Banber-5

т Ս . Բ ա ր [ս ո ւդ ա ր յա ն С. БАРХУДАРЯН О МЕСТОНАХОЖ ДЕНИИ И ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ГЕРМ ОНСКОЙ Ш КОЛЫ Р езю м е Гермонский монастырь со своей школой высшего типа сыграл зна­ чительную роль в культурной жизни Армении XIV— XV вв. Здесь было переписано больш ое число рукописей, были написаны самостоятельные труды , читались лекции и т. д. Д о сих пор, однако, не было уточнено местонахождение этой школы. Используя все сохранившиеся в армянской литературе важные свидетельства о Гермоне и опираясь, в основном, на обнаруженные сам и м автором осколки лапидарн ой надписи (где упоминается «...мо­ насты рь Ерам он ...»), в статье делается обоснованное заклю чение о гом, что монасты рь Гюнейванк, находящийся выше села А л аяз Елег- надзорского района А рм С С Р , был известен в средние века под именем Гермонского.

Հ Ա Յ Կ Ա Կ Ա Ն ՍՍՈ> Մ Ի Ն Ի Ս ՏՐ Ն Ե Ր Ի Ս Ո վ Ե Տ Ի Ն Ա Ռ Ը Ն Թ Ե Ր 'Ի Ն ՏԵՌԱԳՐԱՐԻ Գ Ի ՏԱ ՀԵ ՏԱ Զ Ո ՏԱ Կ Ա Ն ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ - «Մ Ա ՏԵ Ն Ա Դ Ա ՐԱ Ն Ե Ր Ե ՛Լ Ա Ն ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ 19 СՈ .V 5 «!. Ն . ՅՈ 1«9.0Ա օՅԱ Ն ԴԵԼՄԻԿՆԵՐԸ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍ ԼԱՍՏԻՎԵՐՏ8ՈԻ «ՊԱՏՄ ՈԻթՏԱՆ» ՄԵԶ Ա րիստ ա կես Լա ստ իվերտ ըոլ Պ ա տ մ ո ւթ յա ն քննա կա ն բն ա դ ր ի նա խ ա պ ա տ ­ րա ստ մա ն ընթ ա ցքո ւմ ինձ հա ջողվեց մ տ ցնել մի շա րք մ եծ ու փ ոքր ուղղում­ ն ե ր , \"Աոր ը ն թ ե ր ց ո ւ մ ն ե ր ի ց մ ե կ ի մ ա ս ի ն ա ր դ ե ն ա ո ի թ ե մ ո ւ ն ե ց ե լ խ ո ս ե / ո լ ' . ներկա նշումներ,, վ ե ր ա բե ր ո ւմ են մ ի ա յլ ո ւղղմ ա ն, ա ո ա ն ց որի հ ա մ ա պ ա տ ա ս ֊ խ ա ն Հ ա տ վ ա ծ ը էէն ո ւ մ Է ա ն հ ա ս կ ա ն ա լ ի : Պ ա տ մ ո ւթ յա ն Ժ Զ գլո ւխ ը ն վ ի ր վ ա ծ Է սելջուկների ա ր շա վա նքին դեպ ի Հ ա ­ յ ա ս տ ա ն 1 0 5 4 / / .֊ Ա ո ւ լ տ ա ն Տ ո լ ղ ր ի լ ֊բ ե կ ի ղ ե կ ա վ ա ր ո ւ թ յ ա մ բ ս ե լ ջ ո ւ կ ն ե ր ը հ ա ֊ >.ս,ն մ ի ն չև Մ ա ն ա ղ կ ե ր ս ,, պ աշ ա ր ե ց ի ն ք ա ղ ա ք ը , ս ա կ ա յն գ ր ա վ ե , չ կ ա ր ո ղ ա ց ա ն , Иո ւ լտ ա ն ը վ ե ր ա դ ա ր ձ ա վ , ա վ ե բ ե լ ո վ ճ ա ն ա պ ա ր հ ի ն Ա ր ծ կ ե ք ա ղ ա ք ը , Պա շա րմա ն ժա մա նա կ, պ ա տ մում Է Ա րիստ ա կեսը, թուրքերը մոտ եցրին պ ա տ երին մ ի հ սկ ա յա կ ա ն բա բա ն և սկսեցին ռ մ բա կ ո ծե լ քա ղ ա քը քա րերով: ((Իսկ ի դ ա լ եր կ ր ո ր դ ա ւուրն, կ ա ր դ ո ւմ ե ն ք հ ր ա տ ա ր ա կ վ ա ծ բ ն ա դ ր ո ւ մ , ֊ Ո րտ իլմեղ' որ զօրո ւն ի շխ ա ն ն Էր, ա ո ե ա լ զղ օր ս ի լր եկեա լ մ ա ր տ ե գ ե ա լ կռուէր ը ն դ մ ե ր ս ն »*, Նա փ ո ր ձ ե ց մ տ ն ե լ ք ա ղ ա ք , սա կա յէ, ը ն կ ա վ պ ա շա րվա ծների ձեռքը և սպ ա նվեց, իսկ նրա զորքերը հետ նա հա նջեցին, Ա յդ ա նձնա վորու­ թ յա ն մ ա ս ի ն խ ո ս ո ւմ է նա և Մ ա տ թ եո ս Ո ւռհ ա յեցի ն. «կ ա լա ն և ղա ներն ս ո ւ լ֊ տ ա ն ի ն , ո ր ո յ ա նուն Ո ս կ ե ծ ա մ ա սէին»/', բ յո ւգ ա ն դ ա կ ա ն պ ա տ մ ի չ Մ կիլիցեսը5, 1 '/. вո ւ ղ բ ա չյա ն, Ա ր ի ս տ ա կ ե ս Լ ա ս տ ի վ ե ր տ ց ո ւ Պ ա տ մ ո ւ թ յա ն մ ե կ տ ա րընթ երց­ վա ծքի մա սին1 վռա նղք ե ո} փ ր ա նկր . էՐ ա ն ր եր А? 4 , 1 9 5 8 .Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի » К . Н . Ю з - баш ян , «В аряги» н спрония» в сочинении А ри стакеса Л астн всртц н . «Византийский вре­ менник» т . X V I, 1959, с тр . 14— 20. 1 Հի ս ն ա կ ա ն ա ղ բ յո ւ ր ն ե ր ն ե ն ' 1Ьп а Ь А Ш п , С Ь г о ш с о п գ ս օ ճ р е г ! е с Ш т ш п «ոտշրւհւ- է ա \\ е а . С . յ . Т о г п Ь е г е , V . I X . Լս6<1սու В а 1 а \\го г и ш , 1 8 6 3 , վ 4 1 . 4 1 1 . Ռ ո ւ ս . թ ա Ր 4 մ . « М а ­ тери алы по и стори и А зер б ай д ж ан а и з Т ар н х ал -К ам н л ь ... И б н -ал -А си р а», Б аку, 1940, с т р . 117. Մ ա տ թ կ ո ս Ո ւ ո Հ ա յե ց ի . Ժ ա մ ա ն ա կ ա գ ր ո ւ թ ի ւ ն , Վ ա ղա րշա պ ա տ , 1 8 9 8 , կ$_ 1 1 8 — 122 ֆ Ր . թ ա ր Ղմ . Օ Մ օ ո ւ գ ս օ <1е М а М М о и <ГЕ(1е$$е с с п И п и ё е р а г О т р о г е 1е Р г 6 1 г е . В Ш П о Ш & ц ш հւտէօքւզսօ а г п к - т е п п е ... р а г Е 4ои аг(1 0 и 1 а и п с г , Р а п $ . 1858, р р . 9 8 — 10 2 : С с < 1 ге т , №տէօ- п а г и т сотр егк Н и т, Воппае, II, 1839, рр. 590— 593. ա ե ՚„ м . СаЬеп. Р гетгёге ретИгаНоп էսքգսԸ е п А $10 М ш е и г е . « В у г а п И о п » , X V I I I , 1 9 4 6 — 1 9 1 8 , р р . 16— 17. Հ . Մ ա ն ա ն Ղ յ ա ն , •քննա կա ն տ ե ս ո ւթ յո ւն Հ ա յ մոգովր գի պ ա տ մ ո ւթ յա ն , Հ . Գ, հրեա ն, 1952, ԷՀ 47— 49: В . ՏթԱ- 1ег. 1гап ա ГгйЬ-1$1ат>$сЬег 2 е Н . \\1'1е$Ьа<1еп. 1952. Տ Տ . 128— 129. 3 Պ ա տ մ ո ւթ ի ւն Ա ր ի чи гм կե ա յ վ ա ր դ ա պ ե տ ի Լ ա ս ս ւի Հե ր տ ցէՈ յ, Բ ՜ի ֆ /ի ս , 1 0 1 2 , կ 1 0 3 — 1 0 4 . Ի ի ֆ էի ս ի (ի ն չպ ե ս և Վ են ետ ի կ ի 1 0 0 1 [).) հ ր ա տ ա ր ա կ ո ւթ յո ւն ը ա ր տ ա տ պ վ ա ծ Լ 1 8 4 4 թ . Վ են ետ ի - կ ո ւմ հրա պ ա րա կվա ծ բ ն ա գ ր ի ց , կ ա զ մ վ ա ծ 4 ձ ե ո ա դ բի հ ա մ ե մ ա տ ո ւթ յա մ բւ * Մ ա տ թ Է ո и Ո ւ ռ հ ա յ ն ց ի, ժա մա նա կա գրութիւն, կ НОг й С е с к е т, р. 591.

Կ• Յուղրա շյա ն վ Լ ր գ ա պ Լ ս , ա ն վ ա ն ո ւմ է Ն ր ա ն Խ ո ր ե ղ մ ի խ ա ն — ’ А Х х а у о то,7 Х ш р а б и ч о » т ^ г - •ло>у. Մ ե կ ն ա բա ն ելա ք սույն տ ե ղ ը , Պ ա տ մ ո ւթ յա ն ֆ ր ա ն ս էր են թ ա րգմ ա ն իչը ն կ ա ­ տ ո ւ մ Լ , ո ր « Ո ր տ ի լմ ե ղ » ա ն վ ա ն տ ա կ թ ա ք ն վ ա ծ /; Ս կ /ղ ի ս ե ս ֊Կ ե գ ր ե ն пսի ք Հ0Ա է10Ա 1Ո 0Ա Տ-^ և Մ ա տ թ ե п и Ո ս ւ հ ա յ ե ց ո ւ Գ թ ր Խ ւ շ ր 1, ա յ ս ի ն ք ն Տ ո ւ զ ր ի լ ֊բ ե կ ի ե ղ բո ր ո ր դ ի ն և զորա վա րն երիէ/ մեկըւ Ը նդ ո ւնելով ա ն դ ա մ , որ Հրա պ ա րա կվա ծ ր ն ա ղ ի ր ր ճ ի շ տ /. ն ե ր կ ա յ ա յ ն ո ւ մ Պ ա տ մ ո ւ թ յ ա ն ն ա խ տ ղ ա ղ ա //»ա ր ր , ն ո ւ յ ն ա ց ա ֊ մ ր պ ե տ ք /. հ ա մ ա ր ե լ ч / ս ա լ , ո ր ո վ հ ե տ և Մ ա ն ա ղ կ և ր տ ի ա ր շ ա վ ա ն ք ո ւ մ Գ թ լ մ ո ւ շ ը լի մ ա ս ն ա կ ց ե ի ա յղ ժ ա մ ա ն ա կ ն ր ա և Տ ո ւ ղ ր ի լ ֊ր ե կ ի մ ի ջ և ս կ ի զ բ ՚Է ր ա ռ ե լ խ ո ր պ ա ս ա կ ա ում ՛: Մ ինչդեռ ձևոա ղրեբր հնա րա վորութ յուն Լն ա ա լիս վ ե ր ա կ ա ն գ ­ ն ե ր ,, ա յղ ՞ա տ վա ծի ճիշտ բն թ ե ր ց ա մ ր — «Իսկ ի դա լ երկրորդ ա լա ր ն որ Գ եղ֊ մ ի ց զօր ա ն իշխ ա նն Հր ա ո ետլ ղղօրս իւր եկեա լ մ ա րտ եղես,/ կոուէր բնղ մևր սՀւ»հ Ի նչպ ես հ ա յտ նի Լ, հ ա յո ց ա ղ բյո ւր ն ե ր ո ւմ բ ա ղ մ ի ց ս հիշա տ ա կվում են ղ ե յ ֊ չ ա մ ի ն ե ր ը , ի ր ա ն ա կ ա ն մ ի ժ ո ղ ո վ ո ւ ր դ , ո ր բ թ ա կ վ ո ւ մ /;/; Կ ա ս պ ի ց ծ ո վ ի ց դ ե պ ի Հ ա ր ա վ ֊ա ր և մ ո ւ տ ը * , Ա ն ս /ն ի ա Շ ի ւր ա կ ա ցո ւն կ ա մ Մ ո վ ս ե ս Խ ո ր ե ն ա ,յա ն վ ե ր ա ֊ դ ր վ ո ղ Ա շ խ ա ր հ ա ց ո ւ յ ց ը պ ա հ պ ա ն ե ք I; Դ լմ ո ւ ք ւ ք , « յԴ ի լ ա մ ք . ձ և ե ր ը * : Բ ' ո վ մ „ , Ա ր ծ ֊ բ ո ւ ն ի ն ( ա վ ե լ ի ճ ի շ տ ' ն ր ա շ ա ր ո ւ ն ա կ ո ղ ը ) պ ա տ մ ո ւ մ I, դ ե լ մ ի կ ն ե ր ի ա ր շ ա վ ա ն ք ի մ ա ս ի ն 0 , Մ ա տ թ ե ո ս Ո ս ւ հ ա յ ե ց ո ւ մ ո տ հ ի շ ա տ ա կ վ ո ւ մ Ւ, « Բ ՜ ա դ ա ւ ո ր ն Դ ե լ ւ ո մ ս ւ ց » 7 : Հ ա յտ ն ի են նա և Դ Լլմսոսոսւ& ձ Դ է |է մ է ն կ ք 9 ձ և ե բ բ : Ա րիստ ա կ ե ս Լա ստ իվ ե ր տ ֊ ց ո լ մ ո տ ' 0 'ե | .ք |. ( յ ձ ե ր Դ ե լ մ ք ա ն վ ա ն ս ե ռ ա կ ա ն հ ո լ ո վ ն է , ո ր ը և ն շ ա ն ա կ ո ւ մ Ւ, (Тդ ե յ լ ա մ ի ն ե ր ի ե ր կ ի ր » : Ե թ ե Ա շ խ ա ր հ ա ց ո ւ յ ց ի հ ե ղ ի ն ա կ ը կ ա մ Մ ա տ թ ե ո ս Ո ւ ս ֊ Հ ա յ ե ց ի ն դ ե յ լ ա մ ի ա ն ո ւ ն ը պ ա հ պ ա ն ե լ ե ն պ ա ր ս կ ե ր ե ն ձ և ո վ } 0, ա պ ա Ա ր ի ս տ տ կ ե ս Լ ա ստ ի վ ե ր ս ,ց ի ն հ ա յա ց ն ո ւ մ I; ա յ ն , և Դ ե լմ ք ո ւ *|ելւք|ւ!| ա ն ո ւն ն ե ր ը ն ո ւ յն փ ո խ ֊ հ ա ր ա բ ե ր ո ւ թ յա ն մ ե շ ե ն , ի ն չ ո ր օ ր ի ն ա կ ՊւԱՐսք ե պ ա ր ս ի կ : Ց ո ւց ա կ ա ն դ ե ր ա ն - 1 > 4ւտ էօ№ с Г Л п и ё ш с с о ш р г е и а и ! 1а П п »1ս г о у а и т е < Г Л т 1е с о т т е п с е т е п ! < 1 е Г ш - \\Յ տ ւօ ո <1օտ & 1 ф и к М е $ . р а г >1е Ь я П ч ч ч ч !. г ё а й и Н с ... р а г Е . Р г ш П ю т т е , р . 9 9 . п. 1. ; 0<1ГСШ , 00$. • Պ/ւձ/ւա/րսհ Մ ա տ ե ն ա դա րսձ* , հ ա յե ր ե ն ձ ե ո ա ղ ր ա ը Հ ա վ ա ք ա ծո ւ Л* < 8 С 4 , թ » 2 Տ 1 ր , Л? / Ш , /;. յՕ Հ ա , X 1 5 Հ յ, //. 6 ? ր , .V 1 Տ ծ ձ , //. 4 2 ա . ն մ ա ն ձ և ր ' նա և Հրա պ ա րա կվա ծ բ ն ա գ ր ի ւոարը ն թ ե ր ֊ ՀՈէմներՈէմ* Չ որս ձեսա դրում П Г ղնրա նունր Դ ելմ ի ց րա ոիչյ ա /,ա չ րա քյա կա յա մ Լ , տ ե՛ս Л * 3 1 0 0 , . //. ձ խ բ , Л* 3 5 0 2 , //. 4 0 4 ր , . V 3 0 7 0 , //. 1 9 Տ ա , . V 6 4 5 7 , //. Տ 7 ա , .V 2 7 9 6 ձ ե ռ ա գ ր ո ւ մ ' ո ր * > Ц Л | ղ օ ր ո , ն ի շ խ ա ն ն Լ ր ( / / . 3 9 ր ) . ն շ ե լ ո ւ Է ն ա և ո ր Հ ր ա տ ա ր ա կ վ ա ծ բ ն ա դ ր ի 11ւ* հ ա ր ա բ ե ր ա կ ա ն դ ե ր ա - ն ո & ր (Ո ոոիլմԼզ ր ա ո ի /յ Հ ե տ ո ) մ ե ր կ ո ղ մ ի у օ գ ա ս /դ ո ր ձ վ ա ծ գ ր չ ա գ ր ե ր ո ւ մ չ}> Հ ա ն դ ի պ ո ւ մ , Հ Տ ե ՚„ V . М ւ ո о г տк у . Ь а ё о т т а М о п <1օտ < 1 а П а т Н с $ , Р а п е , 1932, քԲսհԱ շտ Ա օոտ (1 е 1а Տ օ մ ճ է ճ ՛ (1օտ ё!и <1с$ 1 г а т е п п с 5 е1 <1е ГагЧ р с г $ а п , Л ՞ 3 ) . ' յ . М а г к \\\\՛ а г է. Е г а п § а Ь г п а с Ь <1ег О с о # г а Р !1>с <1<տ Р е . М о $ е $ Х о г е п а а , В е г Н п . 1 9 0 1 , Տ . 10. Ա ր ծ ր ո / ն ի , Պ ա տ մ ո ւթ ի ւն տ ա ն ն Ա ր ծ ր ո ւ ն ե ս ,//, Ւ ի ֆ /ի ս , 1 9 1 7 , կ 4 9 2 1 « Ւովմա • Մ ա տ / / I. ո „ Ո լ ո հ ա յ ե ց ի , կ I I , 4 Ստ ե փ ա ն ո ււի Տ ա ր օ ն ե յյէ ո յ Ա ս ո ղ կ ա ն , Պ ա տ մ ո լթ ի ւ }/ տ ի ե զ ե ր ա կ ա ն , հ ր ա տ . Ս . Մ ա յխ ա ս յա ն ց ի , Ա ՊԲ, 1ՏՏՏ, կ 1ՏՏ, Պ ա տ մ ո ւթ ի ւն Ա ղ ո ւա ն ի ը , Ւ ի ֆ /ի ս , 1913, կ 3$5ւ 9 Մ ո վ ս ե ս ի Կ ա ղ ա ն կ ա տ ո ւա յւո յ, 10 ՛Լ . Մ ի ն ո ր ս կ ի ն ե ն թ ա դ ր ո ւ մ Հ , ո ր Օ օւ13Ո 1-Հւ ա յ դ տ ե ղ ա ն վ ա ն ւ ս ր ա ր ա ը ր ա ծ ձ և ն Է , ի ր ա կ ա ն ո ւ մ հ ն չ ո ւ մ Լ ր հ ա վ ա ն ա բ ա ր Ռօ131Ո կ ա մ ա ն գ ա մ О еП гП . V . Л ^ П О Г З к у / Օ թ . Շ ՚|է ., р . I/ ՈՕէք-

ու էէէ\\է Ա . . . . . . . . . / սէքէսևէԱ էա էէոա и: л и п ! ո ւ Ա ւա ն մ/ւէ վա ն բա ցա կ ա յո ւթ յո ւն ը նմա ն նա խ ա դ ա սո ւթ յա ն մ ե շ հա տ ա կ Է հա յերենի ն, ն ա յն Ա րիսսւա կես 1ա սա իվերս,ցու մ ոտ ն մ ա ն կ ա ո ո ւցվ ա ծք կ դ տ ն ե ն ք մի քա նի տ ող ստ որև' а իսկ որ ի վ ե ր ա յ պ ա րսպ ին Է ի ն ... կ ա ,ա ն զնա են », Ա յսպ իս ով, բա նա սիրա կա ն վ եր ,ո ւծո ւթ յա ն ը Հ ա մ ո զ ո ւմ Է մ ե զ , որ Պ ա տ ֊ մ ությա ն մեջ բ ե ր վ ա ծ հա տ վա ծս, մ խ ոսքր զե յլա մ ի նե ր ի — դեքմիկների մա սին Հ , որո նք մա սնա կցեք են սե,ջուկնե,,ի 1 0 5 4 թ ա ր շա վ ա ն քի ն : Վ ե ր և ա մ սա կ ա յն նշեցինք, որ խ ո սելով ն ա յն զորա վա րի մ ա ս ի ն , է)կիւիցեսր ա նվա նում Է նրա ն Խ որեզմի խ ա ն. իսկ Մ ա տ թ եոս Ո ւռհա յեցին' սուրս անի ա ներ: Ա րա բա կա ն պ ա տ մ ի չ Ս իր տ իք՛ն ֊ ա , - Ջ ա ա զ ի ն խ ա , կ ե ր պ ո վ ա կ ն ա ր կ ո ւմ Է ա յն մ ա ս ի ն , որ Տ ո ւ զ ր ի ք ֊բ ե կ ի կ ի ն ր Խ ո ր ե զ մ ի ,, Է ր ', Խ ո ր ե զ մ ա ց ի մ ի խ ա ՜ ն Էր կ ա ն զ ն ա ծ ո ր - պ ես զեյրս մ ին ներ ի զո րա վ ա ր , թ ե Ս կի,իցեսր պ ա րզա պ ես շփ ոթեք Է վերջին­ ն ե ր ի ս խ ո ր ե զ մ ա ց ի ն ե ր ի հ ե տ ' դ ժ վ ա ր Է ա ս ե ք : Ա ր ա բ ե ր ե ն I, պ ա ր ս կ ե ր ե ն ա ղ ­ բյո ւր ն եր ի հետ ա գա ուսումնա սիրութ յուն,, պ ա տ ա սխ ա ն կտ ա թ ե ր և ս ա յղ հա ր­ ց ի ն , Պ ա րզ Է մ ի ա յն , որ 1 0 5 4 թ . ա րշա վա նքին դե,մ ի կների մա սնա կիութ յունս կ ա ս կ ա ծի ե ն թ ա կ ա չէ . ա յ,, .'ա րցո ւմ ես մ ե ր հ ե զ ի ն ա կ ր մ ն ո ւմ է կ ա ա ս, ա սս,լմ : Հ ա յո ց ա ղբյուրների հ ա ղորդա ծ ա եղ եկ ո ւթ յա ննե ր ր ղե/միկների և նրա նց ա րշա վա նքների մ ա սին ի մ ի է բ ե ր ե լ Ա. Շ ա /?յա ն ր ? , Հ ղ ե ,ո վ ը ն թ ե ր ց ո ղ ի ն ա յղ ' Ն յ ո ւ թ ո վ հ ա ր ո ւ ս տ հ ո ղ վ ա ծ ի ն 3, վ ո ր ձ ե ն ք կ ա տ ա ր ե , մ ի շ ա ր ք , բ ա ց ո ւ մ ն ե ր ն ո ր ա ֊ զ ա յն կա մ հեղինա կի կողմից ա ն տ ես վ ա ծ դրա կա նութ յա ն հիմա ն վրա : Հնա ղույն ա եղեկութ յա ն ,, ղ ե ր !իկների ա րշա վա նքի մա սին պա հպ ա նեք է Թ ովմա Արծրունու շա րունա կողր: Գեքմիկներր ղրա վեցին Հ ա զ ա մ ա կերս, ք ա ֊ զա քր Ա ղբ ա կ ու մ ե տ ա րա ն բ ա զ մ ա թ ի վ զ ե ր ի ն ե ր , ա ս ում է պ ա տ մ ի չը , Иա կ ա յն Ա ն ձ և ա ցի ք ա մ վրա հա սա ն հ ա յ ջո կա տ ներ ,,, կոտ որեցին 2 0 0 0 թ շն ա մ ի զ ի ն ­ վոր, հետ վերցրին ավարը ե ա զա տ եցին ղ ե ր յս ղ ն ե ր ի ն Ա յղ մասին մա նրա ­ մ ա ս ն պ ա տ մ ո ւ մ է ն ա և Ի ր ն - ա լ - Ա ս ի ր ը 5, ո ր բ ս ա կ ա յ ն ղ ե , ւ 1՝ի կ ն ե ր ի պ ա ր տ ո ւ թ յ ա ն մ ա ս ի ն ր ա ւ մ է: Գ ե ,մ ի կ ն ե ր ի պ ա րա ,,/ուխ ն էր Լա շկա րի Ի բ ն -Ս ա ր դ ի ն , ա ր շ ա ­ վ ա ն ք ը տ ե ղ ի է ո ւ ն ե ց ե , հ ի ջ ր ե թ ի 3 2 6 ֊խ ն ( Տ . 1 1 . 9 3 7 - 2 9 . 9 . 9 3 $ ) , Հ ա յ ա ղ ի ս , ա կ ա ն մա մուրւսГ ա յղ ա րշա վա նքին նվ իր վ ա ծ է հ ա տ ա կ հողվա ծՀ, որի հեղինա կը չի կա սկա ծում , որ հ ա յոց պ ա տ միչի մոտ ես պ ա հպ ա նվի , է սլշա ղրա վ տ եղեկու­ թ յո ւն սույն դեպ քի վ ե ր ա բե ր յա ր Դ եր!իկների ա րշա վա նքը Հ ա յա ս տ ա ն , որի մ ա սին պ ա տ մում է Մ ովսես Կ ա ղա նկա ա վա ցին, տ եղի է ունեցեք ոչ թ ե 9 1 4 թ . ինչպ ես ենթ ա դ ր ում է Ս. Շ ա լջյ ա նը , ա յ/ 9 4 4 թ . Պ ա ր ա տ վ ո ւ մ դ ե / մ ի կ ն ե բ ր հ ա ն ,,ի ս լ ա մ ե ն ո ւ ս ս — ոուղքւկ- 1 М . С а Ь е п , օ ո . с«1- р . 17. и- Ь Տեղեկա դիր* г И . Շ ա / չ յ ա ն , Գ ե չմ ի կ ն ե ր ր և Ն րա նր ա ր շա վ ա ն ի ն եր ,! դ ե պ ի Հ ա յա ս տ ա ն , 11ՍՌՄ Գ Ա Հ ա յ կ ա կ ա ն ֆ ի , խ պ ի . X 5 — 6* ( 1 0 - 1 1 ) , 1 0 1 1 , Ա ր ի ս ա ա կ ե ս Լ ա ա ո ի վ ե ր ա չ /ո . տ ե ղ ե կ ո ւ ­ թ յ ո ւ ն ր հ ե ղ ի ն ա կ ր ր ն ա կ ա ն ա բ ւ ս ր չկբ կ ա ր ո ղ օ ղ տ ա ղ ո ր ծ ե ր * Պ ե տ բ I. շ ե շ տ ե լ ս ա կ ա յ ն , \" ր Ս . О ա 1քյ ա ն ը հ ա ր ց ը ո ւ ս ա մ ն ա ո ի ր ա , ! Լ մ ի ա յ ն Հ ա յ ո յ , ա ղ ֊ բ յո ,բ ն ե ր ի ս ա հ մ ա ն ն ե ր ,ո մ , ո ւս տ ի ն ր ա ը ն ղ հ ա ն ո ւր ե զ ր ա կ ա ց ո ւթ յո ւն ն ե ր ը ղ ե չմ ի կ ն ե ր ի պ ա ,„ մ ո լ֊ թ յա ն վ ե ր ա բ ե ր յա , որոշ դ ե պ ք ե ր ո ւմ կ ա րոտ ե ն հ ի մ ն ա վ ո ր մ ա ն : ՚ Ր-ովմա Ա ր ձր ո ւնի , կ -102։ * 1Ьп а1-А1Ы г. V. V III. р . 261 - 263 « « * « • թարղմ. «М а т с р н а .ш по и сто р и и А з е р ­ б ай д ж ан а...», стр . 92— 93. ® С 1. И и а г I . Ս ո օ гаг/Л а с п А гп к м и с а и Х е տւօշ!օ. « К с \\ и с <5с$ 0էա1օտ а г п к ш е ш к * , 1. 1 9 2 1 , քձտօ. 4 . . Տ ե ՛ ս ն ա / , յ . Л \\ а г Ы а Н . Տ ա Խ ո ո օ ա օ ո ս ո ժ (И е Т & п З ч и е И с п , Ա ւ՚ օ ո , 1 9 3 0 , Տ . 387-3& ).

11. Տ ո լզ ր ա շ յա ն ն ե ր ի ն , որոնց դա լստ յս/ն մ ա ս ի ն Ա նդրկովկա ս մ ա նրա մա սն խ ո ս ո ւմ հն արար պ ա տ մ ի չ ն ե ր ը ա ա ր վ Ա դ ե պ ք ի ճ ի շ տ թ վ ա կ ա ն ը 1Տ Մ „ վ ս , ս Կ ա ղ ա ն , լ '<ի ք ա տ ա կ ա ծ Ս ա ղ ա ր ի լ ր ի վ ա ն ո ւ ն ն Է ՝ Ս ա լ ա ր Մ ա ր զ ա ր ա ն ի բ ն ֊Մ ո ւ հ ա մ մ ա ո ի ր ն ֊Ա ո ա ա ֆ ի ր *, Հ ա կ ա ռ ա կ Ա. Շ ա լջյա ն ի կ ա ր ծ ի ք ի ն , 9 8 7 - 9 8 8 թ թ . Հ ա յա ս տ ա ն ա րշա վող Ա բ լհ ա ճ ր գ ե յլ ա մ ի չ է , Ա ս ո ղ ի կ ը ի ն կ ա տ ի ո ւն ի Ա բ ա լ ֊Հ ա յ ջ ա ի ր ն ա լ ֊Ռ ա վ վ ա - ղ ի ի ն , ի ս կ Ռ ա վ վ ա ղ յա ն ն /ր ի հ ա ր ս տ ո ւթ յո ւն ը ա ն ե ր ,,չ թ 1 գ ե յլա մ ի , ա ղ ք ա ր դ - արտրակ ան ծա գում Ի ն շ պ ե ո ա ս ա ց ի Ь р վ ե ր ը , գ ե յ լ ա մ ի ն ե ր ի ն հ ի շ ո ս է I; ն ա և Մ ա տ թ Ա ո ս Ո ս լ - հ ա յե ցի ն , Պ ա տ մելով 9 7 1 - 9 7 2 թ թ . ղեպ րերի մա սին, նա ш и п и , ք «Զ օրա ժո ­ ղ ո վ ա րա րեա լ թ ա գա ւորն Դ ելոս/ա /, և յա ն կ ա ր ծ/,я ,/ա յր հա սա նէր /, Ն /„, - ՛ա ՛՛ն հ ա յո ց՝ մերձ ի յա մ ա ր ն Ր շնի»՝, Ա րզնն Մ. Ձ ա մ չյա ն ը * ց ո ւյց է ա վել, որ ա յղ դեպ քի մա սին պ ա տ մում Ւ Կ տ և Ղ տ ր զ ա ս Բ ա ր ձ ր ր ե ր դ ց ի ն , ը ս տ ո ր ո ւ մ տ ա լի ս /; ն ա և ճ ի շ ա թ վ ա կ ա ն ,,՝ 1 0 2 1 . « ի չո ր ս հա րի ւր ե օ թ ա ն ա ս ո ւն թ ո ւի ն /ղ Տ ա ղ ր ի լ ր կ կ ն և պ ա ա ա հ ե ա ց նմա հ \" ՚Է ձ ՚ \" 1 “ 4 Կ ՛պ ա ր ի , ,, հ ի ն ղ հ ա զ ա ր հ ե ծ / լ ո վ ք ե վ ա խ ա լ յ ա հ ա դ ի ն ր1Աղ ֊ ծ ո լթ ե ն է ձ , Ել ի զա , թ ո ւր քին ի Ն ռ ի ն և ոփ „Լ ա , ա ս պ ա տ ա կս ե , ը ն զ ղ կ մ նա յա ք ա ջ ն Վ ա ս ա կ , և ց ո ւ ց հ ա լ մ ն ծ րա ջո ւթ ի մ , и գ ա ո ձ ա յ ի IIե ր կ Ալի հ ի հ ա ն գ չե լն ո տ կ ա լ մ ի բ ն ո վ ք տ ր ի ւ հ ա ր ե ա լ զ ղ լո ւ խ ն ա յ,, մ ի յ , մ ,,,,/ ■ „ ,„ ' մ ե ռ ա ն խ Հ , Գ րա կա նութ յա ն մեջ ա յղ ա րշա վա նքի վ ե ր ա բե ր յա լ կա ն տ ա րրեր կ ա ր ծ ի ք ֊ նևր, Ա կա գ. Հ. Մ ա նա նղ յա ն ր զա նում Էր, որ ա րշա վողն երբ ի բ ո բ զելմիկնեբ Էին ( և ոչ թ ե սելջուկներ, ինչպ ես կա րծում Էին մի շա րբ ղի տ նա կա ններ), մ ի ա ժա մ ա նա կ նա ենթ ա դրում կր, ո ր ա յղ ա րշա վին մա սնա կցէ,, կ նա և թուր, բ տ կ ա ն ա յ ր ո ւ ձ ի 7: Հ . Մ ա ր կ վ ա ր ա ի կ ա ր ծ ի ք ո վ Հ Գ ե ր ո մ տ ց թ ա ղ ա վ ո ր ը » ՝ Ա զ ր ր ե - ջ ս /ս ի ղ ե յր ա ք ի ա մ ի ր ա ա ս -Ս ա /ա ր Ի րրա հի,մ ի ը ն ֊ա , . Մ ա ր զ ա ր ա ն ն Է կ ա մ Վ ա հ . ա ՚լ դ ա ն ի բ ն ֊Մ ա մ , ա ն ը * է Հ ե տ ա բ ր բ ի ը կ ա ր ծ ի ք Է Հ ա յ ա ն և , ա յղ դ ե պ ք ե ր ի վ ե ր տ ֊ բ ե բ յա լ պ ա րսիկ գիտ նա կա ն Հ ա ս բ ա վ ի ն ։ Նա ա ս ո ւմ կ, „,, 1 0 2 / //. հ ա ր ձ ա կ վ ո ղ ֊ ներր պ ա տ կա ն ում կին ս ե /ջա կ ն /ր ի ց ա նկա խ ղ ա զ ց ե ղ ի ն : Ա ,զ ա րշա վա նքից քիչ ա ռա ջ ղ ո ւղ /ր ը ա պ ա ստ ա ն կին զտ ել ոա վ վ տ ղ յտ ն ա միրա Վ ա հսուզա նի մոտ Ա տ ր պ ա ս,ա կ տ ն ու,է*։ Ա յ,, կ ա ր ծի ք ը ա ո ա վ /յ, Հա մոզիչ կ թ վ ո ւմ , ո րովհետ և Մ ա ր - մա շեն/, 1 0 2 9 թ . տ բձ ա ն տ ղ ր ա թ յտ ն մեջ ա յղ ա րշա վը հիշա տ ա կվում կ «թուրքա ց պա տերա զմ» անվա ն տ ա կ,0 հ : Д . Я к у б о в с к и й . И бн М н скавей х о п оходе Р у со в и !>ердаа в 32 2 г. 943/4 г. в. в.(В и за н т и й с к и й в р е м е н н и к » , т . X X I V , 1 9 2 6 , с т р ; 7 1 - 7 2 ; Б артольд Арабские известия о ру сах. «С о ветск ое востоковеден ие», т. I, 1910. стр. 31—34. 2 Տես Ն Լ , Նրա .Го,.,//,, V . М ! п о г Б к у . С аи са$:сл I V ... «В и И сИ п о ( Տ օ հ օ օ! օք 0п сп 1а1 ап(1 А Г п сап Տէս^ւ6Տ>, 1953 Х \\ '/ 3 , р . 5 1 1 - 5 1 5 . 3 V . М ւ п о г տк у , М и а а П п . *Е п су с1 о р 6 < Н с <1е Г Ы а т * , է. Ш , 1936, р . 7 9 5 - 7 9 6 . 4 Մ ա ա թՀո,, Ո , „ Հ ա յե ց /, կ Ա , !Г. Չ մ չ յ ա ն . Պաա մուրիէն Հ ա յո ց , Ր , Վենետ իկ, 1785, կ ՝ 904, 11~եձի}, Վ ա րդս/է,ս, յ Բ ա ր ձ ր ր ե ր դ ց տ յ. Պ ա ա մ ռ թ խ Լ տ ի ե զ ե ր ա կ ա ն . Մ ,;,/ ,,/ ,.,, 1 8 0 1 , կ 13 1 : • > ՛ . Մ ա ն ա ն զ յ ա ն , Քննական ա Ա ս „ ,թ յ „ , ն Հ ա յժ ո ղ ո վ , , դ ի պ‘ ա տ մ ո ւթ յա ն , Գ , կ • Յ Տ — 3 9 , * յ . М а г к а г է, о р - օւէ-, տ- 5 1 8 . _ ՝' տ- л - К а տг а 1 Т а Ь г ւ / ւ', Т Ь е Ւ օդ յօէէօո ГСи1еге (К а\\\\'\\\\'а<Н 1$;. Т е Ь с г а п . 1929. р . 15---16 ( պ ա ր „ կ ե ր ե ն ) , 1 0 ՛է. Կ ո „ ա ,., ն , ա ն , Վ ի մ ա կ ա ն ա ա ր ե դ ի ր . 11Պ1', 1 9 1 3 , կ 1 0 ,

Դելմիկները Արիստակես Լասաիվերտցու պատմության մեչ 311 Ա հա ա յն հ ա վ ե լո ւմ ն ե ր ը , ո ր ո ն ց կ ա ր ի ք ն !; զ գ ո ւմ Ս. Ս ա ֆ յա ն ի ը ն դ հ ա ն ո ւր ա ո մ ա մ ր ր ո վ ա ն դ ա կ ա լի ց հ ո դ վ ա ծ ը ։ Ա վ ե լա ցն ե ն ր ն ա և , որ Դ վ ի ն ի և դևլմ ի կ ֊ ն ե ր ի մ ի ջ և ե դ ա ծ հ ա ր ա ր ե ր ո ւ թ յ ո մ ւ ն ե ր / Л ն վ ի ր վ ա ծ է Ա . Տ ե ր Ղ֊ և ո ն դ յ ա ն ի հ ո դ ­ վա ծրկ К- Н. ЮЗБАШЯН Д ЕЙ ЛЕМ И ТЫ В «П О ВЕСТВО ВАН И И » АРИСТАКЕСЛ ЛАСТИВЕРТЦИ Р езю м е X V I гл ав а «П овествован и я» А ристакеса Л асти вертци (X I в.) по­ свящ ен а наш ествию сел ьд ж у к о в н а А рмению в 1054 г. и безуспеш ной попытке овладеть М аназкертом. При осаде города, говорится в опуб­ ликованном тексте, некий военачальник «О р ти л м ез» предпринял по­ пытку проникнуть в цитадель, но был схвачен и убит. Загадочное имя «О ртилм ез» явилось порождением неверного понимания соответствую­ щ его места. С помощью рукописей восстанавливается правильное чте­ н и е э т о й ф р а з ы : М I՛ чш1 ե։կ՚ ր որդ пг Գևւմ>օ ч °р \"& իշխանն </- — « а н а следующ ий день предводитель дейлемитов...» Таким образом , в похо­ д е 1054 г. у ч ас тв о в ал и д ей л ем и ты , н р а н ск о е п л ем я , п р о ж и в а в ш е е ю го- восточнее Каспийского моря. О Д ейлеме и дейлемитах упоминают многие армянские авторы начиная с V II века. А рнстакес Ластивертци сохранил арменизированную форму наименования Д ейлема — Д елм к, (р о д . п. Д е л м и ц ) . 1 Ա . Տ է։ ր - Ղ հ \" ղ յ ա ն , Դ վ ի ն ը Ա ս ա տ ր յա ն ն ե ր ի ժ ա մ ա ն ա կ , Հ ա յ է ի Ս Ս Ռ Դ Ա '. Տ ե ղ ե կ ա դ ի ր ն , Հ ա о . դ ի ա , 1 9 5 0 , X 12է



ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՌ ՄԻՆԻՍՏՐՆԵՐԻ ՍՈ«ԼԱՏԻՆ ԱՌԸՆԹԵՐ >ԻՆ ԱԵՌԱԳՐհՈ' ԳԻՏԱ-ճԵՏԱսՈՏԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ - - «ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆ, Ա յ* Ե «Լ Ա Ն ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ 19 0 0 .V' 5 Ա Ս Տ ’ !.!'»! Դ Օ Լ՚ ւ ւ Ր ՚ւ - Յ Ա Ն ԳՐԵՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉ' ԳՆԴԻԿԱՎՈՐ ԳՐՋԻ ՄԱՍԻՆ Աեռա գր էր ո ւմ հա ճա խ հ ա նդ ի պ ո ւմ ե ն գր ենա կա ն և նկա րչա կա ն պ ի տ ո ւյք ­ ներ պ ա տ կերող ղա նս/ղա ն մա նրա նկա րներ, որտ եղ ն ե ր կ ա յա ցվ ա ծ են եղեգնյա ղրիչներ, նրանւ, մշա կելու հա մա ր ղործա ծվող մկրա տ ներ, ղա ն ա կներ, ա պ ա թա նա քա մա ններ, ներկամ աններ: Մ եր քււշա դրոլթյունը գր ա վ ե/ Է մի 'ևա ա քրքիր գ ո ր ծ ի ք , «ր ր պ ա յմ ա ն ա ­ կա նորեն կոչում ենք ղնղիկա վոր գրիչ, որովհետ և նրա երկու մա սերն իրա ր մ ի ա ցա ծ են մի ււնամեջ ղ նղի կ ով : Բ ա ն ա ք պ ա րունա կող ա յս ղնգիկիւյ դեպ ի վ ե ր և ծ ա յր I, տ ո ն ո ւմ մ ի ե ր կ ա ր ա վ ո ւն ձ ո ղ ի կ , որր ղրչի կ՛՛ի՛ն ! ;, ի ս կ գ ն դ ի կ ի Ա ն ե ր ք և ի ջ ն ո ղ ձ ո ղ ի կ ի ա ս ր ծ ա յ ր ը ծ ա ռ ա յ ո ւ մ I, ո ր պ ե ս գ ր չ ա ծ ա յ ր : Ա ո ա ջ ի ն ա ն գ ա մ ղ ն ղ ի կ ա վ ո ր ղ ր չ ի հ ա ն դ ի պ ո ւ մ ե ն ք 1 1 6 6 քէ. Հ ո ո մ կ լ ա յ ո ւ մ г ц и / ш д էՏի ա վ ե տ ա ր ա ն ո ւ մ ( ձ ե ո . Л* 7 3 4 7 ) : Ա յս ձ և ո ա ղ ր ի 1 2 /՛ կ ա մ ն կ ա ր վ ա ծ Լ Մ ա տ թ ե ո ս ա վ ե տ ա ր ա ն ի չ ը , ո ր ի մ ո տ , ս ե ղ ա ն ի վ ր ա , դ ր վ ա ծ I, շ ո ր ս ղ ն ղ ի կ ա ­ վոր ղրիշ: ն ո ւյն ձեոտ դրում, պ ա տ կերվա ծ մյո ւս երեք ա վետ ա րա նիչների մոտ , դ ա ր ձ յա լ հ ա ն դ ի պ ո ւմ 1.նք ա յդ պ ի ս ի դ ր ի չ ն ե ր ի : Գ ն դ ե կ ա վ ո ր դ ր ի ք ն ե ր պ ա տ կ ե ր ­ վա ծ են նա և № 7737 ձևոա ղրի (Ժ Բ դ ա ր ) 2 0 8 ք և 3 3 4 ք կ ե ր ո ւմ : Ո ւշ ա գ ր ա վ Լ 'ւ /՚ւ ի կ ի ա յի Ա կ և ո ա վ ա ն ք ո ւ մ 1 1 7 3 թ վ ա կ ա ն ի ն ը ն դ օ ր ի ն ա կ - վա ծ՝ Գրիղոր Նարեկացու «Մ ա տ եա ն ողբերգութեա ն» ձեոա գիրը, որի 7ք կ ի ն պ ա տ կ ե ր վ ա ծ /, Ն ա ր ե կ ա ց ի ն ՝ ղ ն ղ ի կ ա վ ո ր ղ ր ի չ ր ձ ե ռ ք ի ն ( տ ե ս ն կ . 1 ) : ն կ . 1 . Հ ա ւ ո վ ա ձ .V՜ 1 5 6 8 ձ 1 > ո ւ ւ ) ւ / ր ի ? ր կ ի մա նրա նկա րից ( ՚4 ղ ԻԿԻ\"ա՛ Ր) Հի շա ա ակ վ ա ծ Կ ի/իկյա ն ձե սա ղրերից հետ ո, ղնղիկա վոր ղրիչներ ա ն դ ի ֊ պ „,մ ենք 1211 թ . Հա դրա տ ի ա վետ ա րա նս,մ ( կ 1 8 ր ), որր ծա ղկել Լ Մ ա ր դ ա ֊

314 Ա . Գ ևո ր գյա ն րե ծա ղկա րա րը Հո ռոմ ս սի վա նքում, ա պ ա 1 2 1 9 թվա կա նի Խ ա րրերղի շրջանի Բա րղա նճա ա նա պ ա տ ում ղրվա ծ մ ի ձեոա ղրում (ձ ե ո . X . 7 7 3 4 , էջ 1 3 ր Ա 1 3 0 ր )։ Ո ւշա դրութ յուն է գ ր ա վ ո ւմ ղ նղիկա վոր ղրչի մի ա յ, օրինա կ 1 2 9 2 թ վ ա կ ա ­ նին, նորա վա նքում (Ս յո ւն ի ք ) ղրվա ծ մ ի ա վետ ա րա նում ( ծա ղկող' Մ ոմիկ, ձեո. X 2 8 4 8 ), ա յս տ եղ Պ րոխ որի ձեռքին նկարված ենք տ եսնա մ մի բավա կա նին մ ե ծ ղ նղ ի կա վ յ։ր ղ ր ի չ (տ ե ս ն կ . 2 ) ։ ? .ն կ . Հ ա տ /ա ծ X 2 8 4 6 ձեոա դրի 245ր կ ք ի մ ա ն ր ա ն կ ա ր ի էյ ( Ն օ ր ա վ ա ն ր , 1 2 9 2 ք /.)է Ա յս պ ի ս ո վ , ղ ն ղ ի կ ա վ ո ր գ ր ի չն ե ր ի հ ա ն դ ի պ ո ւմ ե ն ր 1 2 - ր դ դ ա ր ո ւմ Կի,ի կ ի ա յո ւմ ե '13-րդ դ ա ր ո ւմ ' Հ ա յա ս տ ա ն ի տ ա ր ր ե ր շր ջա ն ն եր ո ւմ , Ա յն մա նրա նկա րներս,,!՝, որտ եղ պ ա տ կ ե ր վ ա ծ են մ ի ա ժ ա մ ա ն ակ ղնդիկա 1 ՈՐ ՚1 Ր 1 ՚: ն1ւՐ 11 թ ա ն ա ք ա մ ա ն ն ե ր , ն կ ա տ վ ո ւ մ Է , ո ր թ ա ն и/ր ա մ ա ն ո ւ մ ե ղ ա ծ թ ա - ն ա ք ի 1, ղ ր չ ի գ ն դ ի կ ի մ ե ջ ղ տ ն վ ո ղ թ ա ն ա ր ի դ ո ւ յ ն ր մ ի շ տ ն ո ւ յ ն ն I[ ե հ ա մ ա պ ա ­ տ ա սխ ա նում Է ձեոա դրի դրութ յա ն դույնին։ Գնդի կա վոր դրիչների ե նր ա ն ց վ երա ր երող պ ի տ ո ւյքների տ վեյի մ ա նրա ­ մ ա ս ն ն կ ա ր ա ղ ի ր ր մ ե ղ կ ՚/ ղ ն ի Հ ի շ տ ե ղ ր ս ւ կ ա ւյո ւթ յա ն հ ա ն գ ե ր ,։ ա յն մ ա ս ի ն , որ գ ո յո ւթ յո ւն են Ո ւնե/յե/ իրենէ, ն ե ր ս ո ւմ թ ա ն ա ր ,ղ ա ր ունտ կ ո դ դ րի չներ ՝ «ի ն ը նա հոսներ» ։ .V* 7 3 4 7 ձ ե ո ա դ ր ի 1 2 , . Է ջ ս , մ պ ա տ կ ե ր վ ա ծ ե ն չ ո ր ս , ի ս կ 1 0 3 ր է ջ ո ւ մ երեր ղ նղ ի կ ա վ ո ր դ րի չներ , որոնյյ գնդիկները ե գր չա ծա յր ե ր ր սև դույն ա ն են իսկ կոթերր կա րմիր, Թ ա նա քա մա ններում կա ն սև, կա րմիր և ո ս կ եգո ւյն թա - նա քներ : Նմւսն մա նրա նկ ա ր ներ կա ն նա և ա յս նո ւյն ձեոա դրի 1 6 4 ք և 2 6 4 բ էջերում: Բ ո,,,,, մ ա ն ր ա ն կ ա ր ն ե ր ս ,,. Լ, գ ր չա ծ ա յր ի , գ ն դ ի կ ի , թ ա ն ա բ ի ե ա վ ե տ ա ր ա ն ֊ մ ՛ ձեռքի ձեոա դրի դրութ յա ն դ ոլյնր նույնն ե ն , Ա յսպ ես ' X 7 7 3 7 ձեոա դրի 2 0 Տ ր կ ո , մ պ ա տ կ ե ր վ ա ծ Մ ա ր կ ո ս ա վ ե տ ա ր ա ն չ ի ձ ե ո ր ի ղ ր չ ի ղ ն դ ի կ ը I, գրչի ծ ա յր ը կ ա ր մ ի ր 14,, կ ա ր մ ի ր է նա և դրբի ղ ր ա թ յո ժ ե ը , 3 3 4 ,. է ջ ո ւմ ն կ ա ր ­ վ ա ծ ՛Լա, կ ա ս ա վ ե տ ա ր ա ն չ ի ձ ե ո ր ի ղ ր չ ա ծ տ յր ր ե գ ն դ ի կ ը կ ա պ ո ւ յտ ե ն , ի ն չ պ ե ս և ա յն տ ո ղ ը , որր ն ա դ ր ա մ է : Ու՛շա գրավ ե ն X 7 7 3 4 ձ ե ռ ա գ ր ո ւմ Ն կա րվա ծ դ ր ի չ\"ե ,,ր ! 13,. է ջ ս ,մ Մ տ ա թեոս ա վետ ա րա նիչը ձե ռքի ն ր ո ն ե , է ս ո վ ո ր ա ­ կա ն ե ղ ե գն յա գրիչ, իսկ նրա մ ո տ , սեղա նի վրա ղրվա ծ են երկս, ղնղիկա վոր դրիչներ. որսն;, գնդ իկ ներ,, ե ծա յր ե ր ը սև են ն երկ վ ա ծ, ի ս կ ղրչի երիզա գիծը և կ ո թ ր ' կ ա ր մ ի ր ; Թ ա նա բ ա ,հ ոնի թ ա նա ր,, սև է. ա վ ետ ա րա ն չի ձեռբի դրբի

Գրենական գործիք ղնղիկավոր ղ ր վ մասին գր ութ յունը նո ւյնպ ես ս և է , Ա յդպ ես է նա և 170ր էշի նկա րը։ № 1 5 6 8 ձևոա ղրի 7ր էջում, Գրիգոր Ն ա րեկա ցին ր ռն ե լ է մ ի ղնղիկա վոր գրիչ, որի գնդիկը ոս- կե գո ւյն է , ոսկեգո ւյն է նա և թ ա ն ա ք ա մ ա ն ի թ ա ն ա բը , Նրա ձև ո քի գր քի գրու­ թ յո ւն ը (մ և կ տ ո ղ )' սև է , ս ա կ ա յն ո ս կ ե գ ո ւյն է բ ո ւն ձ ե ռ ա գր ի հա ջոր դ ( 8 ա ) էշի , „ , ջ դ ր ո ւ թ յո ւ ն ը , Л? 2 8 4 8 ձ և ս ա դ ր ի 24 .5 ,, է ջ ո ւ մ պ ա տ կ ե ր վ ա ծ Պ ր ո խ ո ր ի ձ ե ռ ք ի ղրչի գնդիկը մ ոխ րա գույն է, մ ո խ ր ա գ ո ւյն են նա և դրքի տ ողերը, ը նդ որում, գրչի ծա յր ը դրվա ծ է տ ողի վրա : Որ գնդիկում իրոք թա նա ք է Ացված, դրա օգտ ին են խ ոսում վերը քերվա ծ օրինա կների մ ե ծ մ ա ս ը , Ա յդ ր ա ն ր ա մ ենի ,, ցա յտ ո ւն ձևով ց ո ւ յց են տ վ ե լ X X, 7347 և 7734 ձեռագրերի ծաղկողները. Մ իջնա դա րյա ն բա վ ա կ ա ն ի ն թ ա նձր թ ա ն ա ք ը հնա րա վորութ յուն է ր ս տ ե ղ ­ ծ ո ւմ ղնղիկա վոր գրիչ պ ա տ րա ստ ելու, երբ գնդիկից թ ա նա քը բա վա կա նին դ ա ն դ ա ղ կ ա ր ո ղ է ր ծ ո ր ո ղ <0գ ր չ ա ծ ա յ ր ի » ա ն ց ք ո վ : Բա;,ի մա նրա նկա րչա կա ն բ ա զ մ ա թ ի վ օրինա կների,,, ղնղիկա վոր ղրչի մ ա ­ ս ի ն կա ն ն ա և գ ր ա վ ո ր տ ե ղ ե կ ո ւթ յո ւն ն ե ր : Л? 1 3 8 0 ( 1 4 3 5 թ . ) ձ և ո ա ղ ր ի հ ի շ ա տ ա ­ կա գրություններից մեկում գրիչ Հովհա ննեսը դրում է. «Հս ուտ դծա գրիկս զՑ ովանէս քաղաքացիս յիշմա ն արժանի արարէք, ով սա բր դրոց աշակերտևա, ա նձինք, որ յ՛ո յս տ ետ րա կս Ջ . (ООО) գիր ի Ա . ( 1 ) ա ն գա մ թ ա թ ա խ ի ո յն գրեցի և ա յ /'. ( 2 0 ) , Լ. ( 3 0 ) ա վ ե /ի , վ ա ր դ ա պ ե տ ք ո վ կ ա յ» ( է ջ 1 6 ր ) : Ն ա յն ձ ե ռ ա ­ գրում մ ի ւսյլ գրիչ դրում է.«Չ.Ա տ եվ,ա ն„ս սա րկա ւա դիկս յի շե ց էք ի Ք րիս տ ոս, որ տասն ու վեց տետր դրև,,ի: Բ ա յ,, ի մի թա թխ եր,յն է ճ . ( 7 0 0 ) դիր գրեցի։ Բ ա յց կ ա թ ա ւ թ ա ն ա ,/և , թ1; չէ ա յ, կա. ղ ր է ի » ( է շ 2 2 9 բ ) ։ А. ГЕВО РК Я Н О С РЕ Д Н Е В ЕК О В О Й РУЧКЕ-СА М О П И СКЕ Р ез ю мо В одной средневековой армянской миниатюре сохранилось изо­ браж ение интересной письменной принадлежности, которую мы услов­ но назы ваем ш ариковой авторучкой. П еро и ручка в этом приборе соединяются друг с другом посредством пустотелого ш арика. Н а не­ скольких миниатю рах с изображением ручки видно, что ш арик этот на­ полнен чернилами. Д анны й ф ак т говорит о сущ ествовании в средневе­ ковой Армении ручек-самописок, внутри себя имевших ш арик-резер­ вуар для чернил. С ам ое раннее изображение ш ариковой самописки содержится в евангелии 1166 года, переписанном в Р ом кла (рукопись № 7347), з а ­ тем в ряде других киликийских рукописей XII века, а такж е в сюник- ских и ахпатских рукописях X III века.



ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՌ ՄԻէ»Ի11ՏՐՆՍ1'Ի ՍՈՎեՏԻՆ Ա ^ Ն Թ ե Ր ՀԻՆ սեՈ-ԱԳՐեՐԻ Գ ԻՏԱ -ՀՍ ՏԱ & Ո ՏԱ Կ Ա Ն ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ - С-ՄԱՏՍՆԱԴԱՐԱՆ-. ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ ԱР ե Ղ ԱՆ А! 5 1 9 00 Б. ГОРЯ НОВ Г Р Е Ч Е С К А Я Р У К О П И С Ь № 25 Ф О Н Д А и н о я з ы ч н ы х П А М ЯТН И КО В М АТЕ НАДА РАНА' Научно-исследовательский институт древних рукописей при Сове­ т е М и н и стров А рм янской С С Р — «М а т е н а д а р а н » в сво ем ф онде ино я з ы ч н ы х п а м я т н и к о в и м е е т т р и г р е ч е с к и е р у к о п и с и 1. И з э т и х т р е х р у ­ кописей две не вы зовут интереса советских историков ни по содерж а­ нию, ни по своим палеографическим качествам . Э то — рукописи .XVIII века, и з которы х одна содерж и т краткое излож ение основных канонов православной церкви, а другая — такж е церковной темати­ ки,— имеет целью п ересказать данные, содерж ащ и еся в реш ениях все­ ленских соборов. В ф онде иноязычных рукописей М атен ад ар ан а они з н а ч а т с я п о д X ? 12 и 31. Р у к о п и с ь Л1? 2 5 — х р о н о г р а ф , о ч е в и д н о п е р е п и с а н н ы й в X V I в. Ф о р м а т л и сто в рукописи 20,5 см X 14,5 см., ф о р м а т п и сьм а на листе 14,4 см X 9 см. Р укоп и сь в деревянн ом переплете, о б тя н у то м потем н ев­ шей от времени кожей. В рукописи имеется двойная нумерация, что позволяет контроли­ ровать недостающие листы. Рукою неизвестного переписчика нумера­ ция сделана греческими литерами, и всего по этой нумерации имеется ?•'< ли стов. К р о м е этого, к а ж д ы й л и ст н ум ер ован к а р а н д а ш о м би б ­ лиотекарем М атенадарана. Всего листов, согласно этим пометкам, в рукописи № 25 имеется 501. Недостает, по последней нумерации, ли­ стов 6-го. 155-го, не х ватает половины 254-го листа. Полное название хронографа помещено на отдельном листе, впе­ реди текста. Это название гласит: Х роуоурЛ Ф ’.'/ло՝/ я е р 1 В / о * т о й к о т * гкггрո յ \\ т \\Р о я х ՛ ^ . ~ е р 1 тй>у З а< »Х во > у . а -лл\\ ՜ տ օ К ш у з х а У с и о $ ~ 6 Х е ш ;, т .Ь '.г г / .х г р От; щ \\ я о < к З ааьХ еТ с г ^ а а ՛'- Х е о за у հ а ՝к % . /а > к гр » той я й ; с и ^ ц а Х и т в д т } 6 ~ 6 тй>у 'Л ^ а р ^ й г л ш \\ козо*. з*.Хе?<; г р з о с Х е и з а ՝ ' о .тл հ Խ хсс.рдау о к о у տ ՜Հ թ շ » -Л ՝/ З а с - Х е - а у :— С татья содерж ит предварительную характеристику греческой рукописи 25. осмотренной автором во врем я его командировки в Е реван для обследования грече­ ских рукописей осенью 1957 года. 1 В сведениях, составленны х, очевидно, на основании описании различны х х р а­ нилищ. ош ибочно ук азан о наличие двух греческих рукописей в ф ондзх М атенада­ рана. (С м . Е . Э . Гранстрем. Греческие рукописи в собраниях С оветского С ою за (д о­ полнительные сведения). Византийский Временник, X I (1956), стр. 285).

3 1 8 Б. Горянов П о рисунку № 1 читатель мож ет познакомиться с почерком не­ известного переписчика. Описываемый нами хронограф подобен хронографу, отмеченному К арлом К румбахером в греческом фонде П арижской Национальной Б и б л и о т е к и 1, в к о т о р о м и з л а г а л а с ь р и м с к о - в и з а н т и й с к о - т у р е ц к а я 1 К - К г и т Ь а с Ь е г . О е ^ с Ы с М е <5ег Ь у г а п Н т з с Ь е п Ц И е г а 1 и г . 2 А ш е . М й п с Ь е п , 1Տ97, Տ . -100. О тм е ч е н н ая К р у м б а х е р о м р у к о п и с ь х р а н и т с я в г р е ч е с к о м ф о н д е П а р и ж ­ с к о й н ац и о н ал ьн о й б и б л и о т е к и (Со<1сх Р а т т и в Б и р р !. § г . -167;.

Г р е ч е с к а я р у к о п и с ь Л * 2 5 'ф о н д а и н о я з ы ч н ы х п а м я т н и к о в М а т е н а д а р а н а 3 1 » Р и с. 2. и стори я о т Э н ея д о М у р а т а IV (1623— 16-10). З а г л а в и е п ар и ж ск о го хронографа: В'3)«1<л> ^ро'уо^раф'.хбу хироО Гешр-^ои՜օՕ Еу^ёХоу ха՛. Ефг^албо հԽ тталалйу Хроуо-грасхоу Հտթւ6/07 *гр1 ?оЗ հհօհտ ахтй0^ т) ‘Рфдо х*1 -ер1 հ Խ З а з-Д ги у абт^ ха5. тсер.1 հԳհ Кфус^яутւ>օօհօ)-տօ)^ готе Заз'.Хц (4^8У5хо) ха! тгерь Հգ; «ХЛзеш; ао- а - о таду ’ Л'{Др7^и>у. Н а ч а л о : В а о .’л & 1»:; т г р Л т о ; ‘ Р с о ц т ^ . ’ \\г .'о հ օ ՝/ х а 1р о у о т т о у т , ( р а 7 ' с 9 т ] у Т р о т а а -о той^ ‘'ЕХЦуй^.

320 Б. Горянов В этой рукописи из трех авторов', н азы ваем ы х состави телям и, пер­ вый. естественно, известный Георгий Синхелл. К ак обстоит дело с Ю стином и Ирннеем. К рум бахер считал неясным. П ервая часть, по мнению К румбахера. является свободной обра­ боткой С и н келл а и Ф е о ф ан а . Д а л е е , па л и стах 119— 177 п а р а ф р а з Ски тнцы, произведение которого здесь странным образом доходит до И оанна Комнина. После заметки о правлении этого императора стоит пометка տա; «ч08 Հ տ ճ զ ձ ո ւ о ՛ о у у м -Հօպ ',:. В о з в р а щ а е м с я к р у к о п и си М* 2 5 М а т е н а д а р а н а . I п с 1р 11 р у к о п и с и № 2 5 : А -՛“ ш г . у , / ф рсс-зУ /, у, Т р р а о а а-о հ օ ՝հ ;'К Ы : հ ~հ # ~ \\ հ <հ А','1'ՀԼՀՀՀ1. ['1ՏՀՕ.Հ Ա 1(Հ ’ А '/ւՕ Դ Ն . 1)е$1пИ: ё Х а ^ е у х г г о 9 а > о > т о : հ օ ՜. - Р е т ^ т С о у . Содерж ание рукописи обычно для византийских хронографов. Н а­ чинаясь от сотворения мира, имея в кратком изложении библейскую традиционную историю, р асск аз рукописи пересыпан сообщ ениям и из «Ветхого завета». Д алее, в хронографе идут краткие описания царствований римских императоров. Чрезвычайно интересна ф орма начала рассказа о прав­ л е н и и А в г у с т а (քօ1. 10 ) : . . . <,г о Л у у с о о г о ; К а - .о а о ур о ՝;о :> ; V ; м \\ Э то глагольное образование не привлекало внимания ученых, изучавш их историю императорского Рим а. Мы посвятим ему в даль­ нейшей работе над рукописью отдельный экскурс. П о л и т и ч е с к о е л и ц о а в т о р а х р о н о г р а ф а я с н о и з о ц е н к и , к о т о р у ю он д ает Диоклетиану, назы ваем ом у им «бессовестнейшим, сыном поги­ бели» о Д гохЬ ^здо; 6 6 սւօ; հ Հ ; а - о Ы а ;. Э т и э п и т е т ы ч и т а е м на քօ1. 3 3 . О н а , в и д и м о , в ы з в а н а г о й в н у т р е н н е й ней политикой в отношении христиан, которую проводил этот император (284— 3 0 5 и. э .). К а к известн о, Д и окл ети ан н а ч а л сво е единоличное правление подавлением восстания багаудов и африканских повстан­ цев. проявив себя верным защ итником интересов провинциальных зе­ мельных магнатов. Известно далее, что Диоклетиан, провозгласив ма- нихеев слепым орудием враждебного И рана, казнил их проповедников и ж ег их богослуж ебны е «тай н ы е» ( « * & ? ,՛* ) книги. Н апомним, что нрозва.ш Д иоклетиана «нечестивы м» ещ е современные ему хри­ стианские писателе, назы вавш и е «золотой век» Д иоклетиана нечести­ вым веком, а римских императоров — разбойниками, бандитами. К ак и многие другие памятники аналогичного типа, рассматри­ ваемы й нами хрон ограф — м атери ал’ для изучения истории греческого

Г р е ч е с к а я р у к о п и с ь № 2 5 ф о н д а и н о я з ы ч н ы х п а м я т н и к о в М а т е н а д а р а н а 321 язы ка в части его фонетики. Приведем лиш ь несколько примеров, поз­ вол яю щ и х укреп и ться в вы во д ах , д е л а в ш и х с я м ногими ли н гви стам и , по поводу произношения в поздневизантийском греческом языке. Мы встречаем в рукописи: ” оХ т}; вместо коХ ^ сто Х соцеуо; з ^ оХ т ^о ц е у о ; , ейр’ охе'га- շйртрхега՛. „ З ф Х (а ; а о у й с х ’.о '.с с в р-о'/аот^р-.а 8ХХТ)ЗХ1 ք ехх^охт) гер:<р{аок -ер-.фг,иоч х х ^ зв а *; хт(сг«>: Эти подобранные нами примеры, свидетельствую щ ие о частном сл у ч ае к о н сон ан ти зм а и, вм есте с тем п о зв о л я ю т о х а р а к т е р и з о в а т ь лек снческий материал рукописи, как возмож ны й к привлечению в качестве парадигм этого явления консонантизма в средневековом греческом языке. П о м и м о и н т е р е с н о г о г л а г о л а цоуар^ги». м ы о б р а щ а е м в н и м а н и е на г л а г о л /.а՜-.՝;-::»,. Э т а г л а г о л ь н а я ф о р м а , п о н а ш и м с в е д е н и я м , в о з м о ж ­ но недостаточным, не регистрируется в других нарративны х источниках. Н а л и ст е , о б о зн а ч е н н о м ч/Лу р у к о ю п ер еп и сч и к а, г о в о р и т с я о М и х а и ­ ле V III Палеологе: ... ш \\ ёХссхЫ&г -.ա օտс урёМф -т,: խ з-.Хе-л; *-коу гттаряХора՝/ 01 ‘РшиаТо: ф ЕшУогашуо^оХсу ако -га; уырл' հԽ ВЬЫхог/ ха! хаха&а^ау а-յՀՕւ* ха1 т)Хдеу о ֆսօձօՀ хаւ гХа^ЕУ -со՝; &роУоу т-?(; Ксоуотаух-уоу тгбХеи»;, хир(ас тгазшу հԽ ттоХешу. Г л аго л ьн ая ф о р м а /лх^Со» относится к М и хаилу V III (1261 — 1282). П оскольку сообщ ение, в котором встречается ф орм а зХаттСеу, стоит непосредственно перед описанием захвата М ихаилом V III Константино­ поля, возмож ны д ва предположения: либо этот глагол, в котором чув­ ствуется негодующий тон правоверного свящ енника-монаха. возм ущ аю ­ щ егося переговорами М ихаила V III об унии с католической церьковью, относится к церковной политике первого П алеолога, либо он отраж ает настроения константинопольского населения и населения других горо- дов-эмпориев проитальянской политикой П алеологов, н ачало которой было положено их первым представителем на византийском престоле. В о зм о ж н о , т у т и м еется в виду Н и м ф ей ски й т р а к т а т 13 м а р т а 1261 год а, когда М ихаил V III и Генуя подписали оборонительно-наступательное соглаш ение против Венеции и Балдуина II. К ак известно, по этому договору Генуя соглаш алась предоставить свой флот в распоряжение Византии, получив взамен свободу торговли по всей империи и другие п р и в и л е г и и , к о т о р ы м и д о э т о г о п о л ь з о в а л а с ь В е н е ц и я 1. П о с л е д с т в и я 1 Р . 1 ) о 1 ^ е г . ւ ^ օ տ է օ ո с!ег Ка>$егигкип<1еп 4 е $ օտէւ-օւուտշհօո Я е к Ь е в , 1 *8 7 ; Н еу<1. Ш б- кн’г е <1и со п и п С гс е <1ս Լ.օ\\'Յոէ, \\-о1. I. 1>յ ո տ , 1 8 8 5 , р . 3 1 ; С . В г а Н а п и . К е с И е г с !^ в и г !е с о т 1)94-21

•422 Б . Г о р я н о в этого договора временно заменили экономическую монополию Венеции торговой гегемонией Генуи. Это тяж ело отразилось на судьбе Византии в последую щ ие века и внесли «...не м алую долю в совокупность тех причин, вследствие которых подсекались силы Константинопольской « г о р о д с к о й » и м п е р и и , н а к а н у н е е е п о с л е д н и х л е т » 2. В настоящ ем предварительном сообщении мы останавливаемся еше лиш ь на одном важном отрывке из хронографа, являющегося содержа­ нием рукописи № 25 М атен адараи а. Н а листках •-/ з\\- >,0г. т о е с т ь на 5 страницах в рукописи содержится известие о новом церковном делении империи, произведенном А ндроником II (1282— 1328). Э то наиболее ценная часть хронографа, и мы собираемся посвятить ей спе­ циальное исследование. Оно потребует сравнительного анализа памят­ ника, который должен бы ть сопоставлен с хронологически предшест­ в у ю щ и м и и с п о с л е д у ю щ и м и МбОДкае е р 1ЭСОра1и и ш . Рукопись Л * 25 иллюстрирована. А нализ характера этих иллю стра­ ции вы ходи т з а пределы компетенции авто р а , не являю щ егося специ­ алистом по истории византийской живописи, в частности ее «малы х форм». Д ля ознакомления с основными проблемами, возникающими при изучении иллюстрации к рукописям, мож но порекомендовать хотя б ы с о о т в е т с т в у ю щ и й р а з д е л « С а г а с 1 ё г е 5 ^ е п е г а и х с!е 1’ւ11ստէո>Աօո (1е< ոստստշոէտ») капитального руковод ства Ш ар л я Д иля по истории ви­ зантийского искусства*. И з русской дореволюционной литературы классическим трудом с т а л а к н и г а а к а д е м и к а Н . П . К о н д а к о в а 2. В р у к о п и си Л ? 2 5 д а ю т с я во весь рост изображения византийских императоров, выполненные в один цвет тем и ж е чернилами, что и сам а рукопись. В качестве об­ разца м ы даем изображ ение Л ь ва III (717—741). О И з этой предварительной характеристики рукописи № 25 фонда иноязычных рукописей М атеиадарана явствует, что описанный нами хронограф не является повторением какого-либо из изданных источ­ ников этого рода. Следовательно, эта рукопись является уникальной. В содерж ание этого хронографа входят элементы, даю щ ие новое освещ ение исторических ф актов по некоторым моментам внутренней и внешней истории Византин, особенно в поздневизантийское время. т в г с е տ<*ոօւտ <1յ ո տ 1а т е г Г^мге а и Х Ш е & ё Ы е . Р а т , 1 9 2 9 . р р . 8 1 — 8 3 ; С . С Н а р т а п . М Г с Ь е ! Р а !ё о 1 о }»и е ге$ 1а и г а 1еи г <1е Г е т р к е Ь у г а п И п . Р а п е . 1 9 2 6 , р . 42. 2 Е . Ч . С к р ж и и с к а я. Генуэзцы в Константинополе в X IV в. Византийский В р е­ менник. I (X X V I), 1947, стр. 234. С м . та к ж е е е ж е: П етрарка о ген уэзц ах н а Л еван ­ те . Т а м ж е , II (X X V II). 1949, стр . 245— 266. 1 С Ц 'а г I е տ 1> ւ е 1ւ 1. М а н и е ! < Г аг1 Ь у г а п И п . 1о т е з с с о п Л , Р а г & , 1 9 2 6 , р р . 5 9 9 — 6 0 1 . г Н . П. К о н д а к о в . И стория византийского искусства и иконографии по ми­ н и а т ю р а м гр е ч е ск и х р у к о п и сей . О д е с с а , 1876 г.

Г р еч еск ая рукопи сь Л? 25 ф он д а иноязы чны х п ам ятни ков М а г е н з д а р а н а ::շ:{ К числу таких моментов относятся история латинского завоевания 1204 г., отн ош ени е д у х о вен ства, а т а к ж е и н арод н ы х м асс к лати н ски м завоевателям , внешняя политика М ихаила VIII П алеолога и особенно план реформы церковного деления Империи, задуманны й Андрони­ ком II. В се это приводит авто р а к вы воду о ж елательности полного издания этого хронографа на греческом языке. Р . ԳՈՐՅԱ.ՆՈՎ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ Ա51.ԱԼԵ9.ՈԻ ԳՐՏԱԳՐԱՐԻ ՀԱվԱՔԱՍՈԻԻ .V 2 5 ՀՈԻՆԱՐեՆ аьп-и/Ы'Рп Ամփոփում Հ ո դ վ ա ծո ւմ հա մա ոոտ ա /լի ն երկ այ ա ը վոսՐ և դն ահա տ վ ո ւմ կ Մ ա տ ե ն ա դ ա ֊ ր ա ն ի հունա ր/էն երեք ա մ բո ղ ջա կ ա ն ձ ե ո ա ղ բե ր ի ց ա մ են ա ա րժեքա վ ո բ (Л 2 5 ) ձեոա դիբբ (Ժ ա մա նա կա դրոլք!րււն) ։ Ա յն և ս , բյո ւզա ն դ ա կ ա ն դրեթ ե բ ո լո ր ժ ս ւ ֊ ւէ ա ն ա կ ա դ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե բ ի ն մ ա ն , ս կ ս վ ո ւ մ Հ ա շ խ ա ր հ ի ա ր ա ր չ ա գ ո ր ծ ո ւ թ յ ո ւ ն ի ց , հ Լա ադա շա րա դրա նքում տ վ յա լներ են հա ղորդվում հ ո ո մ Լա կա ն և բյուղա ն- դա կա ն կա յսրԼրի տ իրա պ Լտ ութ յա ն տ ա րիներին տ եղի ունԼըա ծ իրա դա րձու- թ յո լններ ի մա սին։ Խ ոս ելո վ բ ն ա դ ր ի ա ր մ ե ր ի մ ա ս ի ն , հ Լ ղ ի ն ա կ բ դ ա ն ո ւմ Է, որ նրա մ Լ ջ կա ն տ վ յա լն Լ ր , որոնբ կա րող Լն նսրսստ ել բյուղա նդա կա ն կա յս րութ յա ն հա տ - կա սլԼս վերջին դա ր եր ի պ ա տ մ ո ւթ յա ն որոշ դ ե պ բԼ ր ի լո ւս ա բա ն ո ւթ յա ն ը ։ Ուս­ տ ի և ա յն ա րժա նի կ ա մ բողջա կա ն հրա տ ա րա կութ յա ն:

■в

Պ . 1ահՐԱԴ8Ա/Ս ՄԻ ԷԶ ձԱՑ֊ՎՐԱՑԵՐԵՆ ԲԱՌԱՐԱՆԱԳՐՈԻթՅՈԻՆԻՑ Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի Հ ա ք ե ր ե ն ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի Հ ա վ ա ք ա ծ ո , ի .V 717-1 ձ ե ո ա ղ ի ր ր '֊.ա ,֊վ ր ա ց ե ր ե ն մ ի ր ա ո ա ր ա ն կ , Ո րր ,,ո վ ա ն դ ա կ ո ւ մ Լ շ ո ւր ջ 8 1 0 0 ր ա ո ե դ ի ­ տա կա ն քա րշ Հ ե տ ա ք ր ք ր ո ւթ յո ւն կ ներկա յա ցնո ւմ: Տ ա լ ի ,/ հ նվ> ն ր ա Հ ա մ ա ո п т ն կ ա ր ա գ ի ր ,։. Թ հ|>թ հր 2 1 3 , օրինա կողի կողմիդ էջա կա լում կա տ ա րվա ծ չ ի եղել, կ ա րմ իր թ ա ն ա ք ո վ կ ա տ ա ր վա ծ ա ոա ջին է ջա կա լումը պ ա ,„կ ա նո , մ է , ա մ ե ն ա չն Հա վա նա կա նութ յա մբ, ձեռ ա ղ րի վեր ա նո ր ո գ ո զ-լր ա ցն ո գի ն , Պ րա կներ — եղել են ԼԲ ( 3 2 ) , յո ւր ա ք ա ն չյո ւր ը Տ թ ե ր թ ի ց : /‘Զ ՛դրա կի 7-րդ թ ե ր թ ի ց մ ի ն չև Լ պ ր ա կ ի 6 - ր դ թ ե ր թ ը ( ը ն դ ա մ ե ն ը 6 0 թ ե ր թ ) կ տ ր վ ա ծ Հ ա ն վ ա ծ է , Մ հ ձ ո,.,>յո«.Ո Ч ,Э У С 8 ,З У .4 1 1»յո ւյ> դ ե ղ ն ա գ ո ւ յն թ ա ղ թ , մ ի ջ ա կ Հ ա ս տ ո ւ թ յա ն ե ա ն ո ղ ո ր կ (վ ե ր ա կ ա զ մ ա ծ է ջ ե ր ը ս պ ի տ ա կ ա վ ո ւն և ա վ ե լի ո ղ ո ր կ ), ԿսպԺ* կա շեպ ա տ թ ա ղ թ , պ ա Հ,դա նա կը կ ա զ մ ի ն ե ր ք ն ա կ ո ղ մ ի շա րունա կութ յունն / ' զ ո ր շ ա վ ո ւն ֊ սպ իտ ա կա խ ա յտ : Պ ա Հպ ա նա կի ներսի կ ո ղ մ ո ւմ կա ն ա ն ը ն թ ե ռ ն ե լի դ ր ո ւթ յո ւն ­ ն ե ր , ռ ո ւս ե ր ե ն , Հա վ ա ն ա բա ր 1 9 -ր դ զ ա ր ի վ ե ր ջե ր ի ն դ ր վ ա ծ , Վփքսսկ — բ ա վ ա ­ րա ր, Թ եր թ երը խ ոնա վս,թ յո ւն ի ց խ ունա ցա ծ են ե վերա նորոգվա ծ 19-րդ դա րի ե սերի ն: Գ ր ո ւթ յո ւն ե ր կ ս յո ւն . Հա յերեն ե վ ր ա ցեր ե ն, սև թ ա ն ա ք ո վ (մ ի բա ն ի էջե ր ո ւմ վ ր ա ցեր ե ն ,,՝ ք ի մ ի ա կ ա ն ո վ ), Տողեր 15: Դա տ ա րկ թերթեր ֊ ֊ վ ե ր ջի ն երկ,,, թ ե ր թ ը : Գ ի ր _ ն ո տ ր ս ,դ ի ր , երրեԱ ե շե ղ ա գ ր ի ն Հա րող տ ա ռ ա ­ ձ և ե ր ո վ , վ ր ա ց ե ր ե ն ը ' ' « մ խ ե դ ր ո ւ լ ի » , Գ ր ի չ ը , < |ր ո ւ.])յա Ս վ ա յր ը 1, Տ ե ղ ի հ ա կ ը — ա ն Հ ա յտ : Հ ե ղ ի ն ա կ ի կոդ«1|ս, չթ ա ր գ մ ա ն վ ա ծ ր ա ո ե ր 70, որից 8-ը գրված ջն ջ վ ա ծ կ , | | 1? շր ջա հ ո ս )' թ ա ր գ մ ՛ա ն վ ա ծ ր ա ո ե ր 4Ո, Հ ա վ ե լո ւ լն ե ր / բ ա ռ : Հ ի շ ա ս ւ ա կ ա դ ր Ոլ թ յ ո ւ ֊հ - է ջ 2 1 3 ր , <Г... Հ ո դ ի ա գ ա ր դ /, Հ ո դ է ո լ , Հ ա յ ր , , ի մ ա ա ս տ վ ա ծ ս ,բա ն և ք ա ջ ք ա ր ո ղ Ս ս,ե,իա ն վ ա ր դ ա պ ե տ ի ն »: Հիշա տ ա կա գրութ յա նը կա տ ա րվա ծ Լ ընդօրինա կողի կ ող մ ի ց, որր , Հա ­ վա նա բա ր, ի ն ք ը Հեղինա կն կ: Թ երևս Ստեփա ն վա րդա պ ետ ի ով լինե/ր պ ա ր ֊ դել,,,' դ ե պ ք ո ւմ Հնա րա վոր լի ն ի կոտ Հտ Ո ևեր ա ն ել նա և գ ր չո ւթ յա ն վ ա յր ի և դ ի ն ա կի //ա սի%; Բ ա նա սերները բ ա զ մ ի ց ս ք ն ն ո ւթ յա ն ե ն ենթա րկեք Հա յ և վրա դ .ք,,,,,,֊ վուրղների մա տ ենա գրա կա ն բնդՀա նրո, թ յ,„ ն ն ե ր ի տ մտ ա վոլ. փ ոխ ա զդեցու­ թ յո ւ ն ն ե ր ի Հ ՚ս բ ց ր , ս ա կ ա յն ր ա ո ա ր ա ն ա դ բ տ թ ր ս ն ն ի բ ր և ս *1 գ //ս ա /ե ր ի նոր ե է ք ե Ն կ ա ա ի „ լ ն ե Ն ա Ն , . ա յ ն \\ ա 1 , ղ ա մ ա ն ք ր , ո ր ա ո ա յ մ մ Կ ա յ ա ՛ ս ք. Հ , „ յ - վ , , ա ց ե ր ե ն դ ր չ ա ղ է ր ր ա , \" Ա ր ա ն ն ե ր ի ց ն ր կ ո ՚ս ր , ո ր ո ն ք „ ո ս յ Ն Հ ա ղ ո ր դ ո ւ մ ո վ Ն ե ր կ ա յ ա ց վ ո ղ ր ա ս ա ր ա » ի Հ ե ,Ո 4 ? Լ է, և * \" \" • / \" //.ա ռ ա մ թ ե ր ք , , ո ւ ն ե ն , ղ ր վ ա ծ ե ն Ա խ ա , ; , ի խ ե ո , ' ք . Հ ն ա ր ա վ ո ր Հ ե ն թ ա դ ր ե ք , օ ր ա յ,, ձ ե ո ա ղ ի ր ր ևս ղ ր վ ա ծ հ ա յն տ ե ղ .

Պ . Մ ո ւր ա դ յա ն վ կ ա լո ւթ լո ւն ' չ ի ուսումնա սիրվել։ Դա մ ա ս ա մ բ բա ցա տ ր վո ւմ է մ ե ղ Հա սա ծ Հ ա լ ֊վ ր ա ց ե ր և ն ր ա ս ա ր ա ն ն ե ր ի ս ա Հ մ ա ն ս ւվ ւա կ ո ւթ լ ա մ բ . մ ա ս ա մ բ է , ' ղ ր ա ն ց ո ւ յ շ ր ջ ա ն ի գ ր չ ո ւ թ յ ո ւ ն լ ի ն ե լ ո վ 1։ Եվ Հա լերին և վ ր ա ցի ն ե ր ի ն շա տ վ ա ղուց ե ն Հե տ ս /ք ր ք ր ել ա յլ ժողո- վուրդների լեզուները, որոնց Հետ պ ա տ մա կա նորեն ա ռնչվել են ն ր ա ն ք: Պա­ կա ս շ ի ե ղ ե լ ե. ա /լա դ դ ի մ տ ա վ ո ր ա կ ա ն ն ե ր ի Հ ե տ ա ք ր ք ր ո ւ թ ի ւ ն ը դ ե պ ի Հ ա յե ­ ր ե ն ն ո ւ վ ր ա ց ե ր ե ն ը 1։ Բ ն ա կ ա ն ա բ ա ր ղ ե ո մ ի ՛ ն չ և է Տ ֊ր ղ դ ա ր բ ( ո ր ի կ ե ս ե ր ի ն է դրվել մ ե ղ Հ ե տ ա ք ր ք ր ո ղ բա ռ ա ր ա ն ը ), Հա լերն ու վրա ցիներն ունեցել են բա ռ ա ր ա ն ա գր ո ւթ յա ն որոշա կի վա րձ ու ս կ զբո ւնքն ե ր ։ Հա լե ր ե ն և վ ր ա ցեր ե ն լե զ ո ւն ե ր ո վ բա ռ ա ր ա ն կա զմելու նա խ ա պ ա տ վու­ թ յ ո ւ ն ը պ ա տ կ ա ն ո ւ մ I; վ ր ա ց Հ ա լա ն ի բ ա ո ա բ ա ն ա դ ե տ ֊գ ր ո ղ Ս ո ւ լ խ ա ն ֊Ս ա բ ա Օրբելիանիին (1658—1725)։ Նրա «ЬофудлЬ ^олбс/* ( ^ա\"Դ1՚ՐՔ)՜Ը 4>Տ1!ւս,Կա ՛ հ ո ւ մ վ ր ա ց ե ր ե ն բ ա ց ա տ ր ա կ ա ն բ ա ռ ա ր ա ն է , ս ա կ ա յ ն ո ր ո շ ա կ ի ■*ե ա ա ք ր ք ր ո ւ թ լո ւն է ներկա լա ցնում նա և ա յգ բ ա ռ գ ր ք ի վ րա ցերեն-Հա լերեն բա ժինը. 1 87 4 բ ա ռ ե ր ի թ ա ր ղ մ ա ն ո ւթ լա մ բ 3։ Ս. Ս. Օ րբե լի ա ն ի ն Հ ա յե ր ե ն բ ա ռ ե ր բ ղ բե լ է վ ր ա ց ա կ ա ն տ ա ռ ա դ ա ր ձ ո ւթ յա մ բ , ո ր բ եբբեՏՈւ դ ժ վ ա ր ա ց ն ո ւմ Հ ի մ ա ս տ ի ճիշտ Փ ո խ ա ն ց ո ւ մ ը , ի ս կ ե ր բե՛մս է լ բ ո լո ր ո վ ի ն ա յլ ն շ ա ն ա կ ո ւթ յո ւն տ ա լի ս (օ ր ի ն ա կ ' ՜ թ ա ր գ մ . — ա յր , պ ե տ ք է ւինի' - ֊ ա լրի)։ Բանավոր ճա նա ֊ պ ա բՀով ծ ա ն ո թ լի նելո վ Հա յեր ենին ( ո մ ա ն ց կ ա ր ծի ք ո վ ' ը ն թ ե ր ա կ ա յի մ ի ջո ­ ց ո վ ) , ն ա գ ր ա կ ա ն ի վ ա /ս ա ր ե ն ևրրևԱ՜հ օ գ տ ա գ ո ր ծ ո ւ մ է բ ա բ բ ա ո ա լ ի ն ձ և ե ր (օ ր . Зфо^обод^ մ ա ի կ ա ն ի ե լ ) և ա յ լ ն ։ •Լ բ ա ց ֊Հ ա լ ե ր ե ն ո ւր ի շ բ ա ռ ա ր ա ն մ ի ն չև , ա յ ժ մ Հ ա յտ ն ի չ է , ի ս կ Հ ա յ ֊վ ր ա - ց ե ր ե ն Հ ա յտ ն ի բ ա ռ ա ր ա ն ն ե ր ի բ ա ղ ղ ա տ ո ւԱ և տ ղ ի տ ա կ տ ն ղ ն ա Հ տ տոււ1 (ւ ղ ե ո չ ի կ,ս տ ա ր վ ա ծ : Ը ն ղ հ ա ն ո ւր ը ա լս բ ա ռ ա ր ա ն ն ե ր ի մ է դ Մ . V ե բ ա ս տ ա ց տ ժ ՚՜ և բ տ կ ա ն ո ւ թ լո ւն դրա բ ա ր ի լե ղ ուի Հա լկա ղա ն ս ե ռ ի В ('Լ ենետ ի կ , 1730 թ . ) եբկա ււիբութ յա ն բ կից բ ա ռ գ ի ր ք ն ի բր և սկ ղ բնա ղ բլո, բ օ գ տ ա գ ո ր ծ ե լն Է: Ա լն կտ ղմե/իս II. 11եբաս- 1 Մ ի ն չ և օ ր ս Հ ա յ ա ն ի ե ն Հ ա , - վ ր ա ց ե ր ե ն ; ո ր „ րա ււ ս ,ր ա ն ն ե ր , ե ր ե ք ը ւդա Հվո,.ւ1 են Թ բ ի լ ի ս / ՚ի Պ ե տ ա կ ա ն կ ե ն տ ր ո ն ա կ ա ն ա ր խ ի վ ո ւ մ ( ն ր ա ն ց ն կ ա ր ա գ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ը ՛ս և ս օ յ ր ո ֆ ' Լ . Մ և ւ ի ր ս ե թ ֊ր ե կ ի < 8 ո ւ ց ա կ Հ ա յ ե ր ե ն ձ ե ո ա դ ր ա ց Վ ր ա ս տ ա ն ի Պ ե տ . կ ե ն տ ր ո ն ա կ ա ն ա ր խ ի վ ի » Հողվա ձո, մ , էԲ ա նրեր Մ ա տ ենա դա րա նի». Л » է ) հ մ եկր Երևա նի Մ ա տ ենա ղա րա ֊ ն ո ւ .մ • Պ ր ո ֆ » / ' . 1Լ րու.քա ձեն ի ր կ ա դ մ ա ձ „ Ժ ց օ շ յ օ О л 0 Ь д Л о ; * { Հ ի ն Հ ա յ ե ր ե ն ) ծ ա ղ կ ա ք ա ղ ի Հ ա մ ա ր օ դ ա ա ղ ո ր ծ ա ծ դ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն ը թ վ տ ր կ և ք ի ս , ն շ ո ւ մ /„ ն ա և Հ ա յ - վ բ ա ց ե ր ե ն ձ ե ո ա գ ի ր բ ա ռ ա ր ա ն ն ե ր : /Iր պ ես ծ ա ն ո թ ո ւ թ յո ւ ն ն ա դրուիմ Լ. < Գ ր ա ն ց թ ի վ ր ա յս օ ր վեքքն Լ. ն ր ա ն ք կա դ մ վ ա ծ ե ն , ի նչպ ես մ ե ն ր նշեք ե ն ր 193Հ թ . . Մ խ ի թ ա ր Սերա ա ոա ցոէ ր ե ր ա կ ա ֊ ն ո ւ թ յ ա ն ց ա ն կ ի Հ ի մ ա ն վ ր ա ։ Վ ե ր ք ի ն Ո Էք ր ա դ կ ա դ ա ծ Է ք ե ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն ո ւ մ Օ ր ի ն ա կ բ ե ր ֊ վ ա ծ բ ա ռ ե ր ի ց : ՜1 *ր ա ն ց Հ ր ա տ ա ր ա կ ո ւ մ շ մ տ ա դ ի ր ե ն ր կ ա տ ա ր ե ք պ ր ո ֆ * Մ ե ք ի ր ո ե թ ֊ր ե կ ի Հեա Հա մա տ ևդ> ։ Բ ա ոա ր ա ններ ի թ ի վ ը վ ե ց Հա շվեքիո պ ր ո ֆ . Ա բ ո ւ/ա ձ ե ն , ի ն չպ ե ս մեդ Հ ա յ տ ն ե ց վ ե ր ք ե ր ս , ի ն կ ա տ ի Լ ո ւ ն ե ց ե ք մ ի մ ա մ տ ն տ կ ք * բ է ք ի ս է ի Н \" 9՝ Շ ա Հ ո ւ մ յ ա ն ի ա ն ­ վ ա ն ր ա դ ա ր ա յի ն գ ր ա դ ա ր ա ն ո ւ մ դ ա ն վ ո դ 4Ր1***դ ի ր Հ ա յա տ ա ռ բ ա ս ա ր ա ն ր , ո ր ի վ րա ւյա ա ա ո ա ր տ ա ք ր ո է թ յ ո ւ ն ր կ ա տ ա ր ե ք Լ ի ն ր ր ' / * • Ա ր ո ւ ք ա ձ ե ն և %Ր ո ւ թ ա յ ի ս ո ւ . մ ք ծ ն վ ո ղ մ ի ս , յ ք ր ա - // սէք* ա ն » : ւ օ ֊ր դ դ ա ր ո ւ մ ե վ ր ո ս լա ց ի դ ի տ ն ա կ ա ն ն ե ր ն ա ր դ ե ն ի / ո ւ.ր ,,, , / ո ր ի Հ ա յտ ա ր ա ր ե ք Է ի ն Հ ա յե ր ե ն ի և վ ր ա ց ե ր ե ն ի ոլսուէՈ ւա սի ր ո ւէ ք յա ն կ ա ր և ո ր ո ւ թ յո ւ ն ը ! Ա ռ ա ք ի ն ն ե ր ի ,, Հ ի ն ՛ Ա ղ ֊ Հ ե ր է Պ ո ստ ելը ( 1 5 1 0 — 1 5 0 0 ) և Ա մ ր ր ո ս ի ո ս Թ ե ղ ե ն , ի ս կ 1 6 2 0 թ . Հ ո ո մ ,ս .մ Հր ա տ ա ր ա կ վ եց ւ հ ո և ֆ ա ՚ւ , Պ ա ո / ի ն ի ի վ ր ա ց ֊ ի ա ա ք ե ր ե ն ր ա ո ա ր ա ն ր ! ’ Կ՚ 1 Р - ժ ն ի ո ւ ս ո ւ մ ն ա ս ի ր ր ւ թ յ ո ւ ն ր կա տ ա րեք Լ պ ր ո ֆ . ? •. 1 1 ե ա կ ր . չյտ վ ո ր . ն ր ս- т ս ո ւ մ ն ա ս ի բ ո ւ թ յ ո ւ ն ր դ ե ո Հ ր ա պ ա ր ա կ վ ա ծ հՀ *

Մի Լք Հս/ք.վրա ցերէն բառարանագիտությունից 42' „ ա ց ի ն ն պ ա տ ա կ I ; տ ն ե ց ե ք ք, մ ի բ ե ր ե լ ս ո ս կ ա չ ն ր ա ո ե ր ր , ո ր ո ն բ դ ո ր ծ ա ծ վ ե լ են ր ե բա կա նու թ յա ն դ ր ք ո ւմ ո ր պ ե ս որինտ կ. տ լս ա ո թ ի վ ն ա դ ր ե լ է . « Գ ա մ ա ր ք անուանէք ե բ ա յի ց , ե ա յլո ց բ ա ս ի ց , ո ր ք շա ր .„Հ ի ւս ի ն կա ր- ,,տ , ա յբ ո ւբ ե ն ի կերպ ի, ց ա ն դ ի ի դ ի ւր ո ւթ ի ւն դ ա մ ա ն ա յն ց ա մ ե ն ի ց , ո ր ք Հ ո ֊ /ո վեցա ն ե լծորդնցա ն, ե աո պ ա Հա նջեցետ լ խ նդիրս իւրեա նց բա ցորոշեցա ն յ ս ւ յ ս մ ի կ Բ ե ր ա կ ա ն ա թ հ ա ն г 1г Լ ա յ վ֊ ր ա ց ե ր ե ն բ ա ռ ա ր ա ն ն ե ր ի Հ ե ղ ի ն ա կ ն ե ր ը բ ա ռ ա մ թ ե ր ք ի Հ ա վ ե լ ա մ ս ե ր Մ . Ս երտ ս տ ա ց ա ր ա ո դ ր ք ի վ ր ա դ ր ե թ ե չե ն կ ա տ ա ր ե լ, ր ա ց ա ո ո ւթ /ա մ բ Վ ր ա ս ֊ տ ա ն ի Պ ե տ ա կ ա ն կ ե ն տ ր ո ն ա կ ա ն ա ր խ ի վ ի -V 0 2 2 ղ ր չ տ ղ ր ի , ո ր ը դ ր վ ա ծ К 1 0 -ր դ դ . վ ե ր ջ ի ն ՝ ի ր ր ե տ ո ձ ե ո ն բ ա ռ ա ր ա ն Հ ր ա տ ա ր ա կ մ ա ն ա կ ն կ ա լո ւթ յա մ բ . -Բննարկվող բա ռ ա ր ա ն ն ո ւշա դբտ վ Է թ ա ր դ մ ա ն ո ւթ լա ն իր ս կղ րս ւնքնե֊ ր ո վ : Հալերե ն ի քեր ա կա նա կա ն֊իմա ցա բա նա կա ն շա տ կա ա եդորիա ներ վրա ցե­ ր ե ն ա մ դբսեորմա ն ա րիէ ձևեր են ը նդա նում : Հա տ կա պ ես բա լերի թ ա ր ղ մ ա ֊ էո ւթ յո ւն ը պ տ Հտ նջտ մ Է ի մ ա ստ ա յի ն ե ր ա նդների ու նրա Հետ կա պ վա ծ ա ր ֊ „ „ „ Հ ա յա լա կ ա ն ա ո ա նձնա Հա տ կա թ յունների ,տ րջ տ ա րբերա կս, մ , Հա յե ր ե ն որոշ ր ա ո եբ ա տ ր ա տ Հա յա ո ւթ յա ննեբ թ ա ր դ մ տ ն վ ա մ են մո տ ա վ ո ր նշա նա կ ո ւթ յա մ բ, երբեւէ!. Հա րկ Լ լի ն ա ,Г մ ի բ ա ռ ի մ ա ս տ ը թ ա ր ղ մ ա ն ե լ մ ի ո ղջ ա ր ա ա Հ ա յա ո ւ֊ թ յա մ բ : Ն ա խ ս,,) ա ն ց ա վ ո ր ե ա ծ ա ն ց ա վ ո ր բ ա ս ե ր ը փ ո խ ա ն ց վ ո ւմ ե ն ի մ ա ս տ ա ­ լի ն Հա մա պ ա տ ա սխ ա ն բա ռ ա կ ա պ ա կ ցո ւթ յա մ բ, Ե ր թ ես, ն ա յն ա րմա տ ի նոր րա ոա րա րղա Մ սերր. ո ր ո ն ք թ ա ր ղ մ ա նող լե դ վ ո լմ կա րող ե ն ր ա ցտ կա յել, կա մ ն ա յն ր ա ո ա ձեի մ ե ջ ա մփ ոփ ել երկիմա ստ ութ յուն, բա ռ ա ր ա ն ,ս դ ի ր նե ր ի ն Հ ա ր ֊ կա ղրել են „դա վ ել վրա ցերեն լեղվի ճ կ ո ւն ո ւթ յռ ն ի ց, խ ոսա կցա կա ն, կենդա նի լե ղ վ ի ց > կ ա մ Հին վ ր ա ց ե ր ե ն ի ա յն բ ա ս ե ր ի ց , ո ր ո ն ք ա յդ շրջա ն.,, մ ա ր դ ե ն ք ի չ էԷՀէ ա ծ էէէկէէ»Ա ե ն ե ղ ե ր I -1111111 |« ս ւ ւ ւ 1 » |փ |> ս » ր «|Ա ’ա Ա ո 4 > յ ո ս 6 ը Լ ա ր ց լ ե ղ ա . ն - .֊ ա , ........ա , I . ր ա . . ե ր ո վ , ո ր ո ն ք ա մ ր ո ղ չ ա կ Փ ն ի մ ........... ՚ ա ր տ ա ս ա ն ե լ ո վ Հ ա ն գ ե ր * , ր ա ո ի մ ա ս ս փ ն ե ր ո ռ մ տ ա ր ր ե ր / . . „ „ Լ ք ի ր ա ղ ա գ , ........./ Օ ն Ա ր կ ա ,ա ^ ն ա մ . ■■■„ կ ե ր .., ш ш т * . Ц М Щ т Ь գ ա ղ ա փ ա ր ը ն ր ա ն ց ի ;, » ք * 4 մ ե կ ն Է ա , -------Ա տ լ տ ա մ ( ա , ա ո ե ղ ի ց Է լ ի . , կ ա կ ա ն և ա ն ի ս կ ա կ ա ն ր ա ր գ ո լ թ ր ւ ն ն ե , , ) : Բ ն ա կ ա ն ա բա ր Հ ա ,ե ր ե ն ի ց վ ր ա ց ե ր ե ն թ ա ր գ մ ա ն ե լի ս ո ր ո շ բ ա ր դ բ ա ս ե ր տ ր տ ա Հ ա բ ո վ ե , 1 ,ն ս ,...ր ., կ ա մ ա ծ ա ն ց ա վ ո ր բ ա ս ե ր ո վ , մ ի մ ա ս ն Կ ՝ ն ս պ ն պ ե ս Ր ա ր ,, ա թ յա ն ն ե ր ո ./ կ ա մ иШ կա պ ա կ ցտ թ յա մ ,, Օրինա կ՝ դորք> Ц рО ղ ռ ր ,).,,.),,, թ յա ն Ղ 111/4^սքկ , , , , Эслоо^Зд о (о ^ о < ^ о 1к>^ЭоЬ 3<п ^3«)^с ,/ ո ր ծ ա ր ս ւ ն I/ո ր ծ ա ր ա ր Ьо^ЗоЬ ( դ ո ր ծ .ս կ ա ,) ր ա ո ր II. II. Օ ր ր ե լի տ ն ի ի ր ա ո ա բ ա ն ռ մ բ ա ց ա տ ր ի ,մ /. Щ Ш կ ա պ ա կ ց ա թ յա մ ր ( դ ո ր ծ ա ,,ա ր ), մ ի ն չդ ե ռ ա ն Հ ա լտ բ ա ռ ս ,բ ա ­ ն ա ,,ի ր ը ե ր կ ո ւս ն Է լ թ ա ր ղ մ ա ն ե լ Հ դ ո յա կ ա ն ա բ ա ր , փ ո խ ա ն ց ե ր ,./ ն ր ա ն ց ի * ր ա ք ա ն տ յո ւր ի ճ ի շ տ ն շ ա ն ա կ ո ւ թ յո ւն ,,: Ա յդ ի ս կ պ ա տ ճ ա ռ ո վ կ € դ ո բ ծ ա ,ա լը > ■ Մ . ՜ Ս ե ր ա ......................... հ ք ե ր ա կ ա ն Ո , թ ի , Ь դ ր ա ր ա ր ի ,ե ղ ո ,.ի Հ ա ,կ ա ղ ...ն օ ե ո ի . Վ ե Ն ե ա ի կ , 1 7 3 0 , 1 ,9 3 1 ? !

Պ. Մուրադյան թ ա ր գ մ ա ն ե լ է; ե ^ օ օ ե Յ օ ^ Յ ^ Օ . , , , / . ի ն չ ո վ բ ա ց ա տ ր վ ա ծ Հ Э ^ Э л - Ь Օ ր բ ե - Iի ա նի ի մ ո սւ: «Գ ործա րա ն* րա ոի թա րգ ման ա թ բոնից երեա մ կ. որ բա ոա բտ նա գիրր ա շ խ ա տ ե լ է -֊,ա ր ա գ ա տ № , ա , վ ր ա , , դ ա ս ա կ ա ն լ ե զ վ ի ն , Վ ր ա ց ե ր ե ն ո ւ մ բ ա վ ա կ ա ն վա ղուց ր ն ,, Հա նուր գ ո ր ծ ա ծ ո ւթ յա ն Լ ,,ա ե, ^ о б Ь о б * (ք ա ր խ տ ն ա - գո ր ծա ր ա ն ) րա ո ր, որր փ ոխ ա ռո ւթ յո ւն Լ պ ա րոկերենից ( յ \\ Տ ՜ գ ո ր ծ , <ՕևԼ - տ ո ւն , ե > ո , Հ ն չ յ ո ւ ն ա փ ո խ ո ւ թ յ ա մ բ ) , Բ ա ո ա ր ա ն ո ւ մ վ ե ր չ ի ն ի ո փ ո խ ա ր ե ն գ ո ր ծ ա ծ վ ա ծ /; ն^օօե (ո ա ր մ ի ո ա գղիլի) գործի ա եգ, գործա ա եգի: ՛ կ ե ղ ի բ ն ո ր ո շ /; Հ ե տ և յա լ բ ա „ ա ր ա ր գ ա քՈ,երի թ ա ր գ մ ա ն ,,, թ յա ն ր . խ որհուրդ %ОС)ЬЗО о б ЬО О ^О ^З^ГЛ խորհրդա զգաց Ь о с о д З ^ г л о т л 'ЗдЗф углй о խորհրդա ծու 3 (^ 3 (Ոք)2>0 խ որհրդա կա ն ЗдЬоо^одЗ^глд խ որհրդա կից օ *օ 6օ З д Ь о о ^ о д З ^ г л խ որՀրգա կոբոչս Ս օ օ ^ Յ ^ օ Օ (օ ^ Յ յօ օ ^ Յ օ խ որհրդա տ ու. Ь 00(0д 3 ^ м Ь З г л З ^ д З о Ն կ ա տ ե ն ք , „ ր Ս . I/. Օ բ բ ե լի ա ն ի ի բ ա ռ ա ր ա ն ո ւմ վ ե ր ջ ի ն վ ե,, բ ա ,, երր ցակատում ե ն : ե թ ե Հ ա յե ր ե ն ո ւմ Հիշյա լ բ ա ռ ե ր ,, ի մ ա ո ա ա յի ն ա մ բողջա կա ն նշա նա կութ իւն են ոա ա ցել (ե ր բ ե ք խորհրդա ծու աոեքիո բա ոիմա ոա ի բ ա դ ֊ դ ա տ ո ւ մ չ ե ն ք կ ա տ ա ր ո ւ մ ), ա ,գ ա վ ր ա ց ե ր ե ն ո ւ մ Հ ա ր կ I; ե դ ե , ն ա խ Հ ա ս կ ա ց ա - թ յո ւն ր տ րտ ա Հա յտ ե, զոլա կա նների Հո ,ո վ վ ,„ծ Հա ր ա զր մ ա մ բ: Բա նի որ < խ ո ր Հ „ւր դ ր > մ ի ա ժ ա մ ա ն ա կ նշա նա կեք I ֊ ե « գ ա ղ տ ն ի ք * ե €խ ո ր հ ո ւր դ » (с О В в Т , ուստ ի բա ո ա ր ա ն ա գ ի ր ր ա չն թ ա ր գմ ա ն եք կ ЪАоЬ30 և Ա օ օ < օ ց Յ ^ ր ա ո ե բ ո վ : /\"ո չն ա Հ ն չո ւն ր ա ո ե ր բ ( մ ի խ ա լի կ ա մ Հ ն չե ղ ի տ ա րբեր.,, թ ր ո մ բ ) վ րա ­ ց ե ր ե ն ո ւմ երբեէՈ, ն ա լն Հա րա բեր ,ո թ յա մ բ ե ն թ ա ր գ մ ա ն վ ո ւմ . Օ ր ի ն ա կ ' գ ո ւ ն տ ֊- о б д (ՕՕԱՕ օ<0(3 0 ե 0 Зо^оЬо գունդ 336(00 Ի մ ա ս տ ա յին որորդ տ ա րբերա կմա ն Հա մա ր տ րվա ծ Լ բա ցա տ րա կա ն թ ա ր ւր ք ա ն ութ լա ն ր : 1ւ ո ւ յ ն ս { 0 |ւ շ | ս ԱՈ| / | փ թ ա ր գ մ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն ը Հա յո ց քեգտ ն Հա րուստ կ ն ա խ ա ն ի շ բա ռեր ո վ, Հա տկա պ ես դրա բա րում, ո ր ո ն ք եբբեՏՈ, Հի }»,ս վ ի ն Հ ա մ ր ն կ ն ո ւմ ե ն ի ր ա ր , ե ր բեմ!, կ ' „ բ ո շ ն ր բե ր ա ն գ ներ գ ր ս հ որու//: Հ ա յ ե ր ե ն ի ց ո ր ե կ ա յ Լթ ա ր գ մ ա ն ե ք ի ո Հ ա ր կ Լ լ ի ն ո ւ մ ր ն ա ր ե , ն ո ւ յ ­ նա նիշ ր ա ո եր բ ներկ ա յա ցնո ղ ճիշտ թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ յո ւն ն ե ր : Բ ննվոդ բա ռա րա ­ ն ո ւմ , չն ա յա ծ նրա ա ռձեռն քինեքուն. Հա նդիպ ում են ի ն չպ ե ս ն ո ւյն ա ն ի շ, այնոքեո է լ ն ո ւ յն ա ն ո ւ ն բ ա ո ե ր : Հ ա մ ե մ ա տ ե ն ք մ ի բ ա ն ի օ ր ի ն ա կ ն ե ր : Լա ի,ջա խ ե լ (о о б о ^ з՝* չա ղխ ել 'օ շ Յ -յե Յ ^ օ Հ ա յե ր ե ն ո ւ մ « ջ ա խ ջ ա խ ե ր , է ջ ա դ խ ե յ » ր ա ո ե ր բ ՀիէՈ, ա կ ա ն ո ւ մ ն ո ւ յ ն ն շ ա ն ա ­ կ ո ւ թ յո ւ ն ն ո ւ ն ե ն , փ շ ր ե ք , ջ ա ր դ ե ք , ջ ա խ ջ ա խ ե ,: Բ ա յց < 9 ա դ խ ե ք » ֊բ բ ա գ ի վ ե ր ,,- Գ շ Ր ՚Ղ Ի օ ն շ ա ն ա կ ո ւ մ Լ ն ա ե տ վ ե ր ե ք . կ ո ր ծ ա ն ե ր ի ս պ ա ռ ջ ն ջ ե ր Բ ա ո ա ր ա ն ա -

Մ ի է ջ հ ա յ վ֊ ր ա չ յ ե ր ե ն բ ա ռ ա ր ա ն ա գ ի տ ո ւ թ յո ւ ն ի ց 32У գ ի բ ր Հւսշվքւ Հ ա ս ե լ ե բ ա ն ւ յ ա /ի ն ա լ ս տ ա ր բ ե ր ո ւ թ յ ա ն ը ե Тշ ա գ ի ւ ե ա լ& բ ա ց ի էՕծ6 ծ $ } ծ /֊ / / / թ ա ր գ մ ա ն ե լ Լ ն ա և *3{)3 ց 1>3 ծ ծ , ո ր /է ի ր ա վ ա ց ի ո ր ե ն ս պ ա ն ո ւ մ Է Հ ա ­ յ ե ր ե ն ր ա ո ի ն շ ա ն ա կ ո ւ թ յ ո ւ ն ը 1: Ն ա լ ն ր ա ո ի գ ո ր ծ ա ծ ո ւ մ ր ի ր ր և ա ծ ա կ ա ն ե // ո լ ա կ ա ն բ ա ս ա ր ա ն ա գ ր ի ն Հ ա րկււ/էյբ I»յ ե ն օ գ տ ա գ/է քէծե յ վ / н и у ե ր ե ն ի ր ս է է / մ ի մ ա ս ա ո ւ թ ք ո ւ ն ր • ւ/ ո վ ա՛հի ( գ ո վ ա ս ա ն յ > ի ա ր մ ա ն , դ ո է / ե լ ի ) — •/ \" Վ ՚ղ Ի ք - Ь о ^ ^ з ^ о 11,էւաջինր ա ծ ա կ ա ն ա բ ա ր Հ օ ղ ա ա գ ո ր ծ վ ո ւ մ , գո յա կ ա նա բա ր : 'Լ ր ա ց հ ր ե ն ա // երկու ի մ ա ս տ ն Է յ ա րէոա Հա յտ էոմ Է , միջեին վ բ ա ց ե - ր ե ն ո լմ աո ա վել գործս/ծակա ն Լ ///^ / с! ա 1 ուսուի Օ րբելի ա ն ի ի մ սա նույնսյե ս բ ա ս ի ց բս/էյա/քյս/ա ծ մ ի ա յն կա: հ ն ո ւմ ա ւ/ե/ի գործա ծա կա ն ե ն Ь о^)й о, եօ^ց& ծծօ, ձևերը: հ ա յն բա ս ի ն վեբա բ/»բու/ մի ա(լ որինա կ • գովա սան (գովք ասող) գովեստ ձ » » . & ն շ ա ն ա կ ա է/' կ ճ ' / ո վ ե է դ ո վ յ * ք գ ո վ ե ս տ ք ր ա / ց ն ա ե է յ ո վ ս էյ: 111ւււ 1 # ր |ւ ս ս ս | 1| * Լ | ւ ա | > յ «»« ն ը Ս ե ո ի բ ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն Հ ա ս կ ա ց ո ւ թ յո ւ ն ը Հ ա տ ո ւ կ Լ և //А/ ն ա ն գ ր ա բ ա ր ի ն : Ժ ա մ ա ն ա կ ի ր ն թ ա ց յ ս ս մ գ ր ա բ ա ր յ ա ն խ ո ն ա ր Հ մ ա ն ձ ե ե բ ի ն Հ ա մ ը ն թ ա ց ւ ի ո /'•է ֊ վեէլ ( ն ա ե ս ե ո ի Հ ա ս կ ա ց ո ւ թ / ո ւ ն / է ' ս տ ա ն ա լ ո վ ձ և ա բ ա ն ա կ ա ն ա բ տ ա Հ ա յքԱէէՈ* թ յա ն : Գ բա բա բո ւմ ձեա /էա նա կա ն նուքն միա ւիէրր Հա ճա խ տ ա ր բե ր սեոա /ին ն ք աԳ/ակսէվժյուն ո ւ ն ե ր . Օրինակ' ծնա ւ ծնվեց ե ծնեց: Գ ր ա բ ա ր ո ւ մ բ ա յ ի ս ե ւէ ր էէբ ո շ ե ք ի и ւ ք լի ւ ա վ ո ր ց ո ւ ց ի չ ը ո չ թ ե ր ա ո ի մ ա ս տ ի Հ ե է ո կ ա պ վ ////) ս ե ո ի %բ ե բ ա կ ա ն ա կ ա ն Հ ո ւ ս կ ա ց ո ւ թ / / / ւ ն ն Է 9 ա / լ ' ո ր / ս ո ն ա ր Հ մ ա ն ր и/ա ա կ ա ն ե լ ի ո ւ թ յո ւ ն ր : 1էերգործա կա ն ո ւ չ ե զ ո ք ե ն * ե » խ ո ն ա ր Հ մ ա ն Ա/ատկա նոգ բ ա ս ե ր ը , կ բ ա ֊ վ ս ր ա կ ա ն ' «իյ> (ս ո ն ա ր Հ մ ա ն ր *: Մ ի ջ ի ն Հ ա յե ր ե ն ո ւ մ կ ր ա վ ո ր ա կ ա ն ս ե ո բ ս ա ա ֊ ն ո է է ք Հ ո բ է է շ ա կ ի վ ե ր ջ ա վ ո ր ա թ ր ո ն ' ո ւի մ ( ւ ի մ , վ ի մ ) Լ: Պ ա Հ պ ա ն վ ո ւ մ ե ն գ ր ա ֊ բ ա բ լա ն ս ե ո ի ա բ ա ա Հ ա յա մ ա ծ է է! ի բ ա ն ի ձ Ա ե բ : 1'ա ոա /ւա նա գիրր ե /ն ե /ո վ ս եո ի տ ա ր բ ե ր ա կ մ ա ն գ ր ա բ ա ր ի կ ա ն ո ն ն ե բի ց ( թ ե ե գ ր ս ւն ք գեէւ ոբէէշակի տ ա ր ո ր ո շվ ա ծ չե ն ե ղ ե լՀ և 4 /սիթ սէր Иե/ւտ ստ ա д т բ ուոգրվվէ ս ի ս տ ե մ ի ց , բ ա ո ա բ ա ն ո ւմ ս ա Հ մ ա նսէգա տ ել Լ ոեէւի Հա սկա ցա թ յունր ե վ բ ա ց ե բեԳ էի թ ս ւ բ է գ մ ս / ո ե / / и / տ գ ա Հ ս /ա ն ե լ ի մ ա ս տ ա յ ի ն տ ա ր բետբ ա թ յ ա ն ը : Օրինակ' ւգաէոճէսէէեք ЗсЪ дЪ глй о Ս լո ւտ ձ ա ո իւ СоЪдЪдйо գա նգա տ եք Սշծք>^>ցծօ գ էէէն գ ա ա ի ք - : — ոչնչա ցնեք, րնսէքնքԼք, կոտ որեք, խ որա ա կեք, կործա նեք, աապաքեքէ 2 3- ^ |з & Э С ? о , 0 » ^ о , Ъъ&ЪъЬо. . / • 'Հ ա ք ք ս Լ է ք յ ա ն , Ա ր դ ի Հ ա յե ր ե ն ի ր ա յի ե ի ո ն ա ր Հ մ ա ն /տ ե ս ո ւ թ յ ո ւ ն * 1 9 5 3 ԷՀ И * Հ. Ա ճ ա ո յ ա ն , Հ ա յո (/ ք ե ղ / ի պ ա տ մ ո ւ ի ք յ ո ւ ն , 2 ֊ր դ մա ս, Ե բեա ն, 19ձՀ, էք 24#:

Պ . Մ ա րա դյա քյ V՛ր ա բ ա ր ո ւ մ (էհս ե <էի» խ ո ն ա ր հ մ ա ն պ ա տ կ ա ն ե լի ո ։թ չո ւն ի // ո ր ո շա կ ի ա ա ր բ ե /и ք ո ւ.մ ե ն ա / ո բ ա ս ե ր ի ս ե ռ ե ր / , պ ա տ ճա ռ !•/ ներգործա կա ն, պ ա ա ֊ ճա ոի/ կ ր ա վ ո ր ա կ ա ն ։ Ս ա կ ա լն վ ր ա ց ե ր ե ն ո ւմ Հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ք ե ր ա կ ա ն ա ­ կ ա ն ց ո ւ ց ի չ /։. մ ի շ տ չ է ո ր Հ ա ն դ ե ս կ զ ա լի ս , ե ր բ ե մ ն ս ե ռ ի վւոխ վե/ւււն ւ/ո ւ/- բ ն թ ա լ/ վ ա ք ս վ ո ւմ կ Ն ա և բ ա ռ ը / Բ ա ռ ա ր ա ն ա գ ի ր /! Հ ն ա ր ա վ ո ր ո ւթ յա ն դ ե պ ք ո ւմ չա ն ա ց ե լ կ ս ե ո բ ա ա ր բ ե ր ե լ բ ա լա կ ա ն վ ե ր ջ ա վ ո ր ո ւթ յա մ բ (դ ր ա բ ա բ ի ն մ ա ն ո ւ­ իքչ ա մ բ ) , ա ս ո ւի դ ի տ ել է ի բ բ ե կրա վորա կա ն ս ե ռ ի , З оЪ д Ъ м бо -Ь ՚ ն ե ր գ ո ր ծ ա կ ա ն : ՛է ր ա յյե բ ե ն ի Հա մ ա ր ս ա կ ա լո ւն օ ր ե ն ք չ է ։ Ա լն կա պ վա ծ կ ա կտ իվի ե ս /ա ս ո ի վ ի . դ ի մ ա լի ն ն շա ն ա կ ա թ լա ն Հա սկա ցա թ լա ն Հետ : Ե ր կ ր ո ր դ /ч и п ի ս ե ո բ գ ի տ ա կ ց վ ո ւմ կ բ ա ս ի ի մ ա ս տ ա լի ն ն շ ա ն ս /կ ո ւթ լու - ն ի ց : ձօՀՕՀՀՕ • գ ա ն գ ա տ վ ե ր դ ժ դ ո Հ ե /, տ ր տ ն ջ ա /, ի ս կ գ ա ն գ ա տ ե լ Հ ա լց ե լ, Հ ա լդ , Հ ա ր ո ւ յ յ ե լ ( բ ա ղ կ ա ց ա ծ 1>ծ6ք)0Հ^Օ ' \" \" / ց ե ^ 0 Հ*>Հ>(*)Օ - Հ ա ր ո ւ դ ե լ , ւ ի ո ի ւ ե / , դ ր ժ ե լ) բա սերիդ: ո ւշի -ո ւշո վ Հեա ա մսւա կ թ ա ր դ մ ա ն ո ւթ լա ն Ա լս պ ի ս ո վ բա ո ա բա ն ա դ ի ր Ը մ ա մա նա կ ս ե ռ ի պ ա Հպ ա նմա նբ : Շ ա տ ր ա ո ա ձ ե ե բի վրա ցա կա ն բուսա րա ննե­ րու մ չ ե ն ք Հա ն դ ի պ ո ւմ , ո բո վ Հե ա ե Հ ա լե ր ե ն ի ի մ ա ս տ /։ Վ ոի՛ա ն ց ե /ի ս Հա րկ կ ե դ ե / Հա բ ա գ բտ կա ն թ ա ր գ մ ա ն ո ւթ լո ւն կա տ ա րեք: Օ ր ի նա կ ՛՝ դինե/ ֊ Ьс>ЗхЗ^ЗОСГо Ь դ ե ն ք վ ե ր ց ն ե ք , զ ի ն ա վ ո ր ,/ե /, զ ե ն ք ա ո ն ե /): դինի/ ֊ււ<|6ա(||)|ւ ցո> ցիչ 4՝բ ա բ ա բ ո ւ մ ճ ա ն ա չ վ ո ւ մ կ ի ն մ ի շ ա ր ք ա ն ե զ ա կ ա ն ն ե ր ։ ե ր ա ն ք բ ո /ո ր ն կ « վ>» Հո գ ն ա կ ի /, ց ո ւց ի չն ա ն ե ն : Ա լդ /чи п ե ր ի ց մ ի բ ա ն ի ս /, ա շխ ա ր հ ա ր ա ր ո ւմ կ ո ր ց ր ի ն Հոգնա կիի ն շա ն ա կ ո ւթ լւււնբ ե ն ո ր ց ո ւց ի չ ս տ ա ցա ն : Օրինա կ' \" ՚չ ք ա չքեր ի ո ե/ք խ ե լք ե ր 7 / ' / ' / ’ 4 Ր Ք ,1Ր /հ ս կ ո ղ ն վ ր ա ց ե ր ե ն ի վ ւո խ տ ն ցե լւս Հ ա մ ա ր ա ն Հ ր ա ժ ե շս , կ Ա դե/ ա ն ե զ ա ­ կ ա ն ն ե ր ի մ ի մ ա ս ,, թ ա ր գ մ ա ն ե ք Հ ո գ ն ա կ ի . մ /ո ւ ո ո ՝ ե դ ա կ ի թ վ ե ր ո վ : II, ո տ ի մ ,ո ր բ Յ յ Յ շ <4>0՛ ր & մ ա ն ք 3 % ? է Յ * “ / \" \" \" Ր Ք՚ О о0<о$А6о. իսկ որոշ բ ո ՛֊ н /է ր ի թ ա ր ւ ր ք ա *1ոո թ լ ա ն <! ա ւ/ иг ն ա կ պ ա Հ պ ա ն վ ե յ կ ՚ք » - ի Հ ո գ ն ա կ ի ն շ ա ն ա կ ո ւ ­ թ յո ւն /,. ա չք օ)0» < ջ6 օ դիրք ? па бб° ! / / . I I . Օ ր բ ե / ի ա ն ի ի բ ա ռ ա ր ա ն ո ւ մ թ Տ - ր դ դ ա ր ի ա ո ա ջ ի ն ք ա ռ ո ր դ ) ՀՈՀՕՀԼՕ ր ա ո բ գ ո ր ծ ա ծ վ ա ծ կ փ ղ ձ Հ Հ Օ ( ց օ ; 30> ձ ե ո վ , ա ո կ ո , բ ս , ս ա ր ա ն ա մ գ բ ո ւ թ լ ո ւ ն / , Հ ա մ ա ս ,,,,,,,,,,ո խ ա ն ա մ կ ,1 ա մ ա ն ա կ ա կ ի ց վ ր ա ց ե ր ե ն ի Հ ն չ , տ ն ա կ ա ն օ ր ե ն ք ն ե ր ի ն : / > /՛// / ’\" /« /' Պ ե տ ա կ ա ն կ ե ն տ ր ո ն ա կ ա ն ա ր խ ի ./ ո , ,ք С ‘ , й , ° 3 ՝ Г \" * \" 1\" ,,ա ն ն ե ր ո ւ մ ա յ., ր ա ո ե ր ը թ ա ր գ մ ա ն վ ա ծ ե ն 1 ч /ա կ ի ն շ ա ն ա կ ո ւ թ յա մ բ (о > З ^ Г > , ? օ 6 ձ ո ) . >/.<»/. վ ա ր ա ր , Ա , > ֊ն 1 ր ր 1 > Ա ղ ն ա կ ի ի ք / ո ւ ց ի չ ա ր դ ե ն ղ ա ղ ա ր ե , Լ գ ի ա ա կ յ վ ե , . , . И ա մ ե , , Հ ի մ ք I. ա ա լ / ա ե դ ր ա կ ա ց ն ե / ո , , > ; . -V 7 1 7 1 ձ հ ո ա ղ ի ր ր դ ր վ ա ծ » / '• \" * / ' է ւ Ւ Ն Ւ , 8 - Ր 1 1 ա Ր է Կ '“ ՚ լ ր № ե Ն ա ք / ո ր դ ե / I. մ յ ո ւ ս ր ա . 'ա ր ա ն ն ե ր ի ն :

• Դ Կ Հ ա §• վ ր ա ց ե ք '1 )յ ր ա ա ս ր ա ն ա դ ք ւ ո ր ւ թ յո է ն ի ց 1 Հ ա վ ա ն ա ր ա ր է /ր տ ա դ ր ի Հ հ ղ ի ն ա կ ր և ր ր ե № ։ գ խ ք ե / Լ *1 ա ր ս / ր դ ա կ ա ն խ ա ւ ա կ ւ / ս » ֊ կա ն ,ե զ վ ի ն : 'Լ ր ս ււյե ր հ ն Հ ո գ ն ա կ ի ն կ ա զ մ վ ա ծ Հ ..8 \" մ ա ս ն ի կ ո վ , ո ր ր Հ ա տ ո ւկ Է ր մ ի ն չ ե 1 9 ֊ր գ գ ա ր ի կ ե ո ե ր ր : ( հ ա մ ա ն ւս կ ւս կ ի ց վ ր ա ւ լ ե ր ե ն ա մ Հ ա յ ն ա կ ի ն կ ա զ մ վ ո ւ մ Հ \\ ի Ա հ ա կ ա հ՚ ա մ ՝ //ա սնիկով: Հա ր վրա ցերեն ձեոա գիր րա ոա րա նի մ ա ս ի ն Հա մ ա ո ո ա ա լս Հա ղ ո ր դ ո ւ­ մ ո վ . Հ ա ս կ ա ն ա լի /;, ո ր ն պ ա տ ա կ { ե ն ք ո ւ ն ե լ,ե լ ոպ ա ոե/լ ն ր ա ա ո ա ն ձ ն ա Հ ա ա - կ ո ւ թ լ ո ւ ն ն ե ր ի ո ւ ս ո ւ ն հ ա ս ի ր ո ւ թ լո ւ ն ր ե ր ս ա ա մ ե ն ա լ ն ի ց ն ա Հ ա ա ո ւ մ ր 1: Հ ա լ - վ ր ա , ե ր ե ն ե վ ր ա ց Հ֊ ա լ ե ր ե ն ր ա ո ա ր ա ն ն ե ր ը ա ր մ ա ն ի ե ն Հ ա տ ո ւ կ ա ո ոլԱ է/ա սի ր ա .թ ք ա ն , ո ր պ ե ս Հ ա ց ա ր ա մ լա կ ն ե ր Հ ա ր և ա ն ո ւ թ լա մ ր ա պ ր ո ղ մ ո գ ո վ ո ւ ր դ ն ե ր ի /!՝՜ա կ ո ւ թ ա լ ի ն կ ա ս /ե ր ի ո ւ շ ա գ ր ա ւ / Հու յա ր ձ ա ն ն Ն ր է П. МУРАДЯМ СТРА Н И Ц А ИЗ АРМ ЯН О -ГРУЗИ Н СКО Й Л ЕКСИ КО ГРАФ И И Резюме Р у к о п и с ь Л'? 7 1 7 4 М а т е н а д а р а н а п р е д с т а в л я е т а р м я н о - г р у з и н с к и й словарь, содержащ ий около 8190 слов. М есто составления и автор рукописи неизвестны. По некоторым предполож ениям, местом со­ ставления словаря мог быть город Ахалцихе. П алеографические и синтаксические данные свидетельствую т о том. что рукопись написа­ на во второй половине XVIII века. Сравнение словаря с тремя подобными рукописями Центрального Государственного архива Грузии показало, что они происходят из о д ­ ного и того ж е источника— -Грамматики армянского язы ка М хитара С е б а с т а ц и \", издан н ой в В ен ец и и в 1730 г. Более ранние арм яно-грузинские словари, кром е 1874 слов, на­ ходящ ихся в словаре С улхана-С аба Орбелиани, пока не известны науке. Сравнительное исследование армяно-грузинских рукописных сло­ варей даст возмож ность установить новые факты армяно-грузинских культурных связей. ՛Լ ե ր դ ե ր ս մեղ Հ ա յս ւ Ն /ւ դ ա ր ձ ՛» / /*/'///\" '/'/' Տ է ե ո ա ղ ՛բ ն ր ի ի ն ս տ ի տ ո ւտ ո ւմ պ ա Հվող հ ր հ ր ո ղ ,[ յա ք ե ր ա կ ա ն ո ւ թ յա ն (վ ր ա ց ա ա ա ո ) Հ ի ն դ կվա նոց մ ի պ ա տ ա ոիկ ( X 142 Н ՝ < \"«\"֊ կա քին ա ննկա տ Օ ե ա ց ա ծ ։ ^ 1՚ } ՚ > պ ի ր ր Հ ա յե ր ե ն ի , վ ր ա ց ե ր ե ն ի (ե ա դ ր բ ե ջ ա ն ե ր ե ն / ՝ , Հ ա մ ա դ ր ա կ ա ն ք ե ր ա կ ա ն , ո թ յ ո ւ ն !; է կ տ դ ւ ք վ ա ձ Լ ' ՛ ա յ ո . , Լ ե զ վ ի ք ե ր ա կ ա ն ա կ ա ն ս ի ս տ ե մ ի Հ ի ­ մ ա ն ,/ր ա , ա ո նտ վ ե /ո վ ս ո ւ յն ր ա ո ա ր ա ն ի ս կ ղ ր ն ա դ ր յռ ր ի Հ ե տ ! Ն մ ա ն ձ ե ո ն ա ր կ ի ե ր ա ,,ո ւ­ ր ա ն ն ե ր ի տ ո կ ս ,յ ա թ յո ւ ն ր Վ ր ա ս տ ա ն ո ւ մ ա ր դ յո ւ ն ք /; Հ ա յո ց /ե ղ վ ի ն կ ա տ մ ա մ բ ա ո ա ք ա ց ա ծ Հ ե տ ա ք ր ք ր ո ւթ յա ն , ո ր ի մ ա ս ի ն ս ր ս Հպ ա ն վ ե / ե ն ն ա ե ո տ ո ւյղ / կ ա յո ,.թ յո ւ ն ն ե ր ( տ ե ՛ս Վ րա սա Կ ե ն տ , օ ր ի ՛ ի / , ֆ ո ն դ г г » , թ դ թ . 1 4 , М 3 7 , ի ն չ պ ե ս ն ա ե ս ե ռ ի ն ս տ . .V 2 / 5 . А (). .,& » $ • Հ Հ՞Գ Չ Խ \" Ю Н թ .. Էք Յ Տ 3 3 ե ա յր .): Դ ր * ա դ ր ք ր ш Ъ *ս »էք*ր * \" կ ա ն ք ն ն ո . թ յ ռ ն ր մ ե ր կ ո ղ մ ի , , շ ա ր ո ւ ն ա կ , / . , , մ Հ :

' Щ И‘ք с ■ ■ й Щ - 4 Ш т б Й Р $ ’Э» ■

ՀԱՅԿԱԿԱՆ 1)ՍՌ ՄԻՆԻՍՏՐՆԵՐԻ ՍՈ՚ԼԵՏԻՆ Ա Ռ Ը Ն « |Ր :Ի Ն ՁԵՌԱԳՐԵՐԻ Գ ԻՏԱ ՀԵ ՏԱ ԶՈ ՏԱ Կ Ա Ն ԻՆՍՏԻՏՈԻՏ ֊ «ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆ, Ե Г Ե ՛Լ Ա Ն ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ 1ОС Л« 5 •Լ. ԳՐԻԳՈՈՅԱ& ՆՈՐ ՏԵՂԵԿՈԻք&ՅՈԻՆՆԵՐ «ԲԱՆԱԼԻ ՃՇՄ Ա ՐՏՈԻ^ԵԱ Ն» ԵՐԿԻ ձԵԴԻՆԱ Կ ձՈՎձԱՆՆԵՍ ԵՐԵՏԻ ՄԱՍԻՆ /7 9 1 թ . մ ա յի ս ի ն Կ. Պ ոլս ի Զ ա ք ա ր ի ա պ ա տ ր ի ա ր ք ի ն ա ւր /ա ծ ն ա մ ա կ ն ե ր ի ։} մ !,կ ա մ 0,ու կա и կ ա թ ո ղ ի կ ո ս /։ ո ւշ ա գ ր ա վ տ ե ղ ե կ ո ւ թ յո ւ ն է հ ա ղ ո ր դ ո ւ մ է ջ մ ի ա ծ ֊ նի վ ա ն ք ո ւմ շղքէա յա կա պ պ ա հվող մի ա ն ձ ն ա վ ո ր ո ւթ յա ն մ ա ս ի ն , որր մ ե ղ ա ֊ գ ր ր վ ո ւմ էր մ ի ք ա ն ի ա ն գ ա մ հ ա վ ա տ ա վ էոխ Լինելու հ, որ գ ի ս ա վ ո ր ն I;, Կ ա րի֊ ն ա մ ՛ու Խ նու ս ո ւ մ « . . . ո չ մ ի ա յ ն ա / ս տ ա ր մ ա յո ւ թ ե ա ն , ա յչ և //մ ե ր ձ ա ւ ո ր ս թ ո ն / ի րէսկեցւոց» «զչա րա չա բ ա ղա նդս» տ ա րա ծեր/։ մեջ: Կա թողիկոսի հետ ա գա գրա գրութ յունից երևում Է, որ Հ ո վ հ ա ն ն ե ս /։,— ա յս պ ե ս Լր ա ղա նղա վյ/րի ա նու­ ն ը , — վ ե ց ա մ ի ս կ մ / '/ա ծ ն ո ւ մ բ ա ն տ ա ր կ վ ե լ ո ւ ց հ ե տ ո կ ա ր ո ղ ա ն ո ւ մ Է վ ս ս խ չ ե / Խ նուս։ Տե ղ ե կ ո ւթ յո ւննե ր կա ն հետ ա ղս։ իրա ղա րձութ յունների և ա պ ա Հ ո վ ­ հա ննես) ողբերգա կա ն մա հվա ն մ ա ս)ն։ Ա րդ, ո ՜վ Էր թ ո ն ղ րա կեցի հա մա րվա ծ ա յղ խ որհրդա վոր ա ղա նդա վորը, ի ն ՜չ Է հ ա յտ ն ) նրա կ յա ն ք ) ու գո ր ծո ւն եո ւթ յա ն մ ա ս ի ն ։ Ա յս հա ր ցեր ի ն պ ա ֊ и/ա ս խ ա ն և լո լց ա ո ս /ջ ա ն հ ր ա ժ ե շ տ ե ն ք հ ա մ ա ր ո ւմ թ ռ ո ւ ց ի կ ծ ա ն ո թ ո ւթ յո ւն տ ա / //ր ա նի յյ //ո ա կ ե ս ղ ա ր հ ե տ ո ա ե ղ ի ո ւն ե ց ա ծ հ ե տ ա ք ր ք ր ա կ ա ն մ ի ի ր ա գ ա ր ձ ո ւ- թ յա ն ու նրա հետ ա ռնչվ ա ծ գիտ ա կա ն վ ե ճ ե ր ) մ /ոսին, մ ) բա ն , որ կղյո ւր ա ց­ նի/ ր ն ն ա բ կ վ ո ղ հ ա ր ց ) պ ա ր զ ա բ ա ն ո ւ մ բ : Հ ա յտ ն ) Է , որ 1 8 3 7 թ . ս կ զբն ե ր ի ն Շիրա կի Ա ր խ վ ե լ) //յուղում Հ ա յտ ն ա ­ բեր վ եց թ ո նղ րա կյա ն կոչվա ծ ա ղ ա ն ղա վո բներ ) մ ի խ ո ւմ բ , նրա նք I 8 2 6 — 1 8 2 8 թ թ . ո ո ւս ֊թ ո ւ ր ք ա կ ա ն պ ա տ ե ր ա զ մ ի ժ ա մ ա ն ա կ գ ա ղ թ ե լ Էին Ա ր և մ տ յա ն Հ ա յ տ ս - տ ա ճ ի Խ ն ո ւս գ ա վ ա ռ ի Չ ե վ յո ւ բ մ ե ղ յ ո ւ ղ / ՚ց • կ մ ի ա ծ ն ի ս ի ն ո դ ը ա ն մ ի ջ ա պ ե ս գ ո ր - ծ ի Է /ծ վ ո ւմ , ս կ ս վ ո ւմ ե ն հ ա ր ց ա ք ն ն ո ւթ յո ւն ն ե ր և ս տ ո ւղ ո ւմ ն ե ր : ՛նորա հա յտ ա յղ տ ղա նղի մա սին ս ի նո ղ ը Կովկա սի կ ա ս ա կտ , բա ր ո ն Ռ ո ղ և նի ն տ վել Է հ և - տ և յա լ բ ա ց ատբութ յո ւն ր . « . . . Ա ղ ա ն դ թ ո ն ղ ր ա կ ե ց ս ւ ց կ ա յ ա ն ա յ յ ա յ ն մ , ։Ц/ ն ո ք ա ո չ ը ն ղ յ/ճ է ի ն զ օ ժ ս /ե - Գա կ ո ւթ ի , ն ս ր ր ո ց . .. // բ ա ց մ ե ր ժ և ն ղ շա հ ն ա զ օ թ ի ց , չը ն դ ո ւն ի ն ղ ա մ բ ծ ո ւթ ի ւն ս բ բ ո յ կ ա ս ի ն Ա ս տ ո ւ ա ծ ա ծ ն ի , ո չ ը ն ղ ո ւ ն //5/ ղ ի ս ո բ հ ո ւ բ ղ ն մ կ ր տ ո ւ թ ե ա ն և ա յ լ ն В 1/ 1 8 3 7 թ . ա պ ր ի լի 1 3 ֊ի ն ա ր խ վ ե լց ի մ ի բ ա ն ի ա ղ ա ն դ ա վ ո ր ն ե ր ի ր ե ն ց գ ր ա ­ վոր մ եղա (ա կա նում ա ղա նդի ծա գմ ա ն մա սին նշում ե ն ' «թ է ի Խնուս երևևա լ էր չէրէց ո մ ն քա րոզիչ ա ղա ն դ ո յն , ո ր և կա մեց ևալ էր մուծա նել ի նոսա , ապա ա սեն թ է ' մ եք ո չ մ ի ա յն չը ն դ ո ւն ե ցա ք , ա յլ նզ ո վ իւր ն զ ո վ ե ց ա ք , որ չէ ր է ց ն որ՛ի նա լից ե ղ ե ա լ ս ա տ կ ե ց ա ւ»2/ » Ա ղ . Ե ր ի ց տ ա ն , Բ-ոնղրակևցի հայք մեր օրերում, «Փորձ», Ւիֆ/իս, 1880, М 10, կ 102-103, էՕ հ * Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւմ , կ

334 Վ• Գրիգորյան Բա յ// հ ե տ ա գ ա յո ւմ պ ա ր զ վ ո ւմ է , որ նրա նր ոչ մ ի ա յն չե ն նզովեք ա զ ա ն - ա Ա և ր ն զո ւն ե լ են ու ն ո ր 'բ ն ա կ ա վ ա յր ո ւմ նրա ա կ տ ի վ տ ա ր ա ծո ղ ն ե ր ի ց են եզեր Ա րխ վելցի թ ո ն ղ ր ա կ յա ն ն երի զործի ր ննո ւթ յա ն ր խ ա ոնվ ո ւմ են նա և զի ն - ւ/ո ր ս յկ ա ն ի շ խ ա ն ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ր և ա հ ա , 1 8 3 8 թ . ն ո ւ յն ա ն ձ ն ա վ ո ր ո ւ թ յ ւււենե ր ր ոչ մ ի ա յն խ ո ս տ ո վ ա նո ւմ են իրենց ա ղա նդա վոր քինելր, ա յլև նոր տ եղեկու­ թ յո ւններ հա ղորղոսէ ա զա ն զի ծա ղմա ն մա սին; «Ի Խնուս ղա ւա ոի ի գիւղն Չ ա ո ւր մ ա յ,— ա սվա ծ Է նրա նց խ ոստ ովա նա զրի մ ե ջ ,— նտխքքան ղ ա յս 5 5 ա մ , ո մն ի հ ա յո ց ք ա հ ա ն ա յի ց՝ Օհա նԷս, ա նկե աչ ի ս ո յն ա ղ ա ն դ, շա րա ղրեա , Է զիրր մի (Բ ա նա /ի ճշմա րտ ութեա ն ա ն ուն), զոր լուեա յ ա ղա նդա պ ետ ութիւն ս ո յն ի ր ի ցո ւ տ էրութիւնն Օ սմա նեա նց ստ իպ եա ց զ ն ա թ ո ղ ա , ղ ա յ ն ղ ա ւ ա ն ո ւ թ ի ւ ն և ն մ տ չ հ ա ն ղ ո ւ ր մ ե ա լ ը ն կ ա լ ե ա լ (Է զ հ ա ւ ա տ Մ ա հ մ ե ղ ք է ' հ ա ն ղ ե ր ձ ր ն ա ա ն ե ո ր ի ւ ր ո վ ր և ս ։ յ ( ս » ճ։ Ա ր խ վ ե լցի ա ղա նդա վորների զործի րննությո ւն ր տ ևում Է մ ի րա նի տ ա րի: Թիֆքիսի ((Քրեա կա ն և րա ղ ա րա կա ն զա տ երի պ ա /ա տ »֊ր սկզբում որոշում Լ ն ր ա ն ց զ ի ն վ ո ր Ո ւղա րկեր 1841 թ . ա պ րիչի 2 8 - ի կա յս եր ա կա ն հրովա րտ ա կի ումով ա յղ վճիոր վւոխ ա րինվում Հ դրա մ ա կ ա ն տ ուգա նքով, ր ա յց հետ ո նրա նց и էյա ո ր ո ւ մ ե ն Ս ի ր ի ր ՛1: Գ իտ ա կա ն հտ սա րա կա յնոէթ յա ն մեջ մ ե ծ հ ետ ա քրքրութ յուն ա ռա ջա ցա ք դեպ ի «Բ ա ն ա յի ճշմա րտ ութ եա ն» ղքրրր և ա յղ ա ղա նդա վորները: Դա մ ի ա ն ­ դ ա մ ա յն ը ն ա կ ա ն Է ր ։ Ա նցեք Էր ա վ ե լի ր ա ն 7 0 0 տ ա ր ի թ ո ն ղ ր ա կ յա ն շ ա ր ժ մ ա ն ճ ն շ մ ա ն ժ ա մ ա ն ա կ ն ե ր ի ց ե ա հ ա պ ա տ մ ա կ ա ն ն ո ւյն ա յղ վ ա յր ե ր ո ւմ ծնուն ղ Էր առեք ա զ ա ն զ ա վ ո ր տ կ ա ն շա ր ժ ո ւմ , կրեպով մ ի և ն ո ւյն ' թ ո ն ղ ր ա կ յա ն սւնունր: Բ ա ցի ա յղ , ա ղա նդա վորները պ ա հպ ա նել և Ա նուսից Շիրա կ Էին հասցրեք իրենց գ ա ղ ա փ ա ր ն ե ր ի ս կ զ ր ն ա զ ր յո ւ ր '(Բսւնաքի ճ շ մ ա ր տ ո ւթ ե ա ն » խ ո ս տ ո ւմ ն ո ղ ի ց վ ե ր ­ ն ա զ ր ո էք զ ի ր ր ր ւ Հ ա յ տ ն ի Է , ո ր թ ե ՛ պ ս ւ վ ք ի կ յ ա ն ն ե ր ի , և թ ե ՛ թ ո ն ղ ը ա կ յ ա ն ն ե ր ք դրա ծների ց մեղ ո չինչ չի հա սեք, ա շխ ա րհիկ և հող/ա ր ֆ եոզա էևերը ա յդ շա ր ­ ժումների ճնշմ ա ն ժ ա մ ա ն ա կ ո չնչա ցնում էին նրա նց գր ա վ որ զործերր ե ա յն քւնչ հ ա յտ ն ի է մ ե ղ ն ր ա ն ց զ ա ղ ա փ ա ր ն ե ր ի , գ ո ր ծ ե ր ի մ ա ս ի ն , հա սեք է ն ր ա ն ց հա կա ոա կորզների գրչով՝ նրա նց հա սցեին ուղղվա ծ ա նեծքների ու հ ա յհ ո յա ն ք­ ների հա ստ կեղեի տ ա կ։ Եվ ա յժ մ էջմիա ծնի միա բա նն երի ձևոր ն է ընկնում նո ր թ ո ն ղ ր ա կ յա ն ն եր ի հ ա վ ա տ ո հ ա ն զա ն ա կ ը , բ ա յց որոշ էջեր ղ ի տ սոքորյա չ ո չն չա ց վ ա ծ , մ ի շա րը ր ա ո ե ր էք փ ո խ վ ա ծ ու ջն ջվ ա ծ վ ի ճ ա կո ւմ ։ Ա ոա ջինր ա յդ մ ա ս ի ն դ ր ե ց Ա ղ եր ս ա ն դ ր Ե ր ի ցյա ն ը 1 8 8 0 թ . ((Փորձս ա մ ս ա ­ գրում։ Մ ա նրա մա սն նկա րա դրեքով արխվեքցիների գործը և քա ղվա ծա բա ր հ ր ա տ ա ր ա կ ե ր ։վ ((Բ ա նա յի ճշմ ա ր ս ։ ութ ե ա ն »-ը , նա ղա քիս է ա յն եղր ա կա ցու- թ յա ն , որ (/...շա տ դժվա ր պ իտ ի քիներ 1 8 3 7 թ վ ի ն երև եցա ծ ա ղա նդը թ ոնղրա - կ ե ց ի հ ա մ ա ր ե ք , ե թ ե հ ի շ յ ա լ <է Բ ա ն ա լ ի ճ շ մ ա ր տ ո ւ թ ե ա ն ը » չ է ր գ տ ն վ ե ք ա ր խ վ ե լ - ց ո ց ձեււքում»։ Խոսե ր ։վ հին և նոր թ ո ն ղ րա կյա ն ն երի կա պ ի մ ա ս ին , նա նշում է , որ ((...ա ղ ա ն դ ն ե ր ը դ ա դ ա ր իք չ ա ն ի ն և ս ո վ ո ր ա բ ա ր ա մ ե ն ա կ ա ր ճ մ ի ջ ո ց ո ւմ տ ե ս ա կ -տ ե ս ա կ փ ո վ ։ո քսո ւթ յ ա ն ց են ե ն թ ա ր կ վ ո ւմ ...»^ ։ 1 8 8 7 թ . Կով կա սի հնա գետ ների V հ ա մա գումա րում Ա ղ. Ե րիցյա ն ը հա ն- 1 Ա ղ . ե ր ի ց յ ա ն , Բ ՜ի ն դ ր ա կ ն д ի Հ ա յր մ ե ր օ ր ե ր ո ւ մ , Հ * 1 0 8 ։ археологического съезда - Ն ո ւ յ ն տ ե ղ ո ւ մ , Լջ 1 1 2 — 113, տ ե ՛ ս ն ա և «Т р у д ы \\ '- г о Тифлисе», под ред. У варова, М осква, 1887, է չ 170: տ Ա ղ . Ե ր Ի ը Տ ա ն , ն շ վ . ա շ խ ., է շ 1 1 4 ։

Նոր տեդեկոէթ/լքւննևր «Ր ա նա յի ճշմարտութեան» երկի Հեղինակի մ ,иօին 335 ղես Է գա լի ս «Թ ո ն ղ ր ա կ ե ց ի հս/յերի ա ղ ա ն դ ի մա սին)) ղ ե կ ո լց մ սւմր , որտ եղ կրկին ա նդա մ, Հա մա ռոտ ձև ո վ , ա նդրա դա ռնում Է ուրխ վելցի ա ղա նդա վորների Հա րցին և «Բ ա նա /ի ճշմա րտ ութ եա ն» գր քի ն' նորից շեշտ ելով ա յն նմա նութ յուն * ն ե ր ր , որ ի ն ք ը տ ե ս ն ո ւմ Լ ս ո ւս մ ո լո կ ա ն ն ե ր ի ու պրիւդունների և Հ ա յ ա ղ ա ն դա - г/էէր ն եր ի վ ա ր * յ ա ս ւ ե տ էէէթ յ ա ն մ ի ջ 1ւ: Հ սյջո/էէ/ ո ւ ս էէւ մ ն ա ս ի ր ո ղ Բ ա ր ս ե ղ Ս ա ր գ ս յ ա ն ր 1 8 9 3 / / . հ ր ա պ ա ր ա կ ա ծ ի ր գր քո ւմ ց ո ւյց Հ տ ա լիս, որ, ր ա ց ի ա նունից, հին ե նոր թ ո ն գ ր ա կ լա ն ն երի միջև ը ն ղ հ ա ն ո ւ ր ո չ ի ն չ չ կ ա և ո ր « Բ ա ն տ / ի ճ շ մ ա ր //»ո ւ թ ե ա ն » ֊ ր 1 7 8 2 / ե / ա կ ա ն ի ց ա ո ա ք գրւ/ա ծ չ [ ր կա րող Լինել: « . . . Ո ւրեմն ա յժ մ մեղ ուրիշ րւսն չի մ ն ա ր ,— ե ղ ր ա ֊ կ ա ց ն ո ւ մ Հ ն ա , — Г \"՛ՀԱ ե թ Լ ն ե ր ր ի ն փ ա ս տ ե ր ո վ ա պ ա ց ո ւ ց ա ն ե լ , քԲ' « Բ ա ն ա լ ի ճ շ մ ա ր տ ո ւ թ ե ա ն յ> յք ա ր դ ա սլ ե տ ո ւ թ ե ա ն մ ի մ ա ս ր ։Տ ա ն ի ր ե ց ւ ո ց մ Հ էի ո խ ա ո ն ո ւ ա ծ /; ե մ ի ւ ս ն ա լ ի կ ա լ վ ի ն ա կ ա ն ա ց ե ի լ ու էհ եր ա կ ա ն ա ռ և Հ ե ա 1 ւ ա ր ւս ր , թ է վ ե ր ո յ ի - շե ա լ ա ղա նդա ւո րներն ր ն դ հ ա նուր ա ո մ ա մ բ թ ո ն ր ա կ ե ա ն չէ ի ն , ա յ/ նո ր ա կրօն էքա ն ի ր ե ց ի ն ե ր կ ա մ լ ա ւ ե ս մ ա նի ր Լ ա - կ ա / ո ւ ի ն ա կ ա ն ր կ ա մ լ ո ւ ա ե ր ա կ ա ն ն ե ր » *: Հ ե ք յ ի ն ա կ ր ն ո ր ա էյա ն է/ի ծ ա г/մ ա ն ե « Բ ա ն ա լ ի ճ շ մ ա ր ա ո ւ թ ե ա ն » Հ ե զ ի ն ա կ ի վ ե ֊ ր ա ր եր յա լ Սէրժերավոր վ կ ա յո ւթ յո ւննե ր կ մեշ ր ե րո ւմ մ/սիթ ա րյա ն մի արան Պ ողոս Մե հեր յա նի ա նտ իպ ի ն րնա կենս ա դրությունիցշ Վ երր ն շվ ա ծ ո ա ո ւմ ն ա ս ի ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ն ու ս ի ն ո դ ի է/ործերի ր ն ն ո ւթ յո ւն ր Հ ի մ ք ե ն տ ա լի ս Է ջ մ ի ա ծ ն ի մ ի սւր ա ն Կ ա ր ա պ ե տ Տ ե ր ֊Մ կ ր ա չյա ն ի ն 1 8 9 6 թ . դ ե ր * մ ա ն ա կ ա ն ^ е И з с Ь п Н Ю г Щ | ас Н е п д е з с Н 1с Ь ( ё » ա մ ս ա գ ր ո ւ մ ( X V I , 1 8 9 6 , կ — 2 7 6 ) Հ ա ն դ ե ս դ ա / մի հ ո դ վ ա ծ ո վ , ո ր տ ե ղ ա յդ ն ո ր ա ղ ա ն դ ի վա րդ ա ս/ետ/է: - թ յտ ն մ ե շ ա մ ենա խ ո ր Հնութ յա ն դ ր ո շմ կրող կետ եր Է տ ե ս նո ւմ և հ ա յտ ն ո ւմ , թ ե . հ( . . . շ ա տ դ ժ վ ա ր կ ո ր ո շ ե լ ' ի ն չ ճ ա ն ա պ ա ր հ ո վ ն ո ր ա է լ ա ր ե ր ի ր ն թ ա ց ր ո ւ մ ե կ ե լ ա յս տ ե ղ ե ն հ ա ս ե լ» '-։ Կ. $ ե ր ֊Մ կ ր տ չ յ ա ն ր մ ի ա ժ ա մ ա ն ա կ տ ա /ի ս Է ն ա և « Բ ա ն ա ­ լի ճշմա րտ ութ եա ն» դրրի գերմա ներ են հա մա ոոա ա ծ թ ա րգմ ա նութ յո ւնը ։ Երկու տ ա րի հետ ո Ա նդ լի ա յո ւմ լ ույս Է ր ն ծ ա յվ ո ւմ « Բ ա նա լի ճ շմ ա ր տ ո ւ­ թ ե ա ն » երկի բնա գի րն ո ւ ա նդ/երեն թ ա րդմտ նութ յոմսր։ Ա յդ վերին ա ստ իճա • նէի շ ն ո ր հ ա կ ա լ ա շ խ ա տ ա ն ք ը ի ր ա կ ա ն ա ց ն ո ւ մ Է Օ ք ս ֆ ո ր դ ի Հ ա մ ա լ ս ա ր ա ն ի պ ր ո ֆ ե ս ո ր Ֆրեդե/րիկ Կոնի ր ե ր ր , որր « Բ ա նա լու» բ ն ա դ ր ի հ ե տ ծ ա ն ո թ ա ց ե ւ Հր 1891 թ . ա շնա նը՝ Էշմիա ծնում եդա ծ ժա մա նա կ և ձեռա գրի պ ա ա ճենր երկու տ ա ր ի հետ ո սա ա ց ե լ էր Կ. Տ ե ր -Մ կ ր տ չ յա ն ի ց : Ա յդ գ ե ղ ե ց ի կ հ ր ա տ ա ր ա կ ո ղ ֊ թ յո ւն ր ունի, ս ա կ ա յն, շա տ թ եր ո ւթ յո ւննե ր ։ Չ հա վա տ ա լով «Բ ա նա լի ճ շմ ա ր ­ տ ութեա ն» վրա թ ո ղ նվա ծ վկա յո ւթ յա ն ր ՝ նրա 17Տ2 թ . դրվա ծ լինելու մ ա ս ի ն , Կ ոնի ր երր ե ն թ ա դ ր ո ւմ է , թ ե ա յն գրՎել է V II— IX էլամ X I I I — X IV դա ր եր ում, ի ս կ ա ղ ո թ ք ն ե ր ի ն ո ւ պ ա տ ա ր ալքն ե ր ի ն վ ե ր ա բ ե ր ո ղ մ ա ս ե ր ը տ ա ն ո ւ մ Է ե տ ՝ դ ե պ ի Գ րիգոր Լուսա վորիչը՝ IV դար^։ «Բ ա նա լու», հեղինա կ նա հա մա րում Է թ ոնդրա կեցի Ս մբա տ ին՝ սխ ա լ­ մ ա մ բ նո ւյնա ցնելո վ նրա Բա դրա տ ունի Ս մբա տ Խ ոստ ովա նող իշխ ա նի հետ , շփ ոթ ելով վերջինիս Բա դրա տ Բա գրա տ ունի իշխ ա նի հետ և ա յլն ։ « Р. Ս ա ր դ Шի ս յ ն , Ո ւս ո ւմ ն ա ս ի ր ո ւթ ի ւն ւ՝քա ն ի ր է ա • պ ս ո ղ ի կ ե ա ն թ ո ն դ ր ա կ ե ց ի ն ե ր ո ւ ա ղ ա ն • էյ ի ն ե է Գ ր . Ն ա ր ե կ ա ց ւ ո յ թ ա ղ թ ը * Վ ե ն ե տ ի կ , 1 8 9 3 , Էշ 0 9 ։ 2 Հ մ մ ս է ., Պ ա ս լի կ ե ա ն ց ե ւ Ւ ո ն ղ ր ա կ ե ց ւ ո ց ա ղ ա ն դ ն ե ր ը ա ր դ ի ք ն ն ա դ ւս տ ո ւթ ե ա մ ր , <էԱ րա ­ ր ա տ » , Էջմ ի ա ծ ի ն , 1 9 0 0 , հ ո ց ի ս , կ չ 3 3 1 ։ 1 Т Ь е к с у Օք Т о а ь , 3 ш а п и а ! օք էհօ Р а и И а а п օ հ ս ճ հ օք Л г ш с п 1 а , Р г е д . С . С о п у Ь о а г с , Ох1ог<1. 1898.

3 3 6 Վ . Դրի դոր յան Կ ոնիրերի ա յս ա ր տ ա ռ ո ց ե ղ ր ա կ ա ցո ւթ յ ա ն ն ե ր ն ու ե ն թ ա դ ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ը ր ն ն ա գա տ էքել են ր ո /ո ր ա յն հ եղ ի ն ա կ ն ե ր ի կ ո ղ մ ի ց , ո ր ո ն ք նր ա նի ց Հ ե տ ո , ա յո կ ա մ ա յ ն ա /ւի ք } ո վ , / ս ո ս Լ/ ե ն « է ա ն ա / ի ճ շ մ ա ր տ ո ւ թ ե ա ն » մ ա ս ի ն : Ա յ գ Հ ե գ ի ՝ ն ա կ ն ե ր ի ւ ք ա ո ա ն ձ ի ն /; ւշ ա ղր и ւք)յ ա ն ա ր մ ա ն ի ե)ւ Կ. Տ ե ր ֊ Մ կ ր տ չ յ ա ն ի , 7 *. *հ յո ւ- լ ա մ ի ր յ ա ն ի Լ գ ե ր մ ա ն ա ց ի հ ա յ ա գ ե տ Շ ա յ գ վ ա յ լ ե ր ի г/ ո ր ծ ե ր ր : Ա ռ ա ջ ի ն ը ' Կ . Տ ե ր - Մ կ ր տ չ յ ա ն ը 1 9 0 0 թ , « Ա ր ա ր ա տ » ֊ ո ւ մ հ ր ա պ ա ր ա կ ա ծ ի ր հ ո ղ վ ա ծ ի մ ե ջ <(ք ա Ն ա ~ /քէն» է/րվա ծ Լ հ ա մ ա ր ո ւմ 1 7 8 2 թ . Տ ա ր ո ն ո ւ մ , Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ա ն ո էն ո վ ա ղ ա ն ղ ա ֊ վ ո ր ի ձ ե ո ր ո վ 1: Շ ա յ գ վ ա յ լ ե ր ը ն ր ա ն ի ց 5 0 տ ա ր ի հ ե տ ո « Պ ա վ ի լ ի կ յ ա ն ն ե ր ի պ ր ո բ ­ լե մ ը » գերմա ներեն իր հ ող վ ա ծում մ ե ծ տ ա րբերութ յուններ գ տ ն ե լո վ պ ա վ/ի* Այա ն ներ ի ո ւս մ ա ն րի և «Բ ա ն աքի ճ շմ ա ր ա ո ւթ ե ա ն » մ ի ջև , ա յն ո ւա մ ե ն ա յն ի վ ն շ ո ւ մ !է, ո ր ա յ ն и / и п / ի / ի կ յ ա ն շ ա ր ժ մ ա ն է/ա ւ լ ս ո ի ա ր ա / и п ս ո ւ թ յ ա ն ղ ա ր դ ա ց մ ա ն ա րղյո ւն ր Է և պսւաձեն Է ա վ ելի վ ա զ գրվա ծ մ ի գործ/ г : Շ ա յ ղվ ա յքերի հ ո ղ վ ա ծ ի հ ր ա պ ա ր ա կ ո ւմ ք ց ղ ե ռ և ս 1 4 տար/է ա սա ք Գ • V - ք ա մ ի ր յ ա ն ր ի ր ((Թ ո ն ղ ր ա կ յ տ ն ն ե ր » թ ե կ ն ա ծ ո ւ / ս կ ա ն ւ//էս ե ր տ ա ց/ւա յք ւ մ ե ջ « Р ш ֊ նա ւի ճշմա րտ ութ եա նս հ ա ր ցո ւմ կա րծեր ր նա ր ել /• մ ի ջին գ ի ծ : «Բ ա ն ա լի ճ ր շ ֊ մ ա ր տ ո ւ թ ե ա ն » տ ե ր ս աի վ ե ր Լ ո ւ ծ ո ւ թ յո ւ ն ը , ի ն չ պ ե ս ր ս /// ր ս վ ա ն ղ ա կ ո ւ թ յ ա ն . ա յ ն ֊ պ ես Էլ լե զ վ ա բա ն ա կ ա ն կ ո ղ մ ի ց , — գրում Է նա , — ց ո ւ յց Է տ ա /ի ս . որ չի կ ա ր ե ­ լի հ ա մ ա ձ ա յն վ ե ք շ ա ր ա դ ր վ ա ծ կ ա ր ծ ի ք ն ե ր ի ց ( ե ր ի ց յա ն , Կ. Տ ե ր ֊Մ կ ր ա չ յ ա ն 9 Կ ո ն ի ր ե ր . *Լ. Գ . ) ո չ մ ե կ ի հ ե տ : « ք 1ա ն ա լ ի ճ շ մ ա ր տ ո ւ թ ե ա ն » Հ ի մ ր ա մ ա ն տ ա ր ա ­ կ ո ւյս ր ն կ ա ծ Է մ ի Հ ի ն տ ե ք ս տ , ո ր ր , ս ա կ ա յն , ււրոշսւկի ւիուիոխ ությա ն ու իւլւմ- ր ս ո ւ ր մ ա ն I, և ն թ ա ր կ վ ե / ' Հ ա ր մ ա ր ա ւ յ ւ Լ ե լ ո վ / Տ - ր ղ ղ ա ր ի թ ո ն ղ ր ա կ և ց ի ն ե ր ի ղ ա ֊ гլ ա փ ա ր ա խ ո ս ո ւթ յա ն ր » *: Ա յ ս ր ւ ր շ ե օ ր ի գ ի ն ա լ ե ւլր ա կ ш у м ւթ յ иА ։ Հ և ա մ ի ա ս ի ն , Գ յ ո ւ լ ա մ ի ր յ ա ն ր ա յ ն կա րծիրն է Հ ա յա ն ո ւմ , թ ե թ ո ն գ ր ա կ յա ն ա ղա նղր ա ն ր նգՀա ա ւ/ոյություն Լ ո ւն ե ­ ց ե լ Հն ա գո ւյն ժ ա մ ա ն ա կ ն ե ր ի ց մինչև X IX գա րլո Բ ա ցի ա յղ , «Բ սւնա /ի ճրշ- մա րտ ութ եա ն» Հև ղինա կ նա Հա մա րում է Հովհա ննես Վ ա Հա գունուն։ Վերջի- ն ի ս ա նունր Հ ի շա տ ւս կ վ ա ծ Լ « Բ ա ն ա լո ւ» կի/սոք չա փ պ ա հ պ ա ն վ ա ծ Հ ի շ ա տ ա ­ կա րա նի մեջ Հե տ և յա լ ձևով. « ... Ա մեն ա պ ա յծա ո Օ ոՀա ննէսին Վ ա Հա ղ ո ճ ա յն։ Ք ա նզի սորա մեծա ւ ջ ե ր մ և и ա ն ղ ո ւթ ե ա մ ր ի / ն ղ ր և ց ի ն ի մ էյնջ , ի ս կ վ ա ս ն խ ն ղ ր ե / ո յ ն ն ո ց ի ն յ ա ճ ա - քսեաց ի սիրտ ի մ սէրն ճշմա րտ ութեա ն։ ... Ըսկսա յ կարղ ա լ գրել զսուրր խ ո ր ֊ Հըրղա րս/ն և ղ ր ա ն ա լի ճշմա րտ ութ եա ն, վսւսն սիրոյն իւնղրողւսց և ընղու- նողա ց»*։ Խ ոսրն ա յս ա ե ղ ա յն մ ա ս ի ն է, որ Հ ո վ հ ա ն ն ե ս Վ ա Հա ղձա ւնին և էլի ի ն չ որ մ ա ր զ ի կ Հ ե ղ ի ն ա կ ի ց քսնղ րել ե ն ղ ր ե լ ա յղ ղ ի /՚ր ր ւ Կ ա տ ա ր ե լո վ ն ր ա ն ց խ ր ն ղ ֊ րա նքր Հեղինա կն ա յղ մ ա սին Հ ա մ ա պ ա տ տ սխ ա ն նշում է ա րել Հիշա տ ա կա րա ­ նո ւմ ։ Եվ մ ի ա յն ա յղ բա ն ր : Ա յնպ ես որ ոչ մ ի Հ ի մ ր չկա ՀովՀա ննես Վ ա հա ղ- ն ոլնուն Հա մ ա ր ե լո ւ ((Բա նա լի ճ շմ ա ր տ ո ւթ եա նս Հեղինա կ և կ ա մ էլ ա րտ ա ղրող, ինչպ ես ա րել է օրինա կ Շ ա յղ վ ա յլե ր ր վերր Հիշվա ծ իր Հողվա ծում: ՚ Կ . Տ ե ր - Մ կ ր տ շ յ ա ն , ն շ վ . ա շ խ ., է ջ ՅՅՕ ւ ՜՜ Р . 5 с И е 1 < 1 \\ у е 1 1 с г ( К б 1 п Л Р а .и Н к « а п е г р г о Ы е т е , « В у շ^ ո է ւո՜ւտօհճ 2ճւէտշհւվքէ>, Вс1. ->3, 1 9 5 0 , վ 3 8 3 : 3 Г. Е . Г ю л а м и р я н, Т он дракц ы (О черк и з истории религиозны х движ ении ф ео­ дальной А рм ении), Тезисы диссертации н а ст. канд. нет. н аук, Л ., 1936, կ 4: 4 Հ ա յկ . Ս Ա քի Պ ե տ ա կ ա ն Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . А' 6 7 1 0 , է յ 5 8 ա ւ

Նոր տ եղե կ ո ւթ յո ւն նե ր «Բ ա նա /ի ճշմա րտ ութեա նս երկի Հեղինա կի մ ա սին 337 Ինչպ ես տ եսնում ենք, «Բ ա նա չի ճշմա րտ ութ եա ն» կո չվ ա ծ ա յգ փ ոքրիկ է,/ւքույկին ո ս ւո ւմ ն ա ս ի բուքնե ր ի ց ա մ ե ն մ ե կ ը մ ո տ ե ց ե լ Է ի ր ր ա ն ա լք ա վ և դ ժ վ ա ր Լ ո ր ո շե ի ր ւ ն ր ա ն ց ի ց իսկա պ ես ո 'ր ն Լ ա վելի մ ո տ բա ն ա լս ։ ա յդ «ճ շմ ա ր ­ տ ո ւթ յա ն ը »։ Բ ա յց , ա յն ո ւա մ ե ն ա յն ի վ , ի ա ։յա ա րդ ե տ ա յդ կ ա րծիքների մ ե ջ նրշ- մա րել կա րելի Լ երկու Հի մ ն ա կ ա ն երա ն դ: Ո մ ա ն ք գ տ ն ո ւմ ե ն , ։։ր ։1ենբ գործ ա ն ե ն ք դա րերի խ ա վ ա ր հեուոներից մ ե զ Հա սա ծ մի ա զրյւորի հ ե տ , որն իր ա ն ցա ծ երկա ր ճա նա պ ա րհ ի ն զ ո ւց ե ե երրեմն վա խ եք Լ հ ո ւն ր , ընգուէնել ն ո ­ ր ա ն ո ր վ տ ա կ ն ե ր , բ ա յ ց , ա յ դ ո ւ հ ա ն դ ե ր ձ , ր ե ր ե լ հ ա ս ց ր ե լ /; մ ե զ մ ի կ տ ո ր թ ո ն ֊ դրա կյա ն շա ր ժմ ա ն փ ո թ ո րկվ ա ծ ծ ո վ ի ց, մյուսները ա ռա ջա ցա ծ ե ն հա մա րում ա յն X V III զա րի վերջերին Ա ր ե մ տ յա ն Հա յա ս տ ա ն ո ւմ տ ա ր ա ծվ ա ծ քրի ստ ո ­ նեա կա ն Հա վա տ ի ա յլ!։ ա յլ ո ս , զ ո ւ թ յո մ ւ ն ե ր ի ու ա զ ա ն զ ն ե ր ի վա րդա պ ետ էս- թ յ ո , (ւն եր ի մ ն ա ց ո ր զ ն ե ր ի ց : Ա ր էի մ ե ն ր ն ս լա տ ա կ չո ւն ե ն ք , խ ո ր ա ն ա քու ա յ դ Հ ա ր ց ե ր ի ք ն ն ո ւ թ յա ն մ ե ջ , բ ա ղ դ ա տ ե լ ո ւ « Բ ա ն ա լ ո ւ У. ա ղ ա ն դ ա վ ո ր ա կ ա ն դ ա ղ ա վ ։ ա ր ն ե ր ր մ ա ն ի ք ե ա կ ա ն , պ ա վ լիկյա ն կ ա մ թ ո նղ րա կյա ն գա ղա փ ա րների հ ետ , բւսցա հա յտ եքու դրա նց ա ղա ղա կող ա յն տ ա ր բե ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ը , ո ր հ ի մ ք են տվեք ո մ ա ն ց X V III ղարի ե ղ ի ն ա կ Ոէթ յ ո ւ ն հ ա մ ա ր ե լ ո ւ ա յ ն : Դ ա ա ՛ ո ա ն ձ ի ն , ե ր կ ա ր ժ ա մ ա ն ա կ ե. ե ռ ա ն դ պ ա հ ա ն ջ ո ղ ա շ խ ա տ ա ն ք 1՝ւ Ս ե ր ն պ ա տ ա կ ն Լ մ ի ա յ ն ի մ ի բ ե ր ե լ I։ վ ե ր հ ա ն ե ք ա յն ա մ ենը , ինչ Հա յտ նի Լ մեզ ա յդ Հետ ա քրքրա կա ն գրքի Հեղինա կի մա սին։ «Բ ա ն ա /ի ճ շմ ա ր տ ո ւթ ե ա ն » վ ր ա ոչ մի տ եղ հ եղ ի նա կ ի ա նուն,, չկ ա : Ա ր խ ֊ վ ե ք ց ի տ ի ր ա ց ա Գ և ո ր գ Ս ա ր դ ս յա ն ր , ո ր ի մ ո տ 1 8 3 8 թ . հ ա յտ ն ա բ ե ր վ ե ք !; ա յգ զ ի ր ք ր . ն ա խ ա պ ես ոչնչա ցրեք Էր մի շա ր,, կ ե ր , հա տ կա պ ես Հ ի շա տ ա կ ա ր ա ­ ն ի ց , ա ր ղրվա ծ կա րող Լր քինե, նա և Հեղինա կի մ ա ս ի ն ։ Ս ա կա յն ա րխ վելցի ները հիշում Լին «Բ ա ն ա ,ո ւ» հեղինա կ Հովհա ննես երեցին և ի ր ե ն ց ց ո ւց մ ո ւն ք ֊ ներո ւմ , ո չ ա յն քա ն սիրա լիր ա ծա կ ա ն ն եր ո վ , բ ա զ մ ի ց ս Հ ո ր վ ո ւ մ նրա անունրւ Ա յղ Հո վ հ ա ն ն ե ս ի և ն ր ա զրրի Ա ր խ վելի Հքսսնելա Հա նգա մ ա նքներ ի մա սին ա ր ժ ե ք ա վ ո ր վ կ ա յ ո ւ թ յ ո ։ ն կ ա տ ի ր ա ց ո ւ Գ . Ս ա ր դ ս յ ա ն ի ձ ե ո բ ո վ գ ր վ ա ծ և I Հ1 ա ր խ վ ե ,ց ի ն ե ր ի ս տ ո ր ա գ ր ո ւ թ յո ւն ն ե ր ո վ վ ա վ ե ր ա ց վ ա ծ 1 8 3 8 2 0 ֊, , հ ա ն վ ա ր ի թ վ ա ­ կիր խ ոստ ովա ն ա գրո։ մ , ուր ա սվում Հ . «Մ ե ր ' ի ներքոյ ա ն ո ւա ն ե ա լս ԱոխվԷքու բնա կիչքս տ ա մ ք զա յս ձեոա ­ գիր հոգևոր կա ռա վա րութեա ն Գ խ մ ր ո յ' աո ա յն , թԼ որ ի ժա մա նա կս բնա կու­ թ եա ն բ ն զ Օ սմա նեա ն տ էրութեա ն ի գիւղն Չ ա վուրմ ա յ երևեա , Լ ա նդ քա հա նա , ո մ ն Յ օ հ ա ն ն է ս ա ն ո ւ ն , ո ր շ ա ր ա դ ր ե ս ։ , I, գ գ ի ր բ մ ի Բ ա ն ա , ի ճ շ մ ա ր տ ո ւ թ ե ա ն ա ն ո ւ ա ն ե ա լ , ո ր և ի ն ք ն ЩЦ* ճ կ ա ց ե ա լ ո ր դ ն ա լ ի ց կ ո ր ե ա , է ր : Ի կ ե ն դ ա ն ո ւ թ ե ա ն զ ա յս գիրբո տ ուեա լ էր Մ եսրովբին Բո պ ա գետ ն և Մ եսրովբն տ ուեա լ էր Կ իրս/֊ կոսին Ա ւգա /եա ն' ի ժա մա նա կս գ ա ղ թ ե ր յ , որ և զկնի մ ե ռա նե ր յ Կիրակոսի մ ն ա ց ե ա լ Լր ի ձ ե ո ս ո ր ղ ւո յ ի ։ր ո յ Տ օ ն ո յի ն և ա պ ա ի մ ի ա ս ի ն ը ն դ տ իրա ցու Գ Լո ր գ ի ն Ս ա ր գ ո հ ա ն ը ն թ ե ր ց ե ս // է ի ն և գ ա մ ե ն ա յն զ ո ր գ ր ե ա լ Լր ի գ ր ք ՚ք Հա ։ տ ա ս/ցետ / Լին' հ ա մ ա ր ե լո վ կ մ ա րիա գրուտ ծ ո ց , ո ր և ո ւս ո ւց ե ս ։ք են դիւմ- ր ե ց ի քք-արզի Ս ա ր զ ս ի ն , ո ր և նա հ ր ա տ ա ր ա կ ե տ լ ի ք ա ն ի մ ի պ ա ր զ ա մ ի տ ս , զի ղ ա մ ե ն ա յն ձեոա զիրր որ տ ուեա լ են ի գի ւմ ր եցի քա նի մի ա ն ձ ա ն ց և ո ր ք և ինչ գրեա լ են ա նդ ա յո ուսեա լ են ի մ էնջ և բո լո ր մեր ա յն գրովն է ա բ անհա - լա տ ա ցե ա լ և ուսՈ լցեա լ ե մ ք ն ո ց ա ։ Վ ա սնո բոյ ա յժ մ , ի մ ս ֆ ա լո վ որ ա մենա յն բԱ /նք գ ր ե ա լ ի գ ր ք ի ն ա յն սուտ ե ն I։ բ ն զ դ է մ ք ր ի ս տ ո ն ե ա կ ա ն Հ ա ւ ա ա ո յ Լ ա յա ւ։- 094— 22

338 Վ . Դ րիգորյա ն ա ա նհ ա յէ յ եկ ե ղ ե ցա յ, ա յժ մ մ եղա յ կոչելով ա նկա նի մ ք աո աքի կ ա ո ա վ ա ր ո ։֊ թ ե ա ն ղ և ի ս ն ք լր ե մ ք ա ր ձ ա կ ե լ ի չ ա ր կ ա ւ ղ ա ն ա ց ր ա ն ս ա ր կ ա թ ե ա ն . . ,»К- Սա ո ր ա ղ ր ո ղ ն ե ր ի թ վ ո ւմ ն Է ն ա և Կ. Ա վդա քյսւնի որ ղի Տ ո ն ո Կիրա կ пиյա ն ր : Արիւվ ե լ ց ի ն եր ի վ կ ա յո ւթ յո ւն ն ե ր ը , ի ն չպ ե ս և ո ւս ո ւմ ն ա ս ի ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ո ւմ եղա ծ ն յո ւ թ ե ր ր , կ ա ս կ ա ծ չ ե ն թ ո ղ ն ո ւ մ , որ ա յս Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ր և Ղ,ուկ>սս կ ա թ ո ղ ի կ ո ­ սի ն ա մ ա կ ն ե ր ո ւմ Հի շվ ո ղ Հո վ հ ա ննե ս ը մ ի ևն ույն ա նձնա վորութ յունն կ։ Ա ո ա ջի ն ւսնղա մ Ղ .ո։կա ո Կ ա ր ն ե ց ո լ թ ղ թ ե ր ո ւմ Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ի մ ա ս ի ն 'ի յա ա ա կ վ ո է մ կ 1 7 8 9 թ վ . Հ ո ւլի ս ի 1 3 ֊ի ն ։ Ա յղ ո ր ր ղ եր ի / Հ ա յր ա պ ե տ ի ն ( ր . Կ ա ­ ր ի ն ) հ ա ս ցե ա գր ա ծ ի ր նա մ ա կ ի հետ կա թ ողիկոսը մի գր ութ յուն (փ ո ւս ո ւլա յ Ւ, ո ւ ղ ա ր կ ո ւ մ Մ ի ն ա ս պ ե տ ի ն ' « յ ո ր ա մ հ ա ր ց ո ւ մ ն ղ մ ո լ ո ր ե ց ո ւ ց ի չ ե ր ի ց կ ն ( ո ր Լ յ երկ ի ր ն Խնու սու ) » ֊: Ո ւրեմն կջմիա ծնի մ ի ա ր ա նները ա րղեն տ եղեկա ցեք կին նոր ա ղա նդի տ ա ր ա ծմ ա ն մ ա ս ի ն , բ ա յց ուշացեք կին ն ր ա նք բ ա վ ա կ ա ն ի ն ։ Ա ղա նդա վորա կա ն շա ր ժ ո ւմ ը ծ ա վ ա լվ ե լ Լր ա յղ վ ա յր ե ր ո ւմ ա վ եւի վ ա ղ ։ Պ ողոս Մ ե հ ե ր յա ն ի վերր հ ի շ վ ա ծ ի ն ք ն ւսկե ն սա դ ր ո ւթ յա ն մ ե ջ պ ա տ մ վ ո ւմ կ , որ 1 7 7 3 թ . Ր ե ր ա յի ց Կարին //նա լիս ք ր դ ա բն ա կ մ ի ղ յուղի մեջ հեղինա կը հա նդիպ ել կ հ ա յե ր ի , որոնք ուրա ցել կին ի ր ե ն ց հա վա ա ր և ((...ա ղա նդա ւորը կին ի բ ր և ղ թ ո ն ր տ կ ե ցի ս , կա մ կկսկկս կին և կ ա մ ա ր և ո ր ղ ի ք »*։ Ա ոա նձին խ մ ր ե ր կ ա զ մ ա ծ , ա յս ա ղ ա ն դ ա վ ո ր ֊ ները հա րձա կվում կին ոչ հա յկա կա ն ղյուղերի վ ր ա : Ն րա նցից 5 0 ձիա վոր գիշերը պ ա շա րում ե ն Մ ե հ ե ր յա ն ի ի ջևա ն ա ծ գյուղը և թ ո /ա ն ո ւմ բն ա կ ի չն եր ի ն . Ա ղա նդա վորների ը ն դ վ զո ւմ ը , ինչպ ես երևում կ, մ ի ա յն ե կեղ եցա կա ն դ ո գ ­ մա ների դ ե մ չկր: Օտար տ իրա պ ետ ութ յունը, քրղերի ա վերքդ հա րձա կումներն ու. ս պ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ը , մ ա ր դ կ ա ն ց գ ե ր ե վ ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն ո ւ ա ռ և ա ն գ ո ւ մ ը խ ա ղ ա ղ ա ­ սեր հ ա յ ղյուղա ցուն ղրղե/ կին ղենը բա րձրա ցնելու ի ր դա րա վոր հա րստ ա հա ­ րողների ու Ա կողնհրի դ ե մ ' իր ֆիղիկա կա ն գո յո ւթ յո ւն ը պ ա հպ ա նելու, ղ ոլյքն ու պ ա տ ի վ ը վ:րկելոլ հ ա մ ա ր ։ Թ շն ա մ ի ն ե ր ի ց նա մի կ ա թ ի լ ա րյուն կր թ ա վ ։ո ւմ ի ր տ վ ա ծ ա ր յա ն դետ երի տ ե ղ ։ Պ ողոս Մեհերյա նի քուրդ ընկերա կիցը բ ա ց ա ­ տ րում կ նրա ն, որ ա յղ ա ղա նդա վո ր ներ ը մ ի ա յն քրղ երի ո խ ե ր ի մ թ շնա միներն կին. «Ք ա ն դ ի հ ո բ ա ո չ մ ի ա յն ղվւողս մ ե ր սա նկին և գե ր ի վ ա ր ս , ա յլև սսլա նա - ն է ի ն ղ մ ե ղ , ղ ի թ շ ն ա մ ի ր մ ե ր ե.ն, ք ՚“ ւ յ ց ղյււ հ ա յ լ ի ն ե լ ո վ ո չ ի ն չ ս ա ն կ ի ն կ ե ն ա ց բո Ա յն ո ւհ ե տ և պ ա տ մ վ ո ւմ է, որ Կսւրնո մ ո տ Բ ո ո ճ ի մ ա սուրի վ ա ն ք ո ւմ Հ ո վ - հա ննես ա նունով մ ի ա ոա ջնորդ ստ ությա մ ր եպ իսկոպ ոս կ ձևա նում և 14 ռա­ հ ա ն ա ձ ե ռ ն ա դ ր ո ւ մ ։ Ա յ ս կ ա պ ա կ ց ո ւ թ յ ա մ բ մ ե ծ ա ղ մ ո ւ կ է ր ա ր ձ ր ա ն ո ւ մ ։ 1*ր Հա նդեպ հ ա յե ր ի հ ա րույյա ծ հ ա լա ծա ն րիւյ իւուսա ւիելո ւ Հա մ ա ր սուտ ե պ ի ս կ ո - սրէ ո ր է ի ա խ չ ո ւ մ Լ Ս ա ն ա զ կ ե ր տ ի I/ ո ղ մ Лր ր և շ ր շ ո ւ մ դ յ ո ւ / լ ե ր ր ; 1 7 7 4 — 1 7 8 ! թ վ ա կ ա ն ն ե ր ի ն Մ շո կ ո ղ մ ե ր ի ց Կ. Պ ո յի ս կ հ ա յտ ն վ ո ւմ Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ա ն ո ւն ո վ մ ե ֊ կրр որր քա ղա քա կա ն ի ն չ ֊ որ ծա նր հա նցա նք Հ գործում ե դա տ ա պ ա րտ վում 1 Տ է /ս եւ ս ղ ա ղ ւ ւ ա ր մ ա ս ո ս խ ի չ ա ո ն ե չ ո յ ղ ա ղ ա ն ղ ն ք ! օ ն [ կ է ա կ ե ց լ ո յ ի մ ի չ ո յ ա ո խ վ ե լ ց ւ ո ց էԱք[ մ ր ղ ո վ ր դ ո ց է ր ո ա ն ե ց ե ր ւ ց յ ա ր է ր յ ա ք ո ր դ ո է ք } ե ա ն » , Պ ե տ ա կ ա ն Ս ա տ ե ն ւս ղ ա ր ա ն ք Ա ր խ ի վ ա յի ն բ ա ժ ի ն , կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ս ։կ ա ն դ ի վ ա ն , թ ղ թ ա պ ա ն ա կ 0 7 , վ ա վ ե ր ա ղ ի ո 1 3 3 , կ Տ ա , տ !/ա ն ա և Ա ղ . Ե ր ի շ . I ա ն , Р 'п Ն դ ր ա կ ե ց ի հ ա յր մ ե ր օ ր ե ր ո ւ մ , կ 1 1 Տ ւ 2Ձ 7ա ։ - Պ ե տ ա կ ա ն Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . .V 4 - 1 8 1 , կ 3 Բ զ I I տ ր դ ի /• յ ա ն . ն շ վ . ա շ խ ., կ 1 0 2 ։ * Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւմ ։

Ն ո ր ս է ե դ ե կ ո է թ յո է ն ն ե յւ չ թ ա ն ա յ ի ճ շ մ ա ր տ ո ւ թ ե ա ն ս երկի հեղինակի մասին 359 ^ м ав^ 8 ա միս թ ի ա պ ա ր տ ո ւթ յա ն : Կ ո ն ի բե ր ը , ն ո ւյն պ ե ս վ կ ա յս ւկ ո չե /ո վ ՄI.հերյա ն ի ն , դ ր ո ւմ կ, ր ր Կ. Պ ո լս ու մ հ ա յո ց պ ա տ ր ի ա ր ք ը 8 ա մ ս ո վ ր ա ն ա ս /ր կ ո ւմ կ Հ ո վ հ ա ն ­ ն ե ս ի ն , [ ՛ ա յ ց վ ե ր ջ ի ն ս ՛ի ա խ լ ո ւ մ կ ու. դ ա / ի ս Խ ն ո ւ ս Կ Ր,ստ ե ր և ո ւ յթ ի ն Կ ո ն ի բ ե ր ը լա վ չի հ պ ս կ ա ՚յե լ Մ ե հ և ր յա ն ի ն , պ ա տ ր ի ա ր ք ՚ր ո չ թ ե բ ա ն տ ա ր կ ո ւ մ կ Հ ո վ հ ա ն ն ե ֊ սին, այ/ մի ջա մ տ ո ւմ կա ոա վա րութ յա ն ա ռա ջ ու ա զա տ ո ւմ նրա ն բ ա ն տ ի ց , որից հ ետ ո Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ը մ ե կ ն ո ւ մ կ Վ ե ն ե տ ի կ ՝ Մ խ ի թ ա ր յա ն ն ե ր ի մ ո տ : Բ ա յց շ ա տ չի մ ն ո ւ մ ա յ ն է ո / յ ղ ' « . . . ք ի չ օ ր է ն ի բ ր և դ ի ւ ա մ ո լ և մ ո յ ո ր ա մ ի տ » վ ո ն դ վ ո ւ մ I; վ ա ն ք ի ց և վ ե ր ա դ ա ո ն ո ւմ Կ. Պ ո լի ս : Հ ե տ ո ա մ ո ւս ն ա ն ո ւմ կ, դ ա վ ա ն ա փ ո խ լի ն ո ւմ ' ր ն գ ո ւ- ն ե լո վ Աս/տ ա լա ա ն ո ւն ը ։ Բ ր ո շ մ ա մ տ ն ա կ ա ն ց ն ա թ ո ղ ն ո ւմ կ կ նոջը ու դ ն ո ւմ Կա րին, ա յն տ ե ղ ի ց է լ Մ ուշ և երկու տ ա րի հ ետ ո ' Խ նուս: Ա յս տ եղ նա որոշում Հ կրկին վերա դա ռնա լ հ ա յ եկեղեցու գիրկը. «Ե լ նա չո բա ւ ի ղիւղն Մ ա րուխ , — պ ա տ մ ո ւմ կ Մ եհերյա նը, — և ա մ ուս նա ­ ց ա ւ։ Ցետ ա մուսնա նա լսյն չո գ ա լ աո դա տ ա ւորն գա ւա ռին և ա սէ ց ն ա — Կա­ մ ի մ քա հա նա յ ձեոնա գրիլ, բ ա յց ոչ ձեոնտ գբեն, թկ թուրքա ցեա լ ես։ Իսկ գա - հ//ա / ո ր ն ա ո ш р 1 ա у դ и и/ // ա վ ւ ւ ր ս ի ւ ր ի Կ պ ՛ ա յ վ ա ն ս , ո ր կ ի Բ ո ւ լ ա ն ո ւ խ ' կ ի ց ը ն դ Մա ն ա ղ կ ե բ տ գա ւա ռ ի ն , ուր կր ե պ ի ս կ ո պ ո ս մ ի , զո ր բ ո ն ո ւթ ե ա մ բ բ ե ր ի ն ի Խ նուս ի դ ի պ ն Մ ա րուխ և ետ ուն դուրա ցողն ճեռն ա ղ բել բ ա ' ան ա յ» 2։ Աբ ա ն ի ց հ ե տ ո Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ն ս կ ս ո ւ մ կ տ ա ր ա ծ ե ք ա ղ ա ն դ ը ։ « Յ ե տ ա յ ո օ ր ի կ , ֊ շա ր ո ւն ա կ ո ւմ կ Մ ե հ ե ր յա ն ը ,— ս կ ս ա լ ա ղ ա ն դ չա ր ս ե ր մ ա ն ե լ ի ՛քիպ ն Մ ա րուխ և յա յլ գա ւա ռս» *։ Որ Մ ե հ ե բյա ն ի վ կ ա յո ւթ յո ւններ ը ճշմա րտ ա պ ա տ ում ե ն , երևում է Կ. Պ ոլսի պ ա տ րիա րքին հ ա ս ցե ա գ ր ա ծ Ղ ՚ւ կ ա ս Կա ք/նևցու 1 7 9 2 1 1 - ը մ ա յի ս ի թ վ ա կ ի ր նա մ ա կ ի ց, ուր ա ս վ ում կ. ոմն, որ քանիցս « . . . 3 ա ն ց ե ա լ ամսԾ, ( 1 7 9 1 թ . , Վ . Գ . ) Յ ո վ ա ն ն կ ս չկ ր կ ՚ց ո ս տ և ա լ էր ի հ ա ւա տ ո յ և ի կ բ օ ն ի ց ս բ բ ո յ ե կ ե ղ ե ց ւո յս մ ե բ ո յ և ա պ ա բ ո ն ու- թ ե ա մ բ Խնուս ու բէկ ի ն բա հ ա նա յ ձեոնա գրեցեա լ, ի Կարին և Խ նուս յա յտ ն ե ա լ Հ ր ղ չ ա ր ա չ ա բ ա ղ ա ն դ ս ո չ մ ի ա յն ա խ տ ա ր մ ա յո ւ թ ե ա ն , ա յլ և ղ մ և բ ձ ա ՚ո ր ս թ ո ն դ ֊ րա կևցւռց.»*ւ Պսւրղ է , որ կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ը չկր կ ա ր ո ղ ա յլև ս հ ա ն դ ո ւր ժ ե լ ա յդ ա մ ե ն ը , ո ւս ­ տ ի միջոցներ կ ձեռք ա ռնում վերջ տ ա լու Հովհա ննեսի գո րծունեութ յա նը։ Խ ն ո ւ֊ ս ի բ ե կ ը , ի ն չպ ե ս ե ր և ո ւմ կ, պ ա շտ պ ա ն ո ւմ կր Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ի ն , ա յս կ պ ա տ ճ ա ռ ը , ո ր Ղ ՚ւ կ ա ս Կ ա րնեցին ա յդ խ ն գ ր ռ վ գ ի մ ո ւմ Հ Բ ա յա ո ե տ ի Իսա ղ փ ա շ ա յի ն ։ Ա յղ տ ա ր ի ն ե ր ի ն ( 1 7 8 7 — 1 7 9 0 ) , ո ր ո շ ը ն դ մ ի ՚ջ ա մ ն ե ր ո վ , կ ա տ ա ղ ի կ ռ ի վ ն ե ր Հ ի ն տ ե ­ ղի ո ւն ե ցել Բ ա յա ղետ ի վւա շա յի և Երևա նի Մ ա հ մ ե գ խ ա ն ի մ ի ջև ՛, բ ա յց , չն ա ­ յա ծ ղրա նց, կա թ ողիկոսի և փ ա շա յի բա ր եկ ա մ ա կ ա ն հա րա բերութ յունները ո չն չռ վ չկ ի ն տ ո ւժ ե լ: Հ ե ռ ա տ ե ս կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ր ա յս ա ն գ ա մ կլ հ ա վ ա տ ա ր ի մ է ր շրջա կա տ իրա կա լների հետ Լավ բա ր եկ ա մ մնա լու իրեն միշտ ա րդա րա ցրա ծ ա րա ղիցիոն իր ք ա ղ ա քա կա նո ւթ յա նը ։ Շուտ ով «Բ ա ղում ջա նիւ և հոգօք Բայ ա ֊ զե տ ո յ մովպ ետ իւն և իշ/սա նօքն» հա նդուգն ա ղա նդա վորը բեր վ ո ւմ կ էջմիա - 1 Р . С о л у Ь с а г е , 'Пи* К е у с ! Т ги Ш , Щ Ь Х Х И : -՛ /•'. И иI Ր գ Ի Ч յ 41 Ь , ն ; վ . ա շ խ ., կ 1 0 3 ։ * Ն ո ւյն տ եղում է ( 1780—1800ի դիրրր. Երևան, 4 Հ ն ա ւ ս կ ա ն Մտ տ ե ն ւ ս դ ա ր ս / ն , ձեո. . ՝ ՚ 4 4 8 3 , կ ՀՇր՛ ւ Տ ե ՛ս մեր «Երևանի խանությունը 38-րդ >)'»րի վերք\" ՛ մ 195$. կ 136— 130,

340 ՛Լ . Գ ր ի դ ո ր ,ա ն ծին և շղթ ա յա կա պ րա նտ դ ր վ ո ւմ ': Մ իա ժա մա նա կ հող է տ ա րվում Խնուսի ա ղա նդա վորներին դա րձի րերէղու ո ւղ ղո ւթ յա մ բ: Ա նցնում է մի րա նի ա մ ի ս ։ 1791 թ . ա պ րի,ի վերջին Հ ա կ ա ս կա թ ողիկոսէ Մ շ ո Ս ո ւ ր բ Կա ր ա ս , ե ա վ ա ն ր ի ա ռ ա ջ ն ո ր դ П и ч и / ա ծ ա տ ո ւ ր ի ն դ ր ո ւ մ Է. « /' կ ո ղ մ ան Լ Խ նուսոլ չե բ ի ց ո ւն , եթ է դրեա , ե մ ր ա ռա ջնորդին տ եղւոյդ, դ ո ր պ ի ս ո ւ թ ի ւ ն Խ ն ո ւ ս ու թ ի ւ ր ե լ ո ց ն ծ ա ն ո ւ ց ա ն ե լ , ր ե դ եււ ղ ր ե մ ք ա հ ա , ե թ է ի и մ ա ն է թ ի ւրհ ա յք ն ա ն դ ա ն օ ր դ .ա ր ձ ե տ ՜լ ե ն ի յո լ զ զ ռ ւ թ ի ւ ն , թէ; ո չ. դ ր ե ո ց ե ս . ղի դ ի տ ա ս ց ո ւ բ : Ա ս տ ի է դ ե ա ՛ ն զ զ ջ ա ց ե ա լ մ ե ղ ա յ դ ո շ է , թ ո ղ տ ա լ ն ե ր կ ն չ ի մ ռ, դ ո ւ ֊ ց է ա նկցի կրեին ի ն ո յնն, պ ա հելն և դժուա րին, րստ որում տ նա ւորեա լ // Հո գ ս էյր ւ ղ ո ւք1ի ւ.ն ն ո լ ր ո պ ի տ ո յ Լ ի Հ ա ր կ Լ , ո ր ի ձ ե ո ն ո ո ր ա / ի ն Լ ր է յյ Վ ե ց ա ւ) ի ս Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ի ն >/, թ и / / ш I/ա щ ր ա ն տ ո ւ մ ս , ա հ ե լ ո ւ դ հ ե տ ո Լ'ջմ ի ա ծ - նի մ ի ա բա նն եր ը հ ա նո ւմ ե ն նր ա շղ թ ա ն եր ,։ ե պ ա հա պ ա նի հսկողութ յա ն տակ շա բա թ և կիրա կի որերր թ ո ւյլ տ ա լիս նրա ն եկեղեցի հա ճա խ ելու։ Հովհա ննեսը ո րո շել Էր ւիա խ չել Էջմի ա ծ ն ի ց ե մ ի դիշե ր « . . . ղքուրձ իւը հա տ եա լ վ ա կ արար ի ր ր և ղ պ ա ր ա ն և ն ո վ ա ւ էջ ի պ ա ր ս ս /է ն »։ Ի ն չ ո ր մ ի ,ե ո ա ն ց ն ե լի ս նր ա ն ր բ ո ­ նում են հովիվն երր ե հաջորդ ա ռա վ ո տ յա ն տ ա լիս կա թողիկոսի մա րդկա նց ձ ե ո ր ր : Հո վ հ ա ն ն ե ս ի ն կրկին կա ս ,ում են ե « ի վ ե ր ա յ զր ա ո տ ո ւն » տ ա ն ո ւմ դեպ ի է ջ մ ի ա ծ ի ն , բ ա յ ց ն ա կ ա ր ո ղ ա ն ո ւ մ Լ ճ ա ն ա պ ա ր հ ի ն ւի ա խ չե լ ե թ ա ր ն վ ե , ((ի մ էջ թ վ ա ց է դ ! դա նց հ մ ա ցա ռ ա խ ի տ լերա նցՕ : Շուտ ով նա հ ա յտ նվո ւմ Հ Խ ն ո ւ֊ սոււԲ։ ՛է՛տի/ուստր տ ե ղ ի Է ո ւն ե ց է , մ ի ն չև 1 7 9 1 թ . ն ո յե մ բ ե ր ը , ՛որովհետ և ն ո յե մ բ ե ­ ր ի ն % ուկա ս կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ը ա ր դ են .'ա րցում Է տ նո ւմ նրա մ ա ս ի ն Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ե Դ րի՛/որ վ ա ր դ ա պ ե տ ն ե ր ի ն ՛։ 1 7 9 1 — ՚> 2 թ վ - ձ մ ռ ա ն ը Մ շո Ս ո ւ ր բ Կ ա ր ա պ ե տ վ ա ն ր ի մ ի ա բ ա ն Հ ո վ հ ա ն ն ե ս վա ր դա պ ետ ր դ րո ւմ Է կա թ ողիկոսին, թ ե Հո վհա ննես երեցը զղջա ցել Է ո, ն ե ­ ր ո ւմ ն Է խ ն դ ր ո ւմ : Նա հ ա յտ ն ո ւմ Է, որ ե թ ե կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ը կ ա մ ե ն ա , ի ն ր ը կ ա ­ ր ո դ Լ ե ր ե ց ի ն Է ջ մ ի ա ծ ի ն ( ՛ ե ր ե ր Ն ո ւ յ ն մ ա ս ի ն Դգո ւ կ ա ս Կ ա ր ն ե ո ո ւ ն հ ա յ տ ն ո ւ մ Լ ն ա և Մ շո նվ ի ր ա կ ՛էրիդ որ վ ա ր դ ա պ ե տ ,,: Կ ա թ ողիկոսը նրա նց պ ա տ ա սխ ա նուս Է, որ եթե զա ա յդ պ ե ս Է, ա պ ա թ ո զ տ եղի ժո ղո վո ւր դ ը մի ւ-վկա յա կա ն մ ա հս ա ր » ուղա րկի ի րեն ե մի ր ա ն ի երեէ լի ա նձա նց հետ Հո վ հ ա ն ն ե ս ը դա Է ջ մ ի ա ծ ի ն Տ.- 1 7 9 2 թ . զ ա ր ն ա ն ը պ ա հ ա ն ջ վ ա ծ ա յ ղ <՛ մ ա հ ս ա ր ր ս հ ա ս ն ո ւ մ Է Է ջ մ ի ա ծ ի ն : Ն ա մա կից, որի տ ա կ ի ր ե ն ց ստ որա դրութ յուններն Էին զր ել Խնուսի րա հտ նա - ներն ո, մ ե ծա մ ե ծն ե ր ,!, պ ա րզվում Է, որ Հովհա ննեսը վերա դա ռնա լուց հետո ՂԴէա ս Ի ա ւ Հ ս ս > «յդ մ ե ղ ա յ ի լ ե ա ր տ ա ս ւօ ր ե զ ա մ ե ն ա յն թ ի ւ ր ե ա ,ս ն իւր ուղղէ, иц Է ի զ ի ս , ո ւթ ի մ , ճ շ մ ա ր տ ո ւթ ե ա ն եա յն ո ւ և ս ո չ յա զ ե ց ե ա լ զե (Տ) ա ռ ն ևս յ երկա րնա կ ա ցն ոտ րձուցեա , Է / ,...մ ի ա րա ն տդ ա լտ ն սուրբ հա ւտ ա ս լուսա լոբչա կրօն ե կ ե ղ ե ց ւո յս Հ ա յա ս տ ա ն է ա յց ե ա յլն » * ։ Ա յո ա մ ենը ի նկա տ ի ՚ Պետական Մատենադարան, ձեո. X / Ш , կ 2Դր, հ մ մ * . նույն տեղամ, Արխիվային ր ա ֊ օին, կաթողիկոսական դիվան, թղթ. в , վավ. 101, կ 2ս„ г Նույն տեղում, ձեո. X -1481, կ 395ր ։ 3 Ր . II ա ր դ ի „ յ ա ն , ն ;վ . ա շխ ., կ 103— 1 0 1 , Հ մ մ տ . Պետական Մատենադարանի .Հեռ X 4 4 Տ Յ , կ 2'յ'ր լ • Պետակս/}, Մատենադարան, ձ ե ո . -V 1 1 8 1 , Հ» -11սա, •120/>, ձ ն ա յն տ ե ղ ա մ , X 4 4 Տ Յ , Լք 2 7 ր . Տ ե ՛ւ , նաև ձ ե ո . Л- N 8 1 . կ ՝ Նույն տեղում, ձեո. X , 4-183, Լէ 27բ .

հ ո ր ւտ ե ղ ե կ ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ՛Բ ա ն ա ,/, ճ շ մ ա ր տ ա գ ե տ ն » ե ր կ ի հ ե ղ ի ն ա կ ի մ ա ս ի ն 341 ունենա լով նրա նք օրհնութ յա ն թ ուղ թ են խ նդ ր ո ւմ Հովհա ննեսի հա մա ր: Նման խ ն գ ր Օ ւ ն ք ռ վ կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ի ն կ դ ի մ ո ւ մ ն ա և ր ա յ ա դ ե ա ց ի Ս ա հ ա կ ա դ ա ն 1: Դ ա տ ե ­ րով դբս ձւցից, կա րե/ի կ ա սել, որ Հո վ հ ա ն ն ե ս ը , /кип ե ր և ո ւյթ ի ն , մ եծ հ եղ ի ն ա ­ կութ յուն ու հա րդա նր կ վ ա յե լե լ ա յ՛/ մ ա րդ կ ա նց մ ե ջ, կա րոդս/ցե/ կ ա յդ կա րս ժ ա մ ա ն սւկ ա մ ի ջ ռ ց ггւ մ ա զ դ ե լ ն ր ա ն ց վ ք ա I, ա ղ ա ր կ ն / ց ա ն կ ա ց ա ծ մ ա հ ս ա ր դ ի - րր: Եթե Խնուսի բ ե կ ը ստ իպ ա ծ լիներ նրա նց ա յդ ա ն ե ի ա պ ա կա թոդիկոսր ա ն շո ւշտ կ ի մ ա ն ա ր Սուր/» Կ ա ր ա պ ե տ ի մ ի ա բ ա ն ն ե ր ի ց : Ա յն ո ւ ա մ ե ն ա յն ի վ , 'Հո ւկ ա ս Կ ա ր ն ե ց ի ն շ ա տ Դ Դ ՚՚յ շ Հ ր և ի ր պ ա տ ա ս խ ա ն ն ա մ ա կ ո ւ մ հ ա յա ն ո ւ մ (կ, թ ե ո ր պ ե ս զ ի ի ն ք ը լր ի վ հ ա մ ո զ վ ի ա յդ ա մ ե ն ո ւ մ , Հ ո վ ֊ Հան՛ս եսր թ ո դ ի & ո ւ ս ց ի երկո ւ ք ա հ ա ն ա յի ա . ե ր կ ո ւ ի շ խ ա ն ի հ ե տ դա Է ջ մ ի ա ծ ի ն . « . . . ցո լցա նի ցկ մեղ ղկա ա ա րեա / ղդջումն յա ո ա ջի ն ա ր մ ա նցն և ա կն հա նդի­ մա ն բե ր ա ն ո վ քորով խ ոստ ովա նիցի դդա ւա նութիւն ուղղա փ ա ռ հա ւա ա ոյ սրր- ր ո յ ե կ ե դ ե էյւ ո յ ո Հ ա յ ա ս տ ա ն ե ա յ ց և ո ւ խ ա ե ս ց կ ո չ և и խ ո ս ւ ո ր ի լ և խ ո տ ս ր ե ց ո ւ ց ա ֊ նևլ միւս սւնդա մ. ա յ/ մնա լ յոս/զութ իւն և ի ճշմա րտ ա սիրութ եա ն: Ա պ ա և մեր րոտ ա մ են ա յն ի մա րդ ա ս իր եսցռւք դմա և շահեսէքուք և օրհնութ եա ն նա մա կա ւ վւա ոա ւորա պ կո վ ե ր ա դ ա ր ձ ո ւս ցո լբ»: Նա շեշտ ում կ, որ « . .. եթկ ի վ ե ր ա յ Բ ա ֊ յա դե ա ռյ դա ւն կ ա ս կ ա ծի ցի ն , ա յլո վ ճա ն ա պ ա բհ ա ւ դ ա յց ե ն »2: 1/նուԱ ցիների պ ա տ ա սխ ա նի մ ա ս ին տ ե ղ եկ ո ւթ յո ւն չկ ա / ՛հա տ ելով հ ետ ա գա դեպ քերից, նրանը ինչ-ինչ պ ա տ ճա ռներով, որոնց մեջ, հա վա նորեն, հեռա վ որ ճա նա պ ա րհորդութ յա ն դժվա րութ յուններն ու Հո վ հ ա ննեսի դես լիովին ա նу ա ծ վա խ լг կա թ ո ղ ի կ ո ս ի ց, հետ ին պ լա նի վրա չկին, չեն կա րողա ցել ա յ ֊ ց ե լ ե լ Է ջ մ ի ա ծ ի ն , հ ե տ և ա պ ե ս I: Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ր ի ր խ ն դ ր ա ծ օ ր հ ն ո ւ թ յ ա ն դ ի ր ր չի ստ ա ցեր Ի ն ՛ չ կ Հ ա յ տ ն ի ((Բ ա ն ա լ ի ճ շ մ ա ր տ ո ւ թ ե ա ն ս հ ե ղ ի ն ա կ ի կ յ ա ն ք ի հ ե տ ա գ ա շրջա նի մ ա ս ի ն : Մ ե հ ե ր յա ն ի մոտ պ ա տ մ վ ո ւմ Է, որ Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ի վ եր ա դ ա ո ն ա - լոէց հետ ս նրա պ ա շտ պ ա ն դա վա ոտ պ ետ ին Խ նոլս ից ա քս ո ր ո ւմ են Կա րին: Հովհա ննես/: վ ա խ ե ն ո ւմ կ մնա լ Խ նուսում և կնոջ ու որդու հետ նույնպ ես գնում կ Կարին՝, ր ա յց ա յն տ ե ղ ի հ ա յե ր ը շա տ վ ա տ են ընղուՅւոսք ն ր ա ն : Շ ա տ չա ն ց ա ծ Խնուսի դ ա վ ա ա սպ ե տ ը գ լխ ա տ վ ո ւմ Հ : Դ րա նի ց հետ ո Հո վ հ ա ն ն ե ս ի ն ս կ ս ում են гйյ շ !փէ ն ա հ մ ա Vմ ե /յ ա կ ա ն ն ե ր ը . (Հ մ ա հ մ կ ա ա կ ա ն ք , — դ ր ո ւ յ ք Հ Մ ե հ ե ր յ ա ն ը , — կ ա - լա ն цЬ ш յա մ ի ն 1801 և ա սեն ց ն ա , թ կ թ ո ւր ք ե:, դու և թ ո ւր ք ա ց ե ա լ և զ ի ա ՜ր դ տ էրտ էր ե ղ ե ր »: Հո վ հ ա ննե ս ը կրկին մ ա հմեդա կա նութ յուն կ ընդունում, իսկ կինը հ ես ա ն ո ւմ կ Խ ա ւս ' ի ր հոր մոտ '': շեշտ վում կ Հովհաննեսի Ա րխ վելցիների ցո ւցո ւմ ն ե ր ս ,,! ես շա րունա կ մ ա հ մ ե դ ա կ ա ն ո ւթ յո ւն ընդունելու ւիասւոը, ս ա կ ա յն մ յո ւս տ վ յա լն ե ր /: չեն հ ա մ ­ ը ն կ ն ո ւմ Մ ե հեր յա նի ա սա ծներին: կ մ ի ա ծ ն ի սինոդի օրա գրութ յունների 1 8 3 8 / / - / , մ ա յի ս ի թ վ ա կ ի ր ա րձա նա գրութ յա ն մ ե ջ, որր ք ա ղ վ ա ծ կ Փ ա մ բա կի ե Շ որա դյա լի դա վա ոա պ ետ ի զեկուցա գրից' ուղղվա ծ բա րոն Ռ ոդենին, ա սվոա կ, թ ե (Հ...Ի հ ա յո ց ք ա հ ա ն ա յի ց Օ հա ննէս, ա ն կե ա լ ի ս ո յն ա ղ ա ն դ , շա րա դրեսղ կ գիրը մ ի ( Բ ա նա լի ճշմա րտ ութ եա ն ա ն ո ւն ), զոր լուեա լ ա ղ ա նդա պ ետ ութիւն ս ո յն երիցս, տ կրութեա նն Օ սմա նեա նց, ստ իպ եա լ գնա թողուլ զ ա յն դաւա նու- թ իւն և նմ ա չհա նգուրժեա լ, րնկա լեա լ կ զհա լա տ Մ ա հ մ ետ ի, հա նդերձ բ ե տ ա ֊ 1 Պ ե տ ա կ ա ն Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ււ. Л : !՝1 Տ Յ , կ ՛՛ '/ ՛ ւ • Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , կ 2 ? ր — 2 Տ ա ւ 104ւ ■ Р . ժ ա ր I/ ի ս յ ա Ն . ն շ ,Լ . ա շ խ .. կ /

Я2 Վ . Գ ր ի դ ո ր յա ն ն ե օք ի լր ո վ ք »]։ 1 8 3 8 թ . հ ո մ /վ ա ր ) 2 0 -ի ն ա րխ վԿ լցիները ցո ւց ո ւմ են ա վ ել, որ Հո վ հ ա ն ն ե ս ը (էտ ա ճկա ցեա լ ո ր դ ն ա լի ց կոր!,ա լ Է ր »'г Մ եկ ուրիշ ա ն դ ա մ ‘ «չկրէցն որդնա լից եղես/լ ս ա տ կ ե ց ա ւ»3։ 1 8 4 1 թ . ա պ ր ի լի 2 8 ֊ի ն կ րկ նա կ ի հ ա ր ց ա ք ն ն ո ւթ յա ն ժ ա մ ա ն ա կ , վ ա խ ե ն ա - լ ո վ ոպ ա ո նա լի ք ն եր ի ց , ա ր խ ւ/ե լց ի ն ե ր լ։ ք ա ղ ա ք ա ց ի ա կ ա ն ի շ խ ա ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ն խ ո ս տ ո վ ա ն ո ւ մ ե ն թ ե (Հր ս ա խ ր ա ա ո լ Բ ա ն ա լի ճ շ մ ա ր տ ո ւ թ ե ա ն ա ղ ա ն դ ա հ ն ա ր դ ր ք ո յն յի մ ա ր ա ր ա ր մ կ ր տ ես։լ են զ մ ի մ ե ա ն ս », մ կ ր տ վ ո ղ ն ե ր ի ց ո ւց ա կ ո ւմ նշվում Է, ո ր ն ր ա ն ց ի ց չո ր ։։ հ ո գ ի , 6 0 - ի ց 8 0 տ ա ր ե կ ա ն , ((յա ռա ջ ք ա ն ղՅՕ ա մ յի շե ա լ ձ և ո վ ն մ կ ր տ ե ս /լ ե ն ի չ ի ք տ է ր Ց ռ վ հ ա ն ն է ս Լ , թ ո ն դ ր ա կ ե ց ո ւ թ ե ա ն հ ե տ և ռ ղ է , որ յև ա ո յ տ ա ճ կ ա ց ե ա լ էս՛'։ հ ա ս ց վ ո ւմ է, որ Հովհա ննեսը ղրա նից 3 0 տ ա րի ա ռա ջ, ա յս ի նքն 1811 թ ., կենդա նի է եղ ե ր Բ ա յց դա դ եռ ա մ ենը չէ, ն ա յն տ եղում թ վա րկվում են ևս վեց հոգու ա նուններ 5 0 -ի ց 3 0 տ ա րեկա ն, որոնք էյ «յի շե ա լ ձևովն մկրա ևա է են ի չիք քա հ ա ն ա յէն И, մ ե կ ն էլ մկրտ վել է Հո վ հ ա ն ն ե ս ի ա շա կերտ Մ ևսրոպ Բ ո ւդ ա ղ յա ն ի կ ո ղ մ ի ց , որր մ ա հ ա ցե լ էր դ ե ռ և ս Խնուսում5։ Հ ա յտ ն ի Հ, որ րստ Բ ա նա լի ճշմ ա ր տ ո ւթ եա ն» մ կ ր տ ո ւթ յո ւնը օրինա կա ն էր մ ի ա յն 3 0 տ ա րեկա ն հա սա կում և Հո վ հ ա ն ն ե ս ը պ ե տ ք է որ հ ե տ և ե ր իր ք ա ր ո զ ա ծ иկ դ ր ո ւն ք ի ն ։ Դուրս է գ ա լի ս , որ ն ա ս ։յզ ժ ա մ ա նա կ կենդա նի էր, մ ի ն չդ ե ռ ա րխ վ ելցիների ցո ւց ո ւմ ­ ներից ե ր և ա մ է, որ նա մ ա հ ա ցել է Ա ր ևմտ յա ն Հա յա ս տ ա ն ո ւմ : Պ ա րզ չէ նաև « մ կրտ եա լ են ղ մ ի մ ե ա ն ս » ա ր տ ա հ ա յտ ո ւթ յա ն ի մ ա ստ ը, երր քիչ հեսա ա մեն ինչ բա ր դ վ ո ւմ է ա րդեն մ ե ռ ա ծ մա րդկա նց վրա , որոնց պ ա տ ժելի ա նհնա րին էր: ե ր և ո ւմ է , որ ա ր խ վ ելցի ները ոչ մ ի ա յն շւիոթում են (ի դեպ ա սենք, որ դ ա ֊ տ ի տ ր վ ա ծ 18 հոգուց մ ե կ ն էր մ ի ա յն գ ր ա գ ե տ ), ա յլև դիտ ա վորյա լ խ ա ռնում ևն թ վ ե ր ը ։ Դ ա ե ր և ա մ է ա ն դ ա մ ((Բ ա նա յի ճշմ ա ր տ ո ւթ եա ն » բ ն ա գ ր ի ց , որի տ ի տ ­ ղոսա թ երթ ի վրա «Գ ր ե ց ա լ ի թուա կա նիս վւրկչեն 1 7 8 2 »~ ը կոպ իս։ ձև ո վ շըտ կ- վ ա ծ է 1 8 3 2 -ի , մինչդեռ հիշա տ ա կա րա նում եղա ծ 1 7 8 2 թիվը թողնվա ծ է ա ն վ ւո վ ո խ '՛։ Դ ժվ ա ր է ա ս ել, թ ե ի ն ՜չն է պ ա տ ճա ռը ա յդ ա ղ ա վ ա ղո ւմ ներ ի : Բ ա 1Ս> Հ ՛ ա յ ա ծ ղ ր ա ն ց , Ա ղ . Ե ր ի ց յ ա ն ը , ո ր ք ա ջ ա տ ե ղ յ ա կ է ր ա ր խ վ ե լ ց ի ն ե ր ի գ ո ր ­ ծին և կա րդա ցել է նր ա ն ց բոլոր ցո ւցո ւմ ն ե ր ը , եկ և/ է ա յն եզրա կա ցութ յա ն, որ ((Բ ա ն ա լի ճ շ մ ա ր տ ո ւթ ե ա ն » հ ե ղ ի ն ա կ ը հ ե տ ա պ ն դ վ ե լ Հ ո լ մ ե ռ ե լ թ ո ւր ք ա կ ա ն կա ռա վ ա ր ո ւթ յա ն կ ո ղ մ ի ց ՜։ Ն ույնն է ա ս ում ն ա և Կոնի ր ե ր ը ՝ հա մեմա տ ութ յա ն գիծ տ ա ն ելով Ս մրա տ Ա ա րևհա վա նցու և Հովհա ննեսի դժբա խ տ ճա կա սւա դրե- ր ի մ հ ևւ Ա ր խ վ ե լց ի ն ե ր ի կ ծկ տ ո ւր և ևրըեմն էլ հ ա կ ա ս ա կ ա ն տ վ յա լն ե ր ի վյ։ա խ ա - բըսիսվա ծ ա յս եզրա կա ցութ յունը հա ստ ա տ վում, ճ շտ վ ո ւմ և լր ա ցվ ո ւմ է Ղ ո ւ֊ կա ս Կա ր նեց ո լ մ ի ա ր ժ ե քա վ ո ս վ կ ա յո ւ թ յա մ բ ։ 1 7 9 3 թ . Հ ո կ տ ե մ բ ե ր ի ն Կ. Պ ո լս ) թ . ,1 Հ ա յ կ ա կ ա ն Ս Ա Ռ Պ ե տ ա կ ա ն կ ե ն տ ր ո ն ա կ ա ն ա ր խ ի վ , ֆ . Ս ի ն ո ղ ի Օ ր ա դ ր ւ ս թ յ ո մ ճ ն ր , 1 3 3 $ . Vց ո ւ ց ա կ 9 , թ ղ թ ա պ ա ն ա կ 3 , վ ա վ ե ր ա գ ի ր Տ ՜ 9 , կ 7 2 6 ր ։ Հ մ մ տ . Ա ղ . ե ր ի ց յա ն , Ի ո ն դ ր ա կ ե ց ի հ ա յք մ եր օր ե ր ո ւմ , կ 1 0 8 : 2 Պ ե տ ա կ ա ն Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , Ա ր խ ի վ ա յի ն բ ա ժ ի ն , կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ա կ ա ն ղ ի վ ա ն , թ ղ թ ա պ ա ն ա կ 97, .Լ ա վ ե ր ա ղ ի ր 1 3 3 , կ Տ ա , •' Ա ղ . ե ր ի ց յ ա ն , ն շ վ . ա շ խ . , կ 101> * Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ , կ 1 0 9 . * Ն ո ւյն տ ե ղ ո ւ մ ւ ° Պ ե տ ա կ ա ն Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ռ . Л: 6 7 1 0 , Լ ք 2 ա , Տ 7 յ ո 7 А . Д . Е р и ц о в , О с ек те тон д рак ск н х арм ян . Է* 191:

Նոր տ եղեկութ յուններ Հ Բա նաչի ճ շմ ա ր տ ո ւթ եա ն* երկի Հեղինա կի մ ա սեն 313 քա քա րի ա պ ա տրիա րքին դրա ծ նա մա կում կա թողիկոսը արձանադր ա մ է նաև Հե տ և յա լը . « ... Ծ ա նոլցից և ղԽ նուսու չա րա չա ր ա դա նդա Հնա ր շերիցու զկորուստ ն, որ Փ ա խ ո ւցեա լ ա ստ ի, թ էպ էտ և զդջա ցեա լ հա մրա ւեցա ւ, ս ա կ ա յն ոչ եկն դա րձեա լ և դ ա յթ ա կ ղ /п թիմն Էր ա շխ ա րհի կ ետ լն ն ո ր ա ; Ա պ ա ր է կ ն տ ե /ր ո յն , վւսսն չա ր ա գ ո ր ծ ո ւթ ե ա ն ց ն ո ր ի ն , խ ե ղ դ ա մ ա հ է ար ար եա լ և ա յն չա լ/ն և ս ա յն պ է ս բ ա ր ձ ա ւ ի մ ի ջ ո յ » Հ: Ո ւ ր ե մ ն Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ը ս պ ա ն վ ե լ է ր մ ի ն չ և 1 7 9 3 թ . հ ո կ տ ե մ ­ բեր ամիսըւ Դ ժվա ր է կա սկա ծել ա յս ի ա ս րերի ճշտ ութ յա ն վրա : Կ ա թողիկոսը նա մ ա ­ կա դրա կա ն լա յն կա պ եր ուներ Ա ր ևմ տ յա ն Հա յա ս տ ա նի գա վա ռներում ապրող հ ա յ հոգևորա կա նների ու տ եղա կա ն մ ե ծա մ եծների հետ , լա վա տ եղյա կ էր ա յն - տ ե ղ ի ա ն ց ք ե ր ի ն 1ւ ա ո ա ն ձ ն ա պ ե ս հ ա յ ե կ ե ղ ե ց ո ւ ո ւ ն ր ա շ ա հ ե ր ի հ ե տ ա ղ ե ր ս ­ վող գործերինէ Ասե ն բ, պ ա հ պ ա ն վ ա ծ մյուս տ եղեկութ յուններն Էի ինչպ ես տ ե ­ սա նք,, խ ո ս ո ւմ են Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ի ի ն չ-ո ր «ո ր դ ն ա լի ց կ ո ր ս տ ե ա ն », « ս ա տ կ մ ա ն » մա սին; Դ ժվա ր Է ա սել, թ ե ի նչ դեր Է խ ա ղա ցել Հովհա ննես Վ ա հա գնունին «Բ ա ­ ն ա /ի ճ շմ ա ր տ ո ւթ ե ա ն » հ ե ղ ի ն ա կ ի բ ա խ տ ա խ ն դ ր ո ւթ յա ն ու ա վ ա ն տ յո ւր ի զ մ ի մ ո մ ենտ ն ե ր ի ց ոչ զ ե ր ծ փ ոթ որկա լից կ յա ն ք ի դրա մա յոսէ: Բ . Ս ա րդիսյա ն ը են­ թ ա դ ր ո ւմ Է, որ Վ սւհա դնունին կ ա մ Բ ու,ճիմս/սուրի սուտ ե պ ի ս կ ո պ ո ս ն Է, կ ա մ Էլ Խ ն ո ւս ի դ ա տ ա վ ո ր ը ( ի մ ա ' ր ե կ ը , Վ . Դ . ) , ո ր ը ծ ա գ ո ս ք ո վ , ը ս տ ն ր ա , դ / ՚ւ ց ե և մ ա հմ եդ ա կ ա նո ւթ յուն ը ն դո մնած մի հ ա յ ա ղա նդա վոր Է ե զ ե ր : Ա յս ՛ա րցը գեո կա րոտ Է լո ւս ա բա ն մ ա ն , Մ ի ր ա ն պ ա րզ Է, որ Հո վ հա ննեսի սպ ա նութ յունը կ ա ­ տ ա րվել Է իր պ ա շտ պ ա նի' Խ նուսի բեկ ի մա հա պ ա տ ժից հետ ո։ Վերջինիս ծա նր պ ւսւ/ւիժր г/лւյյե կ ս ա յ ո ւն ի ն ա և ւս յն ր ա ն ի հ ե տ , //ր ն ա հ ո վ ա ն ա վ ս ր ո ս է Էր թ ո ն դ ֊ ր ա կ յա ն ն ե ր ի ա ղ ա ն դ ա պ ե տ ի ն , կ ա մ Էլ, ի ն չպ ե ս հա ր կն Է չէր պ ա յք ա ր ո ւմ ն ը ֊ րա նց դեմ: Ինչպ ես տ եսնում են ր, դեռևս շա տ րա ն կա ա նելու X V III դա րի վերջում ծա վա լվա ծ ա յգ շա րժմա ն պ ա տ կերը ստ վերս/գծելու հա մա ր, բ ա յց բեր վ ա ծ ն յո ւթ երր ա րդեն հիմք են տ ա լիս պ նդելու, որ մ ի ա յն ա ղա նդա վորա կա ն չէր ա յդ շա րժո ւմը : Եթե թ ո լր ք ա ց կա ռա վա րութ յունը թ ի ա պ ա ր տ ո ւթ յա ն էր դ ա ­ տ ա պ ա րտ ում և ա պ ա , տ ա րիներ ա ն ց, խ ե զ գ ա մ ա հ ա նել տ ա լիս ա յգ շա րժմա ն ղեկա վա րներից մ եկ ին , ա պ ա դա ա րվում էր ոչ ա յնքա ն հ ա յ ե կե ղ եցո ւ զ ա ղ ա ֊ վ,ա րա կա ն հ ի մ ք ե ր ն ա մ ր ա պ ն զ ե լո ւ, որրա ն ճ ն շվ ա ծ ժ ո ղ ո վ ր գ ի ծ ո ց ո ւմ բ ռ ն կ վ ա ծ գի մ ա ղրությա ն ա յգ կ ա յծը հա նգցնելու հա մա ր: Ա ղ. Ե ր իցյա նր, խ ո ս ե լո վ թ ո ւր ­ քա կա ն կա ռա վ ա ր ո ւթ յա ն կողմիյյ խ նո ւս ցիների դ ե մ հա րուցա ծ հ ա լա ծա ն ք ն ե ­ ր ի մ ա ս ի ն , դ ր ո ւ մ է . <ГԻ պ ա տ ի վ Թ ո ւ ր ք ի ա յ ի ե ս պ ե տ ք ! ; հ ա յ տ ա ր ա ր ե մ , ո ր թ ո ւ ր ­ քերը հետ ա պ նդում էին ա ն ց յա լ դա րում Խ նուսում հ ա յտ ն վ ա ծ թ ոնղրա կյա ն ա ղա նղր: Կ ա տ եխ իզիսը կա զմ ող հոգևորա կա նը հ ետ ա պ նդվ ել է և տ ա նջա լից մա հով մեռել թուրքա կա ն կ ա ո ա վարսւթ յսճ, ձ ե ռ ք ի ց Ա ղ . Երիցյա ն ի նմա ն (ա րջ պ ա տ մա բա նի հա մա ր ա յս հա պ ճեպ ա ր վ ա ծ եզրա կա ցո ւթ յո ւնը ա յնքա ն էլ պ ա տ վա բեր չէ: Խ նուսցիների շա րժումը ոչ ա յլ ի ն չ էր, բ ա յց եթ ե կրոնա կա ն քողով շղա րշվա ծ մի ը ն ղ վ ղ ո ւմ , որ ուղղվա ծ էր նա խ և ա ռա ջ հ ա յ գյոլղա - ! Պ ե ւ ո ա կ ս Հ , Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . .V 1 5 0 1 , կ 4 0 1 ա ։ 191: * Р . Ս ա ր էյ ի и յ ա ն , ն շ վ . ա շ խ ., կ Ш , 3 Л . Д . Р. р и ц о в , О с е к т е т о н л р а к с к и х а р м я н , կ

'<• ՛հ ր է ՛ դ » ( Ч ա ն Vի ո ւ թ յ ա ն դ ա ր ա վ ո ր թ շ ն ա մ ո ւ ' բ ո ւ ր գ թ ա / ա ն չ ի ն Լ ր ի հ ն ր ա ն ց Հ ո վ ա ն ա վ ո ր ո ղ ֊ ն Լ բ ի դ ե մ , ,Iդ շ ա ր ժ ո ւ մ , ո ր ի թ ո ղ ա ց ա ծ հ ն չ յո ւ ն ն ե ր ը մ ի ա յն հ ա ս ա ն Արքս/քե/ի' ղ ր կ վ ա ծ, բ ն ա կ ա ն ա բա ր , ի ր ե ն ց հիմ},ա կա ն մո տ իվից։ В. ГРИГОРЯН Н О ВЫ Е Д АН Н Ы Е ОБ АВТО РЕ КНИГИ «к л ю ч ИСТИНЫ» Р езю м е В Ш и раке, в селении А рхвели , у сектан тов «то н д р ак ц ев». пе­ реселенных из Западной Армении, в 1838 г. бы ла обнаруж ена книга под названием «К лю ч истины», в которой было изложено их кредо. Она вскоре привлекла внимание армянских и зарубеж ны х исследова­ телей (А. Ерицян, Б. С аркисян. К- Тер-М кртчян. Ф . Конибер. позднее Г. Гюламирян, Ш айдвайлер). В «К лю че истины» нигде не указано имя автора, (часть памятной записи и некоторые страницы уничтожены). Но и з показаний аресто­ ван н ы х сектан тов-архвели й ц ев видно, что автор ом книги является ос­ новоположник секты священник Ованнес. Автобиография м хитариста М егеряна (рукопись хранится и Вене­ ции) и некоторые письма католикоса Гукаса из фондов М атенадарана даю т возможность коротко описать ж изнь и деятельность основателя с е к т ы . О :, л г. н е с е з е .ю д е я т е л ь н о с т ь р . - ^ в е р т ы в а л в у е з д а х М а м а з К е р т . Карин и Хнус. Он был в Константинополе и Венеции. Турецкие власти присудили его к галерам , эчмиадзинские монахи арестовали и в тече­ нии 6-и м есяц ев д е р ж ал и в цепях, но ем у удалось б е ж а т ь и п р од ол ж ать проповедование своих идей. И з одного письма Гукаса. датированного октябрем 1793 г., явствует, что О ваннес бы л ум ерщ влен хнусским беком. М атериалы, приведенные в статье, д аю т основание утверждать, что сектантское движение хнусцев бы ло бунтом под религиозным покро: вом, направленным против вековых угнетателей армянских крестьян

ՀԱՅԿԱԿԱՆ « 0 № ՄԻՆ!'ՍՏ1*ՆեՐ1- Ս Ո 4.եՏ!'Ն Ա.0էէՆ1*1յ|' :1 'Ն иЪП а ‘Ы*ЬР1* Գ Ի ՏԱ -ՀՕ Տ ԱԶՈՏԱԿԱՆ 1'ՆՍՏ1'Տ11ԻՏ ֊ «Մ Ա ՏեՆԱ Գ Ա ՐԱ Ն » ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ .V' 5 IУСО I, !• Ս .Լ Ա Ն _ ՄԱՐԳԱՐԻՏ ՄհւԻԹԱՐՅԱՆ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ ԼԱԶԱՐՅԱՆՆԵՐԻ ԱՐԾԻՎԸ 1929 թ վ ա կ ա նի ն նա խ կին Լա զա րյա ն ճեմ ա րա նի գրա դա րա նի դրա կա նու­ թ յա ն ը և գրա դա րա նի պ ա հ պ ա ն ութ յա ն Հա նձնվա ծ Լ ա ղտ բյա նների արքէիվր Մ ո ո կ վ ա յ ի ց վւ ո ի.՛ ա դ ր վ ո ւ մ Է Ե ր և ա ն : Գ ր ա կ ա ն ո ւ թ յ ա ն մ ի մ ա ս ը տ ր վ ո ւ մ Է ե ր ե ­ վ ա ն ի Պ ե տ ա կ ա ն Հ ա մ ա լ ս ա ր ա ն ի ն , ի ս կ մ յ ո ւ ս մ ա ս ր ՝ ա ր խ ի վ ի Հ ե տ ս տ ա ն ո ւ մ 1, Մ յտ ս նի կ յա նի ա նվա ն Հա նր ա յի ն դրա դա րա նբ: 1956 թվա կա նի ա մ ոա նր Պ ետ ա կա ն Մ ա տ ենա դա րա նի դիրեկցիա ն Հա նրա ­ կին գ ր ա դ ա ր ա ն ի դ и տ ա դ ա վ Լ ա դ ա ր յա ն ն հ ր ի ա ր խ ի վ ր , դրա ւիոխ սւրեն դրսւդ ա ֊ ր ա ն ի ն • ա ն ձ ն եք\" Վ !ն ա տ ի պ դ ր ա կ ա ն ո ւթ յա ն կ ր կ ն օ ր ի ն ա կ ն ե ր ի մ ի Հ ա վ ա ­ րա ծ ու ւ էն մ ա մ ա ն ա կ , ե ր ր ա րիսիվր գ տ ն վ ո ւ մ Է ր Հ ա ն ր ա յի ն գ ր ա դ ա ր ա ­ Ղեո ես ն ո ւմ , մ եր գիտ նա կա ններից շա տ երր Հնա րա վորութ յուն Էին ստ ա ցեք ծ ա ն ո թ ա ­ ն ա յ ո , ա ր խ ի վ ի ն յ ո ւ թ ե ր ի ն : Ա յ ս պ ե ս , ո ղ ջ ա ր խ ի վ ր ծ ա յ ր ի էյ ծ ա յ ր ն ա յ ե ք Ւ. պ ր ո ֆ . Լեռն; Հ ե տ ա գ ա յո ւմ ա յդ նյութ երին ծա նոթա ցեք են պ ա տ մ ա բա ննե ր Աշ. Հ ո վ ­ հ ա ննի սյա նը, Մ . Ներսի иյա ն ր , Վ. Պ ա ր ս ա մ յա ն ր , գրա կա նա գետ Ա. Ի նմիկյա նր, Շ. ն ա դա րյա ն ր ե ուրիշներ: Չ ն ա յա ծ դրա ն, ա րխ իվի ա րժեքա վոր ն յո ւթ երր մ շա կ վա ծ չլի ն ե լո վ , մա տ չեքի չէի ն մ ե ր դիտ ա կա ն հա սա րա կս,յն ո ւթ յա ն ը , Մ ա տ ենա դա րա նի ա ր խ ի վ ա յի ն րւսժնի կ ող մ ի ց վերջին երկու տ ա րվա լւն ֊ թ ա ց ք ո ւմ Լ ա դտ րյա նների ա րխ իվի ն յո ւթ ե ր ր ենթ ա ր կ վ եցի ն գիտ ա կա ն մշա կմա ն և դրա նց րնդա րձակ ա նոտ ա ցիա ները դրվեցին մեր գիտ նա կա նների տ րա մա ­ դրութ յա ն տ ա կ: 141 ծա վա լուն գո ր ծեր ո ւմ ա մ փ ո փ վ ա ծ են Լադ ա րյա նն երի ա րխ իվի ոչ ր ս ֊ լոր նյո ւթ ե ր ը : Հ ա յտ ն ի Լ, որ ա յդ ա րխ իվի ն յո ւթ ե ր ր ցր վ ա ծ ե ն նա և Մ ոսկվա յի հ Լենինդրա դի դ ա նա ղտ ն ա րխ իվն երումւ Չ ն ա յա ծ դրա ն, Մ ա տ ենա դա րա նում պ ա հպ ա նվող վա վերա գրերը ի ր ե ն ցի ց մ ե ծ ա րմեր են ն ե ր կ ա յա ցն ո ւմ ոչ մի ա յն Լա զա րյա ն տ ոհմի որոշա կի շրջա նի պ ա տ մ ո ւթ յա ն լո ւս ա բա ն մ ա ն ա ռումով, ա յւև ն ր ա ն ո վ , որ [ա յս ե ն ս վ ւռա մ հ ա յ հա ս ա ր ա կա կա ն կ յա ն ք ի ա մ բո ղ ջ կես դա րի պ ա տ մ ո ւթ յա ն մի շա րք կա րևոր դրվա գների վրա : Ն յութ երն ա րտ ա ցոքում են հ իմ նա կա նո ւմ 19-ր դ գա րի ա ոա ջին կ ի ս ա մ յա ­ կի Ռ ուսա ստ ա նի իրա դա րձութ յունն երր և Ռ ուսա ստ ա նում բն ա կ վ ո ղ Հա յ ծ ո ֊ ղ ո վ ր դ ի վ ի ճ ա կ ր : Մ ի ր ա ր ռ ՚1 տ մ ա ն ա կ ա շ ր շ ա ն է ր ա յ դ , ե ր բ Ռ ո ւ ս ա ս տ ա ն ո ւ մ տ ե ֊ ղ1 ու ն ե ց ա ն 1 Տ 1 2 թ . հ ա յր ե ն ա կ ա ն պ ա տ ե ր ա զ մ ը և դ ե կ ա բ ր ի ս տ ն ե ր ի ա պ ը ս - տ ա մ բութ յո ւնը , երբ Հա յա ս տ ա ն ն ա զա տ ա գրվեց պ ա րսկա կա ն լծ ի ց և մ ի ա ­ ց ա վ Ռ ո ւսա ստ ա նի ն: Ք ա ղ ա ք ա կ ա ն ա յս ի ր ա դ ա ր ձ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ն ղուղը ն թ ա ց լուրջ ւիովւ ո խ ո ւ թ յա ն ն եր Էին կ ա տ ա ր վ ո ւմ և ե ր կ ր ի տ ն տ ե ս ա կ ա ն կ յա ն ք ո ւ մ : ճ ո ր տ ա ­ տ իրա կա ն կա րգերի ընդերքում հա սունա նա մ Լին ը մ բո ս տ ո ւթ յա ն հունդերը ե

3-16 Մ . Մ խ ի թ ա ր յա ն ա զ ա տ ա ս ի ր ա կ ա ն ո գ ի ն մ ո ւ ա ր է ր գ ո ր ծ ո ւ մ Ա' ճ ո ր տ գ յո ւ ղ ա ց ի ո ւ թ յա ն Լ ա յն շ ե ր - иг/,ր ր , ե ' ի ն ա ե լի զ ե ն ց ի ա յի շ ր ջ ա ն ն ե ր ը ։ Ա յս ժ ա մ ա նա կ ա շրջա նո ւմ ի ր ուրույն և հ ետ ա քր քր ա կ ա ն կ յա ն ք ո վ Հ ը ապ ր ո ւմ Ա հ ա յ ժ ո ղ ո վ ո ւր դ ը , որն ա ն վ ե ր ա и/ա հ ռ ո ւս ա կ ա ն օ ր ի ե ն տ ա ց ի ա ո ւն ե ն ա - յո վ հ ա ն դ ե ր ձ ՝ բ ա զ մ ի ց ս բ ո ղ ո ք ո ւ մ Էր ց ա ր ա կ ա ն գ ա ղ ո ւթ ա յի ն ք ա ղ ա ք ա կ ա ն ս ։ - թ յա ն հ ետ ևա նքով օր ա վուր ծա նրա ցող տ նտ եսա կա ն դժվա րութ յունների դ ե մ ։ Ս ա կա յն չէր դ ա դա րում հ ա յ ժողովրդի մ տ ա վ ո ր զա ր թ ո նքի ն հա ջորդա ծ վ ե ր ե լ֊ բ ը . ի հա կա կշիռ ռուս ի րա կա նութ յա ն բա ր ձ ր շրջա ններում և հ ա յ ա ղն վա կս։ նո ւթ յա ն մ ե ջ ի շխ ո ղ կա ռա վա րա կա ն, պ ա շտ ոնա կա ն դա ղա վ։աբաքսո սւսթյա ն , հա յ ա ռա ջա վոր դործիչնևրր զա րկ էին սոսքիս հ ա յկ ա կ ա ն մշա կույթ ի հեա ա դա զ ա ր գ ա ցմ ա ն ը , որպ ես կա յո ւն խ ա ր ի ս խ * հ ե ն վ ե լո վ ռուսա կա ն ա ռա ջա դիմա կա ն մ ա ր ի ւքյոս։ Ա հա ա յո ժա մա նա կա շրջա նն ի ր հիմնա կա ն գ ծե ր ո վ ա րտ ա ցոլվել է Լաղար յ ա ն ներ ի ա ր խ ի վ ո ւմ պ ա հպ ա նվա ծ՛ ՛նյութ երումг է աղ ար յա ն ն Լբ ը բ ա վա կ ան աչա վ։ կրթ վա ծ էի ն , որպ ևսղի պ ա տ մա կա ն փ ա ս ­ տ ա թ ղթ երի հետ մ ի ա ս ի ն կա ր ող ա նա յի ն րստ ա րժա նվույն գնա հա տ ել և հենց ի ր ե ն ց ժ ա մ ա ն ա կ ի վ ւա ռ տ ս :թ ղ թ ե ր ը : Ա վ ե լ ի ն , ն ր ա ն ք մ ե ծ խ ն ա մ ք ո վ պ ա հ ո ր ս ն ել !ն ոչ մ ի ա յն ա շիսսրհի գրեթ ե բ ո լո ր ծա յր եր ից իրենց ստ ա ցա ծ նա մա կները, դ ի մ ո ւմ ներ ը, կոնդա կներբ և ա յլ նյութ եր, ա յլև հենց ի ր ե ն ց դրա ծ ն ա մ ա կների պ ա տ ճենները։ Ա յգ ա մենը նրա նք հա վա քել են ժա մա նա կա գրա կա ն կա րգով, կ ա զ մ ե լ ա ոա նձին գո րծեր ում և հա նձնել Լա ղա րյա ն ճ ե մ ա րա նի գրա դա րա նի սւ ա հ պ ա ն ո ւ թ յ ա ն բ : Ս ա կա յն ա րխ իվի բո լո ր գո րծեր ը չէ, ոբ մ ե ծ ա ր ժեր են ներկա յա ցնո ւմ պ ա յմ ա ն ա կ ա ն ձ ևո վ , որքա ն ա յղ հ ն ա ր ա վ ո ր է , Լազ ա ր յա ն ն երի ա ր խ ի վ ի գո բծե~ րը դա սա վորվել են թ ե մ ա տ ի կ կա րգով և բա ղ կ ա ցա ծ են հ ետ և յա լ բա ժ ի ննե ր ի ց, ա ռևտ րա կա ն և տ նտ եսա կա ն ն յո ւթ ե ր , ն ա մ ա կ ն ե ր , կոնդա կներ և ա յլ նյութ եր, պ ա շ տ ո ն ա կ ա ն և ա յլ կ ա բ դ ի դ ր ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր , ն յո ւ թ ե ր Լազ ա ր յա ն ն ե ր ի և Լա զ ա ր - յա ն ճ ե մ ա րա նի մա սին, թ ե ր թ եր ի , ա մ սա գրերի և տ պ ա գիր նյութ երի հ ա վ ա ք ա ­ ծուներ. ե կեղ եցա կա ն և դա վ ա նա բա նա կա ն ն յո ւթ ե ր , ուսումնա սիրութ յուններ և ա շա կերտ ա կա ն շա րա դրութ յուններ, զա նա զա ն ն յո ւթ ե ր ' օտ ա ր լեզուներով. Լա ղա րյա ն տ ոհմ ի ս տ ա ց ա ծ հ ր ո վ ա ր տ ա կ ն եր /։, ֆ երմ ա նները և պ ա րգև ները ։ Գ իտ ութ յա ն հ ա մ ա ր ա յո գո րծեր ից ա նա ռա րկելիորեն մ ե ծ ա ր ժ ե ք են ներ կ ա յա ց ն ո ւմ Լա զ ա ր յա ն ն երի ս տ ա ց ա ծ ն ա մ ա կ ն ե ր ի բ ա զ մ ա թ ի վ հ ա վ ա ք ա ծ ո ւն ե ­ րը. դրա նք հիմնա կա նում զե տ ե ղ վ ա ծ են հ ետ ևյա լ գործերում թ գ թ . 1 0 2 , գործ 17, 6 , թ գթ . Ю З, գործ 5 , 9 , թ ղ թ . 104, գործ 7 ,8 և գործ' ա ռա նց համարի թ դ թ . 1 0 ՜), ղ / ւ բ ծ 1 1 , 1 3 , թ ղ թ . 1 0 6 , գ ո ր ծ 1 4 , 3~>, թ դ թ . 1 0 7 , գ ո ր ծ 4 4 , թ ղ թ . 1 0 Տ , գո ր ծ 6 0 և ա յլն : Ա յդ վա վ ե ր ա գր ե ր ը ոչ մ ի ա յն մ ե ծ հնա րա վորութ յուն ե ն ը ն ձ ե ռ ո ւմ զա նա ­ զա ն կա րևոր հա րցեր լուսա բա նելու, ա յլև о դնում են ժա մա նա կի մ ի շա րք գոր­ ծիչների կերպ ա րների բն ո ւթ ա գր մ ա ն գո րծին: Ա յգ ի մ ա ս տ ո վ , ձեոքի տ ա կ եղա ծ ն յո ւթ ե ր ը հնա րա վորութ յուն ե ն տ ա լիս ա մ բո ղ ջա կ ա ն գա ղ ա փ ա ր կ ա զ մ ելո ւ Հո վ ա կ ի մ Լաղ ա ր յա ն ի և նրա ո ր դ ի ն ե ր Խ ա չա տ ուրի և Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ի , ի ն չպ ե ս և Ն երսես Ա շտ ա րա կեցու, Ե վ/բեմ Կ ա թողիկոսի, Հովհա ննես ա բքեսւիսկոպ ոսի գործունեութ յա ն մա սին: 1 0 2 թ ղ թ ա պ ա ն ա կ ի Л* 1 7 գ ո ր ծ ո ւմ զ ե տ ե ղ վ ա ծ են գ ե ր ա ղ ա ն ց ա ս լե ս Հ ո վ ա

Մ ատենաղարանի Լազարյանների արխիւէը 347 կ ի մ Լա զա ր /ա ն ի ն ա մ ա կ ն ե ր ը ' ո ւղ ղ վ ա ծ իր Հ ա ր ա զ ա տ ն ե ր ի ն : Ա յգ մ ե ծա ր ժ ե ք ն ա մ ա կների ուսումնա սիրութ յունը Հն ա ր ա վ ո ր ո ւթ յա ն կտ ա մ ե ր բա ն ա ս ե ր ն ե ­ ր ի ն ' Հ ա ն գ ա մ ա ն ո ր ե ն ծ ա ն ո թ ա ն ա լ ո ւ 1 8 - ր զ զ ա ր ի վ ե ր ք ի ն և 1.9 - ր գ զ ա ր ի ա ո ա ջ ի ն տ ա ս ն ա մ յա կ ն ե ր ի ն շա ն ա վ ո ր Հ ա յ ա զ նվ ա կ ա ն ղ ՚ր ծ ի չ Հ ո վ ա կ ի մ Լա զա րյա ն ի հետ г Դ ա ր ա ս կղ ր ի ն Հ . Լա զ ա ր յա ն ր ա ռ և տ ր ա կ ա ն և ա ր դ յո ւն ա բե ր ա կ ա ն /ա յն գոր­ ծունեո ւթ յուն Էր ծա վա լեք Ռ ուսա ստ ա նում : Պ ետ եր ր ո ւր գ ո լմ ե Մ ո ս կ վ ա յո ւմ նա մ ե ծ ա գ ի ն ա ն ե ր ո ւն ե ր , Հ ա ն դ ի ս ա ն ո ւմ Էր մ ա յր ա ք ա ղ ա ք ն ե ր ի Հ ս /յ ե կ ե ղ ե ց ի ն ե ր ի Հոգա բա րձուն, նրսւ մ ետ ա քս ի ֆ ա բր ի կ ա յի ա րտ ա դրա նքն ուղա րկվում Էր ե ր կ ֊ րի ա ռ և տ ր ա կ ա ն կ ե ն տ ր ո ն ն ե ր ը : Մ ի ա ժ ա մ ա ն ա կ , Հ ո վ ա կ ի մ Լ ա զա ր յա ն ն ուներ ա Հա գին կ ա լվ ա ծքնե ր , ա զի և երկա թ ի մ շա կ մ ա ն գո ր ծա ր ա ն ն ե ր : Իր ն ա մ ա կ ­ ների ց մեկում նա գրում Է, որ մետ ա քսի ֆ ա բր ի կ ա յի ց բա ցի , որն իրեն վնա ս Է բե ր ո ւմ , ա զա Հա նքերր, երկա թ ա Հա նքերր, Յա րոսլա վլի, Տ ա յա յի և կա լուզա յի դ յուզեր ի 2 1 0 0 ճորտ գյո ւղ ա ցի ն եր ը 1 միլիոն ո . զին ա ն են և տ ա րեկա ն 1 0 0 .0 0 0 ո. եկա մուտ են բեր ո ւմ : Ա յդ գործի վա վերա գրերից ե ր ե ա մ Է և Լա- զ ա ր յ ա ն ֊գ ո ր ծ ա ր ա ն ա տ իբ ո շ ջ ա ն ք ե ր ը ' կ ա տ ա ր ե լա գ ո ր ծ ե լո ւ ի ր ա ր դ յո ւ ն ա բ ե ր ո ւ ­ թ յա ն տ եխ նիկա ն (ա յս պ ե ս , ա րդեն 1813 թ վ . նրա գործա րա ններում Հնա րվա ծ մ եքենա ներ ո վ ա զի ա րտ ա դրա նքը փ ոխ ա գրվում Էր Նիժնի , նոր մ ոդելով պ ա տ ­ ր ա ս տ վ ա ծ շ ո գ ու. մ ե ք ե ն ա յ ո վ մ շ ա կ ո ւ մ Է ի ն ե ր կ ա թ ի զ ա ն ա զ ո ւ ն տ ե ս ա կ ն ե ր , ե ա յլն )1 Ա ր դյո ւնա բեր ող լի ն ե /ո ւց բ ա ց ի , Հ ո վ ա կ ի մ Լ ա զա րյա նն ա ռև տ ր ա կա ն կա- պ ե ր ո է ք կ ա պ վ ս / ծ Է ր մքէ շ ա ր ր ա ր և ա ր ա կ ա ն ա ն ե ր ի Հ ե տ : IIա կ ա յ ն ն ա մ ի ա ժ ա ­ մ ա ն ա կ խ ո շ ո ր ճ ո ր տ ա տ ե ր ե ր ի դ Էր, ո ր բ պ ա տ շ ա ճ հ ա ր ա բ ե ր ո ւթ յո ւն ն ե ր Էր պ ա Հ ֊ պ ա նում նւսՀա նդա պ ետ ների և վա րչա կա ն ա յլ ծա ռ ա յո ղ ն ե ր ի Հ ե տ : Իր եկա մտ ի կա ր ևոր ա ղ բ յո ւր ն ե ր ի ց մ ե կ ը Հ ո վ ա կ ի մ Լա զա րյա ն ր Հ ա մ ա ր ո ւմ Էր ճորտ գ յո ւ ­ ղա ցիների շա հ ա գո ր ծո ւմ ը : Ա յս պ ես , երբ նա գժգո հ ո ւթ յո ւն Է հ ա յտ նում ա յն բ ա ն ի ց , ո ր ֆ ա բ ր ի կ ա ն մ ե կ տ ա ր վ ա ը ն թ ա ց ք ո ւ մ .90 0 . 0 0 0 ռ . ե կ ա մ ո ւ տ տ ա լ ո ւ վ ւո - խ ա րեն մ ի ա յն վնա ս Է բ ե ր ե ի ա յն միտ քն Է Հա յա նո ւմ , թ ե ա յդ կորա ծ կ ա պ ի ­ տ ա լով իրենք կկա ր ող ա նա յին 2 0 0 0 — 2 5 0 0 ճորտ ձեոր բ ե ր ե լ, որո նք տ ա րեկա ն 0 0 — 7 0 .0 0 0 ռ. եկա մուտ կբեր եին իր տ նտ եսութ յա նը: Իբրև ճորտ ա տ եր և գործա րա նա տ եր, Հովա կիմ Լաղարյա ն ը Հա վա տ ա րիմ Էր ի ր զա րի սկզբունքներին և ա նզիջող ի ր շա Հերի պ ա շտ պ ա նո ւթ յա ն Հա ր ցո ւմ / Նրա նա մա կներից երևում Է, որ նա զա տ ա կա ն գործ Է հ ա րա ց ել և երկա ր ժ ա ­ մ ա նա կ զլՀա զվել իր Գ ոլոքչա պ ովո կ ա լվ ա ծք ի գ յո ւղ ա ցի ո ւթ յա ն հ ա ր ցո վ : Դ ա ­ տ ա կա ն գ ո ր ծ Է վ ա ր ել ի ր մ ե տ ա քս ի ֆ ա բր ի կ ա յի ֆ ա բ ր ի չն ի կների զ ե մ , ա յղ ն պ ա տ ա կ ի հ ա մ ա ր օ գ տ ա գ ո ր ծ ե լ ո վ ի ր բ ա զ մ ա թ ի վ կ ա պ ե ր ն ա ր ք ո ւ ն ի ք ի հ ե տ : Նա ա ն զ ի ջ ո ղ ւէր և պ ա ր տ ա պ ա ն ն ե ր ի ն կ ա տ մ ա մ բ , ո ր դ ի ն ե ր ի ն հ ա ն ձ ն ա ր ա ր ո ւ մ է վ ա ճ ա ռ ա կ ա ն Մ ի խ ա յլո վ ի պ ա րտ քի ժ ա մ կ ե տ ը լր ա ն ա լո ւն պ ե ս ն ր ա ն զա տ ի տաք և չզիջել: Հետ ա քրքրա կա ն է ա յն փ ա ս տ ը, որ երբ նա խ իջևա նցի վա ճա ռա կա ն հ ա ր տ իւ ա շ֊/ւվյ: մ ի վ ա ք ր ո ւ շ ա ց ն ո ւ մ է ն ր ա ն վ ճ ա ր ե լ ի ք պ ա ր տ ք ը , վ ե ր ջ ի ն ս մ ի ա ռա նձին նա մա կով գիմում է կա խիջևա նի ր նա կիչ և իր բա ր եկ ա մ Իվան Ա բ­ րա հ ա մ յա նին և նրա նից տ եղեկութ յուններ խ ն դ ր ո ւմ ' Խ ա րա խ ա շովի անշարժ կ ա յքի ա րժեքի մա սին: Ա յս ա մ ենո վ հա նդերձ Հ ո վ ա կ ի մ Լա ղա րյա ն ը Հ ս կ ա յա կ ա ն գործ է կատարեք հ ս ,յ ժ ո ղ ո վ ր դ ի լո ւ ս ա վ ո ր ո ւ թ յա ն ա ս պ ա ր ե զ ո ւ մ : Ե ղ բ ո ր ' Հ ո վ հ ա ն ն ե ս Լա զ ա ր յա ն ի

348 //. Մ խ ի թ ա ր ,ա ն օ ր ի ն ա կ ո վ , ն ա մ ե ծ գ ր ա մ ա գ լո ւխ I; ա ր ո ւմ ս /գ ր ո ւ մ հ ա ւ ա զ գ ի մ ա ն ա կ ն ե ր ի հ ա մ ա ր ճ ե մ ա ր ա ն հ ա ս ա ա ա ն լ ո ւ. ն պ ա տ ա կ ի ն և ա ն ձ ս / մ ր ղ ե կ ա վ ա ր ո ւ մ է ա յ գ գ ը պ - ր ո ց ի շի ն ա ր ա ր ո ւթ յա ն գ ո ր ծ ր : Լաղ ա ր յա ն ն ի ր նաւէա կ ն ե ր ո ւմ հ ս կ ա յա կ ա ն ուշա • գր ութ յուն Լ նվիրում ինչպ ես դպ րոցի կ ա ռ ո ւցմ ա ն ա շխ ա տ ա նքների ն, ա յնպ ես Լլ ո ւս ո ւմ ն ա կ ա ն գ ո բ ծ բ կ ա ր գ ա վ ո ր ե լո ւ, գ պ բ ո ց բ ո ր ա կ յա լ ո ւս ո ւց ի չն ե ր ո վ ա պ ա հովելու հ ա ր ցեր ի ն։ Հ ե տ ա գ ա յո ւմ ևս, մ ինչ իր կ յա ն ք ի վ եր ջը , նա ուշա դրութ յա ն կենտ րոնում Էր պ ա հում Մ ոսկվ ա յի գպ րոցի բա րեկա րգմա ն հա բցերբւ Հ ո վ ա կ ի մ Լա ղա րյա ն ր /ա յն գրա գրութ յուն Էր վ ա ր ո ւմ ժա մ ա նա կ ի կ ա թ ո ­ ղիկոսների, ա ռա ջնորդների, տ ա րբեր երկրննրի հ ա յ հոգևորա կա նութ յա ն նեբ կա յա ցո ւցի չն երի, ա ո ետ րա կ ա նների և ա յլ գործիչների հետ : Նրա նա մա կների ս և ա գր ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ց ե ր ե ա մ Հ , թ ե որրա ն լա յն են եղեք նրա գործունեութ յա ն շր ջա ն ա1/նե ր ր : Հո վ ա կ ի մ Լ ա ղա բյա նր, իսկ Հետ ա գա յո ւմ ե նրա որդիները, լա յն կա պ եր ա ն ե ի ն պ ա շտ ո նա կ ա ն շր ջա ններ ո ւմ . Ա յս պ ե ս , ն ր ա ն ք փ ո խ ա դ ա ր ձ ա յցելու թ յո ւն նե ր Լին տ ա լիս Ա րա կչեևին. Ս ոլովի ն , Ռ ա սա ոպ չինին, Կ ոդոդա վլևին, II պ ե բ ա ն ս կ ո ւ ն , Գ ո լի ց ի ն ի ն , Կ ո չ ո ւ բ ե յի ն , Կ ուրտ կ ի ն ի ն . Բ ե ն կ ե ն գ ո բ ֆ ի ն , Լ ո ր ա ­ ն ո ց է ն , Լ ա ն ս կ ո յի ն , Գ որլա կովին և ա յքն։ Մի ն ա մ ա կ ո ւմ Հո վ հ ա ննե ս ե հ ա չա տ ա ր Լ ա ղ ա ր յա ն ն ե ր ը ա ռ ա ջ ն ո ր դ ի ն գ ր ա մ ե ն , թ ե մ ա յր ա ք ա ղ ա ք ի 5 0 ֊ի լա ւի մ ե ­ ծ ա մ ե ծն ե ր հ թ ա գա վ որ ի մ երձ ա վ ո րներն ի ր ե ն ց բա ր ե կ ա մ ն ե ր ն են ե հա ճա խ են ճա շում ի ր ե ն ց տ ա նը (թ ղ թ - 1 0 4 , ղ ոբծ 8 , 1 7 0 ): Հ ո վ ա կ ի մ Լ ա ղա բյա նր և նրա որդիներն ա նվերա պ ա հ ռուսա կա ն օրիենտ ա ցիա ունեին ե իրենց ա նձնա կա ն ն ա մ ա կ ն ե ր ո ւ մ հ ա ճ ա խ Լին խ ո ս ո ւ մ ա յն մ ա ս ի ն . ւ,ր Ռ ո ւս ա ս տ ա ն ո ւմ ա ն ձ ի ե Դ ՚՚յ բ ի լի ա կ ա տ ա ր ա պ ա հ ո վ ո ւ թ յա ն և հ ա վ ա տ ի ա ն ձ ե ռ ն մ խ ե լի ո ւ թ յա ն դ ո յո . թ յո ւն ունիւ Հ . Լագ ա բյա ն ի նա մա կներն ա չքի են ընկ նում ի ր ե նց ի նքնա տ ի պ ո ւթ յա մ բ, ն ր ա ո ճր պ ա տ կ ե ր ա վ ո ր Լ , լե ղ ո ւն կ ե ն դ ա ն ի ե դ ր ա գ ե տ ։ Նրա խ՛ո՛սքը ե ր բ ե մ ն նույնիսկ ո ի թ մ ա վ ո ր վ ո ւմ Է և որոշ նա մ ա կ ներ ա վ ա րտ վո ւմ են չա վ։ա ծ ո տ ո ղ ե­ ր ո վ ։ Ս իբիրի ղոբծ ա րա նները մ ե կ ն ա ծ ի ր որդուն, Խ. Լա ղա րյա նին ուղղվա ծ մի ն ա մ ա կ ո ւ մ ն ա բ ա ն ա ս տ ե ղ ծ ա կ ա ն ո գ և ո ր ո ւ թ յա մ բ }; խ ո ս ո ւ մ ա յն մ ա ս ի ն , /:բ ի ն չ պ ե ս բ ն ո ւ թ յա ն զ ա ր թ ո ն ք ը , բ ա ց վ ո ղ գ ե տ ե ր ի կ ա ր կ ա չը , ա յն պ ե ս Էլ գ ո ր ծ ս ։ բա նա յի ն գեղեցիկ ա ռ օր յա ն խ թ ա ն կհա նդիսա նա ն նրա հետ ա գա ա շխ ա տ ա ն ք ֊ հա ոա բ և մ եծ սեր կա ոա ջա ցնեն ղեպի գործա րա նա տ իրոջ, հանքա տիրոջ ա շխ ա տ ա նքը։ Լ ա ղ ա բ յ ա ն ր ն ա խ ա ն ձ ա խ ն դ ի ր Է ր ի ր ա զ գ ի պ ա տ վ / ւ ն և ն ր ա հ ա ր ա (ո և ւէա ն ր : հ ա մ ա կ ն ե ր ր մ ի շ տ գ ր ո ւմ Էր հ ա յե ր ե ն լե զ վ ո վ (վ ւո ք բ ի կ բ ա ց ա ռ ո ւ թ յա մ բ ) և որ դիներին Հա ն դ իմ ա ն ում հ ա յե ր ե ն ո վ չգ ր ե լո ւ հ ա մ ա ր ։ Նրա որդիները. սա կա յ)։. Հեռա ցա ն ի ր ե նց Հո բի ց. նրս/եց Հա մա ր հ ա յերենն ա րղեն մ ա յր ե նի լե զո ւ չէր. Հովհա ննես Լա զա ր յա ն ն ի ր Հա րա զա տ ներին գ ր ա մ էր մ ե ծ մ ա ս ա մ բ ֆ ր ա ն ս ե ­ ր ե ն և կ ա մ ռ ո ւ ս ե ր ե ն լե զ ո ւ ն ե ր ո վ : Ղ ա զ ա ր Լ ա ղ ա բ յա ն ր գ ր ո ւ մ ՛էր մ ի ա յն ռ ո ւ ս ե ­ րեն. ի ր զինվորա կա նի պ ա շտ ոնով էլ, չհա շվա ծ ոա ս ֊ պ ա րս կա կա ն կռիվներին ունեցա ծ մ ա ս նա կցո վ կս ճւը , նա կտ րվա ծ էր Լաղ ա բ յա ձներին Հուզող ր ն թ ա ֊ ա1Կ ա զ գ ա ս ի ր ա կ ա ն գ ո ր ծ ե ր ի ց : Հ ո վ ա կ ի մ Լ ա զ ա բ յա ն ի ց Հե տ ո ն ր ա ա զ ղ ա ս ի ր ա ­ կ ա ն -լուսա վոր ա կա ն և ա ռևտ րա կա ն գործունեութ յունը շա րունա կեցին Հ ո վ հ ա ն ­ նես և Խ ա չա տ ուր Լ ա զա բյա ն ն ե ր բ: Խ ա չա տ ուր Լա ղա բյա նր, որը իր տ ոհմի ա մ ենա կա րկա ռոլն ներկա յա ցուցիչն էր, կես գ ա բի ց ա վե/ի շա րունա կեց իր

// ատենաղ արանք Լաղա րյա նների արխիվր Հոր ստ եղծա ծ տ րա դիցիա ներր և ա նձա մբ ղեկա վա րեց Լա զա րյա ն ճ ե մ ա ր ա ն } լո ւ ս ա վ ո ր ա կ ա ն դ ո ր ծ ո ւ ն ե ո ւ թ յո ւ ն ր ։ ՛հա ն ո ւ յն պ ե ս զ ր ո ւ մ ե մ տ ա ծ ո ւ մ Լր ռ ո ւ ս ե ­ ր ե ն ե պ ա ր տ քի ք՛երումով մ ի ա յն շա ր ո ւնա կո ւմ կ ։ մ նա / Հ ա յ ե ծ ա ո ա յե / իր ա զգի լո ւս ա վ ո ր ո ւթ յա ն գ ո ր ծի ն ։ Իր քա ղ ա քա կա ն դ ա վ ա նա նքով Խ ա չա տ ուր Լ ա ֊ է/արյա ն ր շ ա ր ո ւն ա կ ո ւմ Լր Հո ր ք ա ղ ա ք ա կ ա ն ո ւ թ յո ւն ը և ն վ ի ր վ ա ծ Լր ց ա ր ա կ ա ն կա ոա վա րութ յա նր, 1826 թ վ ա կա ն ի ա շնա նՐ նա ծա ռ ա յո ւթ յա ն մեջ Լ մտ նում Բ ենկենգորֆ ի մ ոտ ե պ ա րտ ա վորվում Լ յուրեր Հա զո րգեյ պ ա րսկա կա ն ե թ ուր­ քա կա ն սա հ մա ններո ւմ տ եգի ունեցա / իրա դա րձութ յունների մ ա ս ի ն : 1826 թ վ ա կ նի ս ե պ տ եմ բե ր ի 1 0 -ի թ վ ա կի ր ն ա մ ա կ ն ե ր ,,,մ Խ. Լա զա րյա ն,, ներս ես Ա շտ ա րա կ ե ց ո լն , Թ իֆ յիսում բն ա կ վ ո ղ Մ ե/քիսեդեկ քա Հա նա Ղ ա մ ա զյա ն ի ն, Ղ զ յա բ ի բ ն ա կ ի չ ն ե ր Գ ա ս պ ա ր Մ ե լք ո ւ մ ի չ ի ն և ՛Լաբ ՛չա մ Գ ո ւր գ ե ն ի չ ի ն , ի ս կ Հ ե ­ տ ա գ ա յո ւ մ և Գ ր ի գ ո ր ա ր ք ե պ ի ս կ ո պ ո ս ի ն , ի շ խ ա ն II . Զ - Ա ր զ ո ւթ ի ն ս կ ի — Ե ր ­ կ ա յն ա բ ա զ ո ւ կ ի ն I, ա յլո ց Հ ա յա ն ո ւ մ Լ ի ր սսւ ա ն ձ ն ա ծ պ ա չ ս ա ն ի մ ա ս ի ն և ն ր ա ն ց <քքքա ն զ ա կ Ու.թ յ ո ւ ն բ խ ն զ ր ո , մ ։ Ա ռ ա ն ձ ն ա պ ե ս Ն . Ա շ տ ա ր ա կ ե ց ւո ց նա խ ն դ ր ո ւ մ Լ պ ա տ ե ր ա զ մ ա կ ա ն լու բեր ն ա վե/ի ա րա դ ուղա րկեի քա ն դրա նք տ եղ կՀա սցնի թ ա գա վորա կա ն ս ո ւր ֊ Հ ա ն դ ա կ ը ։ Հ ե տ ա գ ա յ ո ւ մ ն ա Ա շ տ ա ր ա կ ե ց ո ւ ն դ ր ո ւ մ Է , ո ր թ ա գ ա վ ո ր ը գ ո հ է; 'ւրա ո ւղ ա ր կ ա ծ /ա ր ե ր ի Հ ա մ ա ր , ո ր ո ն ք ա վ ե /ի ը ն գ ա ր ձ ա կ են և թ ա ր մ , քա ն պ ա շ տ ոն ա կ,ս ն հ ա ղ ո ր դ ա գ ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ը (թ ղ թ - 1 0 6 , գ ո ր ծ 1 4 , վ ա վ . 1 1 1 ,1 2 0 ) : Ն ո ւյն թ վ ա կ ա ն ի ն ո յ ե մ բ ե ր ի ն ա ր դ ե ն Բ ե .ն կ ե ն զ ո ր ֆ ր շ ն ո ր հ ա կ ա յո ւ թ յո ւ ն Լր Հա յա ն ո ւմ Խ. Լազ ա ր յա ն ի ն ' Թ ո ւր ք ի ա յի , Պ ա րսկա ս տ ա նի և Վ րա ս տ ա նի մա սին Հա ղորդա ծ նրա ա րժեքա վոր տ եղեկութ յունների հա մա ր (թ դ թ . 104, գործ' ա ռ ա նյյ Հա մա րի, վ ա վ . 2 7 ): Խ ա չա տ ուր Լա զա րյա նն իր ե ղ բա յր Հովհա ննեսի հետ զբա ղ վ ո ւմ Լր Ռ ու­ սա ստ ա նի հա յա բն ա կ քա ղա քների հ ա յ հա սա րա կութ յա ն դ ի մ ո ւմ նե ր ի գործով հ ջ ա ն ք չԼր խ ն ա յո ւ մ , որ դ ր ա ն ք ի ր ե ն ց գ ր ա կ ա ն յա ծ ա մ ն ս տ ա ն ա ն : հրս/է, ա - զր զվ ա ծ նա մ ա կ ն ե ր ի ց, ինչս/ես հ նրա գր ա ծ նա մա կների ս և ա զյո ս թ յա ձ նե ր ի ց պ ա րզվո ւմ Լ, որ տ ա սնյա կ տ ա րիներ Լա ղա րյա ններն զ բա ղ վ ե լ են ա յղ Հ ա ր ց ե ­ ր ո վ , ա յգ նպ ա տ ա կի Հա մա ր օգտ ա գործելով իրենց բա զմ ա թ ի վ կա պ երը ժ ա մ ա ­ նա կի պ ետ ա կա ն խ ոշոր գործիչների Հետ : Ա յսպ ես , օրինա կ, նա ժա մա նա կի ա ռա ջնորդներ Ներսես, Հովհա ննես և Գրիգոր ա րքեպ իսկոպ ոսներին Լ ուղա ր­ կում Հա վ ա տ ա ր ի մ մ ա րդ կ ա նց ձ ե ռ ք ո վ ի րեն հ ա ս ցվ ա ծ Ե րմոյովի ղ ե կ ա ց ա գիրր մ ի նի иաբների կոմ իտ եին, որով նա պ ա հա նջում Էր հ ա յե ր ի ց հետ վերցնեք ն ա քս կ ի ն թ ա ղ ա // ոյ ւ ն ե ր ի կ ո ղ մ ի ց ն ր ա ն ց շ ն ո ր հ վ ա ծ ա ր տ ո ն ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր , ւ ( թ զ թ 106. գործ 14, վա վ. 121 — 122, թ զթ . 111, գործ 2 6 , վա վ. 3 7 ): 1 8 2 7 թ վ ա կ ա ն ի մ ա յի ս ի ն ‘Լ զ յա ր ի ե Գ ր ի գ ո ր ո ւպ ո լս ի հ ա յե ր ի ն ո ւղ ղ ա ծ նա ւքակուէք Խ. Լա զ ա ր յա ն ր հ ա յա ն ո ւմ Լ , թ ե հ ա յե ր ի ա ր տ ո ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ի պ ա հ պ ա ն ­ մա ն օգտ ին քվեա րկել են մինիստ րների կոմիտ եի 12 ա նգա մ ե ղեմ' 2 Հոգի: Մ իւսժա մա նա կ հ ա յա ն ա մ Լ, որ հ ա ր ցը թ ա գա վ ո ր ը ւիոխ ա զրեյ Լ թ ա գա վոր ա կա ն խ որհրդի քն ն ո ւթ յա ն ,,, ուստ ի ինքն շտ ա պ ում Լ Պ եա երբուրգ, ա նձա մբ զբա զվեյոէ ա յդ գ ո ր ծ ո վ (թ զ թ . 1 0 6 , գործ 14, վ ա վ . 131 — 1 3 6 )։ Հ ա յե ր ի վիճա կի թ ե թ և ա ց մ ա ն հ ա ր ցո վ զ բ ա ղ վ ե լո վ Հա ն ղերձ, Լա զա րյա նն ա շիւա ա ո էմ Էր նր ն,յ մ եջ վ ա ռ պ ա հ ել կ ա ո ա վ ա ր ո ւթ յա ն ր Հ ա վ ա տ ա ր ի մ մ ն ա - յո , զգա ց ո ,մ ն երր ւ Կ ա րա նի հ ա յ հ ա սա րա կութ յա ն հա մա ր եկեղեցի կա ս ո ւ­ յ ե յա ն օժա նդա կեյոլ. ն պ ա տ ա կ ո վ 2 0 0 0 ո . ո ւղ ա ր կելո վ , նա խ որհուրդ Լ տ ա ֊

350 //. Մ խ ի թ ա ր /ա ն քիս ապրեք հա շա և հ նա զա նդ լի ն ե լ կ ա ռ ա վ ա ր ո ւթ յա ն ը ։ Ա յս ա ռ ո ւմ ո վ հետ ա - ք ր ր ք բ ա կ ա ն կ ա յ ն , <որ /<///՛ ա ս ա ր ա [и ա ն у ի ն ձ յ ս , ի ր ե ն у ն ա մ ա կ ն ե ր ի ց մ ե կ ո ւ մ ր ո - ՛քորի խ ո ս ր են գ ր ո ւմ ի ր ե ն у վ ի ճ ա կ ի մ ա ս ի ն , Լ ա զ ա ր յա ն ն ի ս կ ո ւ յն հ ա ն դ ի մ ա ­ ն ո ւմ Հ նրա նу և ա ոտր ախ անу ի ն երր հա ջորդ նա մ ա կ ում ներողութ յուն են խ րնղ- ր ա մ ի ր ե ն ց հա նդ գնութ յա ն հա մա ր (թ դ թ - Ю 5 , գործ. I ! , վա վ. ՏՕ )։ Խ ա չա տ ո ւր Լ ա զ ա ր յա ն ը ն ո ւյն պ ե ս զ բ ա ղ վ ո ւ մ !;ր Էջմքւա ծնի ա թ ո ռ ի հետ կա պ վա ծ հ ա ր ցեր ո վ, կա թ ողիկոսութ յա ն թ եկնա ծուների ր ն ա ր ո ւթ յա մ բ , հ ետ և ո ­ ղ ա կա ն ն ա մ ա կ ա գ ր ա կ ա ն կա պ կր պ ա հ պ ա ն ո ւմ ա ռա ջնո րդ ներ ի և կա թ ող իկո սի հ ե ա , ը ն դ ո ր ո ւմ ն ր ա ն ց ո ւղ ղ ո ւթ յո ւն կր ց ո ւ յց տ ա լի ս ր ն թ ա ց ի կ ա շ խ ա տ ա ն ք ­ նե ր ո ւմ , իսկ ե ր բ ե մ ն ՝ թ ե յա դ ր ա մ , թ և ինչ կ հա րկա վոր անեք. Ա յսպ ես, Ներ- սեսին գր ա ծ նա մա կների ց մ եկ ում խ ո ս ե լո վ հ ա յ ե կե ղ եցո ւ դա վա նութ յա ն դեմ „ո ւսեր/,ն քեղվով հ րա տ ա ր ա կ վ ա ծ հ ո ղ վ ա ծն եր ի մ ա ս ի ն , քսորհուրղ Է տ ա /իս հ ա ն ղ և ս գ ա լ պ ա տ ա ս խ ա ն հ ո ղ վ ա ծ ո վ ( թ ղ թ . 1 0 7 , գ ո ր ծ 4 '!, վ ա վ . 3<>7) ։ Լ ա զ ա ր յա ն ն ե ր ր կ ա ռ ա վ ա ր ո ւ թ յա ն և Ա թ ո ռ ի մ ի ջև ս ո ս կ մ ի ջ ն ո ր դ ի գեր. չկ ի ն կա տ ա րում, հա ճա խ նույնիսկ նրա նք ա թ ոռի ա նունից ուղիղ գ ծո վ կա պ վում կին ա րքունիքի հետ ։ Եվ որպ եսղի ա նա րդ ե , կերպ ով ցա նկա ցա ծ մ ա մա նա կ և ցա ն կ ա ցա ծ հ ա ր ցո վ (գ ե ր ա զա ն ցա պ ե ս հա յերի ա ր տ ո նո ւթ յա ն պ ա հպ ա նմա ն ե Լա զա րյա ն ճեմ ա ր ա նի Հետ կ ա պ վ ա ծ հ ա ր ց ե ր ո վ ) կ ա րողա նա ն Ա թ ոռի ա նունից կա պ վել թա ղա վորի հետ, նրա նք կա թողիկոսից ստորագրված և կնքվա ծ կոն- գւսկի ձ և ե ր են խ ն դ ր ո ւմ , որին երկա ր ժ ա մ ա ն ա կ ա ռ ա ր կ ո ւմ կր Ե փ ր և մ ր ։ Խ ա չա տ ուր Լա զ ա ր յա ն ր ն ա մ ա կ ա գ ր ա կ ա ն կ ա պ եր ուներ և ա ր և մ տ ա հ ա յ Հսււ/էվա ծի հ ե տ ։ Ն ր ա ն ց ն ե ր կ ա յա ց ո ւ ց ի չ ն ե ր ի խ ն դ ր ա ն ք ո վ , ն ա վ ա ր ձ ո ւ մ կր նրա նց վւրղել կա թ ոքիկա ցմա ն վ տ ա ն գ ի ց , կապեք Էջմիա ծնի հետ և ա ր և մ տ ա ­ հ ա յո ւթ յա ն լա յն շերտ երում ա րծա րծել ռուսա կա ն օր ի ենտ ա ցի ա յի սերր ( թղթ- 107, ղործ 4 4 , վա վ. 372, թղթ. 125, զործ 3 0 , վա վ. 4 7 , 4 8 ): Խ ա չա տ ուր Լա զա րյա նը շա րունա կ զբա ղվել Է ճ ե մ ա րա նի հա րցերով ե իր եղ բա յր Հովհա ննեսի հետ միա սին արել հնա րա վորր' ճեմա րա նի ուսմա ն զ ո ր ֊ ծլ, բ ա ր ձ ր հ ի մ ք ե ր ի ւ[րա ղ ն և լո ւ ո ւղ ղ ո ւթ յա մ բ ։ Ա րխ իվի վ ա վ ե ր ա գ ր ե ր ը ց ո ւյց են տաքիս ա յս բ ն ա ղա վա ոի նրա ձեռնա րկումները: Լա զա րյա ններր լա յն կ ա ­ ռքեր են պ ա հ պ ա ն ե լ Եւքյւոպ այի գ ի տ ա կ ա ն կ ե ն տ ր ո ն ն ե ր ի հեռ: և ի ր ե ն ց հ ր ա տ ա ­ րա կութ յուններից պ ա րբերա բա ր ուղա րկել են բոլոր աչքի ը նկ նո ղ ղրա ղ ա ր ա ն- ներն ու զի ա ս,կա ն հա ստ ա տ ա թ յո ւն ներ ը ւ Ժ ա մա նա կի հ ա յ գո րծիչների ց Խ. Լա զա րյա նը կա պ վա ծ Էր ա ռա վելա պ ես Մ ս ե ր I) ս ե ր յա ն ի և ՛հա բր ի ե լ Ա յվ ա ղ ո վ ս կ ո լ հ ե տ : Ա յվ ա զ ո վ ս կ ա ն գ ր ա ծ մ ի ն ա - մ ա կում ն ա խ որհուրդ Էր տ ա լիս «Մ ա ս յա ց ա ղա վնինս հրա տ ա րա կել գրա բա ր լե զ վ ո վ , քա նի որ ա շխ ա րհա րա րը վ նա ս ում կ դրա կա նութ յա նը (թ ղ թ . 1 1 2 , գործ 6 4 , վ ա վ . 41 ) ։ Հետ ա քրքրա կա ն Է, որ Ա յվ ա զովսկին իր պ ա տ ա սխ ա ն նա մա կում բ ա ժ ա ն ե լո վ հ ա նղերձ Լա զա րյա նք կա րծիքը գրա բա րի մ ա ս ի ն , ա յն մ ի տ ք ն Է հա յա ն ո ւմ , որ բ ա վա կա ն Հ ԻՐ ա մսա գիրը վա րձի հրա տ ա րա կել գրա բա ր լե ղ - վ ով և կզրկվի Իր բոլոր ր ա ժա ն որ զն երից (թ ղ թ . 1 0 8 , գործ 8 3 , վա վ. 6 ): Լա­ զ ա ր յա ն ն ա կտ իւք կ ե ր պ ո վ մ ի ջ ա մ տ ո ւ մ կ և Ա յ վ ա զ ո վ ս կ ո ւ Ռ ո ւ ս ա ս տ ա ն ւի ո խ ա - դրվելու և ա ռա ջնորդա կա ն ա թ ոռ ստ ա նա լու գո ր ծի ն ։ Ա յդ կա պ ա կ ցութ յա մ բ Հ ո վ հ ա ն ն ե ս Ա յվ ա զո վ սկ ուն գ ր ա ծ նրա ն ա մ ա կ ն ե ր ի ց ե ր և ո ւմ կ, թ ե ն։ս ինչպ ես նա խ ա նձա խ նդիր կր ա յն հա րցին, որ Գ. Ա յվ ա ղովսկին ոչ մի ա յն ա ռա ջնոր­ դ ո ւթ յա ն ոտ ա նձնի , ա յլ եթե հնա րա վոր քինի' կա թ ողիկոսի գա վա զա ն;

Մ ա ա հ ն ա ււս ւր ա ն ի Լա ղ ա մ ա ն ն ե ր ի ա ր խ ի г/у» 35 I Մււեր Մ սև ըյս ւն ի Հ և ա Խ . Լա դ ա ր յս ւն ի ո ւն ե ց ա ծ ն ա մ ա կ ա դ րա կա ն կ ա պ ի ց մի ա նդա մ ևս ա կն հи յա է դ ա ո ն ա մ ա յն վւա ստ ը, որ Խ . Լադա րյա ն ր հ ա յ Հողե վ ո բ ա կ ա ն ո ւթ յա ն հ կ դ ե ր ա ֊ֆ ե ո դ ա լա կ ա ն հ ո ս ա ն ք ի մ յո ւ ս ն ե ր կ ա յա ց ո ւ ց ի չ ն ե ր /’ հեա մ ի ևն ույն դ իր քեր ի։յ Հր Հա ր վ ա ծո ւմ ժա մա նա կի ա ռա ջա վոր մտ ա ծողներին չխ որշելով ա ն դ ա մ մ ա տ նո ւթ յո ւնի ց' ՝ Լ ա ղ ա ր յ ա ն ն ե ր ի ա ր խ ի վ ո ւ մ մ ե ծ ք ա ն ա կ ե ն կ ա զ մ ո ւ մ Ռ ո ւ ս ա ս ա ա ն ի ԱՈէէԱՀ֊ ն ո ր դ և ա պ ա Հ ա յո ց կ ա թ ո ղ ի կ ո ս Ե վւրեմի ն ա մ ա կ ն ե ր ն ա կ ո ն դ ա կ ն ե ր ը ։ Ա յղ նա մ ա կ նե ր ո ւմ մ ե ծ մ ա սա մ ը ա րա ա Հա յսւութ յա ն են դա ել Ռ ուսա ստ ա նի հա յտ ր ն ա կ ք ա ղ ա քն ե ր ի հ ա ս ա ր ա կ ութ յա նը Հո ւզող Հ ա ր ց եր ր ' կ ա պ վ ա ծ նր ա նց ա րս՝» ն ա թ յ ա ն ն ե ր ի պ ա հ պ ա ն մ ա ն Հ ե տ : Կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ի կ ո ն դ ա կ ն ե ր ս Հ ե ս ւ ս ւ ք ր ք ր ա կ ֊•>!■ են մի կ ո ղ մ ի ց պ ա տ կ ե ր ա ցո ւմ կա զմելու. Հա յա ր ն ա կ ք ա ղ ա ք ն ե ր ի ժողովրդի վ ի ճ ա կ ի , ի ս կ մ յո ւս կ ո ղ մ ի ց ' ա թ ո ռ ի և պ ա ր ս կ ա կ ա ն -րոնա կա լների վէոիսՀարա- ր եր ո ւթ յա ն Հա րցի մա սինէ Ա յս պ ես , Եվւրեմ կա թողիկոսը բ ա զ մ ի ց ս զի մ ո ւմ ( Լաղւսրյա ննե ր ի ն ' Ռու սա ս տ ա նի Հ ա յա բ ն ա կ ք ա ղ ա ք ն ե ր ի Հա ս ա ր ա կո ւթ յա ն ն ո ժ ա ն ղ ա կ ե ւ լ ո ւ , Հ ն դ կ ա Հ ա յ ե ր ի կ ս ւ ա կ ա ծ գ ո ւ մ ա ր ն ե ր ն ս տ ա ն ա լ ո ւ , զ ա ն ա զ ա ն ա՛ս՛- նա պ ա ր Հո ր ղների Պ ե ա ե ր բո ւբղ ո ւմ օգ ն ե լո ւ, Լա ղա րյա ն ճ ե մ ա ր ա ն ը Թ ի ֆ լի ս //ո- խ ա գրելո ւ և ա յլ Հ ա ր ց ե ր ո վ : Նրա կոն դա կն եր ո ւմ խ ո ս վ ո ւմ Է նա և պ ա րս ից րր:/ - ն ա կ ա ւ ո ւթ յ ա ն , պ ա ր ս կ ա կ ա ն ի շ խ ա ն ա վ ո ր ն ե ր ի է լ ա մ ա յ ա կ ա ն ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի մ ա ս ի ն : Ն ա մա կներից մեկ ում եփ ր եմը խ նդրում Լ 3 0 0 ռուբլիա նոց գրպ ա նի մի ժ ա մ ա ­ ց ո ւյց զն ել Ա բբա ս Մ իրզա յի Հա մ ա ր , որբ մ ե կ ն ը ն ծա ս տ ա ն ա լո վ ' պ ա հա նջել Լ ե ր կ ր ո ր դ ը : Մ ի ա յլ ն ա մ ա կ ո ւմ Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ա ր ք ե պ ի ս կ ո պ ո ս /:. դ ա ր ձ յա լ Եվւրև - մի Հ ա ն ձ ն ա ր ա ր ո ւթ յա մ բ , Լա զա ր յա ն ն երից խ ն դ ր ո ւմ Է 5 ժ ա մ ա ց ո ւյց գնել (ս տ ա ­ ց ա ծ ե ր ե ք ի ց բ ա ց ի ), ո ր պ ե ս զ ի ս ա րդ ա ր ի և շա հի գ ո տ ե ր հ ա ր ս ա ն ի ք ի ն կա թ ող/,- կ ո ս ը մ ե ծ ա մ ե ծ ն ե ր ի ն ը ն ծ ա յի : Նա ա ղ ա չո ւմ Է այգ. պ ա տ վ ե ր ը շո ս ո ա վ ւո ւյթ կ ա ­ տ ա ր ե լ, որպ ես զ ի կ ա թ ող իկ ո սը չտ ա նջվի (էխ ստ ա սիրտ բ ա բ ր ա բ ո ս ա ց ո պա տ- :'.ա ո/:վ (թ զ Ր . 1 0 3 , գ ո ր ծ 5 , վ ա վ . 1 0 7 ) : Ի նքը Ե վւրեմ կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ը և ս ա ն ս քող ա տ ե լո ւթ յա մ բ խ ո ս ե լո վ պ ա ր ս ի ց բ ն ա կ ա լ ն ե ր ի մ ա ս ի ն , խ ո ր հ ա վ ա տ ո վ Էր ն ա ­ յո ւմ ռուսա կա ն կ ա ռ ա վ ա ր ո ւթ յա ն ը : 1 8 2 7 թ վա կա նի ա պ րիլին դ ր ա ծ կոնդա կ­ ն ե ր ի ց մ ե կ ո ւմ նա Հ ա յա ն ո ւմ Էր, որ չն ա յա ծ 6 -ա մ յա տ ա լսսդ րո ւթ յա ն Հետ կ ա պ վա ծ տա ռա պ ա նք ն ե ր ի ն , Հույս ունի, որ մոտ ա պ ա գ ա յո ւմ կտ եսնի ի ր Հ ա յ­ րենիքի կա ս:ա րյա լ ա զա տ ո ւթ յուն/:' а ի ձեոա ց ն ե ղ չա ց » (թ ղ թ . 1 0 3 . ղ ո բ ծ 9 , վա վ. 20), Ա րխ իվում բ ա զ մ ա թ ի վ նա մա կներ լուսա բա նում են Ռ ուսա ստ ա նի ա ոա ջ• ն ո ր դ Հ ո վ հ ա ն ն ե ս ա ր ք ե պ ի ս կ ո պ ո ս ի գ ո ր ծ ո ւն ե ո ւթ յա ն շր ջա ն ա կ ն երբ': Ա յգ ն ա ­ մ ա կներ ը ն ո ւյն պ ե ս տ ոնչվ ո ւմ ե ն Հ ա յա բ ն ա կ քա ղա քների Հա սա րա կությա ն վիճա կի պ ա տ կերմա ն և կա մ ա յղ ա ռիթով ձեռնա րկվելիք միջոցա ռումների Հ ե տ : Հո վ հ ա ննե ս ա րքեպ իսկոպ ոս/: Լա ղա րյա նների Հետ բ ա ն ս /կ ց ո ւմ Է և ըն- 1 Մսերյա նին ղրա ծ Նամակներից մեկում Խաչատուր Լաղարյանր գովելով նրա «ճռաքաղ ս»մսաղիրր, Հե տ և յա լ միտրն Լ հ ա յա նո ւմ հէՀյուսիսստփայյի.< Ա նրա հրատարակիչների մասին <*Այն անա[էորժությոէններրթ որոնր եղան հայկական մյուս անօգուտ և դատարկ ամսագրի հրա V # արա կիչն երի /| հողվա ծների ա նրարեմ ա ութ յո ւ ն ի д ե ա յն ա ն բա ր յա ց ա կ ա մ հ ա յե րի ց, որ»էնր ք.երմ*է/նոէմ են երկպառակություն և զրպարտություններ, և որոնք Չ ե ղ ե Հոգևորականությանը չարաղետ վիշա պ ա տ ճա ոեցին, գ ր յս ն ց մա սին կա ռավարությա նն ա րղեն հէսյանի Լ• ես ծ անրթ ու - թյուն ե մ ավել և գե/է րարձր իշխանությունից կսանձահարվենձէ ( Տ է / ս Մսերյանների արխիվ, թղթ. 2 0 6 . վավ- 158?)է

Մ . Մ խ ի թ ա ր ,ա ն թ ա ց ի կ ա յլ Հա րէք հրի ?ւո ր ?ր ' կ ա պ վ ա ծ Լա զա րյա ն ճեմ ա ր ա ն ի ուսուցիչների, Ա ս տ ր ա խ ա ն ու,է դ պ ր ո ց Հ ի մ ն ա դ ր ե լ ,. Ա ստ րա իսա նի տ պ ա ր ա ն ի ս Լ ա զ ա ր յա ն ճ ե ­ մա րա նի հ ա մա ր տ ա սեր ուղա րկելու հ ա յ/ հա րցերի հետ ։ էյս զ ա ր քա նն ե ր ի ա ր խ ի վ ո ւ մ շ ա տ մ ե ծ թ ի վ ե ն կ ա զ մ ո ւ մ Ն ե ր ս ե ս Ա շ տ ա ր ա ֊ կեցու նա մա կները, որոնք ընդգրկում են մոտ ա վորա պ ես /8 /0 թվա կա նիս մ ի ն չև 1 8 5 0 -ա կ ա ն թ վ ա կ ա ն ն ե ր ի կեսերն ը ն կ ա ծ ժա մա նա կա շրջա նը: Ա յդ ն ա ­ մ ա կնե ր ո ւմ ա րտ ա հա յտ ութ յուն են զտեք ո ա ս - պ ա րսկա կա ն պ ա տ երա զմա կա ն իրա դա րձութ յունները, Պա սկԱ իչի և Ներս ե սի զ հ ո ո վ կ ա ն հետ կ ա պ վա ծ հ ա ր. Цերր, Էջմիա ծնի ա քԽ ոի ե պ ա րսկա կա ն տ իրա կա լների փ ո խ հ ա ր ա բերո ւթ յուն­ ների պ ա ա կ երր, Ներսեսի կ յա ն ք ի դրվա գներր Ք ի շն և ա մ , ի վերջո նրա կ ա ­ թ ո ղ ի կ ո ս դ ա ո ն ա լ ո ւ հ ե տ կ ա պ վ ա ծ ն յո ւ թ ե ր ն ու հ ե տ ա զ ա գ ո ր ծ ո ւ ն ե ո ւ թ յա ն ն կ ա ­ ր ա գրութ յունը Էջմիա ծնում: Ւ ն չ щ ե ս ա ր դ ե ն ա ւ/ա յ յ ի ն ք , Խ ա չ ա տ ո ւ ր Լ ա զ ա ր յ ա ն ը Ն ե ր ս ե ս ի մ ի ջ ո ց ո վ հ ա ­ վ ա ս տ ի լո ւր ե ր Էր ս տ ա ն ա մ ո ւ ս ս - պ ա ր ս կ ա կ ա ն պ ա տ ե ր ա զ մ ի ։1ա ս ի ն : Ա ր խ ի վ ում զ ե տ ե ղ վ ա ծ ե ն Ն ե ր ս ե ս ի գ ր ա ծ բ ա զ մ ա թ ի վ ն ա մ ա կ ֊հ ա ղ ո ր դ ո լ մ ն ե ր ր և պ ա շ տ ո ­ նա կա ն ա յլ փ ա ստ ա թ ղթ եր, որոնք հա նգա մա նորեն պ ա տ մում են պ ա տ երա զ­ մ ա կ ա ն ի ր ա դ ա ր ձ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի և ա յն մ ե ծ ս ի ր ո և հ ա մ ա կ ր ա ն ք ի մ ա ս ի ն , ոք հ ա յե ր ն Էին տ ա ծո ւմ ռուսների ն կ ա տ մ ա մ բ : Ի պ ա տ ա ս խ ա ն նրա ջա ն ք ե ր ի , Խ. Լա զա րյա նն իր նա մ ա կ ն ե ր ո ւմ բ ա զ մ ի ց ս նշում Հ, որ նրա ծա ռա յո ւթ յո ւններ ,, հ ա յտ ն ի ե ն կ ա յս ե ր ,, և ի շխ ա ն ն ե ր ի ն ։ Ս ա կ ա յն , ի ն չպ ե ս հ ա յտ ն ի Է, Ներսես,, չի վ ա յե լո ւմ իր ջա նքերի պ տ ուղները. 1 8 2 8 թ . մ ա րտ ի ո կղբի ն Բ ենկենղորֆր Ն ե ր ս ե ս ի ն և Ե վւրեմին ո ւղ ղ ա ծ դ ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ո ւմ հ ա յտ ն ո ւմ Է, թ ե Ն եր սեսր ն շ ա ֊ ն ա կ էէում Լ Բե и ա ր ա րի ա յ ի թ ե մ ի ա ռ ա ջն ո ր դ ' Թ ո ւր ք ի ա յի տ ի ր ա պ ե տ ո ւթ յա ն սոսկ գտ ն վ ո ղ հ ա յե ր ի մ ե ջ հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ա շխ ա տ ա նք կա տ ա րելու և Պ ոլսի պ ա տ րիա րքի հետ կա պ եր հա ստ ա տ ելու հա մա ր ( թ ղ թ . /0 0 , զործ 5 1 , վ ա վ . 111, 1 4 2 ): Ա ր խ իվ ո ւմ զետ ե ղ վ ա ծ ե ն Ն երսեսի հետ ա զա .լրութ յունները' կ ա պ վա ծ իք և Պ ա սկևիչի գ ժ տ ո ւթ յա ն պ ա տ ճա ռների բա ցա հ ա յտ մ ա ն հետ (թ ղ թ . 1 0 3 , գործ 9 , վ ա վ . 9 2 , 9 3 , 9 5 , 9 6 , 1 0 9 — 1 1 1 ): Ա յս պ ա տ մ ո ւթ յա ն մ ե ջ հետ ա քրքրա կա ն Է ա յն հ ա ն զ ա մ ա ն ք ր , որ կ ա թ ող իկ ո ս ի ն և նո ւյնի ս կ Լա զա ր յա ն ն ե րին հա յտ նի չէր Ներսեսին մ եկուսա ցնելու կա ռա վ ա ր ո ւթ յա ն քա ղ ա քա կա նութ յա ն նպ ա տ ա ­ կ ը , Ա յս պ ե ս . / 8 2 9 թ վ . դ ե կ տ ե մ բ ե ր ի 1 9 - ի ն Խ ա չա տ ո ւր Լա դ ա ր յա ն ր Ն ե ր ս ե ս ի ն խ որհուրդ է տ ա լիս ի բր և կա թ ողիկոսի փ ոխ ա նորդ վերա դա ռնա լ Պ ետ երբուրդ, օգտ վ ելո վ Բենկե ն դ որ ֆ ի ա յն հա յտ ա ր ա ր ութ յունի ց, թ ե պ ա տ երա զմի ա վ ա ր ­ տ ի ց հետ ո Ներսեսն ա ռա նց թ ո ւյր ո վ ությա ն կարող ^ վերա դա ռնա , ա թոռ (թ գ թ . 106, գործ 14, վավ. 139): Խ ա չա տ ուր Լ ա զա ր յա ն ը , սա /լա յն, հ ե տ ա գ ա յո ւմ ծ и А т թ ա ն ա լո վ ի ր ե ր ի /լրու­ թ յա ն ը , 1 8 3 0 թ վ . մա րտ ին դրա ծ մի ն ա մ ա կում ստ իպ վա ծ Հր խ որհուրդ տ ա լ Ն եր­ ս ե ս ի ն , ո ր ն ա զ ղ ֊-ս շ ա ն ա Պ ա ս կ ե ի չ /,ց ( թ ղ թ . 1 0 6 . ղ ո ր ծ 1 1 . վ ա վ . 1 4 5 ) : Ա րխ իվում պ ա հպ ա նվա ծ Լ և ռա զմա կա ն մինիստ ր Չերնիշովի ղազա նի գ ր ո ւթ յո ւն ը Պ ա ս կ եի չին (պ ա տ ճ ե ն ): Ա յս նա մ ա կ ,, ուշա դրությա ն ա րժա նի է որպ ես ցա ր ա կ ա ն գա ղ ո ւթ ա յին քա ղ ա քա կա ն ո ւթ յո ւն ը մ երկ ա ցնող մ ի վւաստա- թ ո ւղ թ : Հա շվ ի ա ռ ն ե լո վ Ն երսեսի բ ո ղ ո ք ն ե ր ր , ՛թա գա վորը Չ եր նի շով ի միջոցով հա նձնա րա րում է Կովկասի իր փ ոխ ա նորդին' ш пЬгЬи հ ա ծ ա ն ք ո վ վերա բեր­ վել հ ա յ կա թ ողիկոսի և հո դեռբտ կա ն ությա ն ա յն ներկ ա յա ցուցիչների հետ , որոնք կա րող են ա զդեցութ յո ւն ունենա լ ժողովրդի վրա , և, հետ ևա պ ես, դրա -

Մ յսսէեՆա գա րա նի Լա պ ա րյա նների ա րխ իվր 35* Նով կա նխ է,/ Ռ ուսա ստ ա նին նոր մ ի ա ց վ ա ծ Ժ ողովրդի հ ո ւզ ո ւմ ն ե ր ի ա մ ե ն մի հ ն ա ր ա վ ո ր ո ւ թ յո ւ ն 1: Ներսեսի նա մա կները մեծ ա րժեր են ստ ա նա մ նաև ա թոռի վիճա կի և պ ա ր ս ի ց բ ռ ն ա կ ա լո ւ թ յա ն գ ո ր ծ ո ղ ո ւթ յո ւն ն ե ր ը պ տ տ կ ե ր /ղ ո ւ ա ս ա մ ո վ ։ Սա 1 Տ 1 4 թ . ղ ի ո ւմ I;, որ կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ի վ ի ճ ա կ ը շա տ ծ ա ն ր Լ , ս ա ր դ ա ր ը և Մ ա հ մ ե դ խ ա ն ը Հ ա ր կ ե ր ե ն պ ա հ ա ն ջ ո ւ մ 9 // ա յ լ ն : 1 8 1 7 թ . գ ա յ ր ո ւ յ ք ք ն I, հ ա յ տ ն ո ւ մ ա յ ն ր ա ն ի հ ա մ ա ր , որ պ ա րս ից ր ո ն ա կ ա ,ն եր ը զ ա վ թ ե լ ե ն Էջմ ի ա ծ ն ի կ ա ռ քին լծվ ո ղ 2 4 0 0 ռ ո լբւո վ ձ ե ռ ք ք ե ր վ ա ծ երկ ռ, ւա վա ղույն ձիերր, Մ ի ա յլ ն ա մ ա կ ո ւմ խ ո ս ո ւմ Է իր և պ ա րսից իշխ ա նա վորների սրվա ծ փ ո խ հ ա ր ա բերո ւթ յուններ ի , նրա նց ա գ ա հ ո ւթ յա ն , կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ի ց ղ ա վ թ ա ծ բ ա ր ի ք ն ե ր ի և ա յն մ ա ս ի ն , որ ի ն ք ք ևս պ ա րտ ա վորվել Լ նրա նց տ ա լ մ ի շա հ, մի գիտ ա կ ե ժ ա մ ա ցո ւյց: 1820 թ . բ Ո ղ ո ֊ քոս.Г Հ Հ ա ս ա ն խ ա ն ի ա պ օր ի ն ի գ ո ր ծ ո ղ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ց , որր մ ի ա բ ա ն ն ե ր ի ց Հ ս կ ա ­ յա կ ա ն գումա րներ Է պ ա հա նջում, 1821 թ . խ ո ս ո ւմ Լ Ա բբա ս Մ իրզա յի ա ս պ ա ­ տ ա կութ յունների մա սին Բայա զ ե ս ,ի շրջա նում և խ ո ր հ ր դ ա ծո ւմ վևրշին 10 տ ա ր ­ վա ը ն թ ա ցքո ւմ Բ ա յա ղ ե տ ի , Վ ա նի, Ղ ^ ք ս ի շրջա կա յքում բն ա կ վ ո ղ 4 0 .0 0 0 հա յ ընտ ա նիքների կորսա յա ն մա սին, 1822 թ . ա նդրա դա ռնում կ թուրքա կա ն և պ ա րսից զորքերի շա ր ժմ ա նը (Ղ ա բս ի , Կ ա բինի, Բ ա յա ղետ ի և ա յյ ուղղու­ թ յո ւն ն ե ր ո վ ), խ ո ս ո ւմ Է ոտ քի տ ա կ կորա ծ հ ա յ ժողովրդի և նրւսնց մա սին, ո վ ­ քեր փ ա խ ե յ են Շ ի ր ա կ ' ռուսա կա ն տ իրա պ ետ ութ յա ն տ ա կ ա ն ցն ե յո ւ ն պ ա ­ տ ա կ ո վ > Ա յս շա րքը տ ա քի ն երի հետ մ ե ծ ա ն ո ւմ Է հ ե տ ա գա յո ւմ Ն երսեսը քո Գոքո ւմ Հ պ ա ր ս ի կ Մ ի ր զ ա Ջ ա բ բ ա ր ի դ ա ժ ա ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ց , ա ր ք ա յո ր դ ի Ա բբա ս Մ ի ր զա յի հա րկա յին քա ղ ա քա կա նո ւթ յո ւնի ց, և ա յլն , և ա յլն ։ 1824 թ . օգ ո ս ­ տ ո ս ի ն ն ա պ ա տ մ ո ւ մ է, ս ա ք ղ ա ր ի և պ ա ր ս ի ց ա ր ք ո ւ ն ի ք ի հ ե ր թ ա կ ա ն մ ի ն ե ն - գո լթ յունը , ա յն , թ ե ինչպ ես Էքմիա ծնի մ ի ա բա նո ւթ յա ն ա նունից մ ի դիմուէ են կեղ ծել և մ ի ա բա ն ն եր ի ն ստ որա դրել տ վ ե յ, որով ռուսներին և Վ րա ստ ա նի կ ո,սա կա յին հ ա մ ա ր ո ւմ են Է շմ իա ծնի թ շնա մի ն (թ զ թ . 103, գործ 9 , վ ա վ . 6 2 ), 1 8 3 9 թ . հ ո ւն ,Լ ա ր ֊ս ե պ տ ե մ բ ե ր ա մ ի ս ն ե ր ի ն դ ր ա ծ բ ա զ մ ա թ ի վ ն ա մ ա կ ն ե ­ ր ո ւմ Ն ե ր ս ե ս ը բ ո ղ ո ք ո ւմ է Բ ե ս ա ր ա բ ի ա յի չի ն ո վ ն ի կ ո ւթ յա ն ո տ ն ձ գ ո ւ թ յո ւ ն ն ե ­ ր ի ց և տ ե ղ ի բ յո ւր ո կ ր ա տ ա կ ա ն ա պ ա ր ա տ ի ա պ օ ր ի ն ի գ ո ր ծ ո ղ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ց (թ զ թ . 1 0 7 , գ ո ր ծ 4 4 , .Լա վ. 3 2 8 . 3 3 0 , 3 3 2 , 3 4 1 ե ա յլն ), Ն. Ա շտ ա րա կեցին իր նա մա կներում շատ մ ե ծ տեղ է հա տ կա ցրել Ր ի ֆ /ի ֊ „ո ւմ կ ա ռ ուցվո ղ դպ րոցի շինա րա րութ յա ն, դրա հա մա ր պ ա հա նջվող ծ ա խ սե­ րի, ուսումնա կա ն ծր ա գր ե ր ի , տ պ ա րա նի հա ստ ա տ ութ յա ն և դպ րոցի հետ կա պ վա ծ բա զմա զա ն հարցերին (թ ղ թ . 105. գործ 13, վա վ. 170, 172, 173, 17ս, 1 8 9 , 1 9 1 , 1 9 2 , 158, 1 5 9 , 165, 2 0 2 ) ։ Հետ ա քրքրութ յուն են ներ կ ա յա ցնո ւմ և ա յն փ ա ս տ ա թ ղ թ ե ր ը , ո ր տ ե ղ Ն ե ր ս ե ս ը խ ո ս ո ւ մ {է է ջ մ ի ա ծ ն ո ւ մ ս կ ս ա ծ ի ր շ ի ­ նա րա րա կա ն ա շխ ա տ ա նքների մա սին (Լճա կի, դպ րոցի, ա նտ ա ռա տ նկմա ն և ա յյն ), Լա զա րյա նների ա ր խ ի վ ում պ ա հ պ ա նվո ւմ են և Ն երսես կա թ ողիկոսի ո, » ՀետաբրքրակսՀ, Հ, որ Ա. Երիցյանը էԿովկասի հ ա յր * աշխատության մ ե յ հ ս ձ դ ա մ ա ն *֊ րեն շարադրելով Ներսեսին Բեսարարիա ուղարկելու հետ կապված իրադարձությունները, նախ Հ անդրադառնում Լաղարյանների և Ներսեսի գրագրություններին, այնուհետև, հրապարակերվ ա յդ հ ա ր ց ի հետ կ ա պ վա ծ բ ա զ մ ա թ ի վ գրություններ ու նա մա կներ, նա ,ո կ հիշատակում է Չ ե ր ֊ նիշովի նամակը, առանց այն հրապարակելու Մ եր պ րպ տ ումները ց ո ւյց տ վեցին, որ ա յդ նա մա կը ժա մա նա կին, հա վա նա բա ր քա ղա քա ­ կա ն ն կ ա տ ա ռ ո ւմ ն ե ր ո վ , լ ի զ ե տ ե ղ վ ե լ ե <А КТЫ > մ ո զ ա վ ա ծ ո ւո ւմ к , Հ ե ա և ա պ ե ս , }ի գ տ ն վ ե լ Ե ր ի ք յա ն ի տ ր ա մ ա դ ր ո ւ թ յա ն 0* * յկ ւ 89 4 — 23

354 Մ . Մ խ ի թ ա ր յա ն Մ ա տ թ եոս ա րքեպ իսկոպ ոսի, գրա գրութ յունները ներքի ն գ ո բծո ց մինիստ րի հետ : Բա նն ա չն է ր , որ Լանս կ ո յի ն գրա ծ նա մա կում Մ ա տ թեոս ա րքեպ իսկո­ պ ոսը բո ղ ո ք ո ւմ էր ի ր թ ե մ ի ե կե ղ եցա կա ն ղոըծերի ա նկա նոնութ յունից, ա յն բա ն ի ց, ոը Հա մա պ ա տ ա սխ ա ն գումա րները բա րեգործա կա ն նպ ա տ ա կով չեն Օ գտ ա գործվում, եկեղեցիների շինա րա րութ յուններն ու վերա նորոգումները ձգձգվում են, ինքը ղուըկ է նյութ ա կա ն մ ի ջո ցն եր ի ց, իոկ կա թ ողիկոսից օժ ա ն ­ դ ա կ ո ւ թ յ ո ւ ն չ ի ս տ ա ն ո ւ մ . ե ա յ լ ն : Պ ա տ ա ս խ ա ն ն ա մ ա կ ո ւ մ Լ ա ն ս կ ո յ ը հ ա յ ա ն ա ւ) է , որ ա նթ ույլա տ րելի Լ ե կե ղ եցա կա ն գումա րները կ ենտ րոնա ցնել մեկի մ ո տ . որը հ ա շի վ չի ն ե ր կ ա յա ց ն ո ւմ : Լա նսկոյն ա ռա ջնորդին լի ա կ ա տ ա ր իրա վունը է տ ա յիս զբա ղ վ ե լո ւ ա յգ հ ա ր ցով և գործը վ ե ր ցն ե լո ւ Խ ա լիրովից. նա մ ի ա ­ ժա մա նա կ ա յս հա րցի վրա է հրա վիրում կա թ ողիկոսի և Բ եսա րա բիա յի ն ա ­ հա նգա պ ետ ի ուշա դրութ յունը: Հ ա յտ ն ի է , որ ն ե ր ս ես ն ը նդ դ ի մ ա ն ո ւմ է ա յգ ո րոշմա նը, ա րխ իվում պ ա հպ ա նվում է ներս ես ի նա մա կը Լ ա նսկոյին, որտ եղ կա թ ողիկոսը վ իրա վորա կա ն է ր հ ա մա րո ւմ ա յն , որ ա ռ ա նց իրեն գիմ եյու մ ի ֊ նիսա րն շտ ա պ ել է Մ ա տ թ եոսի հրա հրումով Խ ա յի բո վ ի ց հա շվ ետ վ ութ յա ն պ ա ­ հա նջելու վճիռ ա րձա կե յ]: Ա յս օրերին ներքին գո րծոց մ ինիստ րը, հա վա նա բա ր, ոչ ա ռա նց Լ ա ֊ ղա րյա նների գի տ ութ յա ն, որոշում է օդ տ վ ե յո վ Մ ա տ թ եոսի մ ա յրա քա ղա քում ղտ նվեյու ա ռ ի թ ի ց, Ներս եռի ւիոխ ա բեն նրա ն հըա վիրեյ թ ա գա վորի թ ա ղա զրո ւ ֊ թ յա ն հա նդեսին: Ներսեսը խ իստ զա յր ա ցա ծ ա յղ վ ճ ռ ի ց' մի ն ա մ ա կով վ ա ր ­ ձ ո ւմ է ս յա շտ ս յա ն ե ւ ի ր ի ր ա վ ո ւն ք ն ե ր յւ ( թ գ թ . 1 1 2 , գ ո ր ծ 6 4 , վա վ . 3 7 . 5 1 ֊֊5 3 , 5 5 ) , Ա րխ իվում ե ղ ա ծ բա զ մ ա թ ի վ ն յո ւթ ե ր լո ւս ա բա նո ւմ են Լա զա րյա ն ճ ե ­ մա րա նի ուսուցիչ Մ ի ք ա յե լ Ս ա յյա նթ յա նի կ յա ն ք ի վերջին շրջա նի պ ա տ մ ո ւ­ թ յո ւն յւ: Մի շտ ր ք վ ա վ ե բ ա գյւերից կա յւեյի է սյա տ կեյւա ցո ւմ կ ա զ մ ե յ Ա ա յյա ն թ ֊ յ ս / ն ֊ մ ա նկա վա րժի գործունեութ յա ն մա սին և ծա նո թ ա նա յ նրա մ ա ն կ ա վ ա ր ժ ա ­ կա ն հ ա յա ցքներ ին ( թ ղ թ . 1 0 3 , գո րծ 5, վա վ. 1 9 0 — 1 9 2 , 2 0 9 , 2 3 3 , 2 3 6 , 2 5 2 , 2 7 4 ) : Ն վիրվա ծ լի ն ե լո վ ճեմ ա ր ա նի գո րծին և ա մ բո ղ ջ եռա նդը գռյւծա գյւեյռվ ո ւ ս մ ա ն դ ր վ ա ծ ք ը ք ա ր ե յ ա վ ե յ ո ւ ն պ ա տ ա կ ի ն , Աա յ յ ա ն թ յ ա ն ը , ս ա կ ա յ ն , գ տ ն վ ե լ է նյո ւթ ա կ ա ն ա ն ա պ ա հ ո վ ո ւթ յա ն մեջ և բ ո ղ ո ք ե լ իր վ ի ճ ա կ ի ց : Լա զա րյա նն երին ո ւ ղ ղ ա ծ ն ա մ ա կ ն ե յ ա ւ մ ն ա ղ ա ն զ ա տ վ ո ւ մ Տ՝ ա յ ն բ ա ն ի ց , ո ր и ե ն յ ա կ ը խ ո ն ա ւ է է , ա շխ ա տ ա վ ա ր ձը չի բա վ ա կ ա ն ա ց ն ո ւմ հոգա յա . ա մենա ա նհյւա ժեշա կա րիքներր, վ ա ո եյի ք գնեյու հ նա ր ա վ ո ր ո ւթ յա ն չունի, և ա յյն : Ն յութ ա կա ն գրկա նքներին մի ա նո ւմ են և բա ր ո յա կ ա ն գրկա նքները։ Սա յյա նթ յա ն ը բող ո քում է և’ էմ ի ա ծ- նի մ ի ա բա նո ւթ յա ն, և ՛ Հովհա ննես կա թ ողիկոսի թ շնա մա կա ն վերա բերմ ուն­ ք ի ց, և' ա յն բա ն ի ց, որ իր վա ստ ա կը պ ա տ շա ճ գնա հա տ ա կա ն չի ստ ա ցել: Ի վերջո, ա ղա տ վելու հա մա ր էջմ ի ա ծն ի հ ա լա ծա նքներ ի ց և նյութ ա կա ն գ ը ժ ֊ ՛Լա[ ՛ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի ց , Ա ա յյա ն թ յ ա ն ը վ ճ ռ ո ւ մ է մ ե կ ն ե լ Պ ո լի ս և ա յ ս հ ա ր ց ո վ դ ի ­ մ ո ւմ է Լա զա րյա նն երի օ գ ն ո ւթ յա ն ը ։ Վ երջիններս բ ա ն ա կ ց ո ւմ ե ն կա թ ող իկ ո ­ սի հետ և հա ր ցնում նրա կ ա ր ծի քը ։ Ե լնելո վ ա յն բ ա ն ի ց , որ Ս ա յյա նթ յա նը * Ի դ ե պ , ա ր խ ի վ ո ւ մ պ ա հ պ ո կ վ ո ւ մ Ւ. մ ի հ ե տ ա ք ր ք ր ա կ ա ն փ ա ս տ ա թ ո ւ ղ թ , ո ր ը բ ա ց ա հ ա յ տ ո ւ մ Լ հ ա լի ր յա ն - ր ւ ս ղ ա ր ա ց ո ւ վ ա ր ք ա գ ի ծ ը ։ Վ ե ր ջ ի ն ի ս ա ն ե ր ձ ա գ , Լ ա զ ա ր յա ն ճ ե մ ա ր ա ն ի ն ա խ կ ի ն շ ր յա ն ս ւ վ ա ր տ Դ ա վ ի թ Օ գ ա բ ա շ յա ն ը մ ի դ ի մ ո ւ մ ո վ բ ո ղ ո ք ո ւ մ Լ ի ր ե ն ց в ա ն օ ր ե ն և ա մ բ ա ր ի շ տ » վ ւե - ո ա Հ . Խ ա լա պ ո վ ի ց , ո ր ր «շ ո մ ւե /ո վ լե ր կ /ս ղ յԱ ւ ւ ս ւ ո ւ ծ ո յ Ա ո չ ղ ա մ օ թ ի մ պ ր գ կ ա ն Լ օ , ի ր ե ն ց հոր մ ա հ վ ա ն ի ց Հետ ո կ ո ղ ո պ տ ե լ Լ ի ր ե ն ց . ( Տ ե ՛ւ , Լ ա ղ ա ր յս /ն ն ե ր ի ա ր խ ի վ , թ ղ թ . 1 0 4 , գ ո ր ծ 7, վ ա վ . 1 3 6 )>

Մատենադարանի Լաղարյաննևրի արխիվը ժ ա մ ա ն ա կ ի ն ե ր դ վ ե լ ՛էր հ ա վ ա տ ա ր մ ո ր ե ն ծ ա ռ ա յ/,/ ա թ ո ռ ի ն , Հ ո վ հ ա ն ն ե ս կ ա ­ թողիկոսն ա յղ վւա ուոա թղթի ուժով պ ա հա նջս,մ է նրա ն հես, ոս/ա րկել է ջ ­ մ իա ծին և ա մեն կերպ ա րղե/ր հա նդիսա նա լ նրա Պ ոլիս մ ե կ ն ե /ո ւն ։ Մ իա յն 1 8 4 3 թ . ն ե ր ս ե ս կ игթ ո ղ ի կ ո ս ի օ ժ ա ն դ ա կ ո ւ թ յ ա մ բ ն ր ա ն հ ա ջ ո ղ վ ո ւ մ է մ ե կ ն ե լ հ ա յ ֊ ր են ի ր ': մեջ է դ տ ն վ ե / և Լա զա րյա ն ճեմա րա նի նյութ ա կա ն ա նա պ ա հ ով ո ւթ յա ն մ յո ւս ուսուցիչ Հա րութ յուն Ա լա մղա րյա նըւ /8 1 0 թ վ ա կա նին Հո վ հ ա ննես ա րք­ եպ իսկոպ ոսին ուղղա ծ մի նա մա կում խ ոսելով հոգա բա րձու Ռ ա ֆ ա յե լի , նրա գ ո ր ծ ա կ ի ցն ե ր Հա ր . Ր ուղղա նիշի և Մ ա տ վ ե յ Պ ա ւ/յիչի ղ ա վ եր ի մ ա ս ի ն (ո րի պ ա տ ճա ռով Խ. Լա զա րյա նն ի ր ե ն ա ղա տ ել էր ա շխ ա տ ա նքի ց, ա պ ա վ ե ր ա հ ա ֊ սու լի ն ե լո վ ճ շ մ ա ր տ ո ւթ յա ն ը ' վ ե ր ա կ ա ն ղ ն ե լ), ր ո ղ ո ք ո ւմ է ա յն բ ա ն ի ց , որ կրկին ա ռա նց ռոճիկի է ա շխ ա տ ում: Խ նդրում է միջնորդել, որպ եսզի գոնե 500 ո. ռոճիկ ստանա։ Հա վ ա ն ա բա ր Ա լա մ դա րյա նը իր նյութ ա կա ն ա նա պ ա հովութ յա ն հ ա ր ցո վ մի ա նգա մ չէ , որ դիմել էր Հովհա ննես ա րքեպ իսկոպ ոսին, որովհետ և վերջինս 1 8 2 / թ վ . ա յղ նա մա կների բո վ ա ն դ ա կ ո ւթ յո ւն ը հա ղ որ դ ելո վ Լա զա րյա նն երին, կից ն ե ր կ ա յա ց ն ո ւմ կ և նրա ծա խ սեր ի և եկա մուտ ի հ ա շիվներ/,' խ ն դ ր ե լո վ բ ա ֊ վարարել նրա պահանջները։ Ա լա մ դ ա ր յ ա ն ր ն ո ւ յն պ ե ս բ ա ր ո յ ա կ ա ն ծ ա ն ր վ ի ճ ա կ է ա պ ր ե լ ։ 1 8 1 6՛ թ . զղա լով իր շուրջն ստ եղ ծվ ա ծ ա նբա րյա ցա կ ա մ ութ յա ն մ թ ն ոլո րտ ը, նա ստ իպ ­ վ ա ծ է /ի ն ո ւմ մ ի ն ա մ ա կ ո վ խ ն դ ր ե լ Հ ո վ ա կ ի մ Լազա րյա ն ի ն , որ վ երջինս ուշա ­ դրութ յուն չդա րձնի իր մ ա ս ի ն ստ եղ ծվ ա ծ հերյուրա նքներին ( թ ղ թ . 1 0 5 , գործ 1 1 , վ ա վ . 7 , / 3 ) ։ Ա յդ օրերին հ ա վ ա նա բա ր Լ ա ղա րյա ններից բ ո ղ ո ք ի նա մա կ ստ ա նա լով, Հովհա ննես ա ռա ջնորդը շտ ա պ ում է հա նդիմա նա նքով /ի մի ն ա ­ մ ա կ ուղա րկել Ա լա մ զա րյա ն ի ն , նրա ն դ ի մ ե լո վ ո չ ի բ ր և ս ի ր վ ա ծ որդու, ա յլ ի բր և ա նխ րա տ որդու և ա պ երա խ տ ծ ա ռ ա յի , ն ա Ա լա մդա րյա ն ի ն հորդորում է թ ո ղ ն ե լ իր հոռի վ ա ր քը, ճա նա չել Լա ղա րյա ննևրի շնորհը և ա զնվոր են կ ա տ ա ֊ ր ե լ բո լո ր պ ա րտ ա վորութ յունն երր (թ ղ թ . / 0 3 , գործ 9 , վ ա վ . 2 1 9 ), Հետ ա քրքրա կա ն կ, որ ա ռա ջնորդն ա յնո ւա մ ե նա յնի վ Ա լա մդա րյա ն ի ն ա ­ մ ա կի պ ա տ ճենը ևս ուղա րկում Հ Հ. Լ ա ղա րյա նին, նրա ուշա դրութ յունը հրա ­ վ ի ր ո ւմ Ա լա մ դ ա ր յա ն ի պ ա ա ճ ա ո ա բ ա ն ո ւթ յո ւն ն եր ի վ ր ա և խ ո ր հ ո ւր դ տ ա լի ս խ իստ լինել կ ա մ դա րյա ն ի հետ , բ ա յց շնորհը չպ ա կա սեցնել, որ նա չհուսա ­ հա տ վի։ Հ ե տ ա ղ ա յո ւմ և ս , երբ 1824 թ . կնոջ մա հվա նից հետ ո ծա ռ ա յո ւթ յո ւ­ նից ա ղ ա տ վելո վ Աղամդա րյա ն ը վ,ոխ ա դր վ ո ւմ է Ա ստ րա խ ա ն, ա ռա ջնորդը Լա ղա րյա ններին ի ր ա զե կ է դ ա ր ձնո ւմ նրա հուսա հա տ ա կա ն վ ի ճ ա կ ի ն (թ ղ թ - 1 0 5 , դործ 13, վ ա վ. 1 2 0 , 1 2 2 ), Չ ն ա յա ծ ա յղ ա մ ենի ն, Լ ա զա րյա նները , ս ա ­ կ ա յն , շա րունա կել են հա րղա նքով ա րտ ա հա յտ վել նրա մա սին և մ ի շտ բա րձր են գնա հա տ ել նրա մ ա նկա վա րժա կա ն տ ա ղա նդը։ Ա յսպ ես, 2 1 /1 2 — 1 8 2 4 թ վ ա ֊ կա նին դ րա ծ մի ն ա մ ա կ ո ւմ Հ ո վ ա կ ի մ Լա զա րյա նը նև րս ես ից խ նդ րո ւմ է ուշա ­ դիր ,ի ն ե է Ա լա մդա րյա ն ի ն կ ա տ մ ա մ բ (ո ր ի ն հա մա րում Է « ա յր պ իտ ա նի և հմուտ մերոյ և ռուսա ց լե ղ ո ւի ») և նրա ն ա շխ ա տ ա նք հա նձնա րա րել նորա բա ց նև րսիսյա ն ուսումն ա րա նում, ւ Ա յս Հ ա ր ց ի մ ա ս ի ն ի ն չպ ե ս Ե . Գ ե ղ ա մ յա ն ը , ա յն պ ե ս կ Կ . Շ ա հ ա ղ ի զ ը , ա յն կ ա ր ծ ի ք ն ե ն Հ ա յտ ն ո ւ մ , ի և Ս ա Ա ա ն թ ,ա ն ը 1843 թ . ի ?ր « հ ա կ ա ռ ա կ ի ր ց ա ն կ ո ւ թ յա ն , ա ր բ ռ ն ք ծա խ քով * ,ղ ա րկվե, * ի ր հ ա յր ե ն ի ք ը ' а ,Պ պ ի ս (տ ե ՜ս Ե. * ,Շ ա հ ա զ ի ղ * Մ ի ք , ս յ ե , վ ա ր դ ա պ ե տ Ս ա Ա ա ն թ յ ա ն « կ չմ խ ա ծ ի ն » , 1 Ձ 4 6 //., Л ’ 1 — 2 , < » 4 7 ) ։