրա տ եսնելու գիտ ա կցությունից։ «Թ ուղթ տ եա ռնդ, որ ի 15-Է ն ն ո յե մ բ ե ր , ս տ ա ցե ա լ ը ս տ ժ ա մ ա ն ա կ ի ն ,— դրում է նա անմ իջա պ ե ս ,— ց ն ծ ա ց ւ ս յ ա ն ս ա ա ս պ է ս վ ա ս ն ՝խո ստ ՛ա նալո յ Ձ ե ր , ա ն պ ա տ ճ ա ռ ի ա ի պ ա րձա նա ցուցա նել ւլիմս սա կա ւա նիւթ երկա սիրութիւն, տ րիտ ուր որոյ տկա- ր ս / ն ա մ ն ո ւ ի ր ե լ զ ա յ լ ի ն չ , բ ա ց յ ե բ ա խ ւ ո ա ղ է տ ն ս ր տ է ս . . . » : ( Ւ ղ թ . • ' 1 0 5 , դո՛ւ՛) № 1 1 , վավ. X 2), Ս ա կա յն, ինչպ ես երեում է Հետ ա գա գրա գրություններից, Հո վ ա կ ի մ Լ ա ֊ զ ա ր յա ն ը չի կ ա տ ա ր ում ի ր խ ո ս տ ո ւմ ը ։ Ա լա մ դա րյա ն ը վիճում է նրա ',ետ, ա ռա րկոլմ՝ զա նա զա ն բա ռեր ի ի ր բա ցա տ րությունների շուրջ նրա հա յտ նա ծ կա րծիքների դեմ ։ Մ ենք ա նՀրա ժեշտ ենր Հա մա րում ա յդ ա ռթիվ Հովա կիմ Լա զ ա ր յա ն ի ն ո ւղ ղ վ ա ծ պ ա տ ա ս խ ա ն ն ա մ ա կ ն ե ր ի ց մեկը ա յս տ ե ղ ներկա յ ա ց ֊ նել ա մ բո ղ ջո ւթ յա մ բ, ա յն մի չա փ ա զա նց ուշա գրա վ փ ա ստ ա թուղթ է, որբ պ ա րզա բա նում է Ա լա մդա րյա նի գործնա կա ն քերա կա նությա ն դա սա գիրք գր ե ֊ լու շա րժա ռիթները, պ ա տ մութ յունը ե րնղ հա նրա պ ես Ա ,ա մ զա րյա ն ի ն բ ն ո ­ րոշող շատ հարցեր։ « 3 ա ղա գս նա խ ա խ ա յծ երա խ ա յրեա ց իմոց, Հա մա ռօտ քերա կա նութեա նս ա սեմ,— գրում է նա 1Տ16 թ . հունվա բի 13-ի թվա կիր ա յգ նա մա կում,— զոր խ օստ ա ցեա լ էիք նա խ ա պ էս ի լո յս ա ծել, ա ՛րդ ըստ տ ա րա բա խ տ ութ եա նս դ ր է ք թ է վ ա ս ն բ ա դ ո ւ մ ս խ ա լ տ ն ա ց ն ի ւ ր ո ց չ է դ ե ր մ տ ն ա լ /» տ ի պ . բ ա ր ի է , ս խ ա ­ լիլն մերձ է մա րդկութ եա նս, բ ա յց յա պ ա ց ո յց բա ն ի ց ձ երո ց յի շէք զեբկուս բ ա ռ ս , մ ի ն ն /{алчность, ղ ո ր դ ո ւք ա գ ա Հ ո ւ թ ի ւն թ ա ր գ մ ա ն է ք ։ Ա գ ա հ ո ւթ ի ւն ն ж адн ость լս ի ռ ո ւս ե ր էն և ЭЛЧНОСТЬ թ է պ է տ բ ա ռ ա ո բառ. ն շ ա ն ա կ է դ ա ն յ ա գա. ֊ թ իւն, որ ի ք ա զ ցո ւէ պ ա տ ճա ռ ի , բ ա յց որովհետ և բղ խ ի ի բ ա յի ց ս ЭЛЧу ե алкаю վա սն ա յո սրիկ և ես, որովհետ և ա նյա գութիւնն ա նհա րմա ր էր' քա ղց եղի։ ճշմա րտ ութ իւն բա նիս երևի ի րա ոգրքէն Ռ ուսա ց Ա կա դէմիա յին, տ պ ա ֊ գ բ ե ց ե լո յ ի 1 7 8 9 թ ռ ա կ ա ն ի ն , հ ա տ ո ր 1 , ե ր ե ս 2 5 ։ Բ ա յց ЭЛЧНОСГЬ ն շա ն ա կ է մերթ ևս զա զ ա հութի ւն, բ ա յց եր կ ր ո ր զ որպ էս, կ ա մ լա ւ է ևս ա սել ա յլա - р ա նօրէն, որում վկա յէն բա զմութ իւնք լեզուա գէտ մ ա տ են ա դրաд ռուսա ց, թէպ էտ և յիշա տ ա կեա լ բա ռա րա նն ոչ ինչ խ օսի դ ա յսմ ա ն է։ Երկրորդն ա սէք թ է' փ ոխ ա ն եղբօր եղեա լ ե մ Ֆրեր և թ ա րգմա ն Լաւ ե մ զ ա յն бра 7։ Բա ռն եղբա յր չէր յի ն է ն ն ծ ա ն օ թ , բ ա յց ո ր ո վ հ ե տ և ՛լքա նի մ ի բ ս /ռ ժ ո զ ո վ ե ա լ ա յբ բ ե ն ա կ ա ն կ ա ր ղ ա ւ կ ա մ ե ց ա յ դ ա ս ա ւ ո ր ե լ ի ւր արաՀւչքււր , ե զ ո լ ա ց ն և ս մ ի ա ն գ ա մ ա յն , վ ա ս ն արտորիկ ի պ ա կ ա ս իլ մ ե ր ո ւմ ս բ ա ռ ի ֆ տ ա ռ ի ւ, ե ղ ի ֆէիւ. ֆ ր ե ր , զ ո ր ա ռեա լ էմ ք ի գ ա զ զ ի ա ց լո ց , ոբ բ ղ խ ի ի լա տ ի ն բ ա ո է ս Р га1 е Г (ֆ ր ա ,ս էր ) և ա յն ո՛չ ըստ ք մ ա ց ի մ ո ց , զի ո մ ա ն ք ի գեդա հրա շ բ ա ն ա ս տ ե ղ ծ ի ց մ ե ր ո ց վ ա ր ժ ե ա լ են բ ա ռ ի ։ ֆ ր ե ր , որպ էս Ա գա թ ա նգե դ ո սն, է ա մ բ ր ո ն ա ց ի ն ։ ե թ է կ ա մ ի ք ստուգեք զա ս ա ցեա լս տ եսէ,, ի հա սա րա կ բ ա ռ գ ի ր ք ն մ ե ր զ ա յս բ ա ռ ի տ ա ռն ֆ . յե ր ե ս 1251. ուրեմն ոչինչ տ գիտ ութիւն նշմա րի յի ն էն ա ստ ա նօր, զի ա յսպ իս իք բ ա զ մ ի ց ս հ ա ն գ ի ս լ ի ն ի գ ր ո ւ ա ծ ս Հ ե զ ի ն ա կ ш д . բ ա յ ց վ ե Հ ա զ ն ե ա յ ի շ խ ա ն թ է <• բ ա ց յա յս մ ա ն է ա յ/ սխ ա լա նք ևս գուցէն, խ ն դ ր ե մ րստ ձեբումդ ե ն թ ա դ ա ֊ ա ո,թե ա ն սրրա դրեւսլ վա ղվա ղա կի ի ր յ ս ը ն ծ ա յե լ զի ր ա զ մ ա ժ ա մ ա ն ա կ ե ա յ երկա սիրութիւնն ի մ վա սն եբկուց սխ ա լա նց եթէ ի տ պ ա զրութենէ զրկեսցի. կ ա ր ծ ե մ թ է , չքւցէ վ ա յ ե լ չ ա կ ա ն ։ Մ ի ՜ թ է ա մ ե ն ա յ ն գ ր ո ւ ա ծ ք , ա մ ե ն ա յ ն բ ա ն ա ս ֊ տ եզծք Հեղինա կս,д ա զ ա տ ք են ի վրիպ ա կս,ց ։ Ա Հա ն ա յե ց ա ր ,,ւբ ընզ նա խ կին շա րա դրութ իւն Ա բ բ ա յա ց ւ ո ց , լի ր ե ն ր ա զ մ ա զ ի մ ի ս խ ա լա ն ո ք , բ ա յց օր աւուր յա ռա ջա ցեա լ Հա ս!.ա լ կա ն ա յժ մ ի կ ի ծ ա յր կա տ ա րելութ եա ն, և մա նա ւա նզ

186 • Նա զա րյա ն ղի տ ետ ր ա կ ն ի մ ո՛չ է ք ն ա ծ ն ո ւ թ ի ւ ն կա մ մԼսւսւֆիզիզա յ, որ թ ե թ և վրիպ ա - կ ա ց ղ ,!ի տ ուսա նողին իսա րբա լեսցէ, ա ,լ տետր ա ո ի կրթութիւն մա&կա&ց (ը նդգծո ւմ ներն մ երն ե ն — Շ. Ն .) ե ես վա սն երկու,յ սխ ա լա նց զհարիոր ոպ իզսն ա նպ ա տ կա ն է ընդ ղրուանալ դ ա ղ ել...», (Թ ղթ . X 105, դործ X’ 11, վավ. X 4)\\, Ս ա կա յն Ա լա մդա րյա ն ի ոուո-հա յեր են քերա կա նությա ն դասագիրքը չհ րա ­ տա րա կվեց, գուցե ոչ մ ի ա յն մ ի շա ր ը բ ա ռ ե ր ի (քսքսա,» թա րգմա նությա ն պա ս,ճ ա ռ ո վ ... Ա լա մղա րյա նի Հովա կիմ Լա ղա րյա նին դրա ծ վերջին նա մա կում հա յտ նա ծ տ եղեկություններից հետո (2 4 ,1 — 1 8 1 6 թ .), մ ենբ ա յլևս ա յդ դա սա գրքի մ ա - սին ոչ մի փ ա ստ ի չեն ք հա նդիպ ում, Մեղ ,րի վ չեն հասել Ա լա մղա բյա նի 1Ы 7-1823 թ թ . դրած նա մա կները, իսկ ձեռաղիր ե տպ ա դիր մնա ցա ծ ա ղ ­ բյուրները ե Ա լա մղա բյա նի ղ ենսա ղիբները ,ոում են ա յդ մա սին։ Մ եր պ րպ տ ռւմնեբը, դա սա գրքի ա յղ նա խ ա դա ղա ւիա ր օրինա կը գտնելու հ ո ւ յ ս ո վ , ա պ ա ր դ յ ո ւ ն ա ն ց ա ն , ս ա կ ա յ ն բ ա ր ե բ ա խ տ ո ւ թ յ ո ւ ն Ւ,, ո ր պ ա հ պ ա ն - վ ա մ են հետ աղա (ինչպ ես նշվեց վեբեում, հեղինակի կողմից կա տ ա րվա ծ) ընդօրինա կս,թյունները, Դ րա նցից մ եկ ը ' 1940 թվա կա նին հա յտ նա բերվա ծ հա տ վա ծը պ ա հպ ա նվում էր Մ ա տ ենա դա րա նի ա րխ իվի Մ սերյա նների ֆոնդում, իսկ մ յո ւս ն ե ր ը ' ա յլ ե ա յր Ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի մ ի ա յլ կրկնվող թ ե ր ի հ ա տ վ ա ծ էլ ա յժ մ պ ա հ պ ա ն վ ո ւ մ Հ Մ ա տ ե ն ա ղ ա ր ա ն ի ա ր խ ի վ ի а Զ ա ն ա զ ա ն հ ե ղ ի ն ա կ ն ե ր ի ,) ֆ ո ն ­ դ ո ւմ -: Ր՝ե ի ն չ պ ե ՜ս ե ի ն չ ճ ա ն ա պ ա ր հ ո վ է մ ա ս ն ա տ վ ե լ Ա լա մ դ ա ր յա ն ի ձ ե ռ ա ­ գիր ա շխ ա տ ությունը ե մուտ ք գործել տա րբեր ա րխ իվներ, որոշակի դժվար է ասեք, սա կ ա յն կա ն վւասսւեր, որոնք մ ա ս ա մ բ պ ա տ ճա ռա բա նում են ա յդ ե ր ե - վ ո ւյթ ը , Ս սեր Մ սերյա նր Նեբսիսյա ն դպ րոցի ՀԱ լա մղա բյա նի տ եսչությա ն շրջա ­ նի ) ա շա կերտ ներից է, /8 3 4 թ . մա յիսին նա եղել է Նոր Նա խ իջևա նում ե Ս. Խ ա չում՝ Ա լա մ գա ր յ ա ն ի տ ա ն ը : Իր ս ի ր ելի ուսուցչի ո ղ բ ե բ ղ տ կ ա ն մ ա հվ ա ն բոթ ը նա նա մա կով հա յտ նում է Գ ոբպ ա տ ոլմ գտնվող Խ. Ա րովյա նին և Ստ. Նա ղարյա ն ի ն (ա յդ օրերին է հա վա նա ըա ր որ նա դրում իր տ ա ղը' Ալա մղա ր- յա նի մա հվա ն ա ռ թ ի վ )։ Անշուշտ հենց ա յստ եղ էլ Մ. Մ սերյա նի ձեոբն է բնկ- Նում ի ր ուսուցչի վերոէիչյա , ա շխ ա տ ությա ն ձեռա դիրը ե հետ ա գա յում ինչ- ինչ պ ա տ ճա ռներով մա սնա տ վում։ Ա յս միտ քը հա ստ ա տ ում է մ ի շաս: ուշա ֊ Դ ր ա ՛ ւ ■ա յ լ վ ւ ա ս ա ։ Մ ս ե ր յ ա ն ն ե ր ի ա ր խ ի վ ի ց հ ա յ տ ն ա բ ե ր վ ա ծ Ա , ա մ ղ ա ր յ ա ն ի ք եր ա կ ա ն ո ւթ յա ն հ ա տ վ ա օի շա պ ի կի ։/րա (ո ր ը ա վ ե ,ա ց վ ա ծ է հ ետ ա դ ա յո ւմ ) սև մա տ իտ ով դրվա ծ է «Г р а м м а т и ч е с к и е за м е т к и . соч. А лам дари ан а. М. Мсерианц». Ա յս մ տ կ ա դ ր ո ւթ յա ն ն ե ր ք և ի մ ա ս ո ւմ կ ա պ ո ւյտ մ ա տ ի տ ո վ ա վ ե ՛լա ց վ ա ծ է- էՕրէնք ռուս քերա կա նութեա ն. Ա լա մ ղ ար!, ա ն ց» ։ 1 Ն ч / մ ա էյի շ ա ր ո է ն է ս կ ո էք ! յ ո ւ ն ր տ ե ս է Օ Օ ^ ր գ էթ$ ) տ ո ղ ա տ ս է է յ ո ւ մ է * Ւ դ թ . .V 4 $ , վ ա վ . .V 3 //. Մ ս ե ր յա ն ի ս տ ո ր ա դ ր ո ւթ յա ն դ ի մ ա ց , թ ե ր և ս ա յ/ ձ ե ո ր ո վ դ ր վ ա ծ «'УТО ЧН ИТЬ аО ТО рал, ի ս կ վ ե ր և ո ւ մ ն շ վ ա ծ կ ա պ ո ւ յտ մ ա տ ի տ ո վ » դ ր ա վ ր ա ո ր ո շ ա կ ի դ ր վ ա ծ { <Г80Т0Грзф *>* Մ ե զ Հ ա յտ ն ի շԼ կ ա պ ո ւյտ մ ա տ ի տ ո վ ա ր վ ա ծ հ ի շ ա տ ա կ ա գ ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ի Հ ե ղ ի ն ա կ ը ։

Հա րո ւթ յուն Ա լա մդ ա րյա ն ի դործուննութ յա ն մ աէկովյա ն տարիները 187 Լ ա ք ո ր դ Է շ ի լ ո ւ ս ա ն ց ք ո ւ մ , ն ո ւ յ ն ձ / յ ռ ր ո վ գ ր վ ա ծ Է՝ Грамматические заметки и правила, М . М серианц». Նուքն Էջի վ եր և ում ' « Ց օ ղ ո ւ ա ծ » խ ո ր ա գ ր ի կ ող քին գ ր վ ա ծ Հ «АлЭМДариаН\", ւս/եուհհւոև սկս վում Է ա նքա րը։ Մի ա յլ հսւրց. որտ եղ և ե ՜ր բ Է կա տ ա րել Ա լա մղա րյա նը իր ա շխ ա տ ությա ն ա ՏԴ ը ն դ օ ր ի ն ա կ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ը ( ղ ր ա ն ը թ ո ւ ղ թ ը ա ր տ ա գ ր վ ա ծ Լ 1 8 3 1 — 1 8 3 2 թ վ ա ­ կ ա ն ն ե ր ի ն )։ 1 8 3 2 թ վ ա կ ա ն ի ն Ա լա մ ղ ա ր յա ն ը ե ղ ե լ Է Ք ի շ ն և ո ւմ I։ ա պ ս։ Նոր Ն ա խ ի ջև ա նո ւմ ' մ ի ն չև ի ր կ յա ն ք ի վ երջը ( 1 8 3 4 թ . մ ա յի ս ) : Հ ա ս կ ա ն ա լի Է, որ Ա լա մղա րյա նն իր ա յղ ա շխ ա տ ա նքը կա տ ա րա ծ պ իտի լինի ձեռա գրի թղթի ա ր­ տ ա գրութ յունից հետ ո, ա յս ինքն ' 1 8 3 1 — 3 4 թ վա կա նների ը ն թ ա ց ք ո ւմ : Իսկ գասա գրքի միևնույն հա տ վա ծից մի քա նիսը ընգօրին ա կելով, նա անշուշտ նպ ա տ ա կ Է ունեցեք իր մոտ ռուսերեն սովորող ա շա կերտ ներին ա պահով/ղու քերա կա նությա ն մի ուղեցույց ձեռնա րկով: Ժ ա մա նա կա կիցներից մեկը վկա ­ յո ւ մ Է, ո ր Ս. հ ա չ վ ա ն ք ո ւմ (ո ւ ր Արս մ գա ր յա ն ը , ի ն չպ ե ս ն շ վ ե ց վ ե ր և ո ւմ , մ տ ա ­ դրություն Է ունեցեք հա յկա կա ն մի խ ոշոր դպ րոց հիմնա դրել), Ա լա մգ ա ր յա ն ի մոա ռուսերեն քերա կա նութ յուն Էին սովորում ոչ մ ի ա յն հոգևորա կա նները, այլև ա շա կերտ ներ, որոնք ղալիս Հին Նոր Նա խ իջևա նից: «Ես ա ռա նձին ուսում չեմ ս տ ա ց ե լ, — հ իշում Է ա յղ ա ն ձ ն ա վ ո ր ո ւթ յո ւն ը , — ղ պ ր ո ց ֊ո ւս ո ւմ ն ս ւր ա ն չ ե մ ղնա- ց ե լ, բ ա յց ի մ ա յժ մ վ ա ունեցա ծ քա հա նա յա կա ն ղիտ ությունս նորա նից ե մ ձեռք բերեր նա բա ցի հա յոց լեզվից, լա վ դիտեր և ռուսաց լեզուն, քա ղա քից ա շա ­ կերտներ Էին գաւիս նորա նից քերա կա նություն սովորելու...»^։ Ա լ ա մ դ ա ր յ ա ն ի ք/ ч п и - հ ա յ ե ր ե ն ք ե ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ա ն ա յ գ ձ ե ռ ա գ ի ր ը , ո ր ա յ ժ մ պ ա հ պ ա ն վ ո ւ մ Է Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի ձ ե ռ ա գ ր ա տ ա ն /։ ( К՛ 3 7 5 4 ) , բ ա ղ կ ա ց ա ծ Է 8И մեծա դի ր (3 5 ՜)Հ 2 2 ) թերթից, իսկ ա րխ իվում պ ա հպ ա նվող Հա տ վա ծը նույն չավս։/։՝ 21 թ ե ր թ եր ի ց: է^զթի մի մա սը դեղնա վուն Է, մի մա սը սպ իտ ա կա վուն> Բոլոր հատ.լա ծները գ ր վ ա ծ են մ ի ևն ույն բ ա ց շա գա նա կ ա գույն թ ա նա քո վւ Մ ե ծ ա գ ի բ Ա.չդ թ ե ր թ ե ր ի ա ր ա ն ք ո ւ մ պ ա հ պ ա ն վ ե լ են երկու պ ա տ ա ռ ի կ , ո րո նք րստ երևույթին կտ րվա ծ են նույն մ ե ծա գի բ թ երթերից, դրա նց ժ ա մ ա ն ակր որոշելու ա դյա լներ չկ ա ն : Ձ եռա գրի հ ա մ ա ռո տ բովա նդա կով)յունր հ ե տ և ֊ յա լն Է. 1. Խրատ տ ետ րա կիս, թ ե ր թ 1ա (վ ե բո Հի շյա լ պ ա տ ա ռիկներից աոաջինն կ, Ա յ ա մ դ ա ր յ ա ն ի դ ա ս ա դ ր ք ի ա ռ ա ջ ա բ ա ն ի մ ի հ ա տ վ ա ծ ը ՝ ս և ա գ ի ր ւԱ ւ ս ա կ ո վ )՝ 2 . Ցա ղա ղս հոլովից ռուսա ց, թերթ 2 ա — 6աւ Յօդուա ծ երկրորդ, թերթ Сա — 8րւ Յօդուած երբորդ, թերթ 8ա — 15ա: Յօդուա ծ [ չորրորդ]— Հոլովա ռու նախադրութիւնը, թերթ 1 5 բ — 20բ: Յօդուա ծ [հինգերորդ], թ ե ր թ 2 0 ա — 2 2 բ: Ц ш ր տո լվըւթիւնք . թ ե ր թ 2 2ր — 2 4 ա է « Լ ո ւ մ ա յ , 1001 ր . , կ 14&1

Շ » Ն ա զա րյա ն 3. Յօդուած — Հոլովառու նախադրութիւնը. թերթ 2 7 ա— ЗЗр'/ Հաւելուած. թերթ 32р — 30ա: Յօդուած — Արտուղութիմ/բ. թերթ 30ա —38ա: Ռամկարանութքւնք ոուսաէյ. թերթ 38ш —/ч 4. Մի հատված նախորդ' «Հոլովառու նախադրութիւնք, » բաժնից, թերթ 42բ — 43ա; Յօդուած — Արաոսլութիլնբ. թերթ 40բ — 42ա: Ռամկաբանութիլնք ռուսաց, թերթ 42բ —4 Յա: 5. Գործնական վարժից թաբդմանութեան Մասն աոաջին Յօդուած առաջին — Յաղագս հոլաք],ց սասաց, թերթ 45ш —4 ? г Յօդուած երկրորդ — թերթ 47բ — 4 9 ա։ Յօդուած երրորդ— Յաղագս ժամանակական բա յի, թերթ 49ա~51աւ Յօդուած չորրորդ — Յաղագս ընդոլնելութեսմւց և այլ ի ն չ ֊ի ն , զի- սւելեաց. թերթ 51 ա— 53բ: Ցօղուած հինգերորդ — Յադաղս հոլովառու բուն նախադրութեանդ. թերթ 53բ — 57բ: Յօդուած վեցերորդ — Յաւելուած, թերթ 53բ— 59ր։ Յօդուած յօթներոբգ — Զարաուղութիւնք. թերթ 5 9 բ —60բ։ Յօդուած ութերորդ — Օրինակյ, բառական թարղմանութեանց. թերթ 61 ա —ր • $ . Գործնական մարդից թարղմանաթեան Ս՞ասն երկրորդ Յօդուած առաջին Ուղղական հոլով Սեռական [ ' * \" / « ' / ] Տրական \\հսլ>՚վ\\ Հայցական [հոլա{\\ Գործիական [հէ՛քով] Նախարական [հո/ով] — թերթ 0 2 ա— բ : Հարցս/կանք — թերթ 62բ: Լաււթիւն օժանդակ բայի — թերթ 03բ: Յօղուս/ծ երկրորդ — ԱրաավԼպբ, թերթ 0 3 ա— 0 4 ա: Յօդուած երբորդ2 — Առակք. թերթ 04и/— 05ա: Յ օ դ ո ւ ա ծ չ ո բ ր Ո ր դ — Հ ա ա ո ւ ա ծ ր ի բ<նա պ ա ա մ ո ւթ ե ն Լ: Лев. Слон. Тигр. Носорог. Крокодил. Медведь. Верблюд О с е л . Л и с и ц а . С о б а к а . К о ш к а . М ы ш ь , թերթ օտ ա ֊օօ ա , Յօդուած հինղերոբղ — Զան աղան ահ/ակր թոյնոցւ ՚ Տ ե ՛ս Հ Գ Ա օ Տ ե ղ ն կ ա գ ի ր ռ , 1 0 1 0 թ . , .V Յւ ■ Ձ հ ո ա դ ր ո է է է Ь г г п г ц р օ խ ա / մ ա մ ր կ ր կ ն վ ա ծ կ , ո ր ո վ I, խ ա խ ա վ հ , Է Հ ս ւ յ ւ ւ ր դ ա կ ա Ն ո ւ թ ^ ձ ւ Հ ւ

Հա րութ յուն Ա /ա մ դա ր յա նի 4 ո ր ծո .ն ն ո ,//յա ն մ ոոկ ով յա ն տ ա րիները 18У П авлин. Индейский петух. Д омаш ний петух. С ова. Ж у ­ равль. Лебедь. Коршун. Голубь. Удод. Л асточка. Ж аво­ ронок. С оловей . թերթ 6 6 ш ֊6 7 ш : Рыбы. Составны е части растений. Финик. Чайное дерево. Я н т а р ь . Р т у т ь . З о л о т о . С е р е б р о . թ ե ր թ 6 8 ш< Յօդուած՛ վեցերորդ Լուսաւորդ երկնից, կրօն ե բարոյականութիւն։ Солнце. Луна. Թերթ 6Տա։ О влиянии светил небесных на человека. Диететика. О влиянии веры на здоровье человека. Թերթ 68Г : Мнение Сенеки о краткости жизни. Вот человек Платонов, թերթ 69ш: Յօդուած յօթերորղ Достоинство человека, թերթ 69ш— Р, О любви к отечеству, թերթ 69բ— 70ա : Ч то нуж но автору, թերթ 7 0 т — ,ч М еладор к Ф и лал ету . թերթ 71 ш, М удрость человеческая, թերթ 71ա—ր, Ц ерковь в А рм ении, թերթ 71ր։ 7. Краткий словарь. Հա մ и/поա րա ոա րա ն. թերթ 7 3 ш —8 9 ա ։ 8 . «Զանազան հեղինակներիо արխիվում պահպանվող հսոովածը խաոր դ ա ս ա վ ո ր ո ւ թ յո ւ ն ա ն ի : Թ ե ր թ ե ր ի մ ի մ ա սր կ ա ր վ ա ծ Ւ, դ / խ ի վ ա յր ւ Ա յս տ ե ղ կրկնվում են ձեո/ողրի բովա նդա կությունը կա զմող հետ եյա , մա սերը' •Քերա կա նա կա ն վ ա ր ժ ո ւթ յո ւն ն ե ր — թ ե ր թ 1 ա — 2 ա , Օր— 8յ ՚, 9 ա — 1 0 ա, 2 2 ա —ր> Ռուս ֊հ ա յե ր ե ն րա ոա րա ն. թ երթ 2 ր —4,ո Օրինակր րաոական թ արղմանութ եան — թերթ 5ա — 6 ա։ О т р ы в к и ИЗ Е с т е с т в е н н о й и с т о р и и — թ ե ր թ 1 0 ր — 1 6 ա : Б а с н и , թ ե ր թ 16, 1— 17ր : А некдоты , թերթ 17ր - 18,ч Н равоучительные мысли, թերթ 19ш —21,п Ահա ա յն ա մ ե ն ը , ի ն չ հա ոե, Է մեղ Ա ,ա մղա րյա նի 11'ուս֊հա յերեն րերա - կանսւթյունիէյ: Կրկնվող մ ասերր մի կողմ թողնելով, որւճւցից ա մեն մեկը մյուսի հ ա մ Լ ֊ մատությա մ ր տարը Լրություն կ ա մ մի սրսկասություն ա ն ի , իրենը կա նոնա ­ վոր ղա ոա վորոլթյա մ ր, տ րա մա բա նա կա ն հաջորդա կանությա մր ա ռա նձնա ­ նում են միա յն հետևյա, երեր բա ժինները.— 1. Գործնական վարժից թ ա րգ- մ ա ն ո ւ թ ե ա ն , 2 . Կ՝ո ր ծ ն ա կ ա ն մ ա ր զ ի ց թ ա ր ղ մ ա ն ո ւթ ե ա ն , 3 . Հ ա մ ա ռ օ տ բ ա - ռպ րա ն (ո ո ւս ե ր ե ն ֊հ ա յե ր ե ն )է Այս երերը միա սին ներկա յա ցնում են ա յն ա մ­ բողջությունր , որբ մեր կա բծիրով կարող Հ ունեցած լինի Ա,ամղարյա նի 1814 —

190 Շ • Ն ա զա րյա ն 1816 р р . Մոսկվայում գրած քերականական աշխատությունը։ Նկատելի է միայն մի պակասություն։ а Գործնական վարմից թ արգմանութեան» մի ենթաբամինը ( ' « П р е д л о г и , у п р а в л я ю щ и е п а д е ж а м и — Հոլովառու նախադրութիւնդ») , որ հա սեւ Հ մեղ երեք լրիվ ընդօրինակություններով, այստեղ չունի նաիսաւդուշկին յան շրջանի ռուս բանաստեղծների, աուսկադիրների սաեզծադործություննե ՐԻՍ այ ն բազմաթիվ քաղվածքները, որոնք ունեն աոաջին և երկրորդ օրի նակները։ Թե ինչպե՞ս է կոչվել Ա/ամդարյանի վերոհիշյալ աշխատությունը — ստույգ չգիտենք։ Ձեռագրի տիտղոսաթերթը մեզ չի հասել։ Սակայն Ալամ- դարյա նի Հովակիմ Լազարյանին գրած նամակներից, ձեռագրի աոաջարանի մեզ հասած սևագիր պատառիկից, և մանավանդ աշխատության բովանդակու- թյունի ց , միանգամայն հասկանսղի է, թև ինչ նպատակներ է հետապնդել Ալամգարյանը և թե ինչպիսի դասագիրք է նա ցանկացել պատրաստել հայ- կական դպրոցների համար։ « Պաղտոնեայս տեաոնդ։ Աւարտեցի զ քերականութիւնն ոուսաց և ընկսւլնւսմ գնարտասանակսւն ց ա ս ո ւ մ ն և փ ո ք ր ա ո փ ո ք ր կ ս ւ ց մ ե մ ց շ ա ր ա ց ր ո ւ թ ի ւ ն ս ա յ ն ր լ ե ց ո ւ ի » , — գրում I, Ալամդարյանը 1815 թվականին։ ձՅադագս նախախայծ երեխարեաց իմոց, ն ա մ ա ո օ տ քե րա կ ա նութ ե ա նս ասեմ, — գրում է նա 1816 թվականին։ — . . . Մսւնսւսսնւյ գ ի տ ե տ ր ա կ ի մ ոչ է բնազննութիւն կամ մեաաֆիզիզա, — պատճառաբանում է նա, նույն նամա­ կում, — որ թեթև վրիպակաց ղմի տ ուսանողին խարբալևսցէ, ա յ լ տ ե տ ր ա ո ի կրթութիւն մա նկա նց...»: « Խ ր ա տ տ ետ ոսւկիս չեն սոանզեալք առ ի ծանրաբեռնիլ սոքօք ղմիտս ողորմե/ի համբակաց, — կարգում ենք Ալամդարյանի առաջաբանից մեզ հա­ սած թերթիկում, — բարբարոսաբար հրամայելով նոցա առնուլ զայս ամենայն ի բերան, այլ առ ի գիտել նոցա զթարգմանութեան շաւիղ և տալ ի ձեռս նոցա գնր ս ւգ ի մ ն «սո ա ն խ ս ւ ր խ ա փ գ ն ա լ ո ւ <ը>սւր<յմսւնոփեան 6ա նսւս|սւր6: Պարզ մ եկնուք1իւն կանոնաу հիմնելոց ի վերայ անդրելի оրինակաց ճ ղարթուսցէ դմիտս նոցա յընդունեչութիւն նորանոր տպաւորութեանդ և ինքնին տարրաս֊ ցի միտս նոցա, ուր ընդհակառակն բռնութիւն դասատուով)Լան և չարաչար կիրառութիւն մի իշխանութեան իւրոց ի վերոյ ընդունակութիւն համ բակին, հեղա մղձուկ առնէ դնորին սրութիւն և Հաստատութիւն մտաց, տայ նոցա մի­ այն զւիեճիկ ս/տղոյն ամենևին անճարակ և դուրկ ի համեղ միջուկէն թողեար Զայս ի րաղմամեայ ւիորձոյ, դիտէ արտադրիչ տետրակիս»': ] «Հ ա յս ի բա ւլմ ա մ ե ա յ փ ո ր ձ ո յ գիտ Լ ա ր տ ա դ ր ի չ տ ե տ ր ա կ ի ս * մ ի ա բը տ ա րա կուսա նք Հ ա ր թ ­ ն ա ց ն ո ւմ ւ Ա ր դ յո ր ա յս պ ա տ ա ռ ի կ ր Հ ե ղ ի ն ա կ ի ս ո ւյն ա շխ ա տ ո ւթ յա ն ս կ զ բ ն ա կ ա ն ձ ե ռ ա գ ր ի ա ռ ա ծ ա բա ն ի ց < , թ և գ ր վ ա ծ Է Հ ե տ ա գ ա յո ւմ ' ձ էա ա ղ ր ի ը ն դ օ ր ի ն ա կ ո ւթ յա ն տ ա ր ի ներ ի ն ւ Իր Տ ի ր ա ­ կ ա ն ո ւ թ յա ն տ պ ա գ ր ո ւ թ յա ն հ ա ր ց ի ա ռ թ ի վ գ ր ա ծ վ ե ր է ի ն ն ա մ ա կ ո ւ մ Ա լ ա մ դ ա ր յա ն ը խ ո ս ո ւ մ I; ն ա ն ա ո ա շա բ ա ն ի մ ա ս ի ն . «г... և ե ս յա դ ա գ ս ա յս ո ր ի !/ ի յա ո ա ք ս ,ր ա ն ո ւթ ե ա ն ն ն ո ր ս / յա ճ ա խ կ ր կ ն ե մ , թ է ' ա մ ե ն ա յն ի ն չ ի ս !/ղ ր ա ն ն բ ա զ ո ւմ թ ե ր ո ւթ ե ա մ ր ե լե ա / Լ ձ ե ռ ա ց հ ե ղ ի ն ա կ ի ն ի ւ ր ո յ' ա ն ց մ ա մ ր ժ ա մ ա ն ա կ տ ց կ ա տ ա ր ե ր ս գ ո ր ծ ի ն , և թ է պ է տ ա յն պ ի ս ի ե ր կ ա ր և ը ն դ ա ր ձ ա կ ն ա խ ե ր գ ա ն ա ն ՜վ ա յե լ ՛Հր էՓ ո ք ր ո ւ թ ե ա ն գ ո ր ծ ո յ ւ ւ , ս ա կ ա յ ն , — ( շ ա ր ո ւ ն ա կ ո ւ մ Ա լ ա մ դ ա ր յ ա ն ը թ ա խ ա ն ձ ե լ ի ր բ ա ր ե ր ա ր ի ն , ո ի պ ես գ ի չհ ե տ ա ձ դ ի տ պ ա գ ր ո ւթ յա ն գ ո ր ծ ը ), վ ա ս ն ա յս ո ր ի կ ա ր ա ր ի , գ ի ն ո վ ա լ, որպ Լս թ է կոպ Լթխ Հր ա տ ա ր ա կ ե ս ցի ը ն դ ա մ ե ն ա յն երկիր ա գ գ ա օդ ո ււո և ա ն զո ւգ ա կ ա ն մ ե ծ ա գ ո ր ծ ո ւթ ի ւն ն ձ ե ր , ղ որՀյ 7.6մ ա ն ի ն դ ե ռ և ս ո ՛ չ Լ տ ե ո ե ա ք մ ե ր : , ա ղ դ ւ Ո ւ ր ե մ ն հ ա յ ց ե մ վ ե ր ս տ ի ն , ղ ի մ ի ' ղ ա յ ս ի մ ա ղ ե ր , ս ր ա ս ք ի բ ա հ 41Լ յ , ը ս տ ո ր ո ւ մ յ ո դ ո ւ ն ր ի մ հ ր ա յ ն ո ց ս պ ա ս ի ն Ն մ ա և / ա լ գ ն ո վ կ ա մ ի ն զ ա յն գ ՞ ւ ե ի

Հ ա ր ո ւթ յո ւն Ա լա մ դա րչա նի գո ր ծո ւն ե ո ւթ յա ն մոսկա /յւսն տա 191 Ինչպ ես տ ե ս ն ո ւմ ենք, Ա լա մդա րյա ն ք նպ ա տ ա կն է ե ղ ե լ հ ա յկա կա ն ղրպ - ր ո ցն ե ր ի ա շա կերտ ների հ ա մ ա ր պ ա տ րա ստ ել ոուսա յյ լե զ վ ի մ ի նոր տ ես ակի դա սա գիրք*: Ա յգ դա սա գիրրը հա րուստ և րա ղմա րովա նգա կ իր ն յո ւթ ո վ , նրա դա սա ­ վ ո ր ո ւ թ յա ն ս կ զ բ ո ւ ն ք ո վ կ ա ր ո ղ է ծ ա ռ ա յե լ և ՛ ո ր պ ե ս ո ո ւ ս ֊հ ա յ ե ր ե ն գ ո ր ծ ն ա ­ կ ա ն ք ե ր ա կ ա ն ո ւ թ յա ն դ ա ս ա գ ի ր ք , և ' ո ր պ ե ս ո ո ւ ս ֊հ ա յ ե ր ե ն թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յա ն և ը ն թ ե ր ց ա ն ո ւ թ յա ն ձ ե ռ ն ա ր կ , և' ո ր պ ե ս ռ ո ւ ս ե ր ե ն ֊հ ա յե ր ե ն հ ա մ ա ռ ո տ բ ա ռ ա ­ ր ա ն ւ Դրանով հեղինա կը հետ ա պ նդում է մի հիմնա կա ն նպ ա տ ա կ — որպ եսզի հ ա յ ա շա կերտ ը ընտ ելա նա ռուսերեն լե զվ ի ն ա յն ա ստ իճա ն, որ կա րողա նա ի նքնուրույն կա րդա լ, հ ա ս կա նա լ, թ ա ր գմ ա ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ա նել և ա յդ ճ ա նա ­ պ ա րհով ստ ա նա լ նորա նոր, բա զմ ա կողմ ա նի, ընղհա նուր գիտ ելիբներ: Դ ա սա գրքի ա ոա ջին մա սը, որ կոչվում է «Գ ործնա կա ն վա րմից թ ա ր գ մ ա ֊ ն ո ւ թ Լ ա ն » ՝ ռ ո ւ վ ֊հ ա յ ե ր ե ն գ ո ր ծ ն ա կ ա ն ք ե ր ա կ ա ն ո ւ թ յա ն մ ի ն մ ո ւշ է , ե ո ր պ ե ս ա յ ղ ՚ղ ի ՚ւ ի ն ' ա ռ ա ջ ի ն ը հ ա յ դ պ ր ո ց ի պ ա տ մ ո ւ թ յա ն մ ե ջ ։ Մ ինչև Խ ա չա տ ուր Ա բով յա նի «Ռ ուս տ եսա կա ն և գործնա կա ն ք եր ա կ ա ­ նութ յունս ա շխ ա տ ո ւթ յո ւն ը , հ ա յ դպ րոցը չուներ ն մ ա ն մի դ ա ս ա գ ի ր ք : Ա ր ո վ ֊ յա ն ն էր, որ զ գ ա ց ա յդ բա նի ա նհրա ժեշտ ութ յունը և 1 8 4 0 թ վ ա կա նին պ ա տ ­ ր ա ս տ եց վեր ո հի շյա լ ձեռնա ր կը։ Իր ա յգ ա շխ ա տ ութ յա ն ա ռա ջա բա նում Ա ր ո վ ֊ յ ա ն ը ց ա վ ո վ ը ն դ գ ծ ո ւ մ է ո ո ւ ս ֊հ ա յ ե ր ե ն գ ո ր ծ ն ա կ ա ն ք ե ր ա կ ա ն ո ւ թ յո ւ ն չ ո ւ ն ե ­ նա լու բ ա ց ը . « ճ ի շտ է , — գրում է նա , — ե ր բե մ ն հրա տ ա րա կվեք են գրքեր, որոնք որոշ չա փ ո վ նմա ն են եղել ա յս ձեռնա րկին, ինչպ ես սա րկա վա գ Ա բ ր ա ֊ հա մ Վ ա դա րշա պ ա տ ցո ւ ք ե ր ա կ ա ն ո ւթ յո ւն ը ' տ պ ա գ ր վ ա ծ Ա ս տ ր ախ ա ն ո ւմ Հ հա յր Մ ի ն ս ։։։ Բ մ շկ յա նի ք ե ր ա կ ա ն ո ւթ յո ւն ը ' տ պ ա գ ր վ ա ծ' Վ են ե տ ի կ ո ւմ 2, սա կ ա յն դրա նք չեն կա տ ա րել ի րենց ղերը: Աոաջինը լի նելո վ մ ի ա յն ռուսերեն րերա- կա նութ յա ն թ ա ր գմ ա ն ո ւթ յո ւն ը հ ա յերեն լե զ վ ո վ , բո վ ա ն դ ա կ ո ւմ է կա նոնների զուտ բնորոշումը, ա ռ ա ն ց պ րա կտ իկ օրինա կների, իսկ երկրորդը հին է , ընդ որում հեղինա կը գրելով ռուսերեն բ ա ռ ե ր հա յերեն տ ա ռե ր ո վ , նրա նց ա ղ ա ­ վ ա ղ ել է ի տ ա լեր են լե զ վ ի ա ր տ ա հ ա յտ չա կա ն ձևերով»՛*։ Ե րբ Ա բո վ յա ն ի ա յս դիտ ողութ յունների ւույսի տ ա կ են ր ն ա յո ւմ Ա լա մ ֊ գ ա ր յ ա ն ի ն ո ր ա հ ա յ տ ա յ ս ա շ խ ա տ ո ւ թ յ ա ն ը , ա պ ա ա վ ե լ ի բ ա ն ց ա յ տ ո ւ ն է գ ա ՛է­ հ ում վերջինիս ա ռա վ ելութ յո ւնը ։ Ադամգ ա ր յա ն ը գ ա ս ։ս գրքի ա յս բ ա ժ ն ո ւմ ծա ն ր ա ն ո ւմ Հ րերա կա նությա ն ա յն տ ա րրերի վրա , որոնց ուսուցումից Է կ ա խ վ ա ծ լեղվի հիմունքների խ որը յո ւր ա ց ո ւմ ը : Ա յս բա ժ ի ն ը ընդգր կում Է ռուսերեն լե զ վ ի հ ո լո վ ո ւմ ն ու խ ո ն ա ր ­ հ ո ւմ ը ՝ ((Յ ա ղ ա դ ս հ օ լո վ ի ւյ ռ ո ւ ս ա ց » , « Յ ա դ ա ղ ս Ժ ա մ ա ն ա կ ա ց բ ա յ ի » , «Յ ա ղ ա ղ ս ր ն դ ո ւ ն ե լ ա թ ե ա ն ց » և <(Յ ա ղ ա ղ ս հ ո լ ո վ ա ռ ո ւ բ ո ւ ն ն ա խ ա դ ր ո ւ թ ե ա ն ց » : Ա լ ս / մ գ ա ր - Iա նը մա նրա մա սն բա ցա տ ր ո ւմ Է բ ա յե ր ի , դ եր բա յների եղա նա կներն ու ժ ա ­ մ ա նա կ նե ր բ, գ ո յա կ ա ն ն ե ր ի , ա ծա կա նների, թ վ ա կա նների , դերա նունների հ ո ­ լո վ ո ւմ ն ե ր ը . ա յդ բո լո ր ի կիրա ռումը խ ո սքի մ ե ջ, նր ա ն ց ներգործութ յունր թ է յԱ ս տ ր ա խ ա ն ո յ և թ է ի Ղ գ /ա ր ա յ, զ ի տ ե ս ն ա լ նն զ ա յն և վ ե ր ա հ ա ս ո ւ ե ն ո ր պ ի ս ո ւթ ե ա ն ն ո ր ա ւ> ( Ը ՚ղ թ . .V 1 0 5 , գ ո ր ծ , .V 1 1 , վ ։ ս վ . X 4 , 1 Տ 1 6 [ ! . ) ։ Բ ա յ ց Ա լ ա մ դ ա ր յ ա ն ր գ ո ւ ց ե Հ ե ն ց ա յ դ ժ ա մ ա ­ ն ա կ , ե ր ր ր ն դ ա մ ե ն ը 2 0 տ ա ր եկ ա ն Է ր, մ ա ն կ ա վ ա ր ժ ա կ ա ն գ ո ր ծ ի Հ մ ո ւտ դ ի տ ա կ լի ն ե լո վ , ի ր ե ն Հ ա ­ մ ա ր ո ւ մ Էր Հ ր ա ղ մ ա մ ե ա յ ։ի ո ր ,\\ո յօ ո ւս ո ւց ի չ, ա յդ ե ս Հ ն ա ր ա վ ո ր Է։ 1 Ա ս ա ր ա խ ա ն , 1 Տ 2 7 թ ., ֊ Վ ե ն ե տ ի կ , 1 8 4 0 թ ., I <Ն ա խ ա շ ա վ ի ղ դ , հ ր ե ա ն , 1 0 4 0 р . , կ 2 0 (տ ե ՛ս ծ ա ն ո թ ա գ ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ր ա ժ ն ռ մ ) ,

192 Շ . Ն ա զա րյա ն խ ո սքի ի մ ա ա ոի վ բա , նրա նց տ ա րբերութ յուններն ու նմա նութ յո ւնները ռո ւս ե ­ ր են հ Հա յեր ե ն լեզուներումւ Ռ ուսերեն լե զ վ ի հ ո լո վ մ ա ն , խ ո ն ա ր հ մ ա ն , նա խ դիրների գործա ծութ յա ն ձևերն ու եղա նա կները ա շա կերտ ներին մա տ չելի դա րձնելու նպ ա տ ա կով հե­ զենա կր , ա ոա ջա բա նում հ ա յտ ն ա ծ իր ի սկ մի տ ո ւմ ի հ ա մ ա ձ ա յն , խ ուսա ւիելով չո ր , ձև ա կա ն ս ա հ մ ա նո ւմ ներ ից, քերա կա նա կա ն երևույթ ները բ ա ց ա տ ր ո ւմ է բ ա զ մ ա թ ի վ օրինա կներո վ , գո րծնա կա ն վա ր ժութ յո ւններո վ ։ Եթե Ա լա մ գա ր յա նի ց 10 տ ա րի հետ ո Ա րրա հա մ Վ ա ղա րշա պ ա տ ցի ն իր ռ ո ւս ֊հ ա յ ե ր ե ն ք ե ր ա կ ա ն ո ւ թ յա ն մ ե ջ , մ ի թ ե ր թ ի վ ր ա մ ի ա յն , թ վ ա ր կ ո ւ մ է ռ ո ւ­ սերեն նա խ դի րն եր ը' հա յերեն թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յա մ բ , ա պ ա Ա լա մ ղա րյա նը ռ ո ւ ս ֊ հ ա յեր!,ն նա խ դիրներին նվ իրում է մի ա մբողջ ր ա մ ին և մա նրա մա սնորեն բ ա ֊ բա տ բո ւմ է նա խ դիրների ֆունկցիա ները, նրա նց կիրա ռմա ն բուռը ձևերր, նր ա ն ց ն մ ա նո ւթ յո ւննե ր ն ու տ ա րբերութ յունները։ Ա լա մ ղա րյա նը ց ո ւյց է տ ա լիս, թ ե յո ւր ա քա նչյո ւր նա խ դիրի գործա ծու­ թ յա ն դ ե պ ք ո ւմ ի ն չպ ի ս ի ' վ ա վ ։ո խ ո ւթ յո ւն է ա ռ ա ջա ն ո ւմ խ ո ս ք ի ի մ ա ս տ ի մեջ և պ ա տ կերա վոր օրինա կների միջոցով հա սկա նա լի դա րձնում ա յն։ Ռ ո ւս ե ր ե ն լեղւԱւ ք ե ր ա կ ա ն ո ւթ յա ն հ ի մ ն ա կ ա ն տ ա ր ր ե ր ը յո ւր ա ց ն ե լո ւ հ ա ­ մա ր, ա շա կերտ ին ա նհրա ժեշտ գի տ ելիքներ տ ա լուց հետ ո, Ա լա մղա րյա նը ա ն ց­ ն ո ւ մ !, թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յա ն հ ի մ ո ւ ն ք ն ե ր ի ո ւ ս ո ւ ց մ ա ն գ ո ր ծ ի ն ։ «Զ տ րտ ուղոլթիմւք» ենթ սւբա ժնում Ա լա մղա րյա նը նշում է, որ քա ջ թա րգ մա նիշը պ իտ ի ձգտ ի հա րա զա տ մնա լ բն ա գ ր ի ոգուն, ճիշտ ա ր տ ա հ ա յտ ել նրա ի մ ա ս տ ը , բ ա յց ե չկա շկա նդվ ել նրա շրջա նա կների մ ե ջ, ա նհրա ժեշտ ութ յա ն դ եպ քո ւմ նոր լ՛ա ռեր ա վ ե լա ցն ե լ, կ ա մ բ ն ա գ ր ի ց բ ա ռ ե ր գ ա ր ս թ ո գ ն ե ի հ ե ­ տ ա պ նդ ելով ա յն բ ա ն ի ն , որ խ ոսքր լինի ճկուն, կոկ ե պ ա րզ։ «Ք ա ջ թաըղմանԿ, է, զի բա զ ո ւմ բ ա ս ս ձուլէ ի մ ի , է ՛ զի բ ա ր դ բ ա ռ բն ա գ ր ի ն րա ժա նէ և ր ա ֊ ցա ա րէ երկու և երեք բա ռիւք, է ' ղի ա րտ ա քսէ զբա ոս ինչ բնա գրին և է զի յա ֊ ,!լ ո ւ զք ա ն ի մ ի բ ա ռ ս , յա յս մ ա մ ե ն ա յն ի ուշ ե գ ե ա լ գ պ ա րզութ ի ւն և ա զ ա տ ո ւ­ թ ի ւ ն զ գ ե ց ո ւ ց ա ն ե / բ ա ն ի ն յ ) 1։ Թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յա ն ա ր վ ե ս տ ի ա ռ ա ն ձ ն ա հ ա տ կ ո ւթ յո ւն ն ե ր ը ց ” լյ ց տ ա լու Նպաւոա կ ո վ Ա լա մ ղ ա ր յա ն ը բ ե ր ո ւմ է ռուսերենից հ ա յե ր ե ն բա ռ ա ց ի և ա գա տ թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յ ա ն օ ր ի ն ա կ ն ե ր I։ ո ր ի ց հ ե տ ո կ ա զ մ ո ւ մ է թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յ ա ն տ ե ր ս տ եր՝ երկու լեզուներով և սրա նով ա վա րտ ում ա ռա ջին բա ժ ի ն ը ։ Երկրորդ բա ժնում («Գ ործնա կա ն մա րզից թ ա րղմա նութ և ա ն») ներկա - (ա ց ն ո ւ մ կ մ ի ա յն ռ ո ւս ե ր ե ն հ ո լո վ ն ե ր ի տ ե ս ա կ ն ե ր ը բ ն ո ր ո շ ո ղ հ ա մ ա պ ա տ ա ս ­ խ ա ն բնա գր եր , որին հա ջոբգում են «Ա րտ ա վէպ քօ (ն ո վ ելն ե ր , ա նեկդոտ ներ), <:Ա „ա կր», «Հա տ ո ւա ծք ի ր ն ա պ ա տ մ ո ւթ են է», «Լուսա ւորը ե ր կ ն ի ց », «Կ րօն ե բա ր ոյա կ ա նո ւթ իւնը» ճ ն թ աբա ժ ի ն ն ե ր ը , Սրա նք նա խ ա տ եսվ ա ծ են ա շա կերտ ­ ների ը ն թ ե ր ցա ն ո ւթ յա ն և ի նքնուրո ւյն թ ա ըղմա նութ յուննեըի հա մա ր, Ա լա մ ղա րյա նը ա ռա նձնա ցրել է նա և բնա գրերի մեջ եղա ծ հա տ ուկ դա րձ վ ա ծքներ ը , որո նք կոչում է «Ռ ա մկ ար օձո ւթ ի ւնը ռ ո ւս ա ց »։ Դ ա սա դրքի վերջում կ ց վ ա ծ է ռ ո ւս ֊հ ա յ ե ր ե ն ը ն դ ա ր ձ ա կ բ ա ռ ա ր ա ն ը ' շո ւր ջ 2 0 0 0 բ ա ռ ե ր ի ' ո ւր ռ ո ւ ս ե ­ րենից հա յերենի են թ ա ր գ մ ա ն վ ե լ բ ո լո ր ա յն բա ռ ե ր ը , ոըոնը օգտ ա գո ր ծվ ա ծ են դա սա գրքի բնա գրերում և ա նհա սկա նա լի կա րոդ էին ւինե/ ա շա կերտ ների հա մա ր. > Ձ ե ո ա գ ի ր , Л- 3 7 5 4 , թ ե ր թ 5 9 բ .

ձա րովկէսՆ Ա չա մդա րյա հի գո ր ծունեութ յա ն մոսկա Ա ա ն տ ա րիները 193 Ռ ո ւ ս ֊հ ա յ ե ր ե ն ք ե ր ա կ ա ն ո ւ թ յա ն ա յււ ձ ե ռ ն ա ր կ ը Ա լա մ դ ա ր յա ն ի վ ե ր և ո ւ մ նշվա ծ մ ա նկա վա րժ ա կա ն գործնա կա ն ա շխ ա տ ա նքի տ եսա կա ն ա ր տ ա հ ա յ­ տ ո ւ թ յո ւ ն Է, բ ա ն ա ս տ ե ղ ծ մ ա ն կ ա վ ա ր ժ ի ն ո ր , ա ռ ա ջ ա դ ե մ մ տ ա հ ղ ա ց ո ւմ ն ե ր ի , ա շխ ա րհըմրռնւււմների դիտ ա կա ն ա պ ա ցո ւյցը ։ Ա յդ դա սա գիրքը լր ի վ պ ա տ կերա ցում Է ստ եղծոս? Հա գա րյա ն ճեմա րա նի ոչ մ ի ա յն /եզուների ուսուցմա ն դրվա ծքի, ա յլև ա շա կերտ ների ր ա րոյա կրթա կ ան , գա ղա փ ա րա կա ն դա ստ իա րա կութ յա ն ւԱ ճա կի մ ա ս ին ։ Դ րա նով Ա լա մ դա րյա նը ա ոա ջինը հա յ դպ րոցի ա ռ ա ջ լա յն ո ր ե ն բ ա ց ո ւմ Է ռուսա կա ն կուլտ ուրա յի ու գիտ ութ յա ն գ ո ն ե ր ը , ծ ա ն ո թ ա ց ն ո ւ մ I, ռ ո ւ ս ա կ ա ն կ յ ա ն ք ի ն վ ա ճ ո ւ մ ն ե ր ի հ ե տ ։ Ք ե ր ա կ ա ն ա ­ կա ն վա ր ժութ յո ւնների ու բա ցա տ ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ի հ ա մա ր Ա լա մ դ ա ր յա նր օգ տ ա ­ գ ո ր ծ ո ւ մ Ւ, ն ա և ժ ա մ ա ն ա կ ի հ ա ն ր ա ծ ա ն ո թ ռ ո ւ ս գ ր ո ղ ն ե ր ի ս տ ե ղ ծ ա գ ո ր ծ ո ւ ­ թ յունները (Կ ռիւո վ , Կար ա մ ղ ի ն , Խ եմ նի ցեր, Օ ա խ ովսկի, Դ իմ իտ րև , Վ ա սիլի, Պ ո ւշկ ի ն), հա տ կա պ ես Կ ոիլովի ա ռա կների տ եքստ երի վրա Է նա կա տ ա րում ի ր վ ա ր ժ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի , հ ա մ ե մ ա տ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի ղ դ ա / ի մ ա ս ը (<1Գ ա յ լ ը և գ ա ռ ը » , <։Մ ե ն ա վ ա ճ ա ռ ն ո ւ կ ո շ կ ա կ ա ր ը » , «гԱ շ խ ա տ ա ս ե ր ա ր ջ ը » և ա յ լ ն ) , Ն ո ւ յ ն ն պ ա ­ տ ա կ ո վ Ա լա մ դա րյա նը օգտ ա գո րծում Հ նա և ժա մ ա նա կ ի ն ռուսա կա ն մ իջա- վ ա յրում լա յն տ ա րա ծում ստ ա ցա ծ մ ի շա րք ա ռա կներ ( «О рС Л И В 0р[0н 1а». «М уравей и голубь», «В олк в озечьей кож е». «О сел с волком», «Лисица со львицею», «Ю нона с павлином», «Ю питер с пастухом», և աՈ ն ). նռ- էքելներ, ո ր ո ն ց Ա լա մ դ ա ր յա ն ր կ ո չ ո ւ մ Է « Ա ր տ ա վ Հ պ ք я , ( « Д \\ 0 ДОВИК X I V , ПО- к а за в поэту Б у ал о стихи своего сочинения...», «Т и р ан Дионисий имел стр асть сочинять стихи...», «И спанец, ж ивш ий в Голландии, пош ел од н а­ ж ды зимою через деревню ...» «У советника Б... бы ла ж ена чрезвычайно скупая...», «Г о сп о ж а Д ..., пригласив к себе о бед ать господина Е...», «П о взятии П ар и ж а победителями,..») ե ա յլն : Մ ե ն ք դեռ չե ն ք կ ա ր ո ղ ա ցե լ պ ա րղել Ա /ա մդա րյա նի դա սա գրքում եղա ծ ա յս ն յո ւթ ե ր ի ա ղ բ յո ւր ն ե ր ը ։ ՛Սրա նցից մ ի ք ա ն ի ս ը , ո ր ո ն ք շա տ տ ա ր ա ծվ ա ծ են եղել ռուսա կա ն մի ջա վա յրեր ում , տ պ ա գր վ ա ծ են ժա մ ա նա կ ա կ ի ց ա մ ս ա ­ գրերում։ Ա նկա սկա ծ Ա լա մ դա րյա նը իր ձեռքի տ ա կ ո ւնեցել Է лВеСТНИК ЕВРО П Ы »-// 1805 թ վ ա կա նի հա վա քա ծուն, որտ եղ տ պ ա գրվա ծ են վերոհիշյա լ ն ո վ ե լն ե ր ի ց մ ի ք ՛անքար: Իր գրքի «Գ ործնա կա ն մա րզից թ ա րգմ ա նութեա նօ բա ժնում զետ եղվա ծ Հ ո դ վ ա ծ ն ե ր ի ց ե ր և ո ւ մ Է , ո ր Ա լ ա մ դ ա ր յ ա ն ը ք ա ջ ա ծ ա ն ո թ Ւ, ե ղ ե լ 1 8 - ր դ գ ա ր ի վերջի և 1 9 -ր դ դա րի ս կ զ բի ո ՛չ մ ի ա յն ռուս բա ն ա ս տ եղ ծն ե ր ի , գրողների եր­ կ եր ի ն , ա յլ նա ե հ ա յտ ն ի գ ի տ ն ա կ ա ն ն ե ր ի , վ:իլի սով։ա ն ե ր ի , գ ե ղ ա գե տ ն ե ր ի , բնա գետ ների ստ եղ ծա գոր ծութ յունների ն, և որ որոշա կի կրել Է նրա նց ա ռ ա ­ ջա վոր գա ղա փ ա րների ա զդեցութ յունը: Դ ա ս ա գրքի ը ն թ ե ր ց ա ն ո ւթ յա ն բ ա ժ ն ի «Ч ТО НуЖНО аВТО р)'», «ДОСТОИНСТ­ ВО человека».. « О лю бви к отечеству», ^М удрость человеческая» և ուրիշ հ ո դ վ ա ծ ն ե ր ո ւ մ գ ր ս և ո բ վ ա մ է, մ ա ր դ կ ո ւ թ յ ա ն ա ռ ա ջ ա դ ի մ ո ւ թ յ ա ն , կ յ ա ն ք ի , պ ա յ ­ քա րի, նրա երջա նկութ յա ն ու լուսա վոր ա պ ա գա յի վ եր ա բե ր յա լ Ա լա մ դա րյա նի հ ա յա ցքնե ր ը , մտ որումներն ու ցա նկ ո ւթ յո ւններ ը : Ա լա մ դա րյա նը հա տ կա պ ես ոգևորվա ծ Է եղել Կար ա մ զի ն ի բա ր ո յա գի տ ա կ ա ն , գեղա գիտ ա կա ն հ ա յա ց ք ն ե - 9 9 4 — 13

Շ . Ն ա զա րյա ն բ ո վ , Վ երջինիս «Ч то н уж н о аВТОру» հ ռ չա կ ա վ ո ր տ ե ս ա կ ա ն հ ո դ վ ա ծ ի ց Ա յա մ- դ ա ր յ ա ն ր ի ր դ ա ս ա դ ր ր ի հ ա մ ա ր ք ա ղ ե լ Ւ, ո ւ շ ա գ ր ա վ հ ե տ և յ ա լ հ ա տ վ ա ծ ը . «Г овор ят, что автору нужны таланты и знания: острый, проница­ тельный разум , ж ивое воображение, и прочее. Справедливо: но сего не довольно. Е м у надобно им еть и доброе, нежное сердце, естьли он хочет быть другом и лю бимцем душ и нашей, естьли хочет, чтобы д а ­ рования его сияли светом немерцаю щ им, естьли он хочет писать для вечности и соб и рать благославление народов... Ты хочеш ь быть автором, читай историю несчастий рода челове­ ческого и естьли серд ц е твое не о б о л ьется кровию , о с т а в ь перо,— или оно и зо б р ази т н ам хл ад н у ю м рачность душ и твоей... Слог, фигуры, метафоры, образы , вы ражения,— все сие трогает и пленяет тогда, когда одуш евляется чувством, естьли не оно разгорячает в о о б р а ж е н и е п и с а т е л я , т о н и к о г д а с л е з а м о я н е б у д е т е г о н аг р а д о ю ...:» 1. Ս րա նք կա րևորա գույն պ ա հա նջներ ե ն , որոնք զբա ղ ե ցր ե լ են Ա լա մղա ր- յա ն ի ստ եղծա դոռծող մ ի տ քը և բ խ ո ւմ են ռուսա կա ն ժա մա նա կա կից գ ե դ ա ֊ գի տ ութ յա ն ա ռա ջա դ եմ սկ զբունքներից ե եթ ե Ա ւա մդա րյա նի սեփ ա կա ն մըտ - քեր ն էլ չե ն , ս ա կ ա յն նր ա ն ցո վ մա նուկ ս ե ր ն գին դա ստ իա րա կելու նրա ձգտ ու­ մ ը ն ո ր և ն շա ն ա կ ա լ ի ց ե ր և ո ւ յթ է 1 9 ֊ր գ գ ա ր ի ս կ ղ ք ն ե ր ի հ ա յ ի ր ա կ ա ն ո ւթ յա ն հա մա րւ а Հ ա տ ո ւա ծ ի բ ն ա պ ա տ մ ռ թ ե ն է » ե ն թ ա ր ա ժ ի ն ը ս տ ե ղ ծ ե լո վ Ա լա մդա րյա նը բա րձ րա ցնո ւմ է հ ա յկ ա կ ա ն դպ րոցներում բն ա գ ի տ ա կ ա ն ա ռա րկա ների դ ա ­ ս ա վ ա ն դութ յա ն պ ա հա նջը, Ա յս տ ե ղ Ա լա մ ղա րյա նը ա շա կերտ ների ա ռա ջ ր ա ց է ա նում բն ա կ ա ն ա շ­ խ ա ր հ ը , ծ ա ն ո թ ա ց ն ո ւմ է նրա ե ր և ո ւյթ նե ր ի ն, ուժերի ու հա րստ ութ յունների հ ե տ , Ռ ո ւ ս ե ր ե ն մ ա տ չ ե լ ի լ ե ղ վ ռ վ ն ա ն ա խ ա ն դ ր ա դ ա ռ ն ո ւ մ է կ ե ն ղ ա ն ա կա>. ա շ խ ա ր հ ի ն , ա ռ ա ն ձ ի ն ֊ա ո ա ն ձ ի ն ն ե ր կ ա յա ց ն ո ւ մ վ ա յր ի կ ե ն դ ա ն ի ն ե ր ի ն ո ւ գ ա ղա նն երին, նշո ւմ նրա նց ա ն ո ճ ն ե ր ը , բնա կ ո ւթ յա ն վա յր ևր ր , ծա նոթ ա ցնում նր ա ն ց սովորութ յուններին, բն ո ւթ ա գ ր ո ւմ ղա նա ղա ն տ նա յին կենդա նիների թռչունների, ձկների, թ վում է նրա նց տ եսա կները, Եվ ա պ ա հիմնա կա ն գծերով ներկ ա յա ցնո ւմ է բ ո ւյս ը ' նրա բա ղ կա ցո ւցի չ մա սերը, ա յղ մա սերի կա տ ա րա ծ գե ր ը բո ւյս ի ա ճմա ն հա մա ր, ղա ղա փ ա ր Հ տ ա յիս որոշ հ ա նքա յի ն նյութերի մ ա ս ի ն , խ ո սո ւմ է երկնա յին մ ա ր մ ի ն ն ե ր ի ' ա րևի, լուսնի, ա ստ ղերի մա սին, բ ա ց ա տ ր ո ւմ նրա նց օգտ ա կա ր գերը մ ա ր դ կ ա յի ն կ յա նքի հ ա մա ր և ա յ/նւ > » * Ա լա մ դ ա ր յա ն ի մ ոս կո վ յա ն տ ա րի ների գործունեութ յա ն մեջ հստ ա կորեն գծա գր վո ւմ է ա պ ա դա մ ե ծ հա յր են ա սեր գործիչի պ ա տ կ երը։ Նրա ա մ են մի ն ա խ ա ձ ե ռ ն ո ւթ յա ն թ և ա վ ո ր ո ղ , ա ռա ջ մ ղ ի չ ուժը հ ա յր ենա սիրո ւթ յունն է, խ ո ր ա ­ պ ես ա ր մ ա տ ա վ ո ր վ ա ծ , հ ա մ ա յնս/պ ա րվւա կ, ն պ ա տ ա կ ա յի ն և մ ի ա ժ ա մ ա ն ա կ ւ X Տ 7 Տ 4 , / / ե ր / / 7 0 ա - р , Ա յ ս , ի ն չ պ ե ս ն ա և « О ЛЮбВИ К о т е ч е с т в у » ( թ ե ր թ ' 6 9 р - 7 0 ա ) , և « М е л о д о р к Ф и л з л е т у » ( թ ե ր թ 7 ւ , „ ) Կ ա ր ա մ ղ ի ն ի ս տ ե ղ ծ ա գ ո ր ծ ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ն ե ն , տ ե ՜ ս «ПОЛНОС собрание сочинений русских авторов. Сочинения К арам зина, том третий, Санктпегср- бург, 1843. §!

Հա ր ո ւթ յո ւն Ա լա մդ ա ր յա նի գո րծունեութ յա ն մ ոиկ ո վ յա ն տ ա րիներր 195 ա կտ իվ, ներգործող հ ա յր ենա սի րո ւթ յունը: Րստ Ա լա մ դ ա ր յա ն ի , մ ա րդկա յին հ ա սա րա կութ յա ն բո լո ր նվ ա ճո ւմ ներ ը ' գի տ ո ւթ յո ւնը , գր ա կ ա նո ւթ յուն ը, ա ր ­ վեստ ն ու փ իլի սո փ ա յո ւթ յունը, կրոնը, պ իտ ի ծ ա ռ ա յե ն հ ա յր ենի քի շա հերին, ա պ ա հովեն նրա երջա նկութ յունն ու խ ա ղա ղո ւթ յո ւնը։ « Ա մ ենից ա ռ ա ջա վ ո ր փ իլիսովւա յութ յո ւն ը ա յն վւիքիսոփ ա յությունն է ,— կա րգում ենք Ա լա մ ղա րյա ն ի ձեոա գիր դա սա գրքի ը ն թ ե ր ցա ն ո ւթ յա ն ր ա մ • ն ո ւմ , — ո ր մ ե ղ կ ա ս ի , որ մ ե ն ք պ ե տ ք է ս ի ր ե ն ք մ ե ր հ ա յր ե ն ի ք ի օ գ ո ւտ ը , որ նրա լուսա վորութ յունը մ եր կ յա ն ք ո ւմ ա մ են ի ց ա վելի մ ե ծ բա վ ա կ ա ն ո ւթ յո ւն է պ ա տ ճա ռում մ եղ, որ նրա ա նգորրությո ւն ը և բա ր ի ք ը մեղ հա մա ր ծա ռ ա յո ւմ ե ն որպ ես վա հա ն մեր ը ն տ ա ն ե կ ա ն ե ր ջա ն կ ո ւթ յա ն , որ ն ր ա վւսւռքը մ ե ր վւառքն է, և եթե մա րդու հա մա ր վիրա վորա կա ն է ա րգա հա տ ելի հոր որդի կոչվելը, ա պ ա ա վելի քա ն վիրա վորա կա ն Հ հ ա յր են ի ք ի ա րգա հա տ ելի որդի ա ն վ ա ն վ ե - • ր : Ուստի սերը գեպ ի ս եվ։ա կա ն բա ր օր ո ւթ յո ւնը ծն ո ւմ է մ եր մ ե ջ, սեր դեպ ի հ ա յր ե ն ի ք ը , ի սկ ա նձնա կա ն ինքնա սիրութ յունը ծն ո ւմ է ժողովրդա կա ն հպ ա ր­ տ ութ յուն, որր հիմք է ծ ա ռ ա յո ւմ ի սկ ա կա ն հ ա յր են ա ս ի ր ո ւթ յա ն »։ Ջ ե ր մ , ՛ա նձնվեր հ ա յր ե ն ա ս ի ր ո ւթ յո ւն , հ ա մ ա մ ա ր դ կ ա յի ն ա զ ն ի վ ղ ա ղ ա - ւիա րներ, բ ա րոյա դիտ ա կա ն վ եհ ղղա ցումներ. ա հա ա յն ա մ ե ն նորը և ղըա - վ իչը Ա լա մ դա րյա ն ի դա ստ գր քո ւմ ։ Ա յդպ իսի մ ա քե ր ո վ է նա կ ա զ մ ո ւմ ք ե ր ա ­ կ ա ն ա կ ա ն ա ռ ա ն ձ ն ա հ ա տ կ ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ը դ ր ս և ո ր ո ղ ն ա խ ա դ ա ս ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ն ու վա ր ժութ յո ւնները , կ ա մ ռուսերենից հ ա յերեն թ ա ր գմ ա ն ո ւթ յա ն հա մա ր ա շա ­ կերտներին առաջարկվող բնա գրերը։ Ա յս պ ես ո ւր եմ ն: Մ ոսկվա ն, Լա ղա րյա ն ճ ե մ ա ր ա ն ը հ ա ն դ ի ս ա ցե լ են Հ ա ­ րութ յուն Ա լա մ ղ ա բյա ն ի ա ռ ա ջա դ եմ ա շխ ա ր հ ըմ բռնում ներ ի դ ա ր բն ո ցը : 1 8 2 4 թ . վ ե ր ջ ե ր ի ն 2 8 - ա մ յ ա Ավ ա մ դ ա ր յ ա ն ը Մ ռ ո կ վ ա յ ի ց Թ ի ֆ / ի ս տ ե գ ս ո ի ո խ վ ե ց ա ր դ ե ն որպ ես լուսա վոր գ ա դավ։ա բնե ր ո վ զի նվ ա ծ, կա զմ ա կ եր պ վա ծ, հա սուն գործիյ հ ս տ ա ն ձ ն ե ց ՛հերսիսյա ն դ պ ր ո ց ի տ ե ս չո ւթ յա ն դ ժ վ ա ր ի ն ո ւ պ ա տ ա ս խ ա ն ա տ ո ւ գո ր ծը ։ Հա սունա ցել էբ ռուս-պ ա րսկա կա ն պ ա տ երա զմի հ ա րդը։ Ա լա մգա րյա ­ նի հա մա ր բ ա ց վ ե լ էր ն ա և քա ղա քա կա ն գո րծունեո ւթ յա ն ա սպ ա րեզ։ 1 8 2 7 թ վա կա նին Ա լա մդ ա րյա նը դա ռնում՛ կ ^ Ի ֆ /Ի ՚Ի ռ ա զմ ա կ ա ն օկրուգին կից հ ա յկ ա կ ա ն գունդ կա զմ ա կ եր պ ո ղ հա տ ուկ հ ա ն ձ ն ա ժ ո ղ ո վ ի ա ն դ ա մ , որի նա խ ա գա հն էր զինվորա կա ն նա հա նգա պ ետ գեներա լ Ս իպ յա գի նը։ 1 8 2 7 թ . մ ա յի ս ի 15 -ի ն հա յկ ա կ ա ն գնդեր կա զմելու մա սին կ ա յս եր հրա ­ մա նն ստ ա նա /ու ա ռ թ ի վ հրա վիրվա ծ հա նդեսում Ա լա մ դ ա ր յա ն ր հա նդես է գ ա ֊ լ ի ս ի ր հ ռ չ ա կ ա վ ո ր ճ ա ռ ո վ . <ՀԱ ն ց ա ն է ա հ ա գ ա ր ն հ ի ն գ ե ր ո ր դ , ո ՛ վ \" Ր Ր Ք Հ ա յ ա ս ­ տ ա նի, յո ր մ է հետ է զրկեա լ կա մք ի թ ա գա լորութենէ, ի հա յբ ե ն ե ա ց և յա մ ե - ն ա յն ժա ոա նգութ եա նց նա խ նեա ց մ երո ց. հ ե ծե մ ք ը ն դ ծա նր լծ ո վ քրիստ ոսա - տ եա ց պ ա րսից, վ շտ ա ցեա լ, թ ա խ ձեա լ ընդ ա ն բո վ ծա ռ ա յո ւթ ե ա ն ա յս ոցի կ րա րրա րոսա ց, ղի կողոպ տ եցին սոքա ի մկնջ ոչ զա րտ ա քին ստ ա ցուա ծս և եթ , и,Л . / \" \" ա ր հ ա ր ի ն և զ բ ա ր ո յա կ ս / ն և զ լ ն ա տ ա ր ձ ի ր ս հ ա յ կ ա ղ ա ն ց ս ։ Մ եք ստ ուերք եմք մերոց նա խ ա հա րց, չե մ ք ժա ռա նգորդ ա րութեա նց նո- ցա և ա ռ ա քի նո ւթ ե ա նց, ա յ/ ուրուա կա ն ն ո ցա ։ Յ ա ռ ե ց էք ղա կն ձեր ի հա յրենի պ ա տ մ ա դ ր ո ւթ ի ւն ՝ զ գ ծ ա գ ր ե ա լս ա ր ի ւ ն ա զ ա ն գ տ ա ո ի ւր և հ ա ւա տասջ/ւք> ա յս դա ռնա պ էս ճ շմ ա ր տ ո ւթ եա ն ...։ / / ՚վ հ ա յք , ջ ե բ մ ե ռ ա ն գ ո ւ թ ի ւ ն ձե ր ա ր ժ ա ն ա պ է ս վ ա ր ձ ա տ ր ե ա ւ է . . . Դ ուք

196 5 « Ն ա զա րյա ն ո ւն ի ցի ք ը ն դ ււհպհսւկան դ ր օշա կ օք ձ ե ր ո վ ը ղ ս ե պ հ ա կ ա ն գո ւն դ ս : Զ ե դ բ ա շխ ի զ է ն , վ ա ս ն Հ ա ս ա ս՝ա ե /ո յ ղ ա ն դ ո բ ր ո ւ թ ի ւն ն ե դ ե ա / ե դ բ ա ր ց ձ ե ր ո ց , վ ա ս ն ս լա ր - ղ և ե / ո յ զ ա и/ ա հ ո վ п ւ թ ի ւն ը ն ա ա ն ե ա ց ձ ե ր ո ց , վ ա ս ն դ ա ա ն հ լ ո յ ւլոզոր մ ութիւն թ ա գա ւորի և վսա ն պ ա շտ պ ա նեքոյ հա յրենեա ցւ Հ ա յ զինվ ո ր նե ր ը ե ր գ վ ո ւմ են Ա դա մ գ ա ր յա ն ի ձեոբ ո ւմ պ ա հ վ ա ծ հա յկա կա ն դր ոշա կի ա ռջեւ Ա յդ երդումը գրեք է ի ն րը ' Ա լա մ դ ա ր յա ն ր ։ Ի րա կ ա նա նում ե ն Ա լա մ դ ա ր յա ն ի բա դա բա կա ն ի ղ ձ ե ր /։։ Հ ա յ ժողովուրդը ա գա ա ա դր վ ում է ս/ա րսկա կա ն ստ րկութ յունից, իր րա խ /որ ր ն գմ ի շա կ ա ։դ և ֊ լո վ ռուս ժ ո ղո վր դ ի հ ե ս ։։ Ա յգ ա ռ թ ի վ Աղամգա րյա ն ր հ ա յրենա սիրա կա ն հըրճ- վա լից բա ցա կա նչո ւթ յո ւննե ր ո վ շնորհա վորա կա ն ն ա մ ա կներ է գրում իր մ ա ե ֊ րիմ ներ ին. «Զ կ ն ի րսւգմ ա գա ր հա ն ա կնկա լութեա ն վերջա պ էս ա րա ր գմեդ ա ր մ ա ն ի ն ա խ ա խ ն ա մ ո ւ թ ի ւ ն ն ե ր կ ն ի ց տ ե ս ա ն ե լ և լ ս ե լ զ ա ղ ա տ ո ւ թ ի ւ ն աւք1/ ն ս ւ — 1. քււ՝ 1>| ]ւ 1ւսւյւ՝1>էւեսււյ Ա՝1»րո;յ՛ յ ը ն ղ լ ծ ո յ ա ա ռ ա պ ա ն ա ց , ս պ ա ռ ո ւ մ բ ռ ն ս ա / բ ա ց . . . շ ն ո ր հ տ ա ր ե մ գ ։ ի ր կ ո ւ թ ի ւ ն Հ ս ւ յ ս ւ ս ս ս ս ն ս ւ շ |ս ա ւ * ք » ի յ 1. ր 1| 1Ա ր ի 1ւն»<յ1, ա ն ա գ ո ր ո յ ն (|| ւս г ч |«<յ. . , » 2 ; Հ ա յ ա ս տ ա ն ի մք։ ա ց յ ո մ ը Ռ ո ւ ս ա ս տ ա ն ի ն Ա չ ս ւ մ գ ա ր յ ս մ ւ ը զ՛ն ա հ ա տ ո ւ մ Լ որպ ես аդա րա գլուխ ա զա տ ութեա ն և եր ա նութն ա նց մերոց ա պ ա գա յից»։ Ս ա կ ա յն Ս լա մ դ ա ր յա ն ի ս պ ա ս ե լի ք ն ե ր ն ա վ ե լի շ ա տ Է ի ն , բ ա ն կ ա ր ո դ Էր տա լ ռուսա կա ն միա պ ետ ա կա ն կա րգր։ Ցա րիզմի հետ զհետ ե ուժեղա ցող ճըն- շում ներ ը, բռ ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ը , ա զա տ ա ս եր ռուս ի ն տ ե լի գ ե ն ցի ա յի , դ եկ ա բրի ս տ ­ ներ ի ն կ ա տ մ ա մ բ գ ո ր ծ ա դ ր ա ծ հա լա ծա նքն///ւը, բ ա ն տ ը , ա քսո րը, կա խ ա ղա նը հ մ ա ն ա վ ա ն դ Գ ր ի ր ո ե ղ ո վ ի մ ա հ ը ց ն ց ո ղ ա զ դ ե ց ո ւ թ յո ւ ն և խ ՚՚ր ր հ ի ա ս թ ա փ ո ւ­ թ յո ւն ա ռա ջա ցրին Ա լա մ գա ր յա ն ի մեջ: Նա զղա ց, որ ի ր ժողովրդի հա մա ր սրսկաս ծա նր չեն և ցա րիզմի շղթա ները։ գնա լով ծա նրա նում Է Թ ի ֆ /ի ս ո ւ մ ' ւ ՚կ ս ա ծ 1 8 2 7 — 1 8 2 ) թ վ ա կ ա ն ն ե ր ի ց Ա լա մգա ր յա ն ի վ իճ ա կը ։ Հ ա յ մ տ ա վորա կա նութ յա ն հ ետ ա դ եմ ուժերը ոստ իկա ­ նո ւթ յա ն ուշա դրությունն են հրա վիրում նրա վրա ։ « ...հ զօր ա մ են ա յն հ ա մ ­ բ ա լի ն ղ ա բս ո ր ի մ ե ր բ ե մ ն ի Ր ա յա զ ի տ , ե ր բ ե մ ն ի Կ ա րս, ե ր բե մ ն յա յ/ տ եղ /п Մ իով բ ա ն ի լ ա մ ե ն ա յն ն ե տ ք թ շն ա մութ ե ա ն դ հ զ օր ա ղ ո յն ն հ ղ կ ա ց ։)եր ոց դար- ց ո ւց ետ լ են ա ռ ի ս . սիրտ ի մ լեա չ Է նուս/տ ա կ ա մ ե ն ա յն ն ե տ ա ձ գ ո ւթ ե ա ն ց նո ցա » , — գրում Է ն ա ՛: Ե վ Ա լա մ դ ա ո յա ն ի ն Պ ա ս կ ե ի չի կ ա ր գ ա դ ր ո ւթ յա մ բ ա քս ո րում ե ն Հ ա դ բ ա տ , որից հ ետ ո Ն եբսեսը նրա ն տ ա ն ո ւմ Է Ք ի շն և : Ա լա մ դ ա ր յա ն ր խ ե ղ դ վ ո ւմ Է ա յս մ թ նոլորտ ում, նա կրկին հիշում Է Մ ոսկվա ն, իր երա գների օրրա նը և վճռում դի մ ել իր բա րերա րներին՛' Լա զա ր յա ն ն ե ր ի ն , որ մ իջնոր դեն Ն եր սեսի ա ոա ջ իրեն Մ ոսկվա տ եղա փ ո խ ելու։ Բ ա յց ժա մ ա ն ա կներ ր վ ա խ վ ել Էին, բա զա քա կ ա ն ա ն ­ վ ս տ ա հ ո ւթ յո ւն կ րող Ա լա մ դ ա ր յա ն ի ն կ ա տ մ ա մ բ Լա զ ա րյա ն ն ե ր ր ես կ ա ս կ ա ծ ա ­ մ ի տ են դ ա ռ ն ո ւմ ։ Ն րա նք պ ա տ ճ ա ռ ա բա ն ո ւմ են, որ Ն երսեսր ա նսա հ մա ն վրշ- տ աց ա ծ Է Ա լա մ գ ա ր յա ն ի ց, ե որ իր ենք չե ն հա մա րձա կվում դիմել նրա ն։ չէ պ ա րտ Ձ ե զ ա մենևին յուս ա հա տ ի լ և գա ն գ ա տ ղհա նդ ա մ ա նա գ ձերոց բե ր ե ք, զ ի գ ի տ ո ւ թ ի ւ ն բ և պ է ս ֊պ է ս ա ր ժ ա ն ա ւ ո ր ո ր պ ի ս ո ւթ ի ւն բ Ս ե ր , ա մ ե ն ո ւր ե ք գ տ ցե ն տ եղի և պ ա տ իւ և բա ւա կա ն ութի լն , եթէ ի ց ե ն ուղղեա լ ա ռ բա ր ի ն և ա ր ­ ժա ն ադո վ ե ստ ն պ ա տ ա կ ...г : > Ա . Ե ր ի ց յ ա ն , Կ ո վ կ ա ս ի Հ ա յր . 1 -ի ն մ ա ս . 1 Տ 9 4 թ . , /> /& /... կ 272— 273. 2 И 270. ’ Կ ա ք!, զ ի վ ա ն , Р ч Р . Հ օ , վ ա վ . 2 0 Տ , * ն ո ւյն տ ե ղ ո ւմ , р ,,р . 0 3 , վ ա վ . 3 2 1 ր , • ն ո ւ յ ն տ ե ղ ա մ , թ Ղթ . 7 4 , վ ա վ 2 7 2 ա , 1 Տ 3 2 թ . ւ

Հ ա ր ո ւթ յա ն Ա /ա մ ղ ա րյա նի գո ր ծո ւն ե ո ւթ յա ն մոււկովյա ն տարիները 197 Ա յգ ն ո ւյն տ ա րի ների ն հ ա կ ա ս ո ւթ յո մ ւն եր կին սկսվել նսւև Ն երսեսի Լ Ա լա մգա րյա ն ի միջև, ա յգ ոչ մ ի ա յն ներքին, ա նձնա կա ն հա շիվներով կա մ հերսիսյա ն գպ ր ոբի հետ կ ա պ վ ա ծ ա ռ ի թ ներով , ա յլ նա և ն ր ա ն , քա ղա քա կա ն հ ա յա ցք ն ե ր ի միջև ա ռա ջա ցո ղ տ ա ր ա ձ ա յնո ւթ յո ւն եր ի պ ա տ ճ ա ռ ո վ , որոնք ա ն ֊ յա շ տ , կ ա ր ո տ են հ ա ն գ ա մ ա ն ա լի ց լուս ա ր ա ն ութ յա ն ։ ** * Հ ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն Ա լ ա մ գ ա ր յ ա ն ի կ յ ա ն ք ն , ո ւ գ ո ր ծ ը ր ս տ ա մ ե ն ա յ ն ի դ ե ո և ս չքւ ո ւ ­ ս ում նա սիր վա ծ, իսկ ա ռ ա նց Ա լա մ գ ա ր յա ն ի գործունեութ յա ն ա մ բ ո զ շ ա կ ս ս , խ ո ­ ր ա զ ն ի ն ո ւ ս ո ւ մ ն ա ս ի ր ո ւ թ յ ա ն ա ն հ ն ա ր է, ա ն հ ր ա ժ ե շ տ պ ա յ ծ ա ռ ո վ ! յ ա մ ր ո ւ ր վ ա - գ ծ ե լ նա խ ւսա րուէյա նա կա ն շրջա նի հ ա յ լուսա վո րա կ ա ն շա ր ժ մ ա ն պ ա տ մ ո ւթ յո ւնը : Կ ա ր ճ ա տ և , ծ ա ն ր ո ւ հ ա լ ա ծ ա կ ա ն , բ ա յ ը բ ա զ մ ա ր դ յ ո ւ ն և խ ո ր ի մ ա ս տ ք, եղ ե լ Հ . Ա լա մ գ ա ր յա ն ի կ յա ն ք ը ։ Մ ա ր դ կ ա յի ն ա զ ն ի վ հույզերի քնքուշ բ ա ­ նա ստ եղծը, թ ա տ ե ր ա գի ր ն ռ , թ ա ր գմ ա ն ի չը , մ ա ն կ ա վ ա ր ժ ն ու գի տ ն ա կ ա ն ը , իը Ժողովրդի ք ա ղ ա քա կ ա ն ա զա տ ութ յա ն պ ր ո պ ա գա նդ ի ս տ ը , ա նձնվեր մա րա ոում- ն ե ր ի գ ն ո վ բ ա ց ե ց ռ ո ւս ա հ ա յո ւթ յա ն ա ռ ա ջ ա դ ի մ ո ւթ յա ն ն ո ր ճ ա ն ա պ ա ր հ ը ։ Ա յդ ճա նա պ ա րհ ով իր Հա ստ ա տ ուն րա յլա վ ա խ ր ա րևդ մ եծ լուսա վորիչ Խ ա չա տ ուր Ա րովյա նը։ Ш. НАЗАРЯН М ОСКОВСКИЕ ГОДЫ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ АРУТЮ НА АЛАМ Д АРЯ НА Р езю м е Арутюн А лам дарян — видный поэт, педагог, ученый и общ ествен­ ный деитель— принадлеж ит к числу армянских просветителей первой по­ ловины X IX века. Вся его литературная и общественная деятельность бы ла посвящ ена делу освобождения армянского народа от турецко-пер сидского ига. Ж изнь и литературная деятельность А лам даряна недостаточно освещены в нашей литературе. Д анная статья посвящена М осковскому периоду его деятельности, который до сих пор не бы л изучен. В конце 1813 года, по окончании ш колы А габабян в городе А стр а­ хани, Арутюн А лам дарян был приглашен в М оскву, чтобы возглавить подготовительные работы к открытию Л азаревского института. С тех нор д о 1824 г. А л а м д а р я н ж и л в М оскве. Э ти годы сыграли реш аю щ ую роль в оформлении передовых взглядов Аламдаряна. В М оскве А лам дарян посвятил себя, с одной стороны, педагогиче­ ской деятельности в Л азар евск ом институте, с другой стороны, занялся самообразованием, углубляя свои знания. Одновременно А ламдарян занимался в М оскве литературной деятельностью. Здесь он пишет ряд

1 ^ 8 С , Նազարյան лирических стихотворений, делает переводы, издает краткий «Русско- армянский сл о в ар ь ». В 1814— 1816 гг., для н уж д арм ян ского ю нош е­ с т в а , и м б ы л а с о с т а в л е н а р у с с к о -а р м я н с к а я г р а м м а т и к а , ру к о п и сь ко- тороЙ бы ла обн аруж ен а л и ш ь в последние годы. М осковские годы жизни А лам даряна сыграли реш аю щ ую роль в его дальнейш ей просветительской деятельности.

ՀԱՂՈՐԴՈՒՄՆԵՐ



ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՌ Մ1-Ն1'ՍՏՐՆեՐ1' ՍՈՎհՏԻՆ ԱՌԸՆԹԵՐ ՀԻՆ ՁԵՌԱԳՐԾՐԻ Դ1>ՏԱ -:ԵՏԱ »ՈՏԱ ԿԱ Ն ԻՆՍՏԻՏՈԻՏ — «ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆ» Ь Ր 0 «Լ Ա Ն ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ 19С0 N5 Ս. ՓՈԼԱնՋՅԱՆ Ն Ո ՐԱ ձԱ ՅՏ ՊԱՏԱՌԻԿՆԵՐ ԿՅՈԻՐեՂ ԵՐՈԻՍԱՂԵՄԱՑՈԻ թ. ԴԱՐԻ ՄԻ ԳՐ2Ա9-ՐԻՑ Մ ա տ ենա դա րա նի ձեոա դիր պ ա տ ա ռիկների հարուստ հա վա քա ծուն դ ի ­ տ ա կ ա ն մ շ ա կ է ք ա ն ե ն թ ա ր կ ե / ո ւ մ ե ր ա շ ի ւ ս ) տ ա I/ բ ն ե ր ի ը ն թ ա ց ք ո ւ մ , ի ն չ պ ե ս ն ա և ձեռա գրերի կոդերին կա րվա ծ պ ա հպ ա նա կները ուսումնա սիրելու ժա մա նա կ, հ ի շ յա լ երկու հ ա վ ա ք ա ծ ո ւն ե ր ի ի ր ա ր ի ց շա տ հեռու, գ տ ն վ ո ղ հ ա մ ա ր ն ե ր ի տ ա կ մ եղ հ ա ջո ղ վ ե ց գ տ ն ե լ Կ յուրեդ Ե ր ո ւս ա ղ ե մ ա ց ո լ էէԿոչումն ը ն ծ ա յո ւթ ե ա ն » երկի ք>. դ ա ր ո ւ մ դ ր վ ա ծ ձ ե ռ ա գ ր ի բ ե կ ո ր ն ե ր ։ Պ ա տ ա ռ ի կ ն ե ր ի ց ա ռ ա ջ ի ն ը , ո ր ը գ ա ն ը - վում կր երկու ա ռա նձին հա մա րների տ ա կ, բեր վ ել կր Ա նիից, ա կա գ. Մա ոի հի մն ա ծ թա ն գա ր անից ։ Երկրորդ պ ա տ ա ոիկր, որր բա ղ կա ցա ծ կ չորս թ ե ր թ ի ց , ա ն ցյա լո ւմ կա ր­ վ ա ծ կ եղեք 1 9 1 6 թ վ ա կ ա ն ի ն Վ ա րա ղից բ ե ր վ ա ծ մի ձ ե ռ ա գր ի կողերին որպ ես պ ա հպ ա նա կ, իսկ երրորդ պ ա տա ռիկը երկար ժա մա նա կ պ ա հվել կ Էջմիածնի Մ ա ս/ե ն ա ղա բ ա ն ում : Մ ի ա յն վերջերս մ ե ղ հա ջողվեց հ ա յտ ն ա բերել Մ ոսկվս/յից ս տ ա ցվ ա ծ մի ձեռա գրի կողերին որպ ես պ ա հպ ա նա կ օգտ ա գո րծվա ծ մ ա գա ղ ա թ յա չորս թ ե ր - թ ե ր և ս Կյ ո ւ ր ե ղ ի հ ի շ յ ա լ հ ն ա գ ո լ յ ն ձ ե ռ ա գ ր ի ց ։ Ս ո ւ յ ն բ ե կ ո ր ն ե ր ն ո ւ ն ե ց ո ղ ձ ե ֊ ռա գիրր գրվել կ Մ ոկա ց երկրում 1 4 5 2 թ . և ա պ ա տ ա րվել Հ Փ ա րիզ, որից հետ ո Թ իֆլիս, Կ ոկա նդ (Մ իջին Ա սիա ) և Մ ոսկվա ։ Մ ա տ են ա գա րա նի ձեռա գրերի պ ա հպ ա նա կները ուսումնա սիրելու ը ն թ ա ց ­ ք ո ւմ օրերս բ ա խ տ ո ւն ե ցա ն ք գտ նելո ւ նա և Կ յուրեղի նո ւյն ձ ե ռ ա գր ի ց չորս ա յլ բե կ ո ր ն ե ր ։ Ա յգ պ ա տ ա ռիկներն ունեցող ձե ռ ա գի ր ը գ ր վ ե լ կ հա վա նա բա ր Վ ա սպ ուրա կա նում 1304 թ . և Լջմիա ծնի Մ ա տ ենա դա րա նն կ բեր վ ել 1916 թ . Ադթամա րից։ Վ ե ր ո հ ի շյա լ ն ո ր ա հ ա յտ սլատ ա ռ ի կ ն ե ր ն ո ւ պ ա հ պ ա ն ա կ ն ե ր ը ն ո ւյն գրչու­ թ յո ւն ն ունեն և ժա մա նա կին մ ի ձեռա գրի մա ս են կա ղմել ա յն երկու թ ե ր թ պ ա հպ ա նա կների հ ետ , որոնք 1 9 4 6 թ վ ա կ ա նի ն ուսումնա սիրութ յա ն ա ռա րկա կին դա րձել Դ. Հո վ ս եվ։յա ն ի կ ո ղ մ ի ց ։ Հ ի շյա լ երկու թ ե ր թ պ ա հպ ա նա կները կտ ր վ ա ծ են Ա յրի ձորում 1311 թ . գր վա ծ մ ի ձեռա գրի կողերին, որր երկար ժա մ ա նա կ պ ա հվել կ Կ եսա րիա յի Պ ենտ ուսա գյո ւղ ո ւմ , որտ եղից կլ տ եղա վւոխ - վել կ Բ ե յր ո ւթ ո ւ ա յն տ ե ղ ի ց կլ, վ եր ջի ն տ ա րիներս , հա սել կ Երևա ն ո ւ ա յժմ պ ա հվում կ մեր Մ ա տ ենա դա րա նում։ Ն որա հա յտ ս ո ւյն պ ա տ ա ռի կ ներ ի ա ր ժեքը շա տ մ ե ծ է մ ա ս ն ա վ ո ր ա պ ե ս հա յ հնա գրութ յա ն պ ա տ մ ութ յա ն հա մա ր։ Ա յգ հա տ ա կոտ որները մի կողմից հ ա ն­ դիսա նում են ա շխ ա րհի ա մ ենա հին հա յերեն թ վ ա կի ր ձ ե ռ ա գր ի ց' 8 8 7 թ . ղըր\"

1202 и . Հոլա նշյա ն վ ա ծ Լա զա րյա ն Ա վետ ա ր ա նից հ ա վ ա ն ա բա ր ա վելի հին մ ի գրչա գրի բեկորներ, իսկ մ յո ւս կ ո ղ մ ի ց' մ ե ս ր ո պ յա ն ուղղա գիծ ե ր կ ա թ ա գր ո վ գր վ ա ծ ձեռա գրերից մ ե զ հա յտ նի ա մ են ա հ ին նմոլշր։ կուրեղ Ե րուսա ղեմա ցու ( 3 1 5 - 3 8 6 թ թ .) «Կ ոչումն ը ն ծա յո ւթ եա ն», եր. Կր, ի ն չպ ե ս ն ա և ն ր ա մ յո ւս գ ո ր ծ ե ր ը շ ա տ վ ա ղ ժ ա մ ա ն ա կ ն ե ր ո ւմ տ ա ր ա ծ վ ա ծ են ե ղ ե լ ի ն չպ ե ս ուրիշ երկ րներ ում , ա յն պ ե ս կլ Հ ա յա ս տ ա ն ո ւմ , Կ յուրեղի գ ո ր - ծերը ս կ զ բ ի ց և ե թ ուշա դրութ յա ն ա ռա րկ ա են դա ր ձել հ ա յ մ ա տ ենա գիր ների կողմից, Ե ղա րի հա յ նշա նա վոր պ ա տ մ ի չն եր ի ց մ ե կ ը ' Ղ ա զա ր Փ ա ր պ ե ցի ն , ա յղ մ ա ս ի ն վ կ ա յ ո ւ մ կ հ ե տ և յ ա լ ը . « Բ ա յ ց ք,մ ը ս տ կ ա ր ի պ ա ր ա պ ե ա լ յ ո լ ն ա կ ա ն „ լԱա մ ա նցն, և ըստ ղօրելոյ տ կա րա մտ ութ եա նս ի մ ո յ կա րղա ցեա լ ղղիրս ա րա նց \"/'/'„И ՛ ’ •» , ո ր ի ց հ ե տ ո Փ ա ր պ ե ց ի ն հ ի շ ա տ ա կ ո ւմ կ ի ր կ ա ր դ ա ց ա ծ հ ե ղ ի ն ա կ ն ե ր ի ա ն ուն ն ե ր ր , «դ Ա թ ա ն ա ս կ Ա ղ ե ք ս ա ն գ ր ա ը ւո յ և ղ ե ր կ ո լց մ ի ա ն ո ւն ա ր ա ն ց ն ' զԿ/որղՀ Ա ղ եքսա նդ ր ա ց ւոյ ղԿ /լրղկ Ե րհլսա ղ եմ ա ցլոյ, և դՐա րսղկ Կ ես ա ր ա ցա յ, և ղ Գ ր ի ֊ դ սրէ Նազ ա ղա ց, „ յ . . , Փ ա ր պ ե ց ի ն ն շե լո վ Կ յուրեղի ա ն ո ւն ը , պ ե տ ը կ կա րծեք, որ ա ռ ա ջի ն հ եր֊ թ ի ն ն կ ա տ ի կ ունեցել նրա հ ի մ ն ա կ ա ն ' « Կոչումն ը ն ծ ա յո ւթ ե ա ն » ծա վ ա լուն ա շ ­ խ ա տ ութ յո ւնը ։ Հ ա յ մա տ ենա գիրներից շա տ երը Ք ա ղկեդոնա կա ն գործիչների դ ե մ ո լզ ը ղ ֊ վ ա ծ ի ր ե ն ց երկերում և թ ղ թ ե ր ո ւմ բ ա զ մ ի ց ս օգտ ա գո ր ծել են եկեղ եցա կ ա ն ա յ, Հ ե ղ ի ն ա կ ն ե ր ի հետ մ ի ա ս ի ն ն ա և Կ յուրեղ Ե ր ո ւս ա ղ ե մ ա ցո ւ ա ս ո ւյթ ն ե ր ր ։ Ա յս պ ե ս օրինա կ, Հով հ ա ննես Բ. Կա թողիկոս Գ ա րեղյա ն ր ( 0 . դ ա ր ) « ի յա յտ նութ իւն Քրիստ ոսիս թղթում դրում կ. «...և չա սա ց (ի մ ա ' Կ խ րեղ հրուսա ղնմա ցի ն ) ղ ծ ը ֊ Ն ո ձ գ ն յ ա ռ ա ջ ք ա ն զ յ ա յ տ ն ո ւ թ ի ւ ն , ա յ լ ղ մ ի և ղ ն ո յ ն » 2, Ա յս մ ա ս ի ն դրել կ նա և խ ո շո ր տ գ ո ւյն հ ա յ գի տ ն ա կ ա ն Ա ն ա նի ա Շ ի ր ա կտ ց ի ն ( է . դ ա ր ) իր Հ ա յտ ն ո ւթ յա ն ճա ռո ւմ . «... Եւ ղ ա յս ոչ ո ք ե ր բե ք ի լա ւ ի մ ա - ց ո ղ ա ց ն յա ն ձ ն ա ռնու, ղի թ կ ա յղպ կս ոմնիմք, հ ի ՜մ ղ կ ա նո ն ծն ն դ ե ա ն ն ի վեց յո ւն ո ւա ր ի կա րգես ,д ն ո յն ի ն ք ն Կ իւրեղ.. .» *, Ն ույն հա րցի կ ա պ ա կ ց ո վ !յա մ ր Կյ ո ւ ր ե զ ր վ կ ա յ ա կ ո չ վ ո ւ մ կ ն ա և Ժ Ա . գ ա ր ո ւ մ գ ր վ ա ծ « Տ ե ա ռ ն Գ կ ո ր գ ե ա յ Հ ա յ ո ց վերա դիտ ողի և հոգեշնորհ փ ի /ի ս ոփ ա յի, պ ա տ ա ս խ ա ն ի թ ղ թ ո յն ՅովՀա ննիսի ա սորւոց պ ա ա րի ա րդի» ն ա մ ա կո ւմ , որտ եղ Գևորգը, իր խ ո սքը ոլղ ղե/ով բա զ կե դ ո ն ա կ ա ն ո ւթ յա ն դ ե մ , գր ո ւմ կ. « Ա ր դ ա մ ա չե ս ց կ Ա ր տ ե մ ո ն , յա մ ա ւ թ լի ց ի և մ ո գո վ ն Ք ա ղ կեդ ո նի , ղի ոչ կա րեն ցուցա նել ա ռ ա ն ձ ն ա կ ա ն տ ա ւն մ կ ր տ ութեա նն Ք ր ի ս տ ո ս ի , ոչ ի Յ ա կ ո վ բ ա յ ե ղ բա ւր է Տ ե ա ռ ն և ոչ ի Կիւրղկ ( ի մ ս / Երուսա ղե- մ ա ցւո յ) ...» * ։ Կ յուրեդ Ե ր ո ւս ա ղ ե մ ա ցո ւ а Կ ոչումն ր ն ծ ա յո ւ թ ե ա ն » ա շխ ա տ ո ւթ յո ւն ը ե ր ֊ կա ր դա րեր չի կորցրել իր տ եղը հ ա յ Հոգևո ր գրա կա նութ յա ն մեջ։ Մ ա տ են ա ­ դ ա ր ա ն ո ւմ պ ա հ վ ո ղ Կ յուրեղ Ե ր ո ւս ա ղ ե մ ա ց ո ւ « Կ ոչումն ը ն ծ ա յո ւթ ե ա ն » գո ր ծի ւ Ղ ա զ ա ր ,ս յ Փ ա ր պ ե ց ա լ Պ ա տ մ ո ւթ ի ւն և Բ ո ւ ՚ 1թ Վ ա հ ա ն Մ ա մ ի կ ո ն ն ա ն , ա չխ ա . ո ա թ ե ա մ ր Գ . Տ /,ր Մ կ ր տ չև ա ն և Ա տ . Մ ա ,խ ա ս հ ա ն , Տ ւի զ ի ս , 1 0 0 1 թ . , կ 1 0 2 1 * * ԳԻՐԲ ԲդԲ \" ! ! ֊ . Դ ֆ ւ Ի » . Ю 0 1 թ կ 8 8 , ՝ Ա . Գ . Ա ր ր ա Հ ա մ յ ա ն , Ա ն ա ն ի ա 0 ի ր ա կ ա ց ա մ ա տ ե ն ս պ ր ա թ յ ո ւ ն ր , Ե ր Ս ա ն , 194*1 () •, կ 28Տւ 1 « ՜ ^ ի ր ր Բ դԲ ոյ > • Կ 3 :>5 ’

Ն ո ր ա հ ա յտ պ ա տ ա ռ ի կ ն ե ր Կ յո ւր ե դ Օ ր ո ա ա ղ ե մ ա ց ո լ Բ\" դ ա ր ի մ ի գ ր չա գ ր ի ց 203 ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի ց մ ե կ ո ւ մ , ա ր տ ա գ ր վ ա ծ Ա ղ թ ա մ ա ր ռ ւ մ 1 3 0 7 թ վ ա կ ա ն ի ն Ղ ա ն ի ե լ գրշ/ւ կ ո ղ մ ի ց, գտ նվ ո ւմ է երկա րն ա կների ղ ե մ հա կա ճա ռող Մ իքա յել վա ր գա պ ետ Երե - վա նցոլ 1 7 2 3 թվա կա նին գ ր ա ծ ղբվա տ ա կա ն մի րա նա ստ եղծռւթլռւնր, նվիրվա ծ Կ յ ո ւ ր ե ղ ի ս ո ւ յ ն ա շ խ ա տ ո ւ թ յ ա ն ը 1: Կ յուրե ղ ի վ եր ո հ ի շյա չ գո ր ծ ի ի ն չպ ե ս Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ո ւմ , ա յն պ ե ս էլ ա ր- տա սա հմ ա ն ում պ ա հվող ձեռա գրերը' բոլորն էլ բա ղ կ ա ցա ծ են 18 ճ ա ռ եր ի ց՜, Ուստի և ա յն թ երի է հա սել մ եղ կա մ էլ ոչ լր ի վ թ ա ր գմ ա ն վ ել հ ո ւն ա ր են ի ցւ Հունա րեն բնա գիրը բա ղ կ ա ցա ծ է 2 3 ճ ա ռ ի ց, բա ց ի ա յգ սկզբից ունի « Նա- խ ա կ ո չ ո ւ մ ն ը ն ծ ա յո ւ թ ե ա ն а խ ո ր ա գ ր ո վ ն ե ր ա ծ ա կ ա ն մ ի ճ ա ռ և սՅւ Ո ր Կ յո ւր ե ղ ի 18 ճա ռեր ի ց բ ա ղ կ ա ց ա ծ ս ո ւյն թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յո ւն ը իր ծա ւէա լով մի տ եսա կ կա - նոնա կա ն բ ն ո ւյթ է ունեցել հ ա յո ց մ ո տ , գա երևում է նա և հա ճա խ ա յգ ա շխ ա ­ տ ո ւթ յա ն ձե ռ ա գ ր եր ի ս կ զ բ ո ւմ գ ր վ ա ծ հ ե տ և յա լ խ ո ր ա գ ր ի ց . ((Ա յս ա մ ե ն ա յն , որ ի ն ե բբս ի գլուխ հա նեա լ զութուսսսսն կոչմունսճ ը ն ծ ա յո ւթ ե ա ն Կիւրղի եպ իսկովպ ոսի Ե րուսա զէմա ցւոյ բւսրոզեա լ ա ռ ա յնո ս ի կ , ռր ի մկրտ ութիւն մ ա տ չ է ի ն յ Ե ր ո ւ ս ա ղ է մ л 4; Ս ի ա յ լ ձ ե ռ ա գ ր ո ւ մ . ( ( Պ ա տ ճ ա ռ բ ե ր ա խ ա յ ի ց ը ն թ ե ր ֊ ցուա ծոցձ խ որա գրին հա ջորդող նա խ ա գրութ յա ն մ եջ գր վա ծ է. « ... Իսկ սուրբն Կ իլրեղ, ղ ժ ք ' ( 1 8 ) ը ն թ ե ր ց ո ւա ծ ս ն զ ա յս ա ռ նոսա կար գե ա ց .. .в 5. Հա յեր ե ն թ ա ր գմ ա նո ւթ յո ւնը , ինչպ ես նկա տ ում է Տա շյա ն ը , շա տ է շե ղ - վք/ւմ հ ո ւ ն ա ր ե ն ի ց ° , ա յգ. ե ր և ո ւ մ է ն ա և Կ ք ա ր ե ղ ի հ ր ա տ ա ր ա կ ո ւ թ յո ւ ն ի ց ՜, ո ր տ ե ղ հ ա մ ե մ ա տ վ ե լ է հ ա ճ ա խ հ ա յե ր ե ն թ ա ր ղ մ ա ն ո ւթ յո ւն ը հ ունա րենի հ ետ և յու~ ր ա բա նչյուր գլխ ի վերջում նշվել եղա ծ տ ա րբերութ յունները: Բ ա նա սեր Եղիշե ՛հուրյա ն ը բ ո լո ր ո վ ի ն ա յլ կ ա ր ծ ի ք ի է . ն ա գ տ ն ա մ է , որ Կ յո ւր ե ղ ի «Կ ո չո ւմ ն ը ն ­ ծ ա յո ւթ ե ա ն » երկը թ ա ր ղ մ ա ն վ ե լ է ա ս որ երենից8, ա յն պ ե ս , ի ն չպ ես Ե վսերիոս Կեսա րա ց ո լ եկեղեցա կա ն պ ա տ մութ յունն էլ թ ա ր գ մ ա ն վ ե լ է ա սորերենի մի- ջոցով: Եթե ա յգ ա յգպ ես է, ա յն ժա մա նա կ հունա րենի հետ հա մեմա տ ա ծ Կ յուրեղի հ ա յե ր ե ն թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յա ն շե ղ ո ւմ ն ե ր ը պ ա տ ճ ա ռ ա բա ն վ ա ծ կա րելի Լ համարեր Կ յուրեղի հունա րենից թ ա ր գ մ ա ն վ ա ծ լինելու հին տ ե ս ո ւթ յա ն օ գ տ ի ն է խ ո ­ սում օտ ա ր հ ա յա գ ե տ ն ե ր ի ց Ս. Լյսննն ե զր ա կ ա ցն ե լո վ , որ ((Ո սկեբերա ն իր Մ ա տ թէի մ ե կ ն ա թ ե ա մ ր և Կիւրեղ իր Կոչումն ընծա յութ եա ն գ ր ք ո վ կր գերա ­ զա նցեն միւսները ի բր վկա յ հ ա յ ա ռա ջին թա րգմա նութես/ն)Հ: 1 Պ ե տ . Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի ձ ե ո ա գ ի ր , Л ' 4 $ Տ 1 , Լշ 2 7 4 /ո 7 Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ո ւմ և ա յլո ւր կ ա ն ն ա և ս ա կ ա վ ա թ ի վ ձ ե ռ ա գ ր ե ր , ո ր ո ն ր ա ր տ ա դ ր վ ա ծ չի • Ն է յո վ թ ե ր ի մ ի ն ա /ս ա գ ա դ ւս ւի ա ր ի ց , չո ւն ե ն Ժ ե Տ ա ս ը ո ւ Հ ա ջ ո ր դ ի “ կ ի վ ր ը » Ա յդ պ ի ս ի մ ի թ ե ր ի ձ ե * ո ա գ ր / . д Լ կ ա տ ա ր վ ա ծ ն ա ե հ յ ո ւ ր ՛ * ղ ի ա ո Այջ ի ն տ պ ա գ ր ո ւ թ յ ո լ ն ր 1 7 2 ? թ . Կ ո ս ա ա ն ղ ն ո լ պ ո չ ս ո լ մ ւ 3 Գ . Հ ս, ր պ Հ ս, ն ա յ յ ա ն 9 Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն Հ ա յկ ա կ ա ն թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ ե ա ն չյ ն ա խ ն ե ա ց ( դ ա ր Գ -Ժ Գ ), Վ ենետ իկ, / Ш թ . , կ Տ խ , Վ ե ր ք ի ն հ ի ն դ ճ ա ղ ե ր ը վ ե ր ն ա գ ր վ ա ծ ե ն . «03էՇ Շ հ6Տ0Տ М уЭ * 1 п 8 0 # с а е » \" ՛ ե ՛ ս Р . Տ - Տ օ т а ! . < З и а ( 1 г о <1е11с о р с л ; <П \\ ' а п а и к > п а » И с а т с п 1 е է ք Յ ժ օ է ւ # III а п п е п о , У е п е г 1 а , 1 Տ 2 5 . р . 1 0 : Հ . Հ . վ . Տ ա շ յ ա ն , Տ ո ւ ց ա կ հ ա յ ե ր է ն ձ ե ո ա դ ր ա ց Մ ա ա ե ն ա - դ ա ր ա ն ի Մ խ ի թ ա ր ե ա ն ց ի Վ ի ե ն ն ա , Վ ի ե ն ն ա , 1 Տ 9 Տ ' թ . , կ 6 9 Տւ Հ Պ ետ . Մ ա տ ենա դ ա ր ա նի ձ ե ռ ա գ ի ր , М 3 / 7 0 (ժ ա մ ա ն ա կ 1304 թ .) է կ Յաւ 6 Պ ե տ . Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի ձ ե ո ա գ ի ր , А* 5 0 7 1 ( մ ա մ ա ն ա կ Ժ Է դ ա ր ) , կ 1ր ւ с Հ . Հ . վ . 5 ա շ յ ա ն , Ց ո ւց ա կ Հ ա յե ր Լ ն ձեոա դրա ց Մ ա տ ենա դա րա նին Մ խ իթա րեա նց ի Վ ի ե ն ն ա , 1 Տ 9 5 թ . , Վ ի ե ն ն ա , С94в 7 Ն ր ա ն ե չւո յն Կ ի էր ղ ի Ե ր ո ւս ա դ ե մ ա յ Հ ա յր ա պ ե տ ի Կ ո չո ւմ ն ը ն ծ ա յո ւ թ ե ա ն , ի Վ ե հ ն ա , 183 2 » * Եղիշե Դ ո ւ ր յւ ս ն , Պ ա տ մ ո ւթ ի ւն Հ ա յ մ ա տ ե ն ա գ ր ո ւթ ե ա ն , Կ րուս ա ղ եմ , 1 9 3 2 , կ 24ւ * Հ մ մ ա . « Ր ա ո մ ա վ ե պ » , Վ ե ն ե տ ի կ , 1 0 5 2 . ձ ' I — 2 , Լք 4 2 — 4 6 , Գ ր ա խ ո ս ա կ ա ն Հ . Ք . Տ ր ա ք -

20-*. / / . Ք ո / անշ յա ն Ա յ ս բ ո լ ո ր ո վ հ ա ն դ ե ր ձ թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յ ա ն հ ա ր ց ը չք, կ ա ր Լքի լ ո ւ ծ վ ա ծ < >- մ ա ր ե լ, Ա յս կ ա պ ա կ ց ո ւթ յա մ բ մ ե ն ը ուղ ո ւմ ենբ գի տ ե լ մ ի հ ա ն գ ա մ ա ն բ , որը / ս ո ս ո ւմ է ա ս ո ր ա կ ա ն բ ն ա գ ր ի ;, թ ա ր գ մ ա ն վ ա ծ ք ն ե լ ո ւ օ գ տ ի ն . Ր'. գ ա ր ի գ ր չ ո ւ ֊ թ յա ն պ ա տ կ ա ն ո ղ Կ յո ,ր ե գ ի մ ե ր ո ւ ս ո ւ մ ն ա ս ի ր ե ի ն ո ր ա հ ա յտ բ ե կ ո ր ն ե ր ի ց մ և- կ ո ,մ , ի տ ա րբեր ութ յո ւն տ պ ա գր ո ւմ ե ղ ա ծ «Ս ա ւոլղի», «Շ ս ս ո դ »' ա նվա նա ձևի ա ռկա յութ յունն է, որը ա յգ ա նվ ա ն ա սորա կա ն ձեն է, Հա վ ա ն ա կ ա ն է, որ ձ ե - ռ ա գ ր ի ա յլ մ ա ս ե ր ո ւմ ևս ն մ ա ն ա ս ո ր ա կ ա ն ա ն վ ա ն ա ձևեր են եղել, բ ա յց ա /դ մ ա ս ի ն վ ճռ ա կ ա ն խ ո ս բ չե ն բ կա րող ա ս ե լ, բա ն ի որ մ ե ր ուսումնա սիրել], Կ յուրեղի բե կ ո ր ն ե ր ը ա մ բ ո ղ ջ ա կ ա ն կ ո ր ա ծ ձ ե ռ ա գ ր ի մ ի ա յն չնչին մ ա ս ն են ն ե ր կ ա յա ց ն ո ւմ : Կ յուրեղի .[ի ե ն ն ա կ ա ն հ ր ա տ ա ր ա կ ո ւթ յա ն ո ւ ս ո ւ մ ն ա ս ի ր ռ թ յո ,֊ նը ևս մ եղ հ ա մ ա ր մ ի շա րբ կա րևոր փ ա ստ եր է ա վ ե լա ցնո ւմ հիշյսղ երկի ա ս ո ­ ր ե ր ե ն ի ց թ ա ր ղ մ ա ն վ ա ծ լինելու օ գ տ ի ն , Տ պ ա գ ր ի տ ա րրեր էջեր ս ,մ ա վ ե տ ա ր ա ­ նա կ ա ն Ա իմեոն ա նունը, որը ա յնտ եղ պ ա տ կ ա նում է երեր տ ա րրեր ա նձնա վո­ ր ո ւ թ յո ւ ն ն երք,, ա մ ե ն ո ւ ր ե ք հ ի շ վ ո ւ մ է ա ս ո ր ա կ ա ն Շ մ ա վ ո ն ձ և ո վ , ա յս պ ե ս , վ,ո- խ ա ն ա կ Ա ի մ ե ո ն ծ ե ր „ ճ , „ ւ կ ա մ ա ր դ ա ր ի ե ը կ ,„. տ ե ղ դ ր վ ա ծ է «Շ մ ա »Ո ւ|5> և <Շ«քաա1ւ ա ր դ ա ր »2, Ա ի մ ե ո ն Կ յո ւ ր ե ն ա ց ո լ տ ե ղ «Շ մ ա ւո ն Կ ի ւր ե ն ա ց ի » * և կ ա մ Ա ի մ ե ո ն ո ր դ ի Հ ո վ ն и Л /ո ւ տ ե ղ « Շ մ ա ս ս | & ո ր դ ի Յ ո վ ն ա ն , ,о > А, Ե դ ի ս ե ա ն ո ւ ն ը և ս Կ յո ւ ր ե ղ ի տ պ ա գ ր ո ս ք ո ւ թ տ ե ղ գ ո ր ծ է ա ծ վ ա ծ ա ս ո ր ա կ ա ն «եք|ի? ա (» կ ա մ «հ ղ ի շէ » ձևով*/ Կ յուրեդ Ե ր ո ւս ա ղ ե մ ա ցո ւ « Կ ոչումն ը ն ծ ա յո ւ թ ե ա ն » ե ր կ ի ց Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ­ նում պ ա հվում են 17 ձեռա գրեր, որոնցից եթե մի մա սը թ երի է սկզբից ե կ ա մ մ ե ջ տ ե ղ ի ց , ա պ ա մ ի ս տ վ ա ր մ ա ս ը լ ր ի վ կ ե ր պ ո վ բ ո վ ա ն դ ա կ ո ւ մ Ւ, Կ յ ո ւ ր ե - 7Ի հ ա յե ր ե ն թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յա ն ս ո վ ո ր ա կ ա ն 1 Տ ճ ա ռ ե ր ը *, /ա նի Տ - Ь у о п п е ! - / . « Լ օ տ о п е т с * <1с 1а У е г $ ю п Л т г ё т с п п с օէ ! е 0 |'а 1 е 5 5 а г о п *, К отз. Բօոէւքւ՜օՏօ 1տէւ1սէօ В|Ь!)‘ с о , 1 9 3 0 , ,,Րք[ մ ա ս ի ն , ՚ Պ ե ս ,. Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի ձ ե ո ա դ ի ր - պ ա ա ա ո ի կ X 3 0 7 , կ 4 ա , ս յո ւ ն ա կ Р , տ ո ղ 7 , 3 Ե ր ա ն ե բ ո յն ՛է /ո ր դ ի Ե ր ո ւ ս ա ղ հ մ ա յ Հ ա յր ա պ ե տ ի Կ ո չ ո ւ մ ն ը ն ծ ա յո ւ թ ե ա ն ի Վ ե ն ն ա . ի ս ՛պ ա ր ս /ձ ի Մ խ ,ի ր ա ր ե ո ն ը , 1 8 3 2 , կ 1 7 5 , 3 7 1 , 3 ն ո լյն տ ե ղ ո ւմ , կ 209։ 1$21 < Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , կ ՚ ն ո ւյն \" ՛ե ղ ՛:,!, կ 2 8 0 — 2 8 7 , 3 5 9 , 1 1 1 են, * հ ր ե ա ն ի Պ ե տ . Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ո ւմ մ ե ղ է ա նոք) են Կ յո ւր ե ղ ի ք Կ ո չո ս Ո , ր Ն ձ ա ր լթ ե ա Ն - հիկի Հե ա և յա չ ձեո ա դ րե ր ր. տ) X 6 6 1 — (մ ա մ ա ն ,ս կ ' 1 7 2 3 ք !., տ ե ղ ' կ մ ի ա ծ ի ն ) . ,ր ի վ Հ. կ 1 т ֊8 0 Г . ա ն ի Ա ֊Հ Հ ճա ոնրըէ ր ) X 0 0 5 (մ ա մ տ ն ա կ ' 1 7 1 0 թ ., գ ր ի չ ' Գ ա ւի թ վ յ,,,., ,„ ե ղ ' Ե ր ո ,ս ա զ ե մ ), է Օ ա - 1 4 5 ,ս , դ ) л: 0 0 0 (ժ ա մ ա ն ա կ ' 1708— 1 7 0 0 , տ եղ ' Ր չն ի ) , 5 ա — 2 4 0 ա , Ա — Ժ Ը, դ ) X 7 7 3 (ժ ա մ ա ն ա կ ' 10-13 թ . , դ ր ի ,' Հ ր վ Հ ա ն ն ե » , տ ե ղ ' Շ ո ո ո թ ) , Յ ա — 2 0 4 ա , Ա — Ժ Ը , ե ) X 7 8 0 (ժ ա մ ա ն ա կ ' Ժ Գ — Ժ Գ դ դ ., գ ր ի չ Ս տ ե փ ա ն ն ո ,, և Ս մ ր ա տ . տ ե ղ ' Ս կ հ ո օ յ), 1տ 3 .4 0 ր , Ա - ժ Ը . ս կ դ ր ի ը մ ի ք ի չ թ ե ր ի г ղ ) X 9 7 ձ (մ ա մ ա ն ա կ ' 1195, ղ ր ի չ Մ ա ր կ ո ս , տ ե ղ ' Ս ա զմ ո ս ա վ ա ն ք ) , 1ա — 2 8 2 բ , Ա — ԺԸւ > ;) М 9 7 0 ( ժ ա մ ա ն ա կ ' 1 3 1 0 , դ ր ի չ ' Դ ա ն ի ն , ե պ ս կ ., տ ե ղ ' Ա ղ թ ա մ ա ր ) 1 ,ւ,— 1 9 3 ր , Ա — Ժ Ը ■ ր ) X 1 7 1 8 ( ժ ա մ ա ն ա կ ' 1 0 2 5 թ . , դ ր ի չ ' Մ ա ղ ա ք ի ա , տ ե ղ ' Ե ր ո ւ ս ա ղ ե մ ) 7 3 ա — 1 9 3 ա , Ա ֊< ք - Ը . ° Կ ղ ր 1’ Ո մ ա ս ա մ բ բ ե ր ի ։ թ ) X 3 7 7 0 ( ժ ա մ ա ն ա կ ' 1304 թ ., գ ր ի չ' Մ կ ր տ ի չ, տ եղ' Կ ա ր ի ի ) 1ա — 3 0 9 „ո

Նորահայտ պատառիկներ Կյուրեդ Երուսաղեմացոլ 1> զարի մ ի ղրչադրիը Կ յուրեղի մ ե ր Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ո ւմ պ ա հվող հն աղ ո ւյն ա մ բո ղ ջա կ ա ն գըր- չ ա գ ի ր ը Л? 9 7 5 ձ ե ո ա ղ ք ր ն Լ ' ա ր ա ա ղ բ վ ա ծ 1 1 9 5 թ . Մ ա ր կ ո ս ղ ր չի կ ո ղ մ / г ,: Կ յուրեղի Հ ք շյա լ երկի ա յ, ձեռա գիր օր ի նա կներ ղ տ նվում են նա և ա ր - ւո ա ս ա հ մ ա ն յ ա ն մ ի շ ա բ բ մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ն ե ր ո ւ մ : Գ ր ա ն ց ի չ , է Վ ի ե ն ն ա յ ի Մ խ ի - թ ա ր յա ն ն ե ր ի մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ո ւմ պ ա հ վ ո ղ X 2 7 3 ձ ե ո ա գ ի ր ը , ո ր ի ‘.ի մ ա ն վրա էլ կա տ ա րվեք է 1 8 2 8 թ . Վ ի են ն ա ,ի հրա տ ա րա կէ,,թ յռ ն ր : Գ րչա ղիրր ա ր տ ա գ ը ր ֊ վ ա ծ է 1277 թ . Ե վ ր ե մ ղրչի կ ո ղ մ ի ց , հ ա վ ա ն ս ,Կ ի լ ի կ ի ա յ ո ս Ր , Կ յուրեղի մի ա յլ ղրչա ղիր ղտ նվում է Ե րուսա ղեմի հ ա յո ց մա տ ենա դա րա նում 2 6 6 հ ա մ ա - ւ ՚Ի иг ա կ : Ձ ե ո ա ղ ի ր ր ը ն դ օ ր ի ն ա կ վ ա ծ է 1 7 2 0 ք>. Ե վ ղ ո վ կ ի ա յ ո ւ մ Մ ա ր տ ի ր ո ս ա բ ե ղ ա Բ ՚ո խ ա թ ե ց ո ւ կ ո ղ մ ի ց և բ ո վ ա ն դ ա կ ս ,մ է հ ի շ յտ , գ ո ր ծ ի Ա — Ժ Ե ճ ա ռ ե - բր է, Ա րտ ա սա հմա նում ա նշուշտ կա ն նա և Կ յռ ր ե ղ ի ա յլ ձեո ա ղ բե ր , սա կա յն ձ ե ո ա ղ ր ե ր ի ց ո ւ ց ա կ ն ե ր ը Ա>իվ հ ր ա տ ա ր ա կ վ ա ծ չլի ն ե լո ւ պ ա տ ճ ա ռ ո վ ա յլ տ ե ղ ե ­ կ ութ յո ւններ մեղ պ ա կա սում են: մատենադարանների վերապրող ձեռա ֊ Ա նցյա լում գոյություն ունեցող ղրրա ղ ց ո ւց ա կ ն ե ր ի ց ևս տ ե ղ եկ ո ւթ յո ւն ա՛նենք. Կյուրեղի ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի մ ա ս ի ն , սա- կ ա յ ն ա յ ղ գ ր չ ա գ ր ե ր ի ճ ա կ ա տ ա գ ի ր ը մ ե ղ ա ն ծ ա ն ո թ Է մ ն ո ւ մ : Ա յ ղ կ ա ր դ ի 'Ц, վ կ ա յո ւթ յո ւն 1 7 -բդ ղա րի վերջո,,! գրա նցեւ Է 'Լարղան վա րդա պ ետ Բա ղիշեցին Բ ա ղ ե շ ի Ա մ բ տ ո լ ո , վ ա ն ք ի ի ր կ ա զ մ ա ծ գ ր ք ե ր ի ց ո ւ ց ա կ ո ւ մ , ո ր տ ե ղ հ ի շ վ ո ւ մ Է, թ ե Կրւրեւլի սույն ա շխ ա տ ութ յա ն մ ի ձեոա գիր Է պ ա հվա ծ եղել հիշյա լ վանքի մ ա տ ե ն и, գ ա ր ա ն ո ւմ ՛՛: Մինչև ա ոա ջին հա մա շխ ա րհա յին պ ա տ երա զմը Ա նկյուրիա յի Կարմիր վա ն­ քի մ ա տ ենա դ ա ր ա նո ւմ ևս գտ նվում Էր Կյուրեղի սույն ա շխ ա տ ությա ն սկզբից թերի մի ձ ե ռ ա գ ի ր , դ ր վ ա ծ 1 7 1 3 թ.՝': Ինչպ ես մ ե ր Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ո ւմ , ա յն պ ե ս Էլ մ ե ղ ծ ա ն ո թ ա ր տ ա ս ա հ մ ա ն ­ յ ա ն ձ ե ռ ա գ ր ա տ ն ե ր ո ւ մ , ո ր ր ա ն որ հ ա յտ ն ի Է, Կ յո ւր և ղ ի ս ո ւ յն ե ր կ ի ց ե ր կ ա ­ թ ս , ղ ր ո վ դ ր վ ա ծ ոչ մ ի ա մ բ ո ղ ջ ա կ ա ն ղբ չ ա գ ի ր չ ի պ ա հ պ ա ն վ ե լ : Ս ա կ ա յ ն մ ե ն ք ղան ա ղա ն կողմնա կի ա ղբյուրների միջոցով հիշա տ ա կություն ունենբ ա յն մ ա ­ սին, որ ա նցյա լում մի շա բբ մա տ ենա դա րա ններում գոյություն են ունեցել ժ ) X >3111 ( ժ ա մ ա ն ա կ ' 1 3 5 Տ հ ե տ ո , գ ր ի չ Հ ս ւ կ ո ր ս ա ր է,ա վ ա դ , ն ա խ ա պ ե ս պ ա հ վ ե լ { Շ ո ւշ ի ա մ ), ա ն ի Դ— մ Հ ճա ոերրւ Գ ա ն ի ե, կ ր ո ն ա վ ո ր , տ ե ղ ' Ա ղ ք /ա մ ա ր ), 1ա — 2 7 1 բ , մ ա ) X 4 Տ Տ 1 (յա մ ա ն ա կ ' 1 3 0 7 //.. գ ր ի չ բ ե ր ի Լ , ո ւ ն ի Գ — ԺՐ. ճ ա ո ե ր ր ւ 13ՏՈ //., Հ ո վ հ ա ն ն ե ս Բհ ., տ ե ղ ' Շ ո ւշ ա ն դ յռ ղ ' Վ ա րա ղի ժ ր ) X Հ 9 5 7 (ժ ա մ ա ն ա կ ' հ ա ն դ ե պ ) , թ ե ր ի Լ օ կ ղ ր ի ււ և Վև Ր է 1 '9 ՚ մ դ ) X 3 0 7 1 ( ժ ա մ ա ն ա կ ՝ ԺԼ- դ ա ր , դ ր ի չ ՝ Գ ր ի գ ո ր ( Հ . ս տ ա ց ո ղ ' Վ ա ր դ ա ն Ր ա դ ^ շ ե ց ի ) , է ա ֊ 227р , Ա— Ժ Ը, ժ դ ) X 5 5 7 2 ( ժ ա մ ա ն ա կ ' էЩ դ ա ո ) , 14Շ—2 7 3 ա , բ ե ր ի Լ, ժ ե) X 7321 (ժամանակ' 1720 //., դրիչ Մանո.ևլ արեղա, տեղ' Պահչիսարայ), 1ա — 4Ա ա . մ ա ս ա մ բ թ ե ր ի կւ ժ դ ) X 7 0 0 Տ (ժ ա մ ա ն ա կ Ժ 1՛ ՛յա ր ), թ ե ր ի Հ ո կ դ ր ի ց ե վեր քի ց՛ ժ !.) X 5 8 1 (ժ ա մ ա ն ա կ ՝ 1 3 ? Г I, թ . 3 1 4 ր — 3 3 2 ր , ռ ն ի մ ի ա յն Կ յռ ր ե դ ի Ժ Բ ճա ոը, 1 Հ , Տ ա շ յ ա ն , Տ ո ւց ա կ Հ ա յե ր ե ն ձ ե ո ա դ ր ա ց , Հ է 0 0 2 — ՏՁ 4ւ սրրոցՅ ա կ ո ր եա նց, Ե րոա ա - է Ն ո ր ա յ ր ե ղ ս . Պ ո դ ա ր յ ա ն , Մ ա յր ց ո ւց ա կ ձեոա դրա ց ո և մ , ե ր ր ո ր դ Հ ա տ ո ր , 195*1 /? •, Լ * С 4 ։ Վ ա րդա նա յ վա րդա պ ետ ի Ր ա դ ի շ ե ց ,,։, .Դ ո ,ց ա կ դրոց Ա մ ր դ օ լո , * Ս. Տ ե ր -Հ ա կ ո Ր յ ա ն , վ ա Ն ո ւ ց է Ա ր ա ր ա ա յ ) ք Վ ա ղ ա ր շ ա պ ա տ , 1 9 0 3 թ • , 1,1 1 Տ Յ ւ Ա ն կ ի ,Րի ո յ Կա րմիր վա նռց ե« « Ր ա ր կ ե ն ա թ ո ռ ա կ ի ց կ ա թ ո ղ ի կ ո ս , Տ ո ,ց ա կ ձ ե ո ա դ ր ա ց շ ր ջ ա կ ա յի ց , Ա ն թ ի /ի ս ,ս , 1 9 5 7 /1-, Լ ք 5 5 1 — 5 5 4 :

206 Ս• Հ ո լա ն քյա ն Կ յուրեղի նա և ե ր կ ա թ ա գի ր ձ ե ռ ա գ ր ե ր , բ ա յց ն ր ա ն բ ա յժ մ ա նհետ կոր ել են, Օ րա ն,, վկա յա կ ո չո ւմ ր կ ա ր և որ է ի ն չպ ե ս Կ յուրեղի ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի պ ա տ մ ո ւթ յա ն , ա յն պ ե ս էլ հ աւ գր չո ւթ յա ն ընղհա նուր պ ա տ մ ո ւթ յա ն հ ա մ ա ր, Ա յս կ ա պ ա կ ֊ ց ո ւթ յա մ բ նա խ և առա ջ մեջ ենք ր երում ա յն թ ա նկա րժեք Հիշա տ ա կա րա նք, \"Ր Ր '■ Պ և տ ՝ մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի Л? 1 7 1 8 ձ ե ռ ա ղ ր ի վ ե ր ջ ո ւ մ , Ձ ե ո ա ղ ի ր ր բ ո վ ա ն դ ա կ ո ւմ է Կ յուրեղի « Կ ո չ ո ղ ն ը ն ծ ա յո ւ թ ե ա ն » ղ ո ր ծ ը գ ր վ ա ծ 162 5 թ . Երու- ս ա ղե մ ում Մ ա ղա քի ա ղրչի կողմ ի ց, (ГՇ ն ո ր հ ի ւ տ ե ա ռ ն և ո ղ ո ր մ ռ թ ե ա մ ք ն ո ր ի ն գ ր ե ց ի Ա կ ա տ ա ր ե ց ի ղ ծ ա դ . կա Հհսոա ք մ ա տ եա նս ս ր ր ո յն Կիորղի, ո ր էր ղ ր ա ծ ի սուրր արա ն ց ի հին ժ ա ­ մ ա նա կին , և ա նա րգ ր ն կ եցե ա , կ ա յր ի մ էջ ա ղքիւսա ց ե կ ե ղ ե ցո յ. և ի մ ա ռեա , ի ա ,ի ոսԱ, ի յա ղ բ է ն , և տ եսի փոոեալ և ց ե ց կ եր և ա ,, և ղ իրն տ ն յո պ ա յ ե ր կ ա ֊ г ա գրին ա ն յա ր մ ա ր ն մ ն ա մ թ է վա սն գր ին ա ն յր ն գ ե ր ս թ ի ւն ն ը նկ եցի կ ն եղեսղ է , և ե ս զ ա յս ա ն փ ո փ ե ց ի Ի Ր . ( 2 2 ) տ ա ր ի , և ո չ ո բ հաԱԱԱ ^ ա / ա է զԱԱյ ^ թ ե ր ց մ ա ն , և ես ղծերութիւնս և գտ կա րութիլն մ ա ր մ ն ո յն ի րա ց եղի և վերստ ին գա ղ ա փ ա ր եցի ' յե տ ո յ եգեա , բա նա ս ի ր ա ցդ , Բ ա յց կոլ խ ն ղ ր ե մ ի սրրութեա նց ձերոց ընթ երցո ղա ցղ և փ ո խ ա ր կ ո ղ ա ցգ, որ ա ն մ եղ ա դ ի ր ,ի ն ի ք ա նյա րմա ր 1 Ր ( ս , ղ ի ն ի ւ ի ա ն յա ր մ ա ր Է ր , և ժ ա մ ա ն ա կ ն ձ մ ե ռ ն Է ր , և ե ս յո ւ ս ա հ ա տ ե ր Էի ի կ ե ն ա ցս , որ մ էկ մի չե ղ և ը ն թ ե ր ցո ղ ա յսչա փ ղ րեա նո լցս, որ Հա ւա քեցի և գր եցի , ոչ մ ի ա յն ա յս ' ա յ, բա ղ ո ւմ , և գր ե, տ եղս ա նպ ա տ շա ճ, ղի Գ. ( 3 ) տ եղ փ ո խ ե ց ա յ վ ա ս ն ղ ր ե , ո յ , և. վ ե ր ջ ն ի Ք ր ի ս տ ո ս ի լ ո ւ ս ա բ ո ւ խ ս „ ւ ր ր գ ե ր ե զ մ ա ն ն ' ի սուրբ Յա րութ իւնն եղև: Բ ա յց ա յս ղրոցս ե րկ ր որ դ նոր,,ղումն թ վ ի ն ՆՂՀ ( 1 0 4 9 թ . ) ե ղ ե ր և ե ր ր ո ր դ ն ո ր ո գ ո ւ մ ն Պ Ր, ( 1 3 5 9 թ . ) ե ղ ե ր է , և ե ս վ ե ր ջ ի ծ ր ա ­ գրողս, նա ա ս տ և յե տ նկա լս ի բա ն ա ս ի ր ա ց, Մ ա ղա քիա ծա ռ ա յ Յիսուսի Ք ր ի ս - տ ո ս ի ի յո ւ ն վ ա ր ա մ ( ս ) ո յ ս կ ս ա յ, ո ր թ ի վ ն է ր Ռ Հ Դ ( 1 6 2 5 թ . ) և ա պ ր ի , /»/? ( 2 8 ) ա ւա ր տ ե ց ի ...»'/ Ս ույն կա րևոր Հի շա տ ա կ ա րա նի տ վ յա լն ե ր ի ց կա րելի է Հ ե տ և ց ն ե ,, ո ր Մա ղա րիս, ղ րի չը ի ր ձ ե ռ քի տ ա կ է ո ւն ե ց ե լ Կ յուրեղի պ ա տ կ ա ռ ե լի Հ ն ո ւթ յա մ բ երկա թ ա ղ իր մի ձեո ա ղ իր ր, որր երկրորդ ա ն գ ա մ նորոգ,[ե, է 1 0 4 9 թ . և եր ­ րորդ ա նգա մ 1359 թ ., Ա յս տ եսա կ ետ ից Հետ ա քրքրա կա ն է նա և ա յն փ ա ստ ը, որ Ս ա ղ մ ո սա վ ա ն- բ ո ւմ գ ր վ ա ծ և Կյուրեղի, ա շ խ ա տ ո ւթ յո ւն ը բ ո վ ա ն դ ա կ ո ղ մ ի ա յլ ձ ե ռ ա ղ ր ի Հ ի ­ շա տ ա կա րա նից մենք վ կ ա յո ւթ յո ւն ունենք ա յն մ ա ս ին , որ 1 2 -ր ղ գա րում Կ յռ - րեղի «Կոչումն ը նծա յութ եա ն» երկը գրիչների կ ող մի ց ա ղա վա ղվա ծ լինելով, ստ ուգվել և ճշտ վա ծ նոր բնա գիր է կա զմվեք միջնա դա րի Հա յ նշանավոր մտ ա ծողներից մեկի' Հովհա ննես Սարկավագի կողմիցք. Խա չիկ Դ ա ղյա ն ի կողմից Սա ղ մ ոս ա վա նքի ա յրից Հա յտ ն ա բե ր վ ա ծ Հիշ­ յա լ վա նքի մա տ ենա դ ա ր ա նի ց ո ւց ա կ ի ց ե ր և ո ւմ է , որ ա յղ Հա րկի ա ա կ պ ա Հ ֊ վ ա ծ են եղել նա և Կ յուրեդ Ե ր ո ւս ա ղ ե մ ա ցո լ « Կ ոչումն ը ն ծ ա յո ւթ ե ա ն » ա շխ ա ­ տ ութ յա ն երկու ե րկա թ աղիր ձեռա ղրևր և մեկ բո լո ր ա գի ր փ ոբր ձեռա գիր3, Շա տ Հա վա նա կա ն է, որ երկա թա գրերից մեկը ՀովՀա ննես Ս ա րկա վա գի կողմից » Պ ե տ . Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի ձ ե ո ա գ ի ր , .V 1 7 1 $ , կ 1 9 5 ա , '՜ ն ո 4 ն Л ? 9 7 5 , կ 2 8 ՚1 ա — 2 8 5 ր , .V 0 0 0 , կ 2 5 1 , Գ ա ր ե գ ի ն Ա Կ ա թ ո գ ի , կո ; Յ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ր ձ ե ո ա գ ր ա ց օ , Հ ա ա ո ,, Ա , Ա ն թ խ ի ա ս , ,9 5 / թ ., կ 5 9 5 , ■՝ Խ ա չ ի կ ծ . Ն ո ր ա դ ի ւա մ ա գ ա ղ ս .թ ե ա յ ն օ տ ր ա գ ի ր ց ո ւց ա կ Ա ա ղ մ ո ս ա վ ա ն ի ց Մ ա ա Լ ն ա - գ ա ր ա ն ի , ГՇ ո ղ ա կ ա թ Վ ա ղ ա ր շ ա պ ա տ , 1 9 1 3 թ . , Լ ք , 0 7 ,

Ն ո ր ա հ ա յտ պ ա տ ա ռ ի կ ն ե ր Կ յո ւր ե ղ Ե ր ո ւս ա ղ ե մ ա ցո ւ 1> դ ա ր ի մ ի գ ր չա գ ր ի ց 207 ճշտ վ ա ծ վ ե ր ո հ ի շյա լ ձեոա գիրն է ե ղ ե ի որր նա խ ա դա ղա վւա ր էր ծա ռա յեք Պ ետ . Մ ա տ ենա դ ա րա նի .V 9 7 5 ձեո ա ղ րի ն, ղ ր վ ա ծ Ս ա ղ մ ո ս ա վ ա ն բո ւմ 1 1 9 5 թ .։ Ս ա կ ա յն Սա ղ մ ո ս ա վ ա ն բ ի հ ն ա գ ո ւ յն ա յղ ձ ե ո ա գ ր ե ր ր և ս մ ե ղ չ ե ն հ ա ս ե լ։ Կ յո ւ ր ե ղ ի մ ե ր ո ւ ս ո ւ մ ն ա ս ի ր ե լի Բ\" գ ա ր ի գ ր չ ո վ ) յա ն պ ա տ կ ա ն ո ղ ե ր կ ա թ ա ­ գ ի ր պ ա տ ա ռ ի կ ն ե ր ի ց ր ա ց ի Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ո ւ մ կ ա ն ն ա և <(Կ ո չ ո ւ մ ն ր ն ծ ա յ ո ւ - թ եա նօ երկը ր ո վա ն գա կող խ ա ռն մեսր ոպ յա ն երկ ա թ ա գր ով գր վա ծ մ եկ պ ա ­ տ ա ռիկ (X ' 3 6 8 ) և երեր տա րրեր ձեռա գրերի պ ա հպ ա նա կներ գրվա ծ մես­ ր ո պ յա ն ուղղա գիծ ե ր կ ա թ ա գր ով ( .V .V 2 1 9 , 1 1 8 3 , 1 2 8 9 ) ։ Ն ր ա ն ցի ց ա ոա ջին՛։ պ ա տ կ ա ն ո ւմ է Р՝— Ժ գ գ . գ ր չո ւթ յա ն , ի սկ մ ն ա ց յա լր Ժ — Ժ Ա գ գ . գ ր չո ւթ յա ն ։ Վ երջին երկ ուսր մ ի ձ ե ռ ա գ ր ի ց են ր ն կ ե լ։ Ն րա նբ բ ո վ ա ն դ ա կ ո ւմ են հ ա տ վա ծն եր Կ յուրեղի Ե— С ճ ա ռ եր ի ց։ Կ յ ո ւ ր ե ղ Ե ր ո ւ ս ա ղ ե մ ա ց ո ւ (ГԿ ո չ ո ւ մ ն ը ն ծ ա յ ո ւ թ ե ա ն ս կ ո ր ա ծ ձ ե ռ ա գ ր ի բ ե ­ կորներից երև ո ւմ է , որ ձեռա գիրր գր վ ե լ է Ա նձև ա ցյա ց իշխ ա ն Գուրդեն Ա ր ծ ֊ րունոլ և նրա որդի Ա տ ո մ Ա րծրունու պ ա տ վ ե ր ո վ ։ Ի նչպ ես ց ո ւյց ե ն տ ա լիս փ ա ստ երր, հ ա յր և որգի Ա րծրունիներր հա նդիսա ցել են ի րենց ժա մա նա կի ա մ են ա գրա սեր ա նձնա վորութ յունն երի ց։ Հ ա յ մա տ ենա գր ութ յա ն մեջ Գ ուրգեն Ա րծրունու զրա ս իրութ յա ն մեղ ծ ա ­ նոթ ա մենա հին թ վա կի ր վ կ ա յո վ )յո ւն ր 8 7 3 թ վա կա նին նրա հ րա մա նով Ս բգրլ- մ ը ս ե հ ի վ կ ա յա բ ա ն ո ւթ յա ն ա սորերենից հ ա յե ր ե ն ի թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յո ւն ն ու նույն ս ր բ ի տ ո ն ա կ ա տ ա ր ո ւթ յա ն հ ա ս տ ա տ ո ւմ ն է ։ Գ. Հ ո վ ս եվ։յա ն ր հ ի շ յա լ հ ա յց ի ն ն վ ի ր ա ծ իր ուսումնա սիրութ յա ն մ ե ջ զետ եղել է Ս ր դ լմ ս եհ ի վ ա ր ք ի թ ա ր գ մ ա ­ ն ո ւթ յա ն մեկ լր ի վ և մ ե կ կրճա տ հ իշա տ ա կա ր ա ններ՝։ Ա ռա ջինում հ իշվո ւմ են Գ ո ւ ր գ ե ն Ա ր ծ ր ո ւ ն ի ն , վ ե ր ջ ի ն ի ս կ ի ն ը ' Հ ե ղ ի ն ե ն , և զ ա վ ա կ ն ե ր ը ' Տ ա ճ ա ա ն ու Ա տ ո մ ը՛} Ե ր կ ր ո ր դ հ ա մ ա ռ ո տ հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ո ւ մ հ ի շ վ ո ւ մ ե ն մ ի ա յն Գ ո ւր գ ե ն Ա րծրունին և նրա որգի Ա տ ոմը։ Մենբ հա նդիպ եցինք նա և է լ ա վելի կրճա տ մ ի հ իշա տ ա կ ա ր ա նի , որտ եղ հիշվում է մ ի ա յն Գ ուրգեն Ա րծրունին, դա րձյա լ 8 7 3 թ ., ս ա կ ա յն ա յս տ ե ղ սլա կա սում են ա րդեն նրա բոլոր մերձա վորների ա նունները և Ա ր գլմսեհի տ ոնր նշելու հ րա հա նգր։ Ահա ա յգ հիշա տ ա կտ գրու­ թ յ ո ւ ն ր , ո ր ի ց ձ ե ո ա գ ի ր օ ր ի ն ա կ ն ե ր ե ն գ տ ն վ ո ւ մ ի ն չ պ ե ս Ե ր և ա ն ի , ա յ ն պ ե ս էլ Վենետ իկի ու Վ իեննա յի մա տ ենա դա րա ններում։ «Ր ՜ա ր գմա նեցա լ վկա յութ իւն ծ ա ռ ա յի ս Ք րիստ ոսի յա ս ո ր ւո ց ի հ ա յ գիրս հ ր ա մ ս / ն ա ւ Գ ո ւ ր գ ե ն ա յ Ա ր ծ ր ո լ ն ւ ո յ , ի թ ո ւ ա կ ա ն ո ւ թ ե ա ն ս հ ա յ ո ց Գ ճ I։ ԻԲ ( 8 7 3 ի 2: Գ . Հովսեւիյա նր վերոհիշյա լ հիշա տ ա կա գրութ յուններում գտ նվող 873 թ վ ա Կա նն էլ մ ե կ ն ա կ ե տ է ը ն դ ո ւն ե լ Կ յուրեղի ձ ե ռ ա գրի գ ր մ ա ն հ ա մ ա ր , իսկ նրա ա վա րտ մա ն սա հմա նր հա մա րել է 8 9 2 թ վա կա նը, երբ մա հա ցել է Գ ո ւբ֊ դեն Ա րծրունին և Ծորից հետ ո — ինչպ ես գրում է ինքր — հա ստ ա տ ա պ ես կ ա ֊ 1 Դ - օ ր ե ղ ի ն կ ա Ր ո ղ ի կ ո и , Ի ններո րդ դ ա ր ի ձ ե ռ ա գ ր ա կ ա ն մ ի հ ա տ ւիկոտ ո ր ե Ա ւոոմ Ա ն ձ և ա ց յ ա ց ի , խ ա ն , է ջ մ ի ա ծ ի ն , 1 9 4 Ծ , $ ֊1 0 , կ 4 2 1 - Պ ետ . Մ ա տ ենա դա րա նի ձեոա գիր , X 4 7 7 4 , կ 4 0 1բ— 40Տա . տ ես նա և Հ . Ր. վ . Ս ա ր - // ը ո յ ա ն , Մ ա յ ր Ա է ո զ ա կ հ ա յ ե ր է ն ձ ե ո ա ւ յ ր ա չ յ մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի ն Մ խ ի թ ա ր ե ա ն ը ի Վ ե ն ե տ ի կ , Ր , Հ 9 2 4 , կ 3 8 1 ե Հ . վ . 5 ա ղ յ ա ն , Տ ո ւց ա կ Հ ա յե ր ե ն ձ ե ո ա դ ր ա ց ..., կ 5 ? Հ *