Banber-5

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՌ ՄԻՆւ՚ՍՏՐՆԷՐ!* ՍՈվԵՏԻՆ ԱՌԸՆԹեՐ *ԻՆ ՁԵՌԱԳՐեՐԻ Դ!'ՏԱ-^եՏԱ5 ՈՏԱ'|ԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ _ «ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆ» Ь Րե4 ԱՆ ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ 1960 # Г, 1Г. «Լ. ԳՐԻԳՈՐ5ԱՆ Մ ԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ ՇԵ Ն ՔԻ ԿԱՌՈԻՑՄԱՆ ՄԱՍԻՆ Մ ա տ ենա դա րա նի ձեռա գրերը վա ղուց ի վեր իրենց վը ա ևն բևեռում դիտ - նա կ ա նն երի ուշա դրութ յունը և ս նո ւմ պ ա տ ժ ա ր ա ններ ի , բա ն ա ս ե ր ն ե ր ի և հա յ ժողովրդի հ նա դա րյա ն մ շա կ ո ւյթ ն ուսումնա սիրող ուրիշ հ ե տ ա զ ոտ ողների մտ քերը։ Հա յա ս տ ա նի ա ն/յյա /ի հետ մեղ մի շա րք թ ելեր են կա պ ում, բ ա յը Մ ա ­ տ ենա դա րա նը ա մ են ա ա մ ո ւր թ ե /ե ր ի ց մ ե կ ն Է։ Ժ ող ով ր դի լե զո ւն և նո ւյն ի ս կ հ ի ֊ շողությունր ա ն զոր կ լի նեի ն պ ա հպ ա նել ա յն բ ա ն , որբա ն դրի են ա ռնվա ծ ա ն ցյա լի դեպ քերի և եղելութ յունների մա սին ձեռա գրերի բ ա զ մ ա հ ա զ ա ր հ ա ­ տորների մ ա ղա ղա թյա թերթերի վրա: Ձ եռա գրերի ա յս հա րուստ հա վա քա ծուի պ ա հպ ա նութ յունը ա մենա կա րևոր հ ա ր ց ե ր ի ց մ ե կ ն Է, ո ւս տ ի պ ա հ ա ն ջվ ո ւմ Է ս տ ե ղ ծ ե լ ա յն ա մ ե ն ը , ի ն չ կ ա ր ող են ր նձեոել մ ե զ արզի ա ռա ջա վոր պ ա յմ ա նն եր ն ու շինա րա րա կա ն տ եխ նի կ ա ն։ Ահա թ ե ի ն չո ւ մեր կա ռա վա րութ յունը հա տ ուկ որոշում ը նդ ո ւնե ց Մ ա տ ենա դա բա նի հա մա ր բա զ մ ա ծա խ ս և հա րմա րա վետ շենը կա ռուցելու մա սին: Շ ենքի կա ռուցմա ն մա սին կա ռա վա րա կա ն որոշումից հետ ո ա յդ մ ի ջո ­ ց ա ռ մ ա ն ն ա խ ա ձ ե ռ ն ո ղ ն ե ր ի ն մ ս ա / հ ո զ ո ւ մ Է ի ն բ ա զ մ ա թ ի ։ ! ‘ и ,1 ' 9 1‘ 11> ի ն չ պ ե ս օրինա կ՝ մա գա ղա թ յա ձեռա գրերի պ ա հպ ա նմա ն ձևերի, ս ե նյա կ նե ր ի դ ա ս ա ­ վորութ յա ն , շինա ր ա ր ութ յա ն տ եղի և ա յլն : 1939 թ վ ա կ ա ն ի ա շնա նը Հ . Ա . Օրրելու պ ր ո ֆ ե ս ո ր Ն. Պ . Տ ի խ ո ն ո վ ի ն դրա ծ ն ա մ ա կ ը ձ ե ռ ք ի ս ես մ ե կ ն ե ց ի Լ են ի ն ղ ր ա ղ : Հ ա ր կ ա վ ո ր Էր ա յն տ ե ղ ծ ա ն ո թ ա ն ա լ ա ր խ ի վ ա յի ն փ ա ստ ա թ ղթ երի պ ա հպ ա նմա ն պ ա յմ ա ններ ի հ ետ , հա վա քել ե ուսումնա սիրեք ա ր խ իվների, գրա դա րա ններէ և գրա պ ա հոցների շինա րա րու­ թ յա ն մա սին եղա ծ նորա գույն դրա կա նութ յունը, դիտ ել ՍՍՌՄ Գ իտ ութ յուն­ ների ա կ ա դ ե մ ի ա յի գ ր ա դ ա ր ա ն ը և սւյ/ն: Բ ա յց Լենինգրա դն ա յղ օրերին լո ւս ա քող ա ր կ վ ում Էր, զ գ ա ց վ ո ւմ Էր ա յն լա րվ ա ծութ յո ւնը , որ նա խ որդում Է պ ա տ երա զմին։ Պ բռ ֆ . Տիխ ո նով ն ա յդ ժ ա ­ մա նա կ ՍՍՌՄ Գ իտ ութ յունների ա կ ա դ ե մ ի ա յի գրա դա րա նին կից Ա րխ իվա յին փ ա ստ ա թ ղթ երի վերա կա նզն մ ա ն ու կոնսերվա ցմա ն լա բո ր ա տ ո ր ի ա յի ղ եկա ­ վա րն Էր։ Նրա հետ ո ւն ե ցա ծ երկու-երեք տ եսա կ ցութ յունից հետ ո ես հ ա ս կ ա ­ ցա , թե որքա ն հոգա տ ա ր վերա բերմունք ունի նա դեպ ի հին փ ա ստ ա թղթերը։ Հիշում ե մ , մի ա ն գա մ , երբ Ли նրա ն պ ա տ մ եցի, որ Մ ո ս կ վ ա յո ւմ կ ա յա ցա ծ Հ ա յ ա րվեստ ի տ ա սնօրյա կի ժա մա նա կ ի թ ի վ ս ա րվեստ ի ա յլ ս տ եղ ծա գո ր ծո ւ­ թ յունների ցո ւցա դ ր վ ե լ են նա և հ ա յե ր ե ն մ ի ջնա դա րյա ն ձեռա գր եր ի մ ա ն ր ա ­ նկա րչա կա ն ա շխ ա տ ա նքները, նա վ յւղրվվեց. « Ի նչպ ես, մ ի ՜թ ե կա րելի Է ձև-

|(1 Մ . Դ րիգորյա ն ո ա դ բե ր ր ՛տ եղա փ ոխ եր և ա յդ պ ե ս խ ի ս տ փ ո խ ե լ ն ր ա ն ց պ ա հ պ ա ն մ ա ն պ ա յ- մա ններր օ: Ա ոա ջին ա նդա մ նրա մ ո տ ' լա բո ր ա տ ո ր իա յում ես տ եսա գրքերի և ա ր ժե­ ք ա վ ո ր փ ա ս տ ա թ ղ թ ե ր ի միկրո/ու ս ա ն կ ա ր ա հ ա ն ւո մ : Պ ր ո ֆ ե ս ո ր Ն. Պ. Տ ի խ ո ն ո - վը մ ե ծ սիրա լիրութ յա մբ ց ո ւյց տ վ ե ց ի նձ ի ր /ա րորա տ որիա ն, վնա սվա ծ վւա ստ ա թղթերի վ երա կա նգնմա ն տ ա րրեր ձևերը, խ ո ւնա ցա ծ գր ութ յա ն, պ ա * պ իրոլսների վերա կա նգնումր և ա յլն ։ բ ա յց ա վելի Ես Երեա ն վերա դա րձա ա նհրա ժեշտ ն յութ եր Հա վ ա ր ա ծ, շա տ հա րուստ տ պ ա վ ո րո ւթ յո ւններ ով ։ Ա յդ տ ա րիներին Մ ա տ ենա դա րա նի շե ն ­ քի կա ռուցմա ն հա րց երբ նա խ ա պ ա տ րա ստ վում Հին շա ա դա նդա ղ: Ա վելի հրա ­ տ ա պ խ ն դ ի ր ն ե ր շե ղ ո ւմ Էին մ ե ր ուշա դրութ յունր Մ ա տ ենա դա րա նի շի նա ր ա ­ ր ութ յա ն հա րցերից։ 1940 թվա կա նին ես սկսեցի Մ ա տ ենա դա րա նի շենքի նա խ ա գծմա ն խ ա տ ա ն ր ն ե ր ր : Պ ե տ ք Է խ ո ս տ ո վ ա ն ե լ, որ ա յն ո ւհ ե տ և այդ. ա շխ ա տ ա ն ք ն ե ր ր դա նդա ղ Էին ը ն թ ա ն ո ւմ , քա նի որ ի մ ա ռջև կ ա նգնա ծ Էին նա և քա ղ ա քա յին շինա րա րութ յա ն հետ կ ա պ վ ա ծ ա նհետ ա ձգելի խ նդիրներ: Ս ա կա յն ս կ ս վեց Հա յր ե ն ա կ ա ն պ ա տ երա ղմր գերմա նա կա ն զա վթ իչների դեմ, որը ա ռժա մա նա կ կա սեցրեց շինա րա րա կա ն ա շխ ա տ ա նքների ընթ ա ցքըг Բ ա յց 1943 թվա կա նի վերջին նորից բա րձրա ցվեցին Մ ա տ ենա դա րա նի շենքի ն ա խ ա գ ծ մ ա ն և կ ա ռ ո ւց մ ա ն հ ա ր ց ե ր ը : Ա յս կ ա ր և որ գ ո ր ծ ո ւմ կրկին ա ն գ ա մ իր մա սնա կցո ւթ յո ւնն ո ձ ե ց ա վ Հ. Ա . Օ բբելին, ա յս ա ն գա մ ա րդեն որպ ես Հ ա յկ ա ­ կա ն ՍԱՌ Գ իտ ությունների ա կ ա դ ե մ ի ա յի պ բեղիղենտ ւ 1944 թվա կա նին ինձ հա նձնա րա րվեց վերսկսել Մա տենադարանի շեն­ քի ն ա խ ա գ ի ծ բ : Բ նա կ ա նա բա ր ա յդ պ ի ս ի ճա րտ ա րա պ ետ ա կ ա ն ա մբողջութ յուն միա նդ ա մ ի ց շէր կարող ս տ եղ ծվ ե ր Ինչպ ես հա ճա խ ,ի ն ո ւմ է ստ եղծա գործա կա ն ա շ խ ա տ ա ն ք ի ժ ա մ ա ն ա կ հ ե ղ ի ն ա կ ն ե ր ի գ լ խ ո ւ մ ծ ն վ ո , մ ե ն ղ ա ն ա ղ ա ն , մ ե կ լ, մյո ւսի ն Փ ոխ ա րինող կ ո մ պ ո զի ցի ո ն մտ ա հղա ցումներ, ծնվում են ուրվա նկա ր­ ներ, ապա' էսքիզներ և վերջա պ ես' ստ եղծվում է նա խ ա գիծը։ Հենց սկզբից հա ստ ա տ ա պ ես որոշվեց շենքի նա խ ա գիծր կ ա զմ ելի ս ձեռա գրերի պ ա հպ ա ն­ մա ն տ ե խ ն ի կ ա յի ա րդի նվա ճումները զուգա կցել Հա յա ս տ ա նի հնա դա րյա ն ճա ր. աարապետա կան ձևերի օգտ ա գործմա ն հետ: Հա ջող ,ուծումներ գ տ ն ե ր : հա մա ր ես որոշեցի նա և տ եղում ուսումնա ­ սիրել մեր ճա րտ ա րա պ ետ ա կա ն հնա դա րյա ն հոլշա րձա ններր, խ որա մուխ լի- ն ե լ ն ր ա ն ց ա զ գ ա յի ն ա ռ ա ն ձ ն ա հ ա տ կ ո ւթ յա ն ը ու ո ճ ի ն : 1 9 4 4 թ վ ա կ ա ն ի ա մ ­ ռա նը ա յղ նպ ա տ ա կով երիտ ա սա րդ պ ա տ մ ա բա ն Հռ ի փ ս ի մ ե Հա ն փ ո /ա դ յա ն ի ե ճա րտ ա րա պ ետ Ֆ . Ն. Պ ա շշեն կոյի հետ միա սին մ եկ նեցի նք Հա դ բա տ և Иա նա հին: Մ ի ն չև ա յժ մ /;/ հ ի շ ո ւմ ե մ , թ ե ո ր պ ի ս ի հ ո գ ե կ ա ն հ ա ն գ ս տ ո ւթ յո ւն սլա տ - ճ ա ռ ե ց մ ե զ ա յղ երկա րա տ և ճա նա պ ա րհորդութ յունր : Մ ենք հ ի ա ցա ծ էին ք Հա ղբա տ ի և Ա ա նա հինի բնո ւթ յա ն գ ե ղ ե ցկ ո ւթ յա մ բ, նրա ճա րտ ա րա պ ետ ա կա ն հ ո յա կ ա պ կ ոթ ող ներո վ : Ինչպ իսի ողջա մտ ութ յուն էին ներշնչում ինձ դա րա վոր տ ա ճա րների պ ա րզ, բ ա յց տ րա մա բա նա կա ն և ա նթերի ձևերըг Դ րա նից հ ետ ս ճ ա ր տ ա րա պ ետ //. Ս ա ֆ ա ր յա ն ի հետ ճա նա պ ա րհ ո րդ ու­ թ յո ւն կ ա տ ա ր եցի նք Զ ա ն գե ղ ո ւր , Տ ա թ և ի հուշարձա ններր ուսումնա սիրելու Հա մ ա ր : Ա յդ ը նթ ա ցքո ւմ ես ձգտ ում էի ա վելի խ որն ուսումնա սիրել է ջ մ ի ա ծ ֊ նի, Գ ա ոնիի. Գ եղա րդի հուշա րձա ններր, դիտ ելով դրա նք նոր տ եսա նկյունից,

Մատենադարանի շենրի կա ռուցմա ն մա սին Ա ա զգ՛ա յին ճ ա ր տ ա ր ա պ ե տ ո ւթ յա ն ս տ ե ղ ծա գ ո ր ծո ւթ յո ւն ն ե ր ի լա վ ա գ ո ւյն հ ա տ ի կ ֊ ներր հա վա քողի ա չքերով։ Ա յդ ժա մա նա կ ա րդեն պ րոֆ եսոր Գ. Ա րովի օգ ն ո ւթ յա մ բ, որն ա յդ տ ա ­ րիներին Մ ա տ ենա դա րա նի դիրեկտ որն էր, բյո ւր ե ղ ա ցա վ նա խ ա գծմա ն ա ռ ա ֊ ջա դրա նքը: Կոմպ ո ղ իցի ա յի վրա ա զդող կա րևոր պ ա յմ ա ն Էր և շենքի կա ո ուցմ ան տ եղը: Ո րոշվեց շենքը կա ռուցե/ Եբեան քա ղա քի կենտ րոնա կա ն մա սում Ս տ ա քինի պ ո ղ ո տ ա յի վ ե ր ջ ո ւ մ ' Ք ֊ս /ն ա ք ե ռ ի ս ա ր ա հ ա ր թ ի լա ն ջ ի վ ր ա , ր ս տ ո ր ո ւմ ա ,նպ ե ս տ եղ ա գր ել շե ն ք ր , որ նրա ա ո ա ն ցքր հա մրնկնի պ ո ղ ոտ ա յի ա ռ ա ն ց ­ քին: Ա յս պ ի ո ո վ շենքր պ ե տ ք Է ա վա րտ եր պ ո ղ ոտ ա յի հ եռա նկա րը, ըստ որում շենքի հ ի մ քր պ ետ ք Է ա վելի բա ր ձր (ի ն ե բ, քա ն պ ո ղ ոտ ա յի ա մենա բա րձր կետ ը: 1944 թ վ ա կա նի վերջին նա խ ա գի ծն ա վա րտ վեց և նե ր կ ա յա ցվ եց հ ա ս ֊ տ ա տ մ ա ն: Ն ա խ ա գիծը կա զմելիս ինձ օգնել են ճա րտ ա րա պ ետ ներ Թ ո ր գ ո մ ֊ յա ն ր և Ի ՜ա մա րա Բ ելոո.ուսովսւն: Ո րպ ես գ ր ա դ ա ր ա ն ա յի ն շե ն ք ե ր ի կ ա ռ ո ւց ­ մ ա ն տ եսա րա ն ի նձ նշա նա կա լից օգնութ յուն Է ց ո ւյց տ վել Ֆ . Ն. Պ ա շչենկոն։ Նա մա տ ենա դա րա նի պ ա հա նջներին հա մա պ ա տ ա սխ ա ն մշա կել Լ պ ա հոցնե­ րի ս ե ն յա կ ն ե ր ի տ ար ա ծութ յա ն ն ո ր մ ե ր ր , դա րա կների չւսփ երր ե ա յ/ն ։ Ս ա ֊ »:гե ն ա /յս յ ր ա ն ի շ ե ն р /է ք ե ռ ո ւ ; ) մ ա ն ո ւ ջ ր ա մ ա տ ա կ ա ր ա ր մ ա ն ; պ ա հ ո ց ն ե ր ո ւ մ կ ո ն • դ ե ս ա ց ի ւս յի և ա վ ս ւո մ ա սւիկա յի ն ա խ ա գ ծ ե ր ր կ ա տ ա ր ե լ Է ի ն ժ ե ն ե ր Խ. 9*. Խա- նտ մ իր յւսնր: Շ ենքի նա խ նա կ ա ն ն ա խ ա գ ծ ո ւմ ն ա խ ա տ ե ս վ ա ծ Էր ստ որերկրյա պ ա հ ո ց , ո ր ր ո ր ո շ վ ե ց չ կ ա ռ ո ւ ց ե ի ա յ լ տ ե ղ ա վ ո ր ե լ ց ո կ ռ լ ա յ ի ն տ ա ր ա ծ ո ւ թ յ ա }. մ եք: Մ յուս կ ո ղ մ ե ր ո վ ն ա խ ա գի ծն ը ն դ ո ւն վ ե ց ա ռ ա ն ց որև է փ ո փ ո խ ո ւթ յա ն ։ նա խ ա գծի քննա րկմա ն հետ միա ժա մա նա կ նկա րիչների տ ա նր կա զմ ա ­ կերպ վեց ցո ւցա հ ա ն դ ե ս ; Ա մրոդշ երկու շա րա թ ցո ւցա դ րվ ո ւմ էին նա իւա գծք ур ա ն երկուք կ ա տ ա ր վ ա ծ 2 4 տ ա խ տ ա կ ն ե ր րւ Նախ ա տ եи վ ա ծ էր նա և շե ն ք ի ճ ա ր տ ա ր ա պ ե տ ո ւէյա ն մ և շ մտ ցնեք հին Հ ա - լա ստ ա նի մ ե ծ մտ ա ծողների' Մ եսրոպ ի և Ս ա հա կի, Մ ովսես Խ որենա ցու> Ա ն ա ֊ նիա Շիրա կ ա ց ու, Ե ղիշեի, Մ խ իթ ա ր Գ ոշի, Ֆ ր ի կ ի և Ի ո ր ո ս Ռուղինի ա րձա ն֊ ն ե ր ր : 11ւստի և շո ն ր ի ն ա խ ա գ ծ ի ց ր ա ց ի ց ո ւց ա հ ա ն դ ե ս ո ւմ ն ե ր կ ա յա ց վ ա ծ էին ա ռա նձին ա րձա նն երի և կիи ա նդրիների մոդելներրճ րա ն դա կա գործ Ա . Սա րդ- и յ ա ն ի ' Ս ա հ ա կ ի ե Մ ե ս ր ո ւ դ ի կ ո մ պ ո զ ի ց ի / ւ ն ա ր ձ ա ն ր , Ս . Սւ/ւե վւ ա ն յ ա ն ի % Ե ղիշեն, Пւրա րսւուի' Մ ովսես Խ որենա ցին (ն ս տ ա ծ կ ո մ պ ո զ ի ց ի ա յո վ ), ի ն չ­ պ ես նա և Ն. Ն իկոդոսյա նի Ա նա նիա Շ իրա կա ցինւ Ա յս ս տ ե ղ ծա գ ո ր ծո ւթ յո ւն * ն ե ր ի կ ո ղ քի ն ց ո ւց ա դ ր վ ե ց ի ն նկա րիչ Հա կոր Կ ոքոյա նի «Վ ա ր դ ա ն ա ն ք » թ ե մ ա - յո վ երեր խ&անկւսր սրսննոների էսքիզները: Երևա նի հ աս ար ա կա յն ո ւթ յո ւն ր ուշա դրութ յա մբ ծա ն ո թ աց ա վ շենքի ն ա * խ ա դծի ն : Ցուցա հա նդես/։ հա ճա խ ողներից շա տ երի թ ո ղ ա ծ գրա վոր ցա նկո ւ- թ (ուններր հա շվի ա ռ նվ եցի ն հետ ա գսւ ա շխ ա տ ա նքներում: Հ ե տ ա գ ա յո ւմ մ շա կ վ ա ծ բ ա ն վ ո ր ա կ ա ն գ ծ ա գ ր ե ր ր գր ե թ ե ոչ մի փ ո վ ւո խ ո ւ֊ թ յո ւն չմսւցրին նա խ նա կա ն նա խ ա գծի ճա րտ ա րա պ ետ ա կա ն հիմունքների մևշւ Բ ա նվորա կա ն գծա գրեր կա ղմելիս 1 94 5 թ վա կա նին մ ե զ օգնել է ճարտա - ր ա պ ե տ Բ. Հ ա կոր յա ն ր ւ Ո րոշ հ ա շվ ա ր կ ո ւմ ն ե ր կ ա տ ա ր ե լ է ի ն ժ ե ն ե ր Կ. Ա լ- թ ունյա նր: Մ ա տ ենա դա րա նի շենքի կա ոուցումր սկ ս վ ե ց 1 9 4 5 թ վ ա կ ա ն ի ն , բա յց սկզբում ա յն ա նհրա ժեշտ տ եմպ երով չէր ընթ ա նում լ Դրա պ ա տ ճա ռն ա յն էր,

12 Մ . Գ բիդ- п ш Ь որ չկ ա յի ն բա վ ա կ ա ն թ վ ո վ ր ա նվորներ և վա րպ ետ ներէ Նրանք զ բա ղ վ ա ծ Հին ր ն ա կ ա ր ա ն ա յի ն մ ա ս ս ա յա կ ա ն և կուլտ ո ւր - կ ե ն ց ա ղ ա յի ն ու ա ր դ յունա բերա կա ն շ ի ն ա ր ա ր ո ւ թ յա մ բ ։ Ա յդ պ ա տ ճ ա ռ ո վ Էլ 1 9 4 7 — 1 9 5 3 թ վ ա կ ա ն ն ե ր ի ն Մ ա տ ե ն ա ­ դարանի շենքի կա ռուցումր ա ռժա մա նա կ դա դա րեցվեց։ 1 9 5 3 թ վ ա կ ա ն ի ց շինա րա րութ յունը ա շխ ո ւժ ա ցա վ ե սկսեց սւա րեց-տ ա րի ա վ ե լի ո ւժ ե ղ ա ն ա ր Ա յդ ն ո ւյն ժա մ ա նա կ դրվեց նա և Մ ա սւենա ղա րա նի ճա ր ­ տ ա րա պ ետ ութ յա ն մեջ մտ նող ա րձա նների պ ա տ ր ա ս տ մա ն հա րցը։ Ք ան դա կա - ղ ոբծ ա կա ն լա վ ա դ ո ւյն կ ո մ պ ո ղ իցի ա ների ը ն տ ր ո ւթ յա ն հնա րա վորութ յուն ս տ եղ ծե լո ւ ն պ ա տ ա կ ո վ հ ա յտ ա ր ա ր վ ե ց բ ա ց մ ր ց ա ն ա կտ ր ա շխ /ււթ յուն, որիԱ մ ա ս ն ա կ ցե ց Հա յա ս տ ա ն ի քա նդ ա կ ա գոր ծներ ի ճնշող մ ե ծ ա մ ա ռնութ յունը։ Պ ետ ք Է նշե լ, սը մ ր ցա նա կա բա շխ ո ւթ յո ւնը /ա վ ա րդյունքներ տ վ ե ց ։ Շա տ հ ե ­ ղինա կներ ա րժա նս՝ց ա ն մ ր ցա ն ա կ ի և ն ր ա նցի ց քա ն դ ա կ ա գո ր ծն ե ր Գ . Չ ուբա ր- յա ն ն ու Գ. Բադա լյա ն ը պ ա տ վերներ ստ ա ցա ն ։ Նրա նցից ա ռա ջինը ա ռա ջա ­ դրա նք ստ ա ցա վ սլա տ բա ստ ել я Մեսրոսլ Մ ա շտ ոց» կոմ պ ոզիցիոն ա շխ ա տ ա ն­ քը, իսկ երկրորդը' Անանիա Շիրա կացոլ արձանն ա մբողջ հա սա կով։ Հետ ա ֊ զա յո ւմ Մ աէսես Խ որենա ցու ա րձա նը պ ա տ րա ստ ելու պ ա տ վեր տ ր վ եց ք ա ն ֊ դա կա գործ Ն. Ն իկողոսյա նին։ Բ ա ցա ռիկ պ ա տ ա ս խ ա նա տ վ ո ւթ յո ւն կ ր ե լո վ ս տ ե ղ ծա գո ր ծո ւթ յո ւննե ր ի ո րա • կի հա մա ր' ժյուրին քա նդա կա դոբծա կ ա ն կոմ պ ո զիցի ա ներ ը ը նտ ր ելի ս մ ա ն ր ա ֊ զր ն ի ն և խ իսսւ վ ե ր ա բ ե ր մ ո ւն ք ց ո ւց ա բ ե ր ե ց ։ Ա յղ Լ, ի հ ա ր կ ե , պ ա տ ճ ա ռ ը , որ մի նչև ա յժ մ էլ դեռևս չեն ընդունվա ծ չորս ա րձա նների մոդելները և նրա նց վերջնա կա ն ը նդո ւնմ ա ն հ ա մա ր ըստ երևույթ ին հա րկա վոր է նո ր մ ր ց ա ն ա ­ կա բա շխ ութ յո ւն ա ն ցկ ա ցն ել։ Ն ա տ ե ր կ ր ն ե ր ո ւմ ձ ե ռ ա զր եր ը պ ա հ վ ո ւմ ե ն խ ո շ ո ր դ ր ա դա ր ա ն ն ե ր ռ ւ մ , ուր ս ո վորա բա ր ղ ո յռ ւթ յո ւն ունեն ի ն քնո ւրո ւյն բ ա ժ ի ն ն ե ր , որոնք և տ նօրինում են ձեռա գրերի պ ա հպ ա նմա ն և նրա նց ուսումնա սիրութ յա ն գո ր ծը ։ Մ ա տ ենա դա ­ րա նը հ ա ն դ ի ս ա ն ա մ է մի ի նքնուրույն ա զ զ ա յի ն հ իմ ն ա ր կ, բոլոր ով ի ն բ ա ­ ցա ռ ի կ , որի խ ն դ ի ր ն է ոչ ւ!իա յն պ ա հել ա յդ ձեռա գր եր ը , ա յլև ուսումնա սիրել զրա նք։ Մա ղա ղա թ յա ձեոա զրերի և հին վւա ստ ա թղթեբի պ ա հպ ա նմա ն մ ի - քոցներր մշա կվել են ինչպ ես սո վ ետ ա կա ն, ա յն պ ե ս էլ ա ր տ ա սա հմա նյա ն գի- ս:ությա ն կ ո ղ մ ի ց ; Ձ եոա դրերի պ ա հպ ա նում ը պ ա հա նջում Լ մի շա րք պ ա րտ ա ­ դիր պ ա յմ ա ն ն եր , որոնցից ա վելի կա րևորն Հ պ ա հոցներում ջեր մ ութ յա ն ե խ ո ն ա վ ո ւթ յա ն կ ա յո ւն ռ ե ժ ի մ հ ա ս տ ա տ ելը : Ա յս պ ա հա նջի իրա կա նա ցումը պ ա հոցում կստ եղծի ա նհրա ժեշտ սա նիտ ա րա կա ն ս/ա յմա ններ, որոնք կկա ն- խ ե ն ձեոա դրերի վ ա րա կումը զա նա զա ն սնկա յին հիվ ա նդո ւթ յուններ ո վ, կփ ըր- կեն նրա նց թ ա նգա ր ա նա յին վնա սա տ ուներից, փ ոշուց և ա յլն ։ Պ ա կա ս կ ա ­ ր և ո ր չ է ն ա և ա պ ա հ ո վ ե լ ձ ե ռ ա գ ր ե ր ը հ ր դ ե հ ի և ա յ լ (гչ ն ա խ ա տ ե ս վ ա ծ պ ա տ ա ­ հ ա կա նութ յուններիս վ տ ա ն գ ի ց: 1945 թ վա կա նին կա տ ա րվա ծ բա նվորա կա ն դծա դրերը չէին ա ր տ ա հ ա յ֊ տ ում շի նա ր ա ր ութ յա ն հա մա ր ա նհրա ժեշտ բո լո ր տ վ յա լն ե ր ը ։ Ուստի գծա - գրերի մշա կումը տ ևեց նույնիսկ մինչև շինա րա րութ յա ն ա վա րտ ումբ ։ Պ ետ բ Լ նշել, որ նա խ ա գծի վրա կա տ ա րվա ծ երկա րա տ և ա շխ ա տ ա նքը' ա ոա նձին մ ա նրա մ ա սնութ յունների , հ ա տ վա ծն եր ի, նմուշների մշա կումը կա տ ա րելա ­ գործում և բա րձրա ցնում էր նրա որա կը։ (յի նա ր ա ր ութ յա ն ա ոա նձին հա րցերի ա վելի մա նրա կրկիտ մշա կումը պ ա ֊ Հա նջոսI էր նորա նոր զծա դ րեր ։ Ա յսպ ես օրինա կ, պ ա հոցներում օդի կոնդեն-

Մատենադարանի շենքի կա ռուցմա ն մասին \\»կ . 1 . Մ ս ւտ Լ ն ւս դ ս ւո ս ք փ ն ո ր ա կ ս ւ ո օ ւ յց յե ն ք ր ս ա ցի ա յի և ա վ տ ո մ ա տ ի կ ա յի հա մա ր կա տ ա ր վա ծ գծա ւ/րերր վերջնա կա նա պ ես ճշտ վեցին և գծա գրվեցին մ ի ա յն վերջերս: Շենքի կոնֆիգուրա ցիա ն իր հա տ ա կա գծով գրեթե քա ռա կուսի է ։ Շենքը, ինչպ ես արդեն ա սվել է, տ եղա վորվա ծ է Ք ա նա քեոի սա րա հա րթի լա նջին, դ ե ­ պ ի շե ն ք ը տ ա նող ա ո ա ջին ա ս տ ի ճ ա ն ն ե ր ի ց 1 8 մ ե տ ր բ ա ր ձ ր ո ւթ յա ն վ ր ա , ա յն Հա շվով, որպ եսզի ստ եղծվի շենքի շրջա պ ա տ ող կա նա չա պ ա տ լա նջերի դ ե ղ ն ֊ ց ի կ հ ե ռ ա ն կ ա ր : Դ ե պ ի շ ե ն ք ն է տ ա ն ո ւմ գ ր ա ն ի տ ո վ ո ղ ո ր կ վ ա ծ երկու, կ ո ղ մ ե ֊ րից կա նա չա պ ա տ ճա նա պ ա րհը, որի երկա րութ յունը մ ի ն չև ա ռա ջին ա ս տ ի ֊ ճա ններ ը 1 3 0 մ ե տ ր է : Ա յնուհետ և բ ա զ ա լտ ի ց շա ր վ ա ծ լա յն ա ստ իճա նները հինգ երթով մեզ տ ա նում են մինչև աո ա ջէն հա րթա կը (լուսա նկա ր Л* 1)ւ Ա յստ եղ է բա ր ձր ա նո ւմ ն ա և ա վ տ ո մ ո բի լա յի ն ոլորա պ տ ույտ ճա նա պ ա ր­ հը: Ա ռա ջին հա րթա կից դեպի երկրորդը պ ետ ք է բա րձրա նա լ երկու ն ո ւյ­ ն ա ն մ ա ն հ ա մա չա փ դ ա սա վորութ յուն ունեցող պ ա նտ ուսներո վ ։ Ա վ տ ո մ ո- ր ի լ ա յ ի ն ճ ա ն ա պ ա ր հ ը շ ա ր ո ւ ն ա կ վ ո ւ մ 1; վ ե ր , բ ա յ ց ե ր կ ր ո ր դ հ ա ր թ ա կ ն 1; մ ը տ - ն ո ւմ շե ն ք ի ս յո ւն ազարդ, թ և ե ր ի ց մ ե կ ի (ն ր ա ն ք и ս/հմա ն ավւա կ ո ւմ ե ն հ ա ր թ ա ­ կը) կ ա մ ա ր ի տ ա կ ո վ ։ Մ ա տ ենա ղա րա նի շենքի ա ոջևում և ետ ևում կա նա չա պ ա տ վա ծ սա րա ­ լա նջերը կա նա չ ֆ ո ն են հա նդիսա նում շենքի հա մա րւ Ա ռա ջին հա րթա կում պ ա նտ ուսների պ ա տ ի մ ո տ դրվելու է «Մ ես րո պ Մ ա շտ ոցО ա րձա նի կ ո մ պ ո ­ զ ի ց ի ա ն (լո ւ ս ա ն կ ա ր Л? 2 ) ւ Վ ե ր ի ն հ ա ր թ ա կ ո ւ մ , ա ն մ ի ջ ա պ ե ս ճ ա կ ա տ ա յի ն պ ա ֊

14 Մ . Գ ք.իգորյա ն Ն1|. 2 . |ГЬигпи| Մաշտոցի սաձսւնր տի մ ո տ , հա տ ուկ պ ա տ վա նդա նների վրա ս/ետ ք Է կ ա նգնեցվեն հին Հա յա է/֊ տ ա նի վեց խ ոշոր մտ ա ծողների ա րձա ններր : Աոաջին հերթին գլխ ա վոր մուտ - րի երկու կողմերում պ ետ ր կ դրվեն Մ ովս ես Խ որենա ցու ե Ա նա նիա Շիրակ ց ո ւ ա ր ձ ա ն ն ե ր ը ։ Ա րձա նների հա մա ր օգտ ա գործ՛վելու Է երևա նյա ն /՛ա ղս/լտ ը, որով և երեսա պ ա տ վա ծ են շենքի ճա կա սւներրւ Բ ա յց բա նգա կների քա րի մ շա ­ կ ումր ւոա րրերվե/ոէ Է ճա կա տ ի երեսպ ա տ մ ա ն մ շա կ ո ւմ ի ց , լի նելո ւ Է ողորկ տ ա շվա ծ։ Խ ոսելով շե ն ք ի ներսում պ ա հոցների, սրա հների և մ յո ւս սենյա կների դ ա ­ ս ա վ ո ր ո ւ թ յ ա ն և կ ա հ ա վ ո ր ո ւ թ յ ա ն մ ա ս ի ն , ա մ ե ն ի ց ա ռ ա ջ պ ե տ ք I; ն շ ե լ ա յ ն լուծ ումր , որ տ ր վ եց ձեոա դրերի պ ա հոցների տ եղի հ ա ր ցին։ Ձ եռա գրերը պ ետ ք Լ տ եղա վորվեն ցոկո/ի մ ա կեր և ո ւյթ ից ց ա ծ գտ նվող երեք հա րկերում, շենքի աջ թ և ո ւմ ։ Ա յն տ ե ղ Էլ տ ե ղ ա վ ո ր վ ա ծ են պ ա հ ոցները սպ ա սա րկող ա յլ ր ա ժ ի ն - ներր ՝ ( /ուսս/նկա րչա կա ն լա բո ր ա տ ո ր ի ա ն և ա յլն )։ Հա տ ա կ պ ա տ վ ե ր ո վ ա լյո ւ­ մ ի ն ի ա լի ք ա վ ո ր թ ե ր թ ե ր ի ց պ ա տ ր ա ս տ վ ա ծ դ ա ր ա կ ն ե ր ի վ ր ա պ ե տ ք Է ^ ՈՂՔ' ^ ոԴՔք դ ա ր ս վ են մ ա գ ա ղ ա թ յա ձեոա դրերր յո ւր ա ք ա ն չյո ւր ն ա ո ա ն ձ ի ն ֊ա ո ա ն ­ ձին։ Ցոկոլա յին հա րկի ձա խ թ և ո ւմ տ եղա վորվա ծ Է սովորա կա ն' տ պ ա գիր դրա կա նութ յա ն պ ա հ ոցը , րոլոր ա նհրա ժեշտ սե նյա կ նե ր ո վ ։ Ա ոա ջին հա րկում տ եղա վորվա ծ են գլխ ա վոր նա խ ա սրա հը, դիրեկտ որի ա ռա նձնա ս ենյա կը և ընդունա րա նը, գր ա սենյա կը , լուսա նկա րների ց ո ւց ա ­ սրա հը, դա սա խ ոսութ յո ւն ն ե ր ի սրա հը և ա յլ օժա նդա կ սե նյա կ նե ր ։ Երկրորդ հարկր հիմնա կա նում նա խ ա տ եսվա ծ Է ա շխ ա տ ա կիցների մեկու­ սա ցվա ծ դիտ ա կա ն ա շխ ա տ ա նքի հա մա ր, ա յդ տ եղ կան թ վ ո վ տա սը փ ոքր ա ռա նձնա ս ենյա կ և ա յ/' օժա նդա կ տ ա րա ծութ յուններ։

Մատենադարանի շենքի կ ե ռա ցմ ա ն մասին 1» Երրորդ Հա րկում դա սա վորվա ծ են գլխ ա վոր ցո ւցա ս րա Հր , Հա յա գի տ ո ւ­ թ յա ն դա հլիճը և ընթ երցա սրա հ ը: Նրանց կից տ եղա վորվա ծ են գրա բա րտ երի Հատուկ ս ե ն յա կ ը , Մ ա տ ենա գիտ ա կա ն ե ր ն ա գր եր ի ուսումնա սիրմա ն ու հրա ­ տ ա րա կմա ն սեկտ որների սենյա կները ե ա յլ ա նհրա ժեշտ ս ենյա կ ներ ա շխ ա ­ տակիցների հա մա ր: Չորրորդ հա րկում գտ նվում են Ա ր խ իվա յին բ ա ժ ի ն ը , վ եր ա կ ա նգնմ ա ն և կոնսեր վ ա ցի ա յի լա բորա տ որիա ն, կա զմա տ ունը և ա յլն : Ա յս հա րկի հետ կ ա ֊ պը հնա րա վոր է մ ի ա յն հա տ ուկ ա ստ իճա նների և վերելա կների միջոցով։ երկր որ դ հա րկի ս ենյա կ ներ ը ե երրորդ հա րկի սրա հները գնա /ու հա մա ր ա յցելուներէ: օգ տ վ ե լո ւ են գ լխ ա վ ո ր ա ս տ ի ճա նների ց: Շ ե ն բ ի տ ա ն ի բ ը հ ա ր թ է;: Ա յն տ ե ղ կ ա ր ե լի Է բ ա ր ձ ր ա ն ա ք ա ս տ ի ճ ա ն ն ե ր ո վ Ո վերելա կների մի ջո ցով : Տա նի ր ի ց գեղեցիկ տ եսա րա ն Է բա ց վ ո ւմ դեպ ի բ ա ֊ գա բը: Վ երոհիշյա լ սրա հների և ս ենյա կներ ի ի ն տ ե ր յե բն ե ր ը կա տ ա րվա ծ են հին Հա յկա կա ն ճա ր տ ա րա պ ետ ո ւթ յա ն կոնստ րուկտ իվ- ճա րտ ա րա պ ետ ա կա ն ձևերով, թեև, իհարկե վերա մշա կվա ծ: Գ լխ ա վոր նա խ ա սրա հի լո ւծմ ա ն մեջ օգտ ա գո րծվ ա ծ են Մ ա նա հնի վ ա ն ֊ րի ա ոա ջին գա վ թ ի ի նտ ե ր յե ր ի ճա րտ ա րա պ ետ ա կա ն ձևերր. բ ա յց շե ն բի ն ա ­ խ ա սրա հում ա յդ գ ա ւթ ի վ ե ր ա մ շա կ վ ա ծ ձևերը բո լո ր ո վ ի ն ա յլ հնչյուն ունեն, բա նի որ ա յս տ եղ նրա նբ օգտ ա գո րծվ ա ծ են հ ենց նա խ ա սրա հ ստ եղծելու նպ ա ­ տ ա կ ո վ : Ն ա խ ա սրա հի պ ա տ երն ու սյո ւներ ը երես պ ա տ վ ա ծ են Բջնիի մուղ կա րմիր հղկվա ծ մա րմա րով: Գետ նա խ ա րիսխ ր ե հա տ ա կր պ ա տ վա ծ են Ե ր ե ֊ վ ա նյա ն փ ա յլե ց վ ա ծ բ ա զ ա լտ ո վ ։ Մ ուտ բի դ ի մ ա ց, գլխ ա վ ո ր ա ստ իճա ններից ա ռա ջ, վեր բա րձրա ցող կա մա րի վերևում, գտ նվում Է «Վ ա րդա նա նբս խ ճա ­ նկա ր պ ա ննոն, որի ա շխ ա տ ա նքները կա տ ա րում Է նկա րիչ Հովհա ննես Խ ա ­ չա տ րյա նը: Գ ա սա խ ոսութ յունների դա հլիճի ճ ա ր տ ա րա պ ետ ո ւթ յո ւնբ ի րենից ուղղա կի վ ։ո խ ա ռ ո ւթ յո ւն չի ն ե ր կ ա յա ց ն ո ւմ , բ ա յց ա յն դ լխ ա ձ և կ ա մ ա ր ա կ ա պ իր ա ռ ա ս ­ տ ա ղ ո վ բ ն ո ր ո շ Է մ ի ջն ա դ ա ր ի հ ա մ ա ր , թ ե և ն մ ա ն գ ա հ /ի ճ ն ե ր 6/շձ/ են թ ե ն ա խ ֊ բ ա ն մ ի ջնա դա րր , թ ե նր ա նի ց հետ ո: Ա յդ դա հլիճում մո ւտ բի դ ի մ ա ցի պ ա տ ին 2 մետ ր տ ր ա մ ա գծո վ փ ղոսկրի գո ւյնի մ ի մեդա լիոն կա , որի վըա Ս. Դ . Մ ե ր ֊ կուբովբ պ ա տ կերել Է Վ. Ի. Լենինի կիսա դեմ րա րձրա բա նդա կր (լուսա նկա ր .V 3 ) ։ Լուսա նկա րների ցուցա դրա սրա հի ի նտ ե ր յե ր ը կա տ ա րվա ծ Է Ա նիի Ա ոա - քելոց եկեղեցու գա վ թ ի ճա րտ ա րա պ ետ ութ յա ն ո ճո վ : Իհա րկե ա յս տ ե ղ և ս խ ո ս բ մ ' Կա ր ո զ լի ն ե լ ը ն դ օ ր ի ն ա կ ո ւթ յա ն մ ա ս ի ն , բ ա ն ի ո ր դ ա հ լի ճ ը հ ա ր մ ա ր ե ցվ ա ծ /; ց ո ւ ց ա հ ա ն դ ե ս ի կ ա զ մ ա կ ե ր պ մ ա ն ն պ ա տ ա կ ի ն : Գ լխ ա վոր ցո ւցա դ ր ա ս ր ա հ ի ճա րտ ա րա պ ետ ութ յունը լռ ւծ վ ա ծ Հ Ժ Ա — Ժ Գ դ ա - բե ր ո ւմ /ա յն տ ա ր ա ծո ւմ դ տ ա ծ գա ։Ա :թ նեբի ո ճո վ , որտ եղ չոր ս ս յո ւն հրի և նրա նցից վ եր բա ր ձ ր ա ցո ղ ա ռա գա ստ ն երի վրա կ ա ն գ ն ա ծ Է գ մ բ ե թ ը ։ Սրահի /ուսա վորութ յունը վ ե ր և ի ց Հ ։ Գ մրեթ ն ունի ութը նիստ , որը վ ե ր և ի ց հա տ վա ծ / Լուսա մուտ ստ ա նա լու նպ ա տ ա կով։ Մ ա տ ենա դա րա նի մյուս դա հլիճները* ը նթ ե ր ցա ս ր ա հ ը (լո ւս ա նկ ա ր № 4 ) , հ ա յա գիտ ո ւթ յա ն սրա հր և ա յլև , իրենց ճա րտ ա րա պ ետ ա կա ն լուծումով ոճա ­ կա ն ը նդհա նրութ յուն ունեն վերը նկա րա գրվա ծ դա հլիճների հ ետ : Հ ի մ ն ա կ ա ­ նում օգ տ ա գ ո ր ծ վ ա ծ Հ Ժ Ա — Ժ Գ դա րերի հա յկա կա ն ճա ր տ ա րա պ ետ ո ւթ յո ւնը ։

Մ . Գ րիդռրյա ն Նկ. 3. Նիստերի զաճ|ի6

Մատենադարանի շենքի կա ոուցմա ն մա սին 17 %կ. հ’ . С &рЪгдщапиб

18 Մ . Գ րիղորյա ն Ա յդ շրշա նի բ ա զ մ ա թ ի վ հուշա րձա ններ, հա տ կա պ ես Ա նի ո ւմ , ստ եղծվեք են քա ղ ա քա ցի ա կ ա ն ճա րտ ա րա պ ետ ութ յա ն խ ի ս տ ա զդեցութ յա ն տ ա կ* քա ղ ա քա յին կյա նքի զա րգա ցմա ն հետ ևա նքով, Ա նկա սկա ծ է, որ քա ղա քա ցիա կա ն ճա րտ ա ­ ր ա պ ետ ութ յա ն հետ սերտ կա պ ի մեջ են եղել ա յնպ ի ս ի կա ոուցվա ծքներ, պ ա յի ֊ սիք են զ ա վ ի թ ն ե ր ր , ս ե ղ ա ն ա տ ն ե ր ր , հ յ/սր ա ն ո ց-իջև ա ն ա տ ն եր ր և ա յ,ն : Գրս&ւյ ճա րտ ա րա պ ետ ա կա ն ոճն է ա հա , որ մ ե ն ք օգտ ա գո րծել ենք ի նտ երյերներ ի ն ա ­ խ ա գծմա ն Ժամանակ Մ ա տ ենա դա րա նի կ ո մ պ ո զի ցի ա յի մ ե շ հատ ուկ տ եղ է գրա վում գլխ ա վոր ա ս տ ի ճ ա ն ,,, Ն ա •/' կ ր կ ն ո ւմ հ ա ս ա ր ա կ ա կ ա ն շ ե ն ք ե ր ո ւմ գ ո յո ւ թ յո ւ ն ո ւն ե ց ո ղ ա ս տ ի ճա նների բ ա զ մ ա թ ի վ օր ի ն ա կ ն ե ր ր , Ա ստ իճա նների տ ա րա ծութ յուն,, ա յս տ ե ղ նկ ա տ ելի ի նքնուրույնութ յուն Լ ձ ե ո բ քերել ա յն բա նի շնորհիվ, որ ա նհրա ժեշտ է ե ղ կ նր ա ճա րտ ա րա պ ետ ութ յունն ա ր տ ա հ ա յտ ել Մ ա տ ենա դ ա ­ րա նի շենքի ընդհա նուր ոգուն հա մա պ ա տ ա սխ ա ն։ Դ յխ ա վոր ա ստ իճա նէ քո- ր ր չորս կողմեր,, գրեթե նո ւյն լա փ եր ն ունեն ( 8 - 8 , 5 մ ե տ ր լա յն ո ւթ յո ւն , 16 մետ ր բա ր ձր ո ւթ յո ւն). նա խ ա սրա հից ա ստ իճա ններով վեր բ ա ր ձ ր ա ն ա լս երև ո ւմ են գլխ ա վոր ուղիղ երթր և երկու աջ և ձա խ բա ժ ա ն վ ո ղ երթ եր ,,: Նրա նք մեզ հա սցնում են երկրորդ հարկի հա մա նմա ն դա սա վորվա ծ հա րթա կներր, ուր մ ե ն ք մ ո ւտ ք ենք գ ո ր ծո ւմ կա մա րա կա պ բա ց վ ա ծ ք ն ե ր ի ց , Ա յղ պ ա տ ճա ռով յո ւր ա ք ա ն չյո ւր կ ո ղ մ ո ւմ ղ տ ն վ ող ևս երկ ո ւա կ ա ն ա ս տ ի ճ ա ն ա յի ն ե ր թ ե ր ,,, որ ա ա նում են երրորդ հա րկ, չեն ե ր ե ա մ գ,խ ա վ որ ա ստ իճա նի ծա վա լումդ Ա յդ ­ պ իսի լուծում ր նշա նա կա ,ից չա փ ով թ ե ,ա ղ բ վ ա ծ է պ ա տ երի վրա «Հ ի ն Հ ա ­ յա ս տ ա նը » եռա նկա րի հա մա ր տ եղ ս տ ե ղ ծ ե ր ւ նպ ա տ ա կով, Գ լխ ա վոր ա ստ ի­ ճ ա նի միջին հա րթա կից կարեղի Լ դիտ ել ա յղ եռա նկա րը, որի երեք պ ա տ երի վ ր ա պ ա տ կ ե ր վ ա ծ են Հ ա յա ս տ ա ն ի պ ա տ մ ո ւթ յա ն ե ր ե ք դ ա ր ա շ ր ջ ա ն ն ե ր ը , ֊ա խ կ ո ղ մ ո ւ մ պ ա տ կ ե ր վ ա ծ է, « Ո ւ ր ա ր ա ո ւ ն » , ա ջ կ ո ղ մ ո ւ մ ՝ « Հ ա յ ա ս տ ա ն ր Հ ե „ ե ն ի ղ - մ ի շրջա նում» և կենտ րոնում' «Մ ի ջնա դ ա ր յա ն Հ ա յա ս տ ա ն ր », Եռա նկա րի յո ւ ­ ր ա քա նչյուր մ ա ս ,, պ ա տ կերում Է գրերը, ճա րտ ա րա պ ետ ութ յունը, նյո ւթ ա կա ն կուլտ ուրա յի ա ռա րկա ներ ե հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն պ ա տ մա կ ա ն դա րա շրջա նին հա տ ուկ մա րդկա նց գո ր ծո ղ ո ւթ յո ւննե ր ։ Ա յս եռա նկա րը կա պ վա ծ [ի ն ե լո վ Մ ա ­ տ ենա դա րա նի գա ղա փ ա րի հետ հա րստ ա ցնում Է շենքի բով ա նդա կ ութ յունր և զա րդա րում ա յն ։ եռա նկա րի հեղինա կն Լ նկա րիչ Հ . Խ ա չա տ րյա նը, Ո րմ նա ­ ն կ ա ր ն ե ր ի ց վ ե ր բ ա ր ձ ր ա ն ո ւ մ I, կ ա մ ա ր ա կ ա պ ս յ ո ւ ն ա շ ա ր ը , <ւ/ւ ա ս տ ի ճ ա ն ն ե ­ րից նա խ ա դա հլիճի տ եսք Է տ ա ,ի ս գլխ ա վոր ցուցա դրա սրա հի և մ յո ւս դա հ­ ի ճ ն ե ր ի ա ոջևում եղա ծ տ ա ր ա ծո ւթ յա ն ը ։ Մ ե ծ, մ ետ ա ղյա շրջա նա կներ ունե­ ց ո ղ , 10 մ ետ ր բա ր ձ ր ո ւթ յա մ բ պ ա տ ուհա նը ա ռա տ որեն ,ուսա վորռւմ Հ ա ս­ տ ի ճ ա ն ա յի ն տ ա րա ծութ յուններըւ ,,ծ ա ղ ր ե ր ,, կ ա զ մ ե լ.,, ե վերջին տարի սե­ Ինտ երյերների բա նվ ո ր ա կ ա ն ր ի ն ճա րտ ա րա պ ետ ա կա ն վերա հսկողութ յա ն ղործում ինձ մ ե ծ օժա նդա կու­ թ յ ո ւ ն Ւ. ց ո ւ յ ց տ վ ե , ի մ ա շ ա կ ե ր տ և օ գ ն ա կ ա ն Լ. Մ ե լ ք ո ն յ ա ն ր ։ Ա նհրա ժեշտ ենք հա մա րում մի քա նի խ ոսք ասել նա և շենքի ճա կա տ ների մա սին, Ն ա խ ա գծմա ն ժա մա նա կ խ նդիր դրվեց գտնեք Մ ա տ ենա դա րա նի շենքի ինքնուրույն պ ա տ կ երը ։ Հստ որում խ ի ս տ ա նհրա ժեշտ Լր ա պ ա հովել մի լո ւ­ ծ ո ւմ , որն ա րդի ճա րտ ա րա պ ետ ութ յա ն պ րոգրեսիվ գծե ր ն ունենա ,ով Հա նդերձ խ որա պ ես ա ր տ ա հ ա յտ եր նա և պ ա տ մ ա կ ա ն Ճ ա րտ ա րա պ ետ ութ յունը։ Դեպ ի Ատ ա լի ն ի պ ողոտ ա ն ո ւղ ղ վ ա ծ ճա կա տ ը շա տ պ ա րզ Է. Նրա Հիմնա կա ն տ ա ր­ րերն են ղլխ ա վոր մուտ քը և նրա երկու կողմերում ձղվող երկուա կա ն եռա ­

Մ ատենադարանի շենքի կա ռուցմա ն մասին կողմ նիշերը: Ն մ ա նօրինա կ ս խ եմ ա ն եր ը շա տ հին ծա գ ո ւմ ո ւնեն, հա սնում են մինչև Եգիպտոս { էդֆուի տ ա ճա րը)։ Գ լխ ա վոր ճա կա տ ի ճա րտ ա րա պ ետ ա կա ն ա մբողջ բո վ ա նդ ա կ ո ւթ յա ն զ ա ր ­ դա շրջա նա կի մեջ վերցնելը սիրիա կա ն ծա գում ունի, բ ա յց Ա նիի շրջա նում ա յգ եղա նա կը մ ենր հա նդիպ ում ենր Պ ա րոնի պ ա լա տ ի վ ր ա , Ա ռա քելո ց ե կ ե ­ ղեցու գա վթ ում և ա յլո ւմ ։ Գ լխ ա վ բր մուտ րի հ եռա նկա րա յին բ ա ց վ ա ծ ք ը հա նդիսա նում Լ շենքի ճա- կա տ ի ա ռա վել ա զդու տ ա րրը։ Նրա երկու կողմերում գտ նվող նիշերը կա տ ա - բո ւմ ե ն , եթ ե կա րելի է ա յս պ ե ս ա սել, օժա նդա կ ուղեկցողի դ ե ր . բ ա յց ա յղ բա րձր, հ ա յկա կա ն ճա րտ ա րա պ ետ ութ յա նը բնորոշ եռա կո ղ մ նիշ երբ լրա ցնում են ճ ա կա տ ի վեհ ո ւթ յո ւն ն ու ճկունութ յունը: Երկու կ ողմ երի ճա կա տ ները ն ո ւյն ­ պես շատ պ ա րղ են: Չ ն ա յա ծ որ ա րտ ա քուստ Մ ա տ են ա դա բ ա ն ի շենքի չա փ եր ը շա տ մ ե ծ են երև ո ւմ , ս ա կ ա յն նրա ծսսԼսղր կ ա զ մ ո ւմ կ 2 8 .0 0 0 ի մ .: Զդա ւի ա շխ ա տ ա նքներ են կա տ ա րվեք շենքի շուրջը եղա ծ տ ա րա ծութ յա ն ր ար եկ ար ղ մ ա ն և կ ա նա չա պա տ մ ան ուդղութ յա մ ր : Շ ե ն ք ի կ ա ռ ո ւցմ ա ն ը զո ւգա հ ե ռ պ ետ ք էր պ ա տ րա ստ եք նա և կա հույքի նա ­ խ ա գծե ր ը , ի նչպ ես նա և ա վա րտ եք ի 1տ երյերների ձևա վորումր: Ա յգ ա շխ ա ­ տ ա ն ք ը ե ս կ ա տ ա ր ե լ ե մ Լ. Մ ե լք ո ն յա ն ի և հ). Կ ո յո ւ մ ջ յա ն ի օ գ ն ո ւ թ յա մ բ / ՛Լ ե ր ֊ էինս կա տ ա րեք կ կ ա հ ո ւյք ի բ ո լո ր բա ն վ ո ր ա կ ա ն գ ծա գ ր ե ր ը ։ Ա յդ •Ա շխ ա տ ա նք­ ն ե ր ո ւ մ մ ե ղ ն շ ա ն ա կ ա լ ի ց օ գ ն ո ւ թ յ ո ւ ն ե ն ց ո ւ յ ց տ վ ե ք Մ ա иг ե ն ա դ ա բ ա ն ի դ ի ­ ր եկ տ ո ր Լ. Խ ա չի կ յա ն ը և Զ ե ո ա գ ր ա կ ա ն բ ա ժ ն ի ն ա խ կ ի ն վ ա ր ի չ Կ. Յ ա ղ բ ա շ յա - Կւը: Շ ի ն ա ր ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն ա վ ա ր տ վ ե գ 1 0 5 8 թ . : Թ ե և ն ր ա ձ ա վ ա ր ն ա յ ն ք ա ն կ մ ե ծ •Հ, բ ա յց Մ ա տ ենա դա րա նի նշա նա կութ յունը պ ա հա նջում Հր կա տ ա րեք բ ա զ ­ մա թ իվ ա շխ ա տ ա տ ա ր պ րոցեսներ, որոնք մ յո ւս Հա սա րա կա կա ն շենքերում չեն քինամ տ Իսկա կա ն հա յրենա սիրա կա ն զգա ցմ ո ւն ք ո վ է կա տ ա րեք շինա րա րա կա ն ա շ խ ա տ ա ն ք ն ե ր բ ա վ ա գ ա շ խ ղ ե կ 7*. Ւ ս կ ա ն դ ա ր յա ն ր ւ Ա վ ա գ վ ա ր պ ե տ /с. Մ ի - ր ա քյա նը , որմնա դիրների իր բր ի գա դ ո վ , պ ա տ երի շա րվա ծրր և երեսպ ա տ ումր կատարեք է բա րձր որա կով, ա յնպ ես որ նրա նց ա շխ ա տ ա նքր մ ե ծ բա վ ա կ ա ­ նություն Հ պ ա տ ճ ա ռ ո ւմ դ ի տ ո ղ ն եր ի ն : Շ ի նա ր ա ր ութ յա ն հ իշա տ ա կ ութ յա ն ա ր­ ժա նի մա սնա կիցների թ ի վ ը շա տ մ ե ծ է որպ ես ղի կարեքի լի ներ թվեք նրա նց բո քորին, բ ա յց պ ե տ ք է նշե/ ն ա և ա շխ ղեկ 9՚. Ա վետ իս յա ն ի ն , ծեվւա դործ վ ա ր ­ պ ե տ Վ . Տ ե պ / ո վ ի ն , ն ե ր կ ա ր ա ր վ ա ր պ ե տ Ս , ն ա / ր սւն դ յ ա ն ի ն , ա տ ա ղ ձ ա դ ո ր ծ Վ. Ն ա չլոյա նին: 1‘ր ե ն ց ա մ ե ն օ ր յ ա գ ո ր ծ ն ա կ ա ն ղ ե կ ա վ ա ր ո ւ թ յ ա մ բ Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի շ ի ­ նա րա րներին մ ե ծ օգնո ւթ յուն են ց ո ւյց տ վեք Հ ա յա ս տ ա ն ի Կոմս/ա րտ ի ա յի Կ ենտ րոնա կա ն Կ ոմիտ են և Հ ա յկ ա կ ա ն ԱՍՌ Մ ինի ստ ր ների Ս ովետ ր։ 1 9 5 8 թ վ ա կ ա ն ի ն Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի նոր շ ե ն ք ն ա յց ե /ե ց Ա. /'. Մ ի կ ո յա ն ր : Մ ա տ ենա դա րա նի շենքի կա ռուցումը մեկն Հ ա յն բա զ մ ա թ ի վ վեհ գործե­ րի0 > որ իրա գործեք են ժողովրդի հա մա ր Հա յա ս տ ա ն ի կա ռա վ ա ր ո ւթ յո ւնր ե Կոմունիստ ա կա ն պ ա րտ իա ն: Պ ետ ք է հուսաք, որ նոր շե ն ք ո ւմ ս տ ե ղ ծվ ա ծ են բ ո ք ո ր ա ն հր ա ժեշտ պ ա յ­ մա նները ձեռա գրա կա ն գա նձերի պ ա հպ ա նմա ն և ուսումնա սիրմա ն համար:

20 М. ГРИГОРЯН О ПОСТРОЙКЕ ЗДАНИЯ МЛТЕНАДАРАНА Резю ме В настоящей статье архитектор недавно построенного здания М а- тенадарана, заслуженный деятель искусств Арм. ССР, М. В. Григорян знакомит с историей проектирования здания, решением поставленных перед ним специальных проблем и задач художественного его оф орм­ ления. Р а б о т ы по п р о е к т и р о в а н и ю з д а н и я н а ч а л и с ь в 1939 г. и з а в е р ш и ­ лись в конце 1944 г. Строительные работы начались в 1945 г., особый р а з м а х п о л у ч и л и с 1 & & г . и о к о н ч и л и с ь в 1 9 5 8 г. Учитывая цели, которым долж но служ ить здание, архитектор твор­ чески использовал наследие армянской классической архитектуры. П ри решении архитектуры главного вестибюля использованы архитек­ турные формы интерера первого притвора Санаинского монастыря. Ар­ хитектура главного выставочного зала решена в духе широко распро­ страненных в XI— XIII вв. притворов, где на 4 колоннах и на пару­ сах возвышается купол. Интерьер второго выставочного зал а решен в стиле архитектуры притвора Анийской церкви Аракелоц. В новом здании М атенадарана созданы наилучшие условия для хранения и изучения рукописных сокровищ.

Հ Ա Յ Կ Ա Կ Ա Ն 11ՍՌ Մ ԻՆ Ի Ս ՏՐ Ն Ե Ր Ի Ս Ո Վ Ե Տ Ի Ն Ա Ռ ԸՆԹ ԵՐ ՀԻ Ն аЪП-ԱԳՐեՐԻ Դ Ի ՏԱ -ՀԵ ՏԱ Զ Ո ՏԱ Կ Ա Ն ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ — «Մ Ա ՏԵՆԱ ԴԱՐԱՆ* ՍՐԱՎԱՆ ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ 1960 №է Լ. ԽԱՉԻԿՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱ ԿԱՆ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԳՐԱՌՈԻՄՆԵՐԸ ձԱՅԵՐԵՆ ՁԵՌԱԳՐԵՐԻ ՄԵԶ և Ն Ր Ա Ն Ց ԱՂԲՅՈՒՐԱԳԻՏԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈԻթՅՈԻՆԸ Հ ա յե ր ե ն ձեռա գրերի, հա տ կա պ ես Ա վետ ա րա նների, Հա յս մ ա վ ո ւր քնե ր ի . ճ ա շո ցն ե ր ի , Մ ա շտ ոցների և ծիսա կա ն բով ա նդա կ ութ յուն ունեցող ա յլ ժ ո ղ ո ­ վա ծուների դա տ ա րկ էշերին ու լուսա նցքներին, բա ցի ձեռա գրերի ն ո ր ո դ ո ղ ն ե ֊ 1'1 ու հ ե տ ա դ ա ս տ ա ց ո ղ ն ե ր ի հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ե ե ր ի ց , մ ի ջ ի ն դ ա ր ե ր ո ւ մ գ ր ա ե ց - վում էի ն նա և նվիրա բերա կա ն ա րձա նա գրութ յուններ, պ ա յմ ա ն ա գ ր ե ր , կ ա լ­ վա ծա գրեր, մուրհա կներ և տ նտ եսա կա ն ա յլ գործա րքների մա սին ուշա գրա վ վա վերա գրեր: Ձ եռա գրերը ա յս պ ա րա գա յո ւմ կա տ ա րում էին ճիշտ ա յն գերը, ինչ մ ի ջնա դա րյա ն ճա րտ ա րա պ ետ ա կա ն հուշա րձա նների պ ա տ երը վիմա կա ն ա ր ձ ա ն ա գ ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ի հ ա մ ա ր : ե վ ե թ ե հ ա յե ր ե ն ,[},մ ա կ ա ն ա ր ձ ա ն ա գ ր ո ւ­ թ յո ւ ն !,ր ի հ ա վ ա քմ ա ն, վ եր ծա ն ո ւթ յա ն և հրա տ ա րա կութ յա ն գ ծ ո վ ա ն ցյա լո ս 1 զգա լի գործ է կ ա տ ա ր վ ե ի իսկ ա յժ մ ծր ա գր վ ա ծ ու լա յն ծա վ ա լի ա շխ ա տ ս/, տ ա նք է տ ա րվում, ա պ ա ձեռա գրերի էջերին գ ր ա ն ցվ ա ծ ա րձա նա գրութ յունները գ ր ե թ ե ա ն ն կ ա տ ե լ ի ե՛ն մ ն ա ց ե լ ա ռ ա յ ս օ ր : Հա /երեն ձեռա գրերի ա ռա նձին հա վա քա ծուներ նկա րա գրող բա նա սերնե­ ր ի ց մ ի ք ա ն ի ս ը ' Գ . Ս ը վ ա ն ձ ա յ ա ն 1, Ղ- Փ ի ր ղ ա լ ե մ յ ա ն - , Հ . Ա ճ ա ո յ ա ն 3 , /•՛. Ա ա ր դ ս յ ա ն ՛ ' , Ե . Լ ա լ ա յ ա ն ՜ և ո ւ ր ի շ ն ե ր , ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ն ե ր ի Հետ մեջընդխ ա ռն ընդօրինա կել ու հրա տ ա րա կել են նա և մի քա նի ար- в! ե ք ա վ ո ր վ ա վ ե ր ա դ ր ե ր , ս ա կ ա յ ն ն ր ա ն ց ի ց և ո չ մ ե կ ը հ ա տ ո ւ կ ո ւ շ ա դ ր ո ւ թ յ ո ւ ն չի դա րձրել ա յն իրո ղո ւթ յա ն վրա , որ դրա նք ձեռա գրա կա ն հիշա տ ա կա րա ններ չեն և որևէ կերպ չե ն ա ռնչվում ձեռա գրի բո վ ա նդ ա կ ո ւթ յա ն կ ա մ պ ա տ մու­ թ յա ն հ ետ : Ա յլ խ ո ս ք ո վ , մ ի ջնա դա րյա ն Հ ա յա ս տ ա ն ի տ նտ ես ա կա ն կյա նքի պ ա տ մ ո ւթ յա ն մ ի շա րք բն ա գ ա վ ա ռ ն ե ր ի ուսումնա սիրութ յա ն հ ա մա ր հա րուստ նյութ եր պ ա րունա կող ա յդ վա վ երա գրերի գ ո յո ւթ յա ն մա սին ի սկ՝ հ ա յա գի տ ո ւ­ թ յ ա ն մ՝եջ պ ա տ շ ա ճ /и п и р չ[ւ ա ս վ ե ր 1 9 4 8 թ վ ա կ ա ն ի ց, զբա ղ վ ա ծ լի ն ելո վ 1 4 - ւ 5 - ր դ դա րերի հ ա յերեն ձ ե ռ ա - ւ Գ . I/ , , ո , ա ն ձ տ ե ա ն ց , Ւ ո ր ո ս ա ղ բ ա ր , Հ ա յա ս տ ա ն ի ճ ա մ բ ո ր դ , մ ա ս ն ա ո ա ք ի ն , Կ . * ո - էիս, 1Տ 79, մա սն երկրորդ, Կ. Պ ո քիս, 1$Տ5ւ ա ծ ե ա , ձ ե ո ա մ բ ‘Հ ե ւ ո ն դ վ ա ր դ ա պ ե տ ի Փ ի ր դ ա ւ ե մ ե ա ն * Ն օա ա րբ հ ա յո ց , հ ա ւա բեա [ և ի ր յս Տ ո ս ր ն ց լ ո յ . . . Կ . Պ ո չ ի ս , 1Տ Տ Յ ւ 3 Ց ո ւց ա կ հ ա յե ր Լ ն ձ ե ո ս /դ ր ա ց Ս ա ն ա ս ա ր ե ա ն վ ա ր ժ ա ր ա ն ի ի Կ ա ր ի ն , Վ ի ե ն ն ա , 1 0 0 0 ։ Տ ո լ. ց ա կ հ ա յե ր է ն ձ ե ո ա դ ր ա ց Բ ՜ա վ ր ի զ ի , Վ ի ե ն ն ա , 1 9 1 0 , և ա յլն ւ Հ Մ ա յր ց ո ւց ա կ հ ա յե ր է ն ձ ե ո ա դ ր ա ց Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն ի ն Մ խ ի թ ա ր ե ա ն ց ի Վ ե ն ե տ ի կ , հ ա տ ո ր Ա , Վ ե ն ե տ ի կ , 1 9 1 4 , ն ո ւյն ի Ր հ ա տ ո ր ը , Վ ե ն ե տ ի կ , 1 0 2 4 ։ * Տ ուց ա կ հ ա յե ր է ն ձ ե ո ա դ ր ա ց Վ ա ս պ ո լր ա կ ս ձ ի , պ ր ա կ ա ո ա ջ ի ն , Ւ ի ֆ /ի ս , 1 9 1 5 >

2 2 Լ. Խ ա չիկյա ն գրերի հիշա տ ա կս,,սսններր հ ա վ ա ք ե ի և հ ր ա տ ա րա կո ւթ յա ն պ ա ա րա սա ել,и ա շխ ա տ ա նքով , զո ւգա հեռա բա ր մ ե ն ը հա վա քել ենք ն ա և նույն ձեոա զրերի կ ե ր ո ւ մ գրա նցվա ծ ա յդ վա վերա գրերը, նպ ա տ ա կ ունենա լով դրա նք հ ր ա տ ա ֊ ր ա կ ել ա ոա նձին ժ ո ղ ո վ ա ծ ո ւո վ }։ Ա յս ն ա յն ա շխ ա տ ա նքը մ ա ս ա մ բ կա տ ա րեք /֊ նա Լ Մ ա տ ենա դա րա նի դիտ ա կա ն ա շխ ա տ ող Ս. Լա լտ ֆ տ րյա նը, որը հր ա տ արս, կ ո վ կ ա ն է պ ա տ ր ա ս տ ո ւմ 1 6 ֊ր դ դ ա ր ի հ ա յե ր ե ն ձ ե ո ա դ ր ե ր ի հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն - ները. ա յս պ ի ս ո վ ա ո ա յս օր մ ե ն ք ձեոքի տ ա կ ունենք Մ ա տ ենա դա րա նի ձ ե ո ա ֊ գ ր ե ր ի ց և ( ո չ մ ե ծ ք ա ն տ ՜կ ո վ }յա մ ը ) ,и ,զ ա զ ի ր ձ ե ռ ա դ ր ա ց ց ո ւ ց ա կ ն ե ր ի ց ք ա զ վ ա ծ , 1 1 - . 1 8 - Ր Դ դ ա ր ե ր ի ն վ ե ր ա բ ե ր ո զ Յ Օ Օ ֊ի ց ա վ ե Հ վ ա վ ե ր ա գ ր ե ր , Ա յդ պ ի ­ սիք, անշուշտ, կա ն Նաև 1 7 - 1 8 - ր դ դ ա ր ե ր ո վ ընդօրինա կվա ծ ձեոա զրերի. ինչպ ես նա և Հա յա ս տ ա ն ի ը դուրս պ ա հ վո ղ հ ա յերեն ձեոա դրերի մեջ. ուստ ի ե դրանք, հ ա վ ա ք ո ւմ ր ա ռ ա ջիկա յում պ ե տ ք է շա ր ո ւն ա կ ե լ ն ե ր գ ր ա վ ե ր ,/ ա յգ գործի մ ե շ ա յ, մա սնա գետ ների, Չ ն ա յա ծ դրա ն, ա րդեն մ ե ր ձեռքի տ ա կ եզոդ '\"(\"՛է՛լ՛, թ ե ՛ ք ա ն ա կ ո վ և թ ե ՛ բո վ ա ն դ ա կ ո ւթ յա մ բ ' հ < Ա ա ր ա վ ո , ն Լ ը նձեռո ւմ ընդհա նուր գ ծե ր ո վ ծա նոթ ա նա լու վ եր ո հի շյա , փ ա ստ ա թ ղթ երի բո վ ա ն դ ա կ ս ,. թ յ ս / 1, հ ե տ , ա ր ժ ե ք ա վ ո ր ե ր , , դ ր ա ն ք ո ր պ ե ս պ ա տ մ ա կ ա ն ս կ զ բ ն ա գ ր ե ր . Մ եր ձեռքի տ ա կ եղող վա վերա գրերի ճնշող մ ե ծա մ ա ս նութ յունը գր ա նց­ վա ծ Է հնում Վա иպ ուրա կ ա նի (հա տ կա պ ես Ռ շտ ունիքի և Մ ոկսի) վա նա կա ն հ ա ս տ ա տ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ս ե փ ա կ ա ն ո ւթ յո ւն ը կ ա զ մ ո ղ ձ ե ո ա դ ր ե ր ի Է շե ր ում : Ա յս հ ա ն գա մ ա ն քն , ա նշուշտ , պ ա տ ա հա կա ն չէ. նույն ա յդ վա նա կա ն հա ստ ա տ ու­ թ յա ն ն երի շինութ յունների պ ա տ երից գրեթ ե իոպ ա ո բ ա ց ա կ ա յո ւմ են վ ի մ ա ֊ կա ն ա րձա նա գրութ յունները, ա յն դ ե պ ք ո վ , երբ պ ա տ մա կ ա ն Հա յա ս տ ա ն ի ա ո ն ա հ ա ն գն ե ր ո ւմ ‘ Ա յրս/րա տ ո ւմ , Ս յունի քո ւմ, Գ ո լդ ա ր քո ւմ , Ա ր ցա խ ո ւմ և ա յ, վ ա յր ե ր ո ւմ , վ ա ն քե րի ,,լ ե կ ե ղ եցի ն եր ի պ ա տ երը ն ե ր ս ի ց „ լ դ րս ից, հա ճա խ ծ ա յր ի ց ծ ա յր , ,ի են մ ա նր ու խ ո շո ր ա րձա նա գր ո ւթ յո ւններ ով : Վ ա սպ ոլրա կա - ն ո ւմ գերա գա սեչ են նույն ա յգ նպ ա տ ա կի հա մա ր օգտ ա գործեք վա նքերում պ ա հվող ձեռա գրերը, որոնց վրա գրա նցումներ կա տ ա րեր, տ եխ նիկա կա ն գ ր ժ ֊ վ ա րութ յունն երի և մ ե ծա ծա խ ա շխ ա տ ա նքների հ ետ կ ա պ վ ա ծ չի եղեր ** * Ниш բո վ ա նդ ա կ ո ւթ յա ն ձեոա դրերի էշերին գրա նցվա ծ վա վերա գրերը բ ա - մա նվո ւմ են հիմնա կա նում հ ետ և յա , խ մ բե ր ի . Л Նվիրաբերական գրառումներ. 2. Պ ա յմա նա գր եր . 3. Կ ա լվա ծա գրեր. Ն վ ի յ ՝ ս ւ р Լ р ш կա .Ц <յг ա ռ ո ւ մ ն ե ր ը կ ա մ Վ ա կ ֆ ե ր ը Հ , , , , , ք ա ն ա կ ո վ ա մենից շա տ են, իրենց հերթին բա ժա նվում են ենթա խ մբերի, ՚ Ա յս մ ա ս ի ն խ ո ս ե , ե ն ք «Ժ Դ ղ ա ր ի Հ ա յե ր ե ն ձ ե ո ա դ ր ե ր ի Հ ի շա տ ա կ ա ր ա ն ն ե ր ս ժ ո ղ ո վ ա ծ ,./ (ե ր !,ա ն , 1 9 5 0 ) 8 1 - ր դ Լքի ծ ա ն ո թ ս ,դ ր ո ,ք կ ա ն մ ե բ Ի ս կ մ ի շ ա ր ք կ ա ր և ո ր փ ա ս տ ա թ ղ թ ե ր օ դ տ ա - գ օ ր ծ ե , ե ն ք Հ ժ Ե դ ա ր ի հ ա յե ր ե ն ձ ե ո ա դ ր ե ր ի Հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ն ե ր !, մ ո ղ ո վ ա ծ ռ ի Բ մ ա ս ի (Ե ր և ա ն , !Չ Տ 8 ) ը ն դ ա ր ձ ա կ ա ռ ա յա ր ա ն ի « Հ ա մ ա ռ ս , ա կ ն ա ր կ սոց ի ա ,- *,ն տ ե „ ա կ ս /ն կ յա ն ք ի պ ա տ մ ո ւ թ յա ն Հա տ վա ծր շա րա դրեքիս, г Հ ՚Լ ա կ ֆ Յ ( ա ր ա ր , ^ ձ յ - ք կ ա ն դ ա ո ն ե յ » , Հ ա մ ր ա ն ա , » ) Հ ի ն կ ո չ վ ռ մ ե կ ե ղ ե ց ա կ ա ն Հ ա „ - ա ա տ ռ թ յռ ն ն ե ր ի ն ն վ ի ր ա բ ե ր վ ա ծ կ ա պ ա ծ ք ն ե ր ն ո , ս տ ա ց վ ա ծ ք ն ե ր ը , ո ր ո ն ք ե ն ՛թ ա կ ա չ է / ս օ տ ա ր , մ ա ն , Ա յդ ( վ ա կ ֆ յ ր ա ո ր մ ե ր վ ա վ ե ր ա դ ր ե ր ո ս է դ ո ր ծ Հ ա ծ վ ա ծ շ ո լր շ ե ր կ ո ւ տ ա ս ն յա կ ա ղ ա վ ա ղ ձ ե -

Տ ն տ ե ս մ ա ն գործա րքների մա սին ղրա ոումննրր Հա յերեն ձեռա գրերի մեշ 23 Զ Փ ւ ի թ ի վ են կ ա զ մ ո ւմ ա յն ,/ա կֆ ե,,Բ. ո ր ո ն ց ո վ ա յս կա մ ա յն ա նհա ս, ա ն է ե ա վ ո ր ո ւթ ւո ճ ը կ ա մ գերՂԱ ,„ա ա ն ր , ո ր և է վս.ն ա կ ա ն կ ա մ ե կ ե ղ ե ցա կ ա ն հա ս տ ա տ ութ յա ն ն վ ի ր ո ւմ է իր սեփ ա կա նութ յունը ( « մ ,պ ք ր » ) կ ա զմ ող որ ա նշա րժ կա լվա ծք' ա րա , ա!4 ի , կրպ ա կ, ջրա ղա ց, ձիթհա նք, փ ոխ հա տ ուցում ս տ ա ն ա լո վ ո ր ո շ ա կ ի ,.ա ն ա կ ,ո ք /յա ն որ.„ „ ա ր ա գ կ ա մ օ ր հ ն ո մ կ ռ ն , Ա յո կ ա ր գ ի վ ա կ ֆ եր ի հա րյուրա վոր օրինա կներ են Հա ւա նի վիմա կա ն ա ր ի ա նա գր ա թ յոլն- ներից. ձեռա գրա կա ն գրա ռումները տ ա րբերվում են իրենց վիմա կա ն նա մա կ­ ն ե ր ի ,, ո ճ ա !՚ա ն ա ո ա ն ձ ն ա ջ ա կ ո ղ յ ա ն ն ե ր ո վ , Ա ր ա ն ք դ ր վ ա ծ ե ն ա վ ե լի մ ա ն ­ ր ա մ ա ս ն ո ր ե ն . սւեղ շ ա հ ե ր , ե հա կիրճ ու ս ե ղ մ չ ի ն ե ր , մ տ ա հ ո գո ւթ յո ւն ը ա յն- բ ա ն է , շ ի Դբ ա ղ ե ց ր ե լ դ ր ա ն ց շ ա ր ա դ ր ո ղ ն ե ր ի ն , Ծ ա նոթա նա նր ա յդ կա րգի մի քա նի նվիրա բերա կա ն գրա ռումների. 1. Գ րա նցվա ծ Է 1203 թ վա կա նին, Գրիգոր Լուսա վորչի ա նա պ ա տ ում. ն վ ի ­ ր ա բեր ո ւթ յա ն ա ռա րկա ն Է մ ի խ ա նութ , որբ գտ ն վ ե լ Է, հա վա նա բա ր, Եբղրն- կա յոէմ։ ՚ « Ես սիր Ս իմոնս, որ ա վի գիմ խ ա նութ ն որ ի « ա ֆկտ րնոցն ոխ ֆ ի ս ռ ր ր Լ ո ւ ս ա ւ ո ր ի * ա ն էի ն ։ . ո ր , ա ն ի յ ա յ ն ա ւ ր ն Վ ա ր ա ղ ա յ խ ա շ ի ն կ ի ր ա կ է ն պ ա տ ա ­ ր ա գ շ ի ն ի ' ի ն ձ լ ի ն ի , ո ր գ ր ե լ ե մ ի ն ձ հ ո գ ե ր ս ր ձ ,լ Թ „ ,,լվ „ ր շ ա Հ ն ո ր գ ի մ ֊.ո գ ի ս Հ ա գինշ ա ստ ուա ծ ի .ր ցո ւց ն է. Ել է խ ա նութ ին հա տ երն' մ էկ գեհն մ ե ծ պ ա ­ րոն Տա ա ա ր ն , ա մ էկ ն '„ս ր ա պ ե ս , ա ղեղրա րն, ու մէկն Ա ո լլէմ ա ն գ ա ն ո լյմ ա ն ն . . „ մէկն ճա նա պ ա րհ !,, որ ա ո ա յի 1 .Щ ի թ վ . 9 Ծ Ր . ( Ո Օ Յ ի , (Բ . Աա րգս Մ ա յր ց ո ւց ա կ , հ,ո. Ր Վ ե ն ե տ ի կ , էջ 3 5 ) : 2 . Գ ր ա ն ց վ ա ծ Լ 1 3 3 5 թ վ ա կ ա ն ի ն , ն վ ի ր ա բ ե ր ո ւ թ յ ա ն ա ո ա ր կ ա ն /, մ ի ձ ի թ - Հա նр. . <гՅ ա ն ո ւ ն ա ս տ ո է ծ ո վ ե կ ա ր ո ղ ո է թ ե ա մ բ ս ո ւ ր բ հ ո գ ւ ո յ ն ե ս պ ա ր ո ն Հ ա յ ր ո ւ տ ո , ո ր շ ի ն ե ց ի գ ա ղ տ ա ն ո ց ն ե ր ս ռ ր ր մ ե ն ա ս տ ա ն ա ց ս զ Ք ա ր ի վ ա ն ո լ ց ս , ղ Ր ՚ա ն ա հ ա ^ վ ա ն ռ ց և զա ս ր բ Կա թողիկէիս, գի ա ,ն էր խ նգրուա ծք ի մ յա ս տ ո լծ ո յ. եւ գ ն ե ց ի ի Ս ա պ ոլխ ի ո ր ղ ո , Մ ա հ մ ա ա ա յ ղձորի յե ղ ե ր ձիթ ա հա նքն ս ռ ր ր Կաթո­ ղիկէիս լո ւս ա ցա և ե տ ա ի ձեոն Իրրա նոս ք ա հ ա ն ա յի ն վա սն փ րկութեա ն հոգ- , „ յ ի մ ո յ և ա րևշա ւոութեա ն ղա ւա կա ց իմոցւ հա ստ ա տ և անդարձ Ես Առաքեք վա րդա պ ետ ս միջնորդ ե վկա յ եմ Լս վ ա խ մ ի ս . ի թ ուաբ Լրութեա ն հ ա յկ ա ղ ե ա ն տ ումա րի Չ Զ Դ . (1 3 3 5 ի : ( Մ ա տ ենա ­ դ ա ր ա ն , ձ ե ռ . Л? 4 5 1 5 , էջ 9 4 — 9 5 ) , 3 . Գ րա ն ցվա ծ կ 1461 թ վ ա կ ա ն ի ն , սուրբ Նշանի վ ա ն ք ո ւմ , նվ իր ա բեր ութ յա ն ա ո ա ր կ ա ն 1; մ ի ա յ գ ի . , !)„ Յ ո հ ա ն ն էս և ի մ Հա րս ն Ա ա լչուքն տ ըւա ք զ Ա մ ի ն ա թ ն ի ն ա յգ ի ն ղշինի- ս ՚ո ւ օ ն ( ՜ ) յի շ ա տ ա կ ի ս ո ւր բ Ն շ ա ն ն Ա մ ի ն ա տ ն ի ն հ ո գ ո ւ ն , ի ր ն ն ջ ե ց ե լո ց ն : Ի ներքին դեհն Յա յւա ա ին տ ղա ն և ի վերին դիհն ա ղ բ խ ր ն . ա յլ մ ա ր դ ո յ տ ա լէ տ ա լա պ ա յ շկ ա յ. ի յա ղ ք ի ր էն վ ա յր ' ա մ էն ն իւՐ է , ա յլ մ ա ր դ ո յ չկ ա ր եկեղեցին ԳԻ՛,ւխ Լ ա ղ բ ի ւ ր ն և ս ւ մ է ն ն ո ր ա Լ: Ես տէր Դ ա ւիթ ե տ էր Ս իմէոն եպ իսկոպ ոսք վ կ ա յ ե մ ք , ես ռ ա յի ս Ա մինա - ւա գս վ կ ա , ե մ . ես խ ո ճ ա յ ճ ա ք ա ,ս վ կ ա յ ե մ . ես մ ղ տ ե ս ի ճ ի հ ա ն պ է կ ս վ կ ա յ ե մ , ե ս խ օ ճ ա յ Կ ա րա պ ետ ս վ կ ա յ ե մ . ե ս խ օ ճ ա յ Հ ո վ ղ ո ւս վ կ ա , ե մ ա յս բ ա ն ի ս . Ով ա ւխ վ , ո խ վ . „խ ե . ո խ ֆ . ~ 4 . » « * . \" 7 л . \" ‘4 . վ - ի ք , Վ *Ւ * > + * & • վոխ մ' *Հվ и шцЬ։

Լ. Խ ա չիկյա ն որ ա յսոր տ ա լէ սաղապս, ա ռնէ նա ղմա սն ղ Յ ո պ ա յի ն ա ռցէ և ղխ ա չա հա - նուս/ցն. Ես Յ ո հ ա ն է ս ս և ի մ Լ ,,,, օր որ,քիքս Ա / կ ա ան пи ե Մվւվսէսն Ը . ( 8 ) ֆ չի ( = ւ ֆ լ „ . ր ի ) աըւաք, և գնեցա ք զա յդին, և աըւաը ի սար,, Նշանն յիշա տ ա կ Ամինաանին ■.•ոգուն, ա յլ մ ա ր գ ո յ տ ա լի ա ա լա պ ա չկ ա յ: Ի թ վ . Զ . և Ժ . (1 4 6 1 ի ( А С а 1 а !о я и е օք {Не А г т е т а п .^ո ս տ շո թ էտ т 'Же Յրւէւ՜տհ М и з е и т , Ь у Р г е с 1 е п с к С . С о и у Ь с а г е , Լ օ ո ճ օ ո , 1 0 1 3 , կ 3 1 ) : 4 . Գ ր ա ն ց վ ա ծ է; Ա զ թ ա մ ա ր ի Ա տ ե փ ա ն ո ս Գ . կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ի ա թ ո ռ ա կ ս ղ ո ւ ֊ թ յա ն ա ա ր ի ն հրին ( 1 4 6 4 — 1 4 8 9 թ թ .) , Ռ շ ա ո լն ի ք ռ մ . ն,Ա ,ր ա ր ե ր ո ւթ յա ն ա ռ ա ր կ ա . ն ե ր ն 1,ն ե րկ ու ա րա եր. ((Ծ ա ռա յи ա ս տ ո ւծո յ Ա տ եփ ա ննոս , Հ ե ր ե ն ր ս ի ո րդ իս ' Կ եմ ա յ տ ա նու,ո երա ց կ ա մ օ բ ' մ ե ծ ա ց և փ ո ր ո ւն ց, ե տ ո ւ ղի,Г հորենա կա ն գ ն ա ծ մ ո ւլք ն ' ղՓ ոս ա ր տ ն ' Պ ուտ ուլկի վ ա ն ա ց ս ո ւր բ Ա ստ ուա ծա ծնին և սուրբ Գ էո ր դ ղօրւսվ ա ր ի ն և и ք ա ն ֊ չե լա ղ ո ր ծ Ե դ ի շա յ վ ա ր դ ա պ ե տ ի ս ո ւր բ ա ջին ոքսվ և ա նջինջ յի շ ա ա ա կ , Ց ի շ խ ա ֊ նութ եա ն Ս ո լլէյմ ա ն -բէկ ի ն և ի հա յրա պ ետ ութ եա ն տ էր Ս տ եվւա ննոսին, ի յ ա ֊ ոա ջնորղութեա ն Տովհա ննէս եպ իսկոպ ոսին /// Ե ս 4 ւ ո ե փ ա ն ն ո ս Հ ե ր ե ն ր ս ի ո ր դ ի ս և Ա ս ա ո ւ ա ծ ա ա ր ո լ Ո ր դ ի ք ս Ձ ա գ ա ր ն !.՝ Ե տ դ ա ր ս ղ ձ ո ր ի ղ ր ա ն ա ր տ ն ո /ս վ տ ո ւի ն բ Բ՛ագէ, ո ս ա ո ա բ ե դ ո յն , ա ս տ ո ւ ծ ո յ վ կ ա ֊ յո լթ ե ա մ ր ն և հոգևոր տ իրի վ կ ա յո ւթ ե ա մ ր ն, և Տովհա ննէս եպ իսկոպ ոսին և ա ,ա ղ ե ր ի ցո ,ն և ա մ ե ն ա յն Կ եմ ա յ տ ա նուա երա ց վկա յութ եա մրնւ Զ ի ն 1 Կր Կ ո ր ե կ ե ղ ե ց ս ւ յ ն ծ ա ռ ա յ ո ւ թ ի ւ ն ա ռ ն Լ ' ղ է ն ա ր տ ի ր ե ր ք ն ա / ն ո ւ ա Լ ե ի տ ա րին հինգ ա ն գ ա մ ղ Հ է ր ե ն ր ս ե ն ց գերե՛զմ ա ն եին օրհն/,: Ես ա կ , Ս տ 1,ի ա ն ն ո ս կա թուղիկոս վկայ եմ» (՛Մ ա տ ենա դա րա ն, ձ հ „. .V 4 5 1 5 , էջ 2 2 9 — 2 3 0 ) , օ . Գ ր ա ն ցվ ա ծ Լ 1 5 8 1 թ վ ա կ ա ն ի ն , ն ե ր բի ն Մ ա րմետ գյուղում , ն վ ի ր ա բ ե ­ ր ութ յա ն ա ռա րկա ն է մի ջրա ղա ցի մ եկ բա ո ո ր դ մ ա ս /,, որ ա ր վ ա ծ է Սորրի սուրր Կա րա պ ետ ի վա նբին։ « . . . Յ ի շ ե ց է ք ,{ ՛ Ս ե ր բ ի ն Մ ա ր մ ե տ ո ւ տ ա ն ո ւ տ է ր ն ղ պ ա ր ո ն Ղ ա մ բ ա ր ն , ո ր չ ա ­ ր եր մի ի Խ ոջենց ջա ղ ա ց է ն է ա ռ և 1 ,ո ո ,ր ի դուռն սուր,, Կ ա րա պ ետ ին, ի ձեոն Հա յրա պ ետ ե պ ի ս կ ո պ ո ս ի ն և յ ա յ , մ ի ա ր и,ն ա ց ն , ի թ վ ա կ ս /ն ի ն Հ ա յո ց ՌԼ. (1581 ) ...։ Գ ր ե ց ա լ ձ ե ո ա մ բ Կ ա րա պ ետ ա ր ե ղ ա ի ն , ի դ իլղ ս որ կոչի ՛Սերբին Մ ա ր մ ե տ , վ կ ա յո ւթ ե ա մ ր սուր,. Ս տ եփ ա ն ս սի ն ա խ ա վ կ ա ի ն , Ի մ ա ցո ւմ ն լի ց ի ձ ե զ եդը ա ր ք, որ ջա ղ ա ցն ի յԱ ն ա ն ա վ ա ն բ է . և ո րբ կ ա ր դ ա յք ա ս ա ց է բ բո լո ր սրտ իւ և ուղիղ հ ա ,ա տ ով ա ս տ ո ւա ծ ֊ողորմի ի լրեա ն ց հ ո գ ո յն , ա մ էն, եղի ցի, եղիցի » (Մ ա տ ե ­ ն ա դ ա ր ա ն , ձեո. .V 4 8 6 9 , է ջ 6 6 9 ա )։ Ա յս կա րգի նվ ի ր ա բե ր ա կ ա ն գր ա ռո ւմ ներ կա րե,/, է մ ե ջ բ ե ր ե լ տ ա ս ն յա կ ֊ հերով, ն ր ա ն ց մ ե ջ, ի ն չպ ե ս ա ե ս ա նբ վերը բ ե ր ա ծ օրինա կներում, փ ո խ վ ո ւմ են ն վ ի ր ա բե ր ս ,թ յա ն ա ռա րկա ները (խ ա ն ո ւթ , ձիթհա նը, ա յգ ի , ա րտ , ջրա ղա ց), ս ա կ ա յն դ ր ա ն բ բոլոր ն էլ նվ իրա բերողներին պ ա տ կա նող «մ ո լ,բ ե ր ս ե ն , մ ե ծ մ ա ս ա մ բ ձեռք բե ր վ ա ծ գնումների ճա նա պ ա րհով, ուստ ի ե նվիրա տ ուները իրա վա սու են եղել օտ ա րելու դրա նբ ցա նկ ա ցա ծ եղա նա կով' վա ճա ռելու, ծ ա ֊ „ա ն դ /„թ յո ւն թ ողնելու ի րենց մերձա վորներին, նվիրա բերելու վ ա ն ա կ ա ն ֊ եկեղեցա կա ն որևէ հա ստ ա տ ութ յա ն, 1 4 ֊բ դ և հ ե տ ա գ ա դ ա ր ե ր ի ն վ ի ր ա բ ե ր ա կ ա ն գ ր ա ռ ո ւմ ն ե ր ի մ ի պ ա տ կ ա ռ ե ի քա նա կ ո ւթ յո ւնը վ ե ր ա բե ր վ ո ւմ է գյուղա կ ա ն հ ա մ ա յն ք ի հող ա յի ն ֆ ո նդ ի մեջ•

Տնտ եսա կա ն գո ր ծա ր քներ ի մա սին գր ա ռո ւմ ներ ը Հա յերեն ձեոա դրերի մեէ մա նող ա ոա նձին ա րտ երի ու հողա կտ որների վա նա կա ն հա ստ ա տ ութ յուններին վ ա կ ֆ ա նելու հ ա րցին: Ո ւշա գրա վ ա յս ե ր և ո ւյթ ը , որ նոր երա նդ Է տ ա լիս վա կֆ ին, ա րժա նի Է հա տ ուկ քննո ւթ յա ն։ Ծ ա նոթա նա նք նա և վա կֆերի ա յդ տ ա րա տ եսա կին բնորոշ մ ի քա նի օր ի ­ նակների հետ ։ 1 . «Ո վ դա որ քա հա նա յիս, յիշեցէք ի սուրբ և ի [յե ր կ ն ա '] լուր յաղաւթս ձեր ///լի պ ա րոնին որդին [ 1օօ)ճասար պ էկն / / /թ ո ւմ ն տ ե ղ ' ա նջրդի ա րտ ն, որ է ի Կար/]/ եղերն ողբ ի դիր [ Ա ստ ոլա ծ]ա ծնին. ով որ վա[ յե/է ) լիտ ր մն ձէթ [ Ա ս տ ո ւա ]ծ ա ծ ն ի ն տ ա յ : Ո վ ո ր ա յ ս բ ա ն ի ս հ ա կ ա ռ ա կ լ ինիւ կ ա մ ղ ա յս արտս խորէ յե կ ե զ եց ո յս ' յա զղա ց կա մ յաւէոարաց, զա նէծս Կայենի առցէ և ընդ խ ա լ- Հանուացն պ ա տ ժե ս ցի : Եւ ա յս բ ա ն կա մա կ ցութ եա մ ր տ էր Ա ւետ եա ցն եղև: Յ ի ֊ շատակ դնւսպն և վաստա կա ւղն, որ հանապազ զա յն ձէթն Լվա ռէ ]' ա ստու­ ծոյ անճառ լուս[ոյն] արժանի լիցին, [ա մէն]ւ Ի թ վ . Պ Ձ (1 4 3 1 ի (Ն . Ս ա րդիսյա ն , Մ ա յր ց ո ւ ց ա կ ..., հ տ . Ա , Վ ե՛նետ իկ, էջ 6 6 4 ): 2. «Հ ր ի и սա ս ա ս տ ո ւա ծ.** լո[ ւ]ս ա ա ր Լ ա յ ղՀա ^րա սլա ոնց ա էր Ար//ա հ ամի Հ ո դ իսյ} որ կ ա մ 1 (յա լ զ ի լր հ ա լ ա լ դ ա ա ք ն ' Ժ . ( 1 0 ) ) ղ ո շ . (ղ ո ւ ռ ո ւ շ ) ե տ ո ւր , զ Շ ի ֊ րիկաւ բա ժին գնեց' Խ. (4 0 ) կոտ զա րա ւ. ( Ю ) ^ թ ո ղ , Լ . ( 3 0 ) ո խ ւ ա ր ա ր /• վ եր ա յ Գ. խ որա նին յի շա տ ա կ քոր, ծն օզ ա ց նո ր ի ն' հռ\\լ/ն' տ էր Հա յր ա պ ե տ ի ն ■ 'ա ն ղ ո ւցելո յն աո Ք րիստ ոս և մուրն Հ ա ն ա ղ ի ն ...։ Ա ստ ուա ծ ղ Տ ա ո ն ա ն ի ց տ ա ֊ նուտ րէքն ա ւրհնէ' զմեծն-ղւիո քրն, որ ա յս բա ն ի ս վ կ ա յ եղա ն, ո վ որ հ ա կ ա ­ ռա կէ, կ ա մ յա լա ն ձ զ է , կ ա մ ա յլա յլէ ' նա զ ա նէծքն զԿ ա յենի և Յ ո ւդ ա յի ն և ւ/խ ա չխ ա ն ո ղ ա ց ն ա ռ ց է , ա մ է ն , ա մ է ն , ե զ ի ց ի » (Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . -V 4 9 5 5 , կ* 155բ— 159ա , ժա մա նա կ' 16— 17-րդ գ գ ՝)1 3 . «Յ իշեցէք ի Ք րիստ ոս և ա ստ ուա ծ ողորմի ա սա ցէք Պ ետ ունց Գեւօին, հօրն' Կ ա րա պ ետ ին, մօրն' Գ ոլլա զին, հօրեղրօրն' Հա յ\\ր \\ա պ ետ ին, և որդուն' Յովա նէսին' Կիրքին թա ղ ա ռա ն օհվ ա րա րին ի դուռն սուրբ Կ ա րա պ ետ ին, կա պ իճ մ ի ա շընցսւն կա բ ա լ տ ա ն ձեռա մ բ Ա ղրլւա նա յ ըոէս Ներսօի ն , ըոէս Յ օ վ ա ն է ս ի ն , ը ո է ս Կա զա ր ի ն , տ ա ն ո ւտ էր ա ց' մ ե ծ ա մ ե ծ ս /д և վ ւռ ւք ո ց։ Ո վ հ ա ­ կա ռա կ կ ե ն ա յ' ա ն էծ բ Կ ա յենին ա ռնէ և ա յլ խ ա չհ ա ն ո զա ցն , ա մ է ն ...» (Մ ա տ ե ­ ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . Л* 4 9 1 5 , էջ 1 ա , ժ ա մ ա ն ա կ ' 1 7 ֊ր ղ ղ ա ր ի վ ե ր ջ ե ր ը )։ 4 . « Յ ի շ ե ց է ք ի Ք ր ի ս տ ո ս և ա ս տ ո ւա ծ ո ղ ո ր մ ի ա ս ա ց է ք Մ ա ր կ ո ս ի ն , որ զՇ ա րա կ ա ձո ր ռ խ վ երա ր ի վ ե ր ա յ սուրբ Գ էո ր զա ' կէս կ ա պ իճ կա պ ա լ.а (Մ ա ­ տենադա րա ն, ձեո. X 4915, էջ 137ր, գրա նցվա ծ է մերձա վորա պ ես 1701 թ ։Լա կա նին) ։ 5 . «Յ ի շե ցէք ի Ք րիստ ոս և ա ստ ուա ծ ողորմի ա սա ցէք մա հտ եսի Աղա- ջա նիե և մա հտ եսի Ս ա րուխ ա նին և տ ա ն մեծի և վւոքու' ա ռհա սա րա կ ա մ ե- նեցուն, ա մ էն , որ զջա ղցի վ ե ր և ո/սվ երա ր ի վ ե ր ա յ սուրբ Գ էոր գա ' կա պ իճ կէս կա պ ա լ, և ղձմի ա ռա ' կիսրա ր, և զա ւա զիկ ոխ վ ի վ ե ր ա յ սուրբ Ե ր ո ս ա ֊ ղ ե մ ա ' կ է ս յշ[ ո ւ ] « { ո ւ շ ] » ( Մ ա տ ե ն ա զ ա բ ա ն , ձ ե ո . X 4 9 1 5 , է ջ 1 3 7 բ — 1 3 8 ա , գրա նցվա ծ է մերձա վորա պ ես 1701 թ վա 1/ա նին)։ 6 . « Յ ի շ ե ց է ք ի Ք ր ի ս տ ո ս և. ա ս տ ո ւ ա ծ ո ղ ո ր մ ի ա ս ա ց է ք մ ա հ դ ա ս ի Գ ո ւ լ ա - մ ի ր ի ն , և հօրն մ ա հ դ ա ս ի Ստ եւիս /ն ի ն , և մ օ ր ն Հ ա գ ի ն , ե ղ բ օ ր ն ՛Լարդ ա ն է ս ի ն , որ կ ա մ ե ցա ն և տ ուին Կ ռա նա յա ր տ ' ո խ ու ա րա րին ի գ յո ռ ն Ա պ ա րա նից սուրբ Նշա նին, տ ա րին Ե. ( 5 ) կա պ իճ հա ց տ ա ն սուրբ Խ ա շին, ա ստ ուա ծ լուսա ւորէ ղիւրեա նց Հո դ ի ն^ ա մ էնձ։

Լ . հա չ]ւ1,յա ն Դ ա րձեա լ յի շե ց էք ի Ք րիստ ոս և ա ստ ուա ծ ողորմի ա սա ց էր Սա Հա կին, և հօրն Ն իկ[ո]ղոսին, և մօրն Ք ա ր եղ ի ն, ե ե ղ բա յր ն Մ ուրա դին, որ կ ա մ եցա ն հ տ ուին ղՋ րուրնիկ' ոխու ա րա րի[ ն ] [ի '\\ դուոն Ա պ ա րա նից սուրբ Նշա նին, տ ա ֊ րին դրիլ մի հա ց կա պ ա լ տ ա ն. ա ստ ուա ծ լուսա ւորէ դիւրեա նց Հոգիքն, ա մ է ն . . . » ( Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . X- 5 5 2 6 , Էջ 1 3 8 ր , ժ ա մ ա ն ա կ ' 1 6 — 17-ր դ դ դ .), 7. «Կ ա մա մ, ա ս տ ո ւծոյ ես' Պ օղոսի որդի Ա րա ղս, ի մ եղրա յր Պ օղոսս, ի հ օ ր ե ղ բ օ ր թ ո ռ ն Խ ե չ ա տ ո ւ ր ս և մ ե ր ո ր դ ի ր ս դ ի ր տ վ ի ն ր ա ռ ա 9ի ա ս տ ո ւ ծ ո յ , ո ր մ ե ր ն ա խ նի քն մ էկ ա լրա յվա ր հոդ իւրեա նց հոդոյն հ ա մ ա ր տ վել Էին Ա նդրիա - ս ա նց Ա ա րդիսին. յե տ ո յ Ս ա րդիսն ա ն յի շա տ ա կ Էլա ւ, մ ե ր տ վ ա ծ հոդն ա նտ էր մ ն ա ց, մենր էլ պ ա րնիցն հոդն ճ ա ր եցի նք, մ էկ ա լրա լա ր հող էլ մ ե ն ք վիէն հ ա ս տ ա տ ե ց ի ն ք , Բ. ( 2 ) ա ւրա վա ր հող տ վ ի ն ք վ ա խ մ Ա ա նա հնոյ սուրբ Ա ս տ ո ւա ֊ ծա ծնին. ո վ որ մ ե ր ա ղդ, մեր որդի կ ա մ ա յլ մա րդ վա րէ‘ Ե. ( 5 ) ծել վա րողն տ ա նի, մէկ ծել ղրկէ Աս տ ուա ծա ծն ի դուռն, որ մ ի ա բա ն քն ուտ են մեր նրն- ջ ե ց ե լո ց ն Ք ր ի ս տ ո ս ո ր դ ի ա ս ե ն . . . » (Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . Л? 3 0 5 0 , է շ 2 7 3 ր , ժ ա մ ան ա կ' 17-ր դ դա ր)։ Օ րինա կներլ, Հա մա րենք բա վ ա ր ա ր , Ինչպ ես տ եսնում' ենք, վերոհիշյա լ ւ/րա ոոլմների մեջ վ ա կ ֆ են ա ր վ ո ւմ վ ա ր ելա հ ո ղ եր . ս ա կ ա յն ն ր ա ն ք ոչ թե դ ր վ ո ւ մ ե ն հ ի շ ա տ ա կ վ ա ծ վ ա ն ա կ ա ն ֊ե կ ե ղ ե ց ա կ ա ն հ ա ս տ ա տ ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ի ի ր ա ­ վա ս ութ յա ն տ ա կ, ա յլ մ ն ո ւմ նվ իր ա բեր ող ի ձեռքո ւմ , պ ա յմ ա ն ո վ որ նվիրա րե- րողը կ ա մ վ ա կ ֆ ա ր վ ա ծ ա յդ հողա կտ որի դա լիք մշա կողր' բ ա ժ ի ն հա նի վ ա ­ ն ա կ ա ն հ ա ս տ ա տ ո վ !յա ն ր — մի լի տ ր ձ ե թ , 4 0 կոտ ր ն աւէարձի (3 0 կ ոտ )է կ ե ս , մ ե Հ , մ ե կ ո լկ ե ս , կ ա մ հ ի ն գ կ ա պ ի ճ Հ ա ց , մ ի դ ր ի վ հ ա ց , բ ե ր ր ի '/б մ ա սր և ա յյնշ Վ ա կֆ ա րվա ծ ա յդ հողա կտ որները, ա յս պ ի սո վ, չէին դա դա րում գյո ւղ ա ­ կ ա ն հ ա մ ա յն ք ի Հ ո ղ ա յի ն ֆ ո ն դ ի մ ա ս ր լի ն ե լո ւ ց ։ ՛Սրանց մ շ ա կ ո ղ գ ե ր դ ա ս տ ա ն - ն ե ր ր , ո րո նր պ ա ր տ ա վ ո ր էին ռ ե ն տ ա -հ ա ր կ վ ճա րեւ պ ե տ ո ւթ յա ն ն ու հ ո ղ ա ­ տ իրոջը, կա մովին հա նձն էին ա ռնում հիշա տ ա կվա ծ հողա կտ որների բերքից ա մեն տարի որոշա կի մա ս' «ղա րա ր, (ա րա ր, — «հս/նձնա ոութ յուձ», «հ ա ֊ մ ա ձ ա յն ո ւթ յո ւն » բ ա ռ ի ց ) հա նձնել վ ա կ ֆ ստ ա ցող հ ա ս տ ա տ ութ յա նը ։ Գ րա ռվա ծ վա վ երա գրի ուժով ու գյուղա կ ա ն հ ա մ ա յն ք ի տ ա նուտ երերի' а մ եծի ու փ ո ք ր ի > Հ ա ն ձ ն ա ռ ո ւթ յա մ բ' ա յդ պ ա րտ ա վորութ յունը տ ա րա ծվ ո ւմ էր վա կֆ արված Հողակտորի հետ ա ղա մշա կողների վրա ։ Ընդհա նուր ա ո մ ա մ բ ա յս պ ի սի բով ա նդա կ ութ յուն ունեն վերը բ ե ր վ ա ծ ե մ ե ր ձեոքի տ ա կ եղող մի ք ա ն ի տ ա ս ն յա կ մյուս վ ա վ ե ր ա գ ր ե ր ը ։ Ն րա նց մեջ ս ա կ ա յն կա ն նա և տ ա րբերութ յուններ։ Ա յսպ ես , օրինա կ, ա ռա ջին վ ա վ ե ր ա գ ր ի ց (ո ր ը դ ժ բա խ տ ա բա ր լր ի վ չի վ ե ր ծ ա ն վ ա ծ ) կտ րեւի է Հ ե տ և ց ն ե լ, որ վ ա կ ֆ ա ն ո ղ ը կ ա լվ ա ծա տ ե ր է' ոմն Խո- սա սա ր բ ե կ , որի հ ա յրը (ա ն ո ւն ը ա ն ը ն թ ե ռ ն ե լի ) մ ե ծա ր վ ա ծ է «պ ա ր ո ն » տ իտ ­ ղ ոս ով ։ Նկա տ ի ա ռ նե լո վ ա յս հ ա նգա մ ա նքը կա րելի է, թ ե ր և ս , եզրա կ ա ցնեի ո ր վ ա կ ֆ ա ր վ ա ծ « ա ն ջ ր դ ի ա ր տ ը օ Խ ո ճ ա ս ա ր ֊բ է կ ի կ ո ղ մ ի ց տ ր վ ա ծ է ե ղ ե լ վ ա ր ­ ձա կ ա լմ ա ն և տ ա րի ն մ ի լի տ ր ձեթ սուրբ Ա ստ վա ծա ծնի եկեղեցուն տ ա լու պ ա ր տ ա վ ո ր ո ւ թ յո ւ ն ը դ ր վ ե լ է վ ա ր ձ ա կ ա լ ո ղ ի ( « ո վ ո ր վ ա յ ե լ է » ) էէլոս։ Ո ւշա գրա վ Է նա և մեջ բե ր վ ա ծ երկրորգ վա վերա դիրըւ Երեք խ որա ն կոչ­ վող ս ր բա վ ա յր ի ն տ ա րին 3 0 կոտ ցո ր ե ն տ ա լու պ ա րտ ա վորութ յուն ս տ ա ն ձ ֊ ս ա ծ, վա վերա գրի գր ա նցմ ա ն ժա մ ա նա կ ա րդեն հա նգուցյա լ Հա յրա պ ետ ո նդ

Տն տ ե ս ա կ ա ն գ ո ր ծ ա ր ք ն ե ր ի մ ա ս ի ն գ ր ա ռ ո ւմ ն ե ր ը Հ ա յե ր ե ն ձեէքՀւգ ր ե ր ի մ ն յ Ա բրա հա մը 1 0 ղուռուշով գնել կր « Լիրիկա յ բ ա ժ ի ն » կոչվա ծ հողը։ Հողա կտ ո֊ ր ի վ ա ր ձ ա կ ա լ ո դվ։ ( Շ ի ր ի կ ի ' ) և ն ր ա մ ե ջ հ ա մ ա ձ ա յ ն ո ւ թ յ ո ւ ն է ր կ ա յ ա ց ե լ ա մ ե ն տ ա ր վ ա բ ե ր ք ի ց տ ա , Ս ր բա հ ա մ ի ն 4 0 կոտ ց ո ր ե ն (« Խ . կ ոտ դա բ ա բ ) : Ահա ա յդ 4 0 կոտ ից 3 0 կոտ ն կ, որ Ա բրա հա մ ի և նրա ծնող նե րի հոգու փ ր կ ութ յա ն հ ա ­ մա ր վա կֆ կ տ րվել երեք խ որա ն կոչվող եկեղեցուն։ Ս եշ բ ե ր վ ա ծ հ ի ն գեր որ դ վ ա վ ե ր ա գ ր ո ւմ , բ ա ց ի « կ ա պ ի ճ կէս կա պ ա լի» մ ա ­ սին հիշա տ ա կութ յունից, որ տ րվելու Հր տ ա րեց տ ա րի ջրա ղա ցի վերևում գ տ ն վ ո ղ վ ա ր ե լա հ ո դ ի ց սուրբ Արուս ա ղե մ ի ն , հ ի շա տ ա կ ո ւթ յո ւն կա ն ա և «ձ մ ի ռ ( ծմ ա կ ա յի ն ) մ ի ա րտ ի մա սին, որպես կիսրա ր ա րտ և « ա ւա դիկя ա րտ ի մ ա ֊ սին, որի դ ի մ ա ց պ ա ր տ ա վ ո ր վ ե լ են եկեղեցուն տ ա լ ա մ ե ն տ ա րի կես ղուռուշ դրա մ: Հո ղ ի վ ա ր ձ ա կ ա լո ւթ յա ն ( ПЗЛОЛЬЩИНЭ) սի ս տ եմ ի գ ո յո ւթ յա ն մա սին վ կ ա ­ յո ղ « կիսրա րս տ երմինի հետ սերտ ա ղերսի մեջ կ նա և а ոխ վերու (ի մ ա ՛ վ ա կ ֊ ֆ ե ր ի ս ) չա ր եքи տ երմինը, որը բա ցա տ ր ո ւթ յա ն կա րիք կ զ գ ո ւմ г 1 5 ֊ր գ դ ա ր ի ց պ ա հ պ ա ն վ ե լ կ մ ի վ ա վ ե ր ա գ ի ր , ո ր ի մ ե ջ հ ի շ ա տ ա կ վ ա ծ կ ա յգ ' «ոխ վերու չա րեքս տ երմինր. « Ք րիստ ոս ա ստ ուա ծ... ողորմեա ա մ են ա յն հա ւա տ ա ցելոց, ևս ա ռա ւել Դ ուԱ ա թիա րին ե Խ ո ս ր ո վ ի ն , Մ կ ր տ չի ն և Բ՛ումին, և ծ ն ո գ ա ց ն ո ց ի ն , որ ղոխ - վ ե ր ո յ չա բէք ն բա շխ ե ցի ն , ա րա րիչն ա ստ ուա ծ ղիւրեա նց մեղքն թ ողու, ա մկն: 1, ' ն գ ն ա ւ ի ն գ Խ ո ւ ն կ ա ն ց Կ ա ր ա պ ե տ ի ն , ո ր մ ի ջ ն ո ր դ ե ղ և ա յ ս մ բ ա ր ի գ ո ր ծ ո յ ս , ա մ կ ն » ( Մ ա տ հ ն ա դ ա ր ս /ն , ձ ե ո . .\\՜ 4 0 7 4 , Լջ 5 1 ա ) Լ Ա յգպ իմի մ ի վ կ ա յո ւթ յո ւն էլ պ ա հպ ա նվել Հ 1 4 7 6 թ վ ա կ ա ն ի ն ը ն դօրի նա կ ­ վա ծ մի ճ ա ռընտ րի հիշա տա կա րա նի ստ որև բերվող հա տ վա ծում. Հ Դ ա ր ձ ե ա լ տ ի շ ե ց ե ք ղ բ ա ր ե պ ա շ տ հ ա ւ ա տ ա ր ի մ տ ա ն ո ւ տ կ ր ք ն ՛Լա ն ա յ ք ա - Ղ ա Ք1, ս ' ղ խ ՚ է ՚Ա Յ ո վ ա ն է ս ն , գ մ ե լ ի ք ք ա խ տ ի ա ր ն , զ խ ո ջ ա Պ ՛ա ր ս տ մ1ն, գ ո Հ ս Փ ե ր ի - յա ն ն , զոկս Ս ա րխ ոշն, դխ ոջա յ Ա զնա լուրն, ղխ ոջա Գ րիգորն, զխ ոջա պա րոն Գ որգն, ղխ ոջա Յ ո վ ա ն կ ս ն , միւս խ ոջա Յ ո վ ա ն կ ս ն , զ/սոջա Կ ա րա պ ետ ն, զԱ նձ- ր ե ո Կ յց Մ ո ւ ր ա տ ն , զ խ ո ջ ա 1’ղ դ ա ն ր ա խ շ ն , մ ե ծ և վ ւ ո ո ր ք ա ղ ա ք ի տ ա ն ո ւ տ կ ր ք ս , ո ր ա մկն ե կ ե ղ եցե ա ց ո խ ֆ ե ր ո լ չա րկքն բա դլեցինս («Ժ Ե գա րի հ ա յե ր ե ն ձեռա գրերի հ ի շա տ ա կ ա ր ա ն ն ե ր ս մ ա ս ն Р ., կջ 4 0 5 ): «Չ ա ր ե ք ս (ի մ ա ' « չ հ ա ր - յե ք ս ) կ ո չվ ո ւմ կին վ ա ր ձ ա կ ա լո ւթ յա ն տ ր վ ա ծ ա յն վ ա ր ելա հ ո ղ եր ը , ո ր ո ն ց մ շա կ մ ա ն դ ի մ ա ց ա նմիջա կ ա ն ա րտ ա դրող գյուղա ցին պ ա րտ ա վոր կր կա լվա ծա տ իրոջը հա նձնել բեր ք ի մեկ ք ա ռ ո ր դ ը ւ 4՝յ ո ւ զ ա կ ա ն հ ա մ ա յ ն ք ի մ ե ջ ը ն դ գ ր կ վ ա ծ գ յ ո ւ ղ ա ց ի ն ե ր ի ց ո մ ա ն ք վ ա ն ա կ ա ն տ ա րրեր հ ա ս տ ա տ ութ յունների վ ա կ ֆ կին ա նում ա ո ա ն ձի ն հողա կտ որներ, ո ր ո ն ց օ գ տ ա գ ո ր ծ մ ա ն ի ր ա վ ո ւն ք ն կր մ ի ա յն գ տ ն վ ո ւմ ի ր ե ն ց ձ ե ռ քի ն « չա րեքիս սկզբունքով վա րձա կա լմա ն պ ա յմ ա նո վ ։ Ա յդ հ ող ա կ տ ո ր ն ե րի մ շա կ մ ա ն ի ր ա վ ո ւն ք ր ե ր բ ա ն ց ն ո ւմ կր վա նա կա ն ա յս կա մ ա յն հա ս տ ա տ ութ յա նը , նրա նց ռ ե նտ ա յի վճ ա ր մ ա ն պ ա րտ ա վորու­ թ յո ւնը ն ո ւյնպ ես , ա վ տ ոմ ա տ ի կ կերպ ով ա նցնում կր նոր օգտ ա գործողին ( տ ւքյա լ դ ե պ ք ո ւ մ ' վ ա ն ա կ ա ն ֊ե կ ե զ ե ց ա կ ա ն հ ա ս տ ա տ ո ւ թ յա ն ը ) ։ Եվ ա հա , որոշ դեպ քերում ք ա ղ ա ք ա յի ն և գյուղա կա ն հ ա մ ա յնքներ ի մ ե ­ ծա մ ե ծնե ր ը ' մ ե լի քն ե ր , ռեսներ, խ ոջա ներ, ի ր ե նց հ ա մ ա յնքներ ի ա նունից 1 Ա յս ն ո ւյն ա ն ձ ն ա վ ո ր ո ւթ յո ւն հ ե ր ը , ո ր ո ն ց հ ե տ ն ա և մ ե յի յ, Ս տ եւիա ն ո ս ր , ն ո ւյն ա ռ ի թ ո վ Հ ի շա տ ա կ վ ո ւմ ե ն մ ի ա յլ ձ ե ռ ա գ ր ի մ ե ջ և ս (տ ե ՛ս *Ժ Կ գ ա ր ի Հ ա յե ր ե ն ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի Հ ի շ ա տ ա կ ա ր ա ն ֊ ՚* ե ր * , մ ա ս ն ! > , Կ 4 0 5 . { > ծ ա ն ո թ ա գ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ը ) !

Լ. Խ ա չիկյա ն պ ա ր տ ա վ ո ր /։,թ յո ւն էի ն ս տ ա ն ձ ն ո ւմ վ ճ ա ր ել վ ա ն ք ե ր ի ն վ ա կ ֆ ա ր վ ա ծ ա յ/, ա- տ եգորիա յի հողա կտ որների կա լվա ծա տ իրա կա ն ռ ենտ ա ն' «ո խ վ երո ւ չա ր եքը » ե թ ե վ յա լ վ ա ր ե լա հ ո ղ ը վ ա ր ձ ա կ ա լմ ա ն Էր տ ր վ ա ծ բ ե ր ք ի մ ե կ ֊ք ա ո ո ր դ ը կ ա ր վա ծա տ իրոշը հա նձնեչու պ ա յմ ա նո վ , կ ա մ կեսը' «կ ի ս ր ա ր ի » դեպ քում, կա մ 1;լ մ ի ա յ լ մ ա ս ը , ն ա յ ա ծ վ ա ր ձ ա կ ա լ ո ւ թ յ ա ն պ ա յ մ ա ն ի ն ե կ ա լ վ игծ ա տ ի ր ողի՛, գյուղա ցու կա խ մ ա ն ա ստ իճա նին։ Ինչպ ես տ եսնում ենք ա յս («կ ի ս ր ա ր » ե «չա ր ե ք ») տ երմինները հնա րա վո­ րութ յուն են ը ն ձ ե ռ ո ւմ պ ա ր զ ե ր ւ, որ ֆ եոդ ա լա կ ա ն շս/Հա դործմս/ն ընա վա ր- ձա կա լմւսն ս ի ստ եմ ը լա յն տ ա րա ծում ուներ Հա յա ս տ ա ն ո ւմ ' 1 5 -ր ղ ե հետ ադա դա րերում։ Ն վիրա բերա կա ն գրա ռումների երրորդ ե ն թ ա խ մ բի մեջ են մ տ ն ո ւմ մեծս/, քա նա կ ա յն վ ա վ ե ր ա գ ր ե ր ը , ո ր ո ն ց ո վ տ ա ր ր ե ր մ ա ս ն ա գ ի տ ո ւթ յա ն ու զ բ ա ղ ­ մունքի մ ա րդ իկ հա նձն են ա ռնում վա նա կա ն որևէ հա ստ ա տ ութ յա ն հա մա ր ա մեն տ ա րի ա ն վա րձ որևէ ծա ռ ա յո ւթ յո ւն կ ա տ ա ր ել կ ա մ որոշյա լ չա փ ո վ ն յո ւ- թա կս/ն որևէ նպ ա ստ բե ր ե լ։ Ծ ա նոթ ա նա նք ն ա և վա կֆերի ա յս տ ա րա տ եսա կի մի քա նի բնորոշ օ ր ի ֊ նակների հետ։ Ա ւետ ա րա նիս ե սուրբ Կոս֊ 1. «Ե ս Ա ւա րս ե Զ ըմրուձս' ծ ա ռ ա յ սուրը տ ը ն դ ն ա յ։ Ես Զ ը մ րո ւթ ս ի յի մ ձե ռ ա ցս ի բ ա ն էն յա մ էն տ ա րի Դ . ( 4 ) նուկի իրըխ տ ին կիրիոն /ընում ոլ տ ա մ. և ես Ա ւա քս ի յի մ ձեռա ցս յա մ էն տարի ա ղ ե կ դ ա ռ մ ն ս ո ւ ր բ Գ ր ի գ ո ր ո յ և ս ո ւ ր բ Կո ս տ ը ն դ ն ա յ ո ւի /տ իւն բ ե ր ե մ ա ն պ ա տ ­ ճ ա ռ ։ Եւ որ ոչ կս/տ ա րէ ղհրա մա ն սուրբ ուխ տ իս' ա ռցէ ի յա հ ե ղ դա տ ա ստ ա նէն Ք րիստ ոսէ ս/ստ ուծոյ մ ե ր ո յ զ վ ր ե /// թ է ա ւրհնեա լ յա ւիտ եա նս , ա մ էն ։ Վ կա յ է ա յս բա ն ի ս սուրբ Ա ւետ ա րա նս Ք րիստ ոսի և ժողովուրդը, որ ա ստ Տ ա ն ///; и/ե ց ա ն . Ես Լուսս վ կ ա յ. Ես Մ ի ա րևս վ կ ա յ* Ես Ղարիպ շա հս վ կ ա յ. Եւ ես նւԱ ա ՜ս տ ) Գ րիգոր ե ր էցս , որ զգի բս դ րեցի' վկա յ: Գ ր . ի թ վ . հ յ. Չ Ղ /;• ( 1 3 4 8 ) , ի մ ա յի ս ի ԻՐ,. ( 1 8 ) » ( Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . Л5 3 7 0 3 , է ջ 8 8 բ ) , 2 . «Ե ս Վ ա րձի ղուլս որդի Ա միրա ղի ղին եկի ի Մ ա ւղ նո յ վ ա ն ք ս ' դրի յի շ ա ֊ տ ա կ ի մ հ ո գ ո ւս , ո ր զ ի ն չ վս/նուցն ա ղո ւն լի ն ի ' ի մ ջա ղ ա ցն ա դ ց վ ի , որ ղինլ միա րա նք լինին վա նքս' ո ւտ ե ն ...։ Եւ մ ի ա բա ն ք վա նիցս Իգնա տ իոս եպ իսկո­ պ ոսս և ա յլ ա բե ղ ա յք ս ' ի տ ա րին մ էկ ժ ա մ կա տ ա րենք Վ ա րձիգուլին հոգուն քա նի վա նքս ե ն ք. և յե տ մեղ հա ստ ա տ ուն պ ա հա լղքն ա ւրհնին յա ս տ ո ւծո յ, ա մ էն . և ով ո ք որ վ ա նքս լի ն ի ն ' ղս/յս կս/տ ա րեն» (Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձեո. .V 3 6 4 6 , էջ 2 5 6 ա , ժ ա մ ա ն ա կ 1 4 — 1 5 -բ դ դ դ .) ։ 3 . «Դ ա ր ձ ե ա լ յի շ ե ց է ք ի Ք րի ստ ո ս ղԱ /լոլպ շի որդին ղՈվ ա ն էս , ղԲու/իկ, որ ղք/ ) ա ծ ա ն է ն ղ ա շ տ պ ա հ ո ւթ ի ւն ո խ ֆ ա ր ա ր ի ն ս ո ւր բ Ք ա ռ ա ս ն ի ց . զ ի ն չ ս ո ւր բ Ք ա ռ ա ս ո ւն ք պ ա տ ա ր ա գ ւ/։ն ի Հ ի լր ե ա ն ց մ ա ս ն և բ ա ժ ի ն [ ե ղ ի ց ի ]» (Մ ա տ ե ն ա դ ա ­ ր ա ն , ձ ե ո . М 4 8 4 5 , էջ 1 ա , ժ ա մ ս /ն ա կ 1 5 — 1 6 - ր դ դ ղ -)ւ ողորմեա 4 . ((Քրիստ ոս ս/ստ ուս/ծ քո սուրբ ծնս/ւղի բա ր ե խ ա ւս ո ւթ ե ա մ բդ ա մ են ա յն հա ւա տ ա ցելոց, ևս ա ռա ւել ոս/թա խ ա լի ֆ ի ն , որ յա մ էն տա րի Ր. (2 ) գ ո ւ թ ա ն է ս ւ ո ւ է բ ս ո ւ ր բ Վ ա ր դ ս / ն ա յ . . . » ( Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . Л. 1 5 2 4 , էջ 0 2 1 ր . Ժա մա նա կ 15-րդ դա ր)։

Տնտ եսա կա ն գործա րքների մա սին գրա ռումները Հա յե ր ե ն ձեռա գրերի մ ե է/ 5. «5քշեցէք ի Ք րիստ ոս ղուսթա յ Մ քրքջա ն' զՍ ղերթցին և դիւր որդին է,ա տ շէն, որ ա մէն տ ա րի երկու սօ, տ ա յ վա նից մշա կուն։ Փոխ ա նա կ Քրքս- ա ոս զե ր կ ն ք ց ա րքա յութ իւն տ ա յ քւր ծն օզա ցն և ա մ են ա յն ա րեա ն մ և ր ձ ա ւո ֊ ր ա ց ն , ա մ է ն » (Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . Л? 5 4 6 2 , էշ 3 1 4 բ , ժ ա մ ա ն ա կ ' 1 7 - ր դ դա րք սկիզբ)* 6 . « ... Դարձեալ յք շե ցէք ք Քրիստ ոս և ա ստ ուա ծ ողորմի ա սւսցէք ն ա լ­ բա նդ Յա կոբուն, որ սուրբ Ա ա հա կա ա ռա ջնորդի ձին ա նվա րձ նա լէ, որ ոխ ֆ ա րա ր։ Հ ի ն չ որ պ ա տ ա րա գ մա տ չի և սա ղմոս ա սուի ի սուրբ եկեղեցիքս' մա սն Ա բ ա ժ ի ն եդիցի քւր և ք ,բ ծնո ղ ա ցն , ա մ էն д (Ե . Լալա յա ն , Ց ո ւցա կ , էջ 6 8 0 , զրա ռմա ն Ժ ա մա նա կն' ա ն հ ա յտ )։ 7. « Դարձեալ ա ստ ուա ծ ողորմի ա սա ցէք ուսթա յ Փ ա նոսին, ե ծնօղա ցն' հօրն Շեհիջա նին և մօրն Խ ա նումք ն , և կոդա կցքն Մ ա րզա րտ քն, որ ոխ ֆ արար ղձեռն սուրբ Ծիրա ն աւոր[ ի ) , որ ի ն չ կողպ էս թ է բ ա {սիս շի ն ելո ւ /ք ն ի ՝ շ ի - ն ի ...л (Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեո. X 4 7 4 9 , էջ 3 5 0 ր — 3 5 1 ա , ժ ա մ ա ն ա կ ' 17-ր դ դարի սկիզբ)։ Ի Քրիստոս Խէքէնց Լտ դարն, որ Ի. (2 0 ) տարի 8 . « Դ ա րձեա լ յ ք՛շեցէք Ալուր/էւ ն ա խ ր ո ր դ Ս լա ց և վ ա ն ս ո յ ն ա խ ի ր ն ոխ՛ի և ն /ո է ր ա ր ա ր ս ո ւր բ Գ է ո ր դ ա յ դ ր ո ա ն ն . ար[ ա ]րիչն ա ս տ ո ւա ծ ղ ինքն ա ւր հ ն է... և ղ ա յն մ ա ր դ ն , որ նա խ րորդ կ են ա յ' ն ա յ զա յս ո ֆ խ [ս ) {տ ]ե զ ն պ ա հէ. թ է չէ' նա յ ի սուրբ Գ էորդէն սևերես լի ն ք ...» (Մ ա տ ենա դա րա ն, ձե ո . X 5 8 0 5 , էջ 3 3 3 ր , ժա մ ա նա կ ' հա վա նա բա ր 16-րդ դար) 1 9 . « Դ ա րձեա լ յք շ ե ց է ր ... տ ա նուտ էրն' զնևրկա րա ր է մ ն ա դ ք ն ... ղսուրբ Պ օդոսու ք ա հ ա ն ա յքց ներկ թ ա րխ ա ն ա րա ր» (Ն . Ջ ո ւղ ա , ձեոա գքր Л 5 4 4 , Մ ՏՄ , ժա մա նա կ' հա վա նա բա ր 15-ր դ ղա ր)։ Ինչպ ես տ եսնում ենք վա նա կա ն Հա ստ ա տ ութ յուններք օդտ քն ա նվա րձ որևէ ծ ա ռ ա յո ւթ յա ն կա տ ա րելու հ ա նձնա ռութ յա ն մտ ո քն վ ա կ ֆ ե ր ը վ ե ր ա բ ե ­ րում են տ նտ եսա կա ն գո րծունեո ւթ յա ն ա մ ենա տ ա ր բեր մա րզեր ք ' վ ա նքք լ ո ւ ֊ սա վ աո ո ւթ յա ն Հա մա ր ձեթ հ ա յթ ա յթ ե ր տ ա րին մ ի դա ռ նվ եր !.,, վա նքի ա ղունն ա ղ ա լ ա ո ա նу վ ա ր ձ ի , հ ա ն ձ ն ա ռ ն ե լ վ ա ն ք ի դ ա շ տ ե ր ի պ ա հ պ ա ն ո ւ թ յո ւ ն ը , տ ա ­ րին 2 օր սեփ ա կա ն գութ ա նով ու Ա կ ա ններով հերկել վ ա ն ք ք վա րելա հողը, տ ա րին երկու սոլ (ո տ ն ա մ ա ն ) տալ վա նքք մշա կներք հա մա ր, ա նվա րձ պ ա յ֊ տ ել վա նա հոր ձին, ա նվա րձ շինել վա նքի հա մա ր ա նհրա ժեշտ կողպ եքներն ու բա նա լիները, ա նվա րձ ա րա ծա ցնել վա նքի նա խ քրր, ա նվա րձ ներկեք քա հա ­ նա ն երի բուրդն ու հա լա վը և ա յլն , և ա յլն ։ Ն մա ն բով ա նդա կ ութ յուն ունեցող բ\"քոր վա վերա գրերի տ վ յա լներ ը , լր ա յ- ն ե լո վ մ ե կ ը մ յո ւ ս ի ն , կ ա ր ո դ ե ն մ ե ծ ա պ ե ս ն պ ա ս տ եղ մ ի ջ ն ա դ ա ր յա ն Հ ա յա ս տ ա ­ նի վա նա կա ն տ ն տ ե ս ռ թ յո ւն ն երի գո րծունեո ւթ յա ն տ ա րբեր բն ա գա վա ռն եր ի ո լ ս ո ւ ւ/ ն ա ոի ր ո էքքյա ն ր : Ն վիրա բերա կա ն ՜գրա ռումների շա րքո ս? ա ռա նձնա հա տ ուկ տ եղ ունեն նա և ա յն վավերագրեք>ր, որոնք շա րա դրվա ծ են դրա մա կա ն վա կֆ երի կա պ ա կցու­ թ յա մ բ : Ծ ա նոթա նա նք ա յդ կա րգի մ ի ֊երկու վա վերա գրերի հետ : 1. « Ի թ վին ՋԽ . (1 1 9 1 ) և ն ո յե մ բե ր ա մ սոյ (2 7 ): Ես մղտ սի Կ ո ղ ի ս ֊ տ ա ն ծա ռ ա յս ա ս տ ո ւծո յ' սուրբ Ւ ո րո ս ո լ ե կ ե ղ եցո յն ծ ա ռ ա յ ե մ և Հն ա զա նդ , ի մ սրտ ի կա մա լս Ռ . (1 0 0 0 ) ս ս ,[քտ ա կ ] կու տ ա մ , որ ա մ էն տ ա րի ղիս յի շե ն ք ա ­ հ ա ն ա յ ք ն ժ ա մ ա ռ ն ե լո վ և տ ս տ ո ւ ա ծ ֊ա ն ե զ ա ս ե ն . .. , Եւ տ ա ն զ ա յս ս պ ի տ ա կ ս

Լ . էօաչքւկյան ա մ է ն տ ա ր ի ի Щ տ ա ն ո ւտ էր ե գ կ ա թ ն ա ռ ն ո ւն ք ա հ ա ն ա յք ն և ա ս տ ո ւա ծ անե/ք ա ս ե ն ...։ Ա յս ր անի и վ կ ա յ տ էր Պ ետ րոսն սուրբ Գորդու. Ա յս բա ն ի ս վ կ ա յ տ էր Տա կորն Խ ոճին եկեղեցուն. Ա յս բա ն ի ս վկս/յ տ էր Ղ ա զա րն սուրբ Թ ոբոսու. Ա յս բ ա ն ի ս վ կ ա յ պ ա րոն հա րիւրա լա դ Նիկա ւդոսն. Ա՛յս բ ա ն ի ս վ կ ա յ պ ա ր ո ն Պ ա ւր ա շ ն , Ա յս բա ն ի ս վ կ ա յ պ ա րոն Խ ութլուպ էկն. Եւ ես Յ ո հ ա ն ն է ս ա բ ե ղ ա յս ա յլ վ կ ա յ / / / , որ ղդիրս դ ր ե ց ի » (Մ ա տ ե ն ա դ ա ­ րա ն, ձեռ. М 7 4 4 9 , էջ 4 9 8 ): 2 . «Ի թվին ՉՂ Բ . (1 5 5 0 )... Ա ստ ուա ծ աւրհնի Ա ղբի դա ն պ ա պ ա յին դուստ ր, որ երէտ , սուրբ Թ որռսու յի շ ս /տ ա կ Ռ . ( 1 0 0 0 ) ս պ Լ ի տ ա կ ]' ի ր մ օ ր հ ո դ լո յն յի շ ա տ ա կ ա ն ջ ն ջ ե լի , ա ս տ ո ւա ծ и/ ն ե ղ ա ս ե լ ո վ : Կա տ ն ( ի մ ա ' կ աքէն) ա ռ ն ա ն ' Л . ( 1 0 0 ) ե կ ե ղ ե ց ո յ , Л , ( 1 0 0 ) ի ր ի ց ն ե ր ո ւն ա ս տ ո ւա ծ ա ն ե ղ ի » (Մ ա ւո ե ն սւդա րւսն, .V 7 4 4 9 , Էջ 4 9 8 )'՝, 3 . «Ե ս վ ա ն ե ցի տ էր Ը ո տ էփ ա ն ո ս Ժ Ռ . ( 1 0 .0 0 0 ) դկ.(դ ա հ ե կ ա ն ) սուրբ Խ ա չիկ (ա ւետ ա րա նին սւվի, որ տ ա ճա րի տ եղն շի նեն' խ ա րճեն,յի շա տ ա կ ի մ հա ւր Մ խ իթ ա րին, ի մ մ աւր Խ ա նա դին, ե ղ բ ա յր Ա տ ո մ ի ն, Ա ստ ուա ծ այտ ո ւր ի ն , Ա խ իճսւնին, Գ \\ր ի ղ ո ր ի ն , ի մ п ր դ ո յ Ա տ ո մ ի ն . ա ս տ ո ւա ծ ր ն դ ե ր կ ա յն սւսււրց ա ն է, ամ էն , հա յր: & վ կ . Ռ ԷԴ. ( 1 5 8 5 ) է ր , վ։ ե տ բ վ ա ր ի ժ . ( 1 0 ) ֊է ն ա ւ ր ն ...))։ ( Հ . Ա ճ ա ո յա ն , Ցուցա կ հա յերեն ձեո ա դ րա ց Թ ա ւրիոի, էջ 7 4 ): Ա յս վա վերա գրերից ուշա գրա վ են հա տ կա պ ես ա ոա ջին երկուսր, որոնք գ ր ա ն ց վ ա ծ ե ն , հ ա վ ա ն ա բ ա ր , Ղ ք ՚ի մ ի Կ ա ֆ ա բ ա ղ ա ջ ո ւ մ : Բ ուն Հ ա յա ս տ ա ն ի վ ա ­ նա կա ն հա ստ ա տ ութ յուններին ա րվա ծ դ րա մա կա ն նվ իր ա բեր ութ յունների մ ա ­ սին մեր ձեռքի տակ եղող մի շա րք հա մա նմա ն գրա ռումներից և ոչ մեկը տ եղ եկ ո ւթ յո ւն չի պ ա րունա կում ն վ ի ր ա բե ր վ ա ծ ղ ա մ ա ր ի շա հո վ տ ա լու ե տ ա ­ րեց տա րի ստ ա ցվող վաշխի տ ոկոսի մա սին: Վերը բերվա ծ երկրորդ վա վե­ ր ա գր ի ց հա յտ նի է դա ոնում, որ 1 0 0 0 սպ իտ ա կ ղոլմա րր տ ա րին բե ր ո ւմ է ր ? 0 0 սպ իտ ա կ, ա յլ խ ո սքո վ' 2 0 տ ոկոս շա հ։ Ա ռ ա ջ ի ն վ ա վ ե ր ա գ ր ի (ГԵ ւ տ ա ն զ ա յ ս ս պ ի տ ա կ ս ա մ է ն տ ա ր ի ի մ է կ տ ա ֊ ն ո ւտ էր » ա ր տ ա հ ա յտ ո ւթ յո ւն ի ց կա րելի է ա ր տ ա բե ր ե ի որ Ղ րիմում կ ա յի ն վ ա շ­ խ ա ռուա կա ն գործա րքներ կա տ ա րող հա յ գերդա ստ ա ններ։ Ո ր ո շ ա կ ի հ ե տ ա ք ր ք ր ո ւ թ յ ո ւ ն է ն ե ր կ ա յ ա ց ն ո ւ մ <хկ ա թ ն » տ ե ր մ ի ն ը , ո ր բ Ղ ր / ՛ ֊ մ ի վա վերա գրերում գործ Լ ա ծվ ա ծ մ ա յր գումա րի ա մ են տ ա րի բերող շա հի իմա ստ ով: Մ . Կով ա ,ևս կին իր «Օ րենքն ու սով որ ո ւյթ ը Կ ովկա սում» ուսումնա սիրու­ թ յ ա ն մ ե ջ կ ա ն էւ Է տ ո ն ո ւ մ Կ ո վ կ ա ս յ ա ն / հ ո ն ա կ ա ն ն ե ր ի ( բ ա լ կ ա ր ն ե ր , օ ս ե ր , կ ա - ր ա չա յց ի ն ե բ ) մ ի ջա վա յրո ւմ շա հի հա շվա րկմա ն հինա վուրց եղա նա կի վրա . «ն ր ա ն ց մ ո տ ,— դրում Է Կ ովա լևսկին, — շա հույթ ի հա շվա րկմա ն հ ի մ քո ւմ դրբ­ վա ծ Է կովի բնա կա ն ա ճր, դրա հետ մեկտ եղ հա շվա ծ և ա յն եկա մուտ ը, որ տ ա /իս Է նա կա թի հ պա նրի ձև ո վ »՜։ « ն ո ւյն ա ք , ձ ե ո ա դ ր *ս է , ո ր գ ր վ ա ձ Հ ա վ ա ն ա բա ր , Ղ ր ի յի Կ ա ֆա ք ա ղ ա ք ո ւմ , կա ն ն մ ա ն դ ր ա ո ռ ^ հ , Նաև 1 5 0 3 , 1 5 4 1 , 1 5 4 3 , 1 5 4 4 . 154С , 1 5 5 7 թ վա կա ններից, * М а к с и м К о в а л е в с к и й . З ак о н и обычай на К а в к а зе ,т о м I,М ., 1890. կ 208:

Տնտ եսա կա ն գործա րքների մ ա սին գրա ոումներր հա յերեն ձեռա գր եր ի մեջ «Կ սւթն» Հա յկ ա կ ա ն տ երմինի գո յո ւթ յունը а շ ա Հ », «տ ո կ ո ս » նշա նա կու­ թ յա մ բ Հնա րա վորութ յուն է տ ա լիս ե նթ ա դ ր ելո ւ, որ Հն ո ւմ շա Հի Հա շվա րկմա ն ա յդպ իսի/ մ ի ե ղ ա ն ա կ կ ի ր ա ռ վ ե լ է ն ա և Հ ա յկ ա կ ա ն մ ի ջ ա վ ա յր ո ւմ ։ Ծիи ա կա ն բով ա նդա կ ութ յուն ունեցող ձեռա գրերի էշերին գ ր ա նցվ ա ծ տ ըն- տ եսա կա ն բն ո ւյթ ի գրա ռումների մի պ ա տ կա ռելի մա սը պ ա յմ ա նա գր ե ր են։ 4 ր պ ե ս պ ա յմ ա ն ա վ ո ր վ ո ղ կ ո ղ մ ե ր հ ա նդ ես են գ ա քիս ի ն չպ ե ս տ ա ր բ ե ր վ ա ն ա ­ կա ն հա ս տ ա տ ութ յուններ կ ա մ որևէ վա նա կա ն հա ստ ա տ ութ յուն մի և գյո ւղ ա ­ կա ն որևէ Հ ա մ ա յն ք ' մյուս կ ո ղ մ ի ց , ա յնպ ես էլ ա ռա նձին ա նհա տ ներ; Բ նա կ ա ­ ն ա բա ր , տ ա րբեր են նա և ա յդ կ ա ր գի վա վերա գրերի շա րա դրմա ն ա ռիթ ները: Հ ա տ ո ւ կ Հ ե տ ա ք ր ք ր ո ւ թ յ ո ւ ն ե ն ն ե ր կ ա յ ա ց ն ո ւ մ վ ա ն ա կ ա ն Հ ա ս տ ա տ ո ւ թ յ ա ն ն ! ։ .. ր ի և գ յո ւղ ա կ ա ն Հ ա մ ա յն բների Հ ո ղ ա յի ն //է ջ ր ա յի ն վ եճ երի մ ա ս ի ն ա կնա րկներ պ ա րունա կող վա վերա գրերը, որոնք աղոտ լո ւյս են սւիուսմ ի րենց հոգևոր տ եր ե­ ր ի դ ե մ Հ ա յ դ յո ւղ ա ցի ո ւթ յս /}։ մ ղ ա ծ ս ո ց ի ա լա կ ա ն պ ա յք ա ր ի դ րվ ա գն ե ր ի վյւա ։ Ծ ա ն ո թ ա ն ա ն բ ա յ դ կ ա ր գ ի մ ի ֊ե ր կ ո ւ վ ա վ ե ր ա գ ր ե ր ի հ ե տ . /. оԻ թ կ . Հ ա յո ց ՋԼ&. (1 4 8 7 ), Ա յս է վ ա ն ի ց սնօր կ նգուդօն' ա րդի եոր և ս ա ս մ ա Հ խ ա շ ե Ք ա րա շա ր ե Կուսա նաд սա ր, և գ ա յ ձորն, ձոբէ մինշև ի խ ա շի ա րդի ճա նա պ /Ц էս մինչև Տօրոէնօ ա րդի գլօխ ւ Ա յս բա ն ի ս ե ս ' տ էր Խ ա չա տ ուր վ կ ա յ, ես ռ էս Р и /п Щ վ կ ա յ, և ե ղել մենք >ա սա ռա կոլթիլնն ա յս բա ն ի ս մ ե ն ք /// վ կ ա յ։ եւ ա յս բա նիս օ վ Հա կա ռա կ կ ա յց է ' Ուդ ա յի և Կ ա յե ն ի ն ա ռ ց է , ա մ էն и (Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ռ . Л: 9 2 2 3 , Ե, էջ 6 բ ): Վա վերա գիրը շա րա դրվա ծ է շա տ ա նգրա գետ ձեռա գրով, որոշ բա ռեր մա շվա ծ են ու ա նընթ եռնելի , ա յն ո ւա մ ե ն ա յն ի վ բով ա նդ ա կ ո ւթ յո ւնը , իր Հ ի մ ­ նական գծերով, պարդ է։ Ի ն չ ֊ո ր վ ա ն ք ի Հ ո ղ ա յի ն ս ա Հ մ ա ն ն ե ր ի շո ւր ջ վ ե ճ ե ր ե ն տ ե ղ ի ո ւն ե ց ե ք վ ա ն ք ի և մ ո տ ա կ ա գ յո ւղ ի բն ա կ ի չն ե ր ի մ ի ջև ։ Վ ա նա կ ա ն ն եր ի ն Հա ջող։[ել է պ ա ր տ ս ։֊ դրել իրենց կ ա մ ք ը և շա րա դրել տ ա լ վա նըի ս ա Հմ ա նները ճշգրտ ող ա յս պ ա յ­ մ ա նա գի րը , որի «ճ շտ ո ւթ յո ւն ր » հա վա ստ վել է գյուղի «Հա ս ա ր ա կ ութ եա ն о կ ողմից' Հա նձինս ք ա Հա ն ա յի և ռեսի։ Ա նեծքի ուժով վա նքն ա մրա ցրել է իր ձեռք բերա ծը։ 2 . « Բ ՚վ ն . Ռ Խ Զ . ( 1 5 9 7 ) , ե ս ' Բ ա ր ս ե ղ վ ա ր դ ա պ ե տ ս , ի ժ ա մ ա ն ա կ ս Հ ո ւ/պ ա խ ա ն ի ն բ ե ր դ ա կ ց ի ք և ն ո ր շն ցի ք տ ։սդ եցի ն ( ՜ ա ղ ա վ ա ղ բ ա ռ ) ա ռնու/ ղջուր. Ե/ձ. ( 5 0 0 ) ղ ուռո ւշ խ ա ր ճ ե ց ի և ս ո ւր բ Ա ո ա ք ե լո ց օ գ ն ա կ ա ն ո ւթ ե ա մ բ ն յա ղ թ ե ց ի նոցա և ղա ւթ ա րի, ե ա մ ենեքեա ն հնա ղա ն դեց ա ն և ա նկա ն։ Ով ոք ելեա լ կըր- կին ջա նա յ յր ի ն Հ ղա նէծս Կ ա յէնի և Յո ւդ ա յի ա ռ ցէ և Հ ո դ ո վ , մ ա ր մ ն ո վ և ո ր ֊ ԴոՎ Ղ Ր № ս!/Ւ յո դ ո ր մ ո ւթ ե ն կ ն ա ս տ ո ւծ ո յ և ի որրույ ա ո ա բ ե լո ( յն , և Յ ի ս ո ւս է ' տ ե ա ռ ն է մ ե ր մ է ն զ ո ւէ ե \\ա ]լ /իք)ի ա ս տ ե ի Հ ա ն դ ե ր ձ ե ա լն ա ր ն դուն ո դր գ ր ո ց ս օրՀնեա լ լիցին, ա մէնօ (Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեո. 7729, էջ 2ա )։ Զ ե ո ա գ ի ր ր , որի դ ա տ ա ր կ մ ի էջի վ րա գ ր ա ն ց վ ա ծ է ա յս ո ւշա գ ր ա վ վւաս- ա ա թուղթը' Մշո Ա ո ա քելո ց վ ա նքի նշա նա վոր Տո ն ա կ ա ն ն է ( ։ս մ են ա խ ո շո ր հ ա ­ յերեն ձեոա գիրը) ։ Բա րսեղ վա րդա պ ետ ը' Ա ռա բե/ոց վա նքի վա նա հա յրը կ ա մ հեղինա կա վոր մ ի ա բ ա ն ն ե ր ի ց մ ե կ ը , 1 5 9 7 թ վ ա կ ա ն ի ն 5 0 0 ղ ո ւ ռ ո ւ շ ծ ա խ ս ե լ ո վ կ ա ր ո ղ ա ն ո ւ մ I, մա նրի սեւիա կա նությո ւն ը դա րձնել (« ղ ա ւթ » ա ն ե լ) ջր ա նցքը (կ ա մ ա ռ ա ն ), որից օգ տ վ ո ւմ էի ն նա և Բ երդա կ և Նորշեն կոչվող գյուղեր ի բն ա կ ի չն եր ը ։ Յ ո թ ֊

3 2 4. հ ա ն կ յա ն նա պ ա տ իկ ա ն ե ծք է բա ր դ վ ո ւմ ի ր ե ն ց տ նտ եսա կա ն շա հերի պ ա շտ պ ա նութ յա ն հ ա մ ա ր Ա ռա քելո ց վ ա ն ք ի դ ե մ ե լա ծ գյո ւղ ա ցի ն ե ր ի գւ/սին, եթ ե նրա նք ա յն ո ւ­ հետ և ևս հա մա րձա կվեին վեճ բ ա ց ե լ ա յդ ջրի հա մա ր («Ո վ ոք ելեա լ կրկին ջա ն ա յ ջրին' ղ ա նէծս Կ ա յենի և Յ ո ւդ ա յի ա ռ ց է »)։ ձեոա 3 . а Գ րեցա լ դիրս ի Ջ քրա շէն, ի դուսն սուրբ Ա ստ ուա ծա ծնին, Ա ւետ իս վա րդա պ ետ ին Ա լը ր ե ց ո յ, և կա մ ա կ ցութ եա մ բ հա յր Կ ա րա պ ետ ին, և գիւղի ք ա հ ա ն ա յի ց և գո լւա թ ա ւո ր ա ց մ ա ր ի ֆ ա թ ո վ ... (թ վ ա ր կ վ ո ւմ ե ն գյուղի քա հա նա ների և գովլա թ ա վորների ա նունները) , վա սն ա րտ երա ց, որ է Բա նկլի ձորովն ի յա յն դեհն, որ ա յլ և ոչ լի նի , թ է մ ե ր ո ց և թէ յօա ա ր ա ց, թ է ա ռ ա ջ ֊ ն ո ր [դ )ա ց , թ է ք ա հ ա ն ա յի ց , թէ; յա շ խ ա ր հ ա կ ա ն ա ց և ս ր ո ց հ մ ո ւտ գ ի տ ո ւթ ե ա ն ա ր տ ե ր ա ց ս , զ ո ր գ ր ե ց ա ք ա յ լ և ա յ լ ա ր ա ս ց է ' ե ր ե ք հ ա բ ի ւ ր և Ժ . և Ր,. հ ա յ ֊ րապետա ց նզովեա լ եղիցի, ա մէն: Ի թ վ ա կա ն ութ Լա նն է տ ո ց Ռ ճ \\ (1 6 5 1 ՜ ) . . . » (Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն . ձեո. X: 4 7 8 2 , էջ 2 բ ): Ա յս վա վ երա գիր ը ևս շա ր ա դ ր վ ա ծ է սա հմա նա վեճն/ւի կ ա պ ա կ ցո ւթ յա մ բ: Мդրա շենի ք ա հ ա ն ա նե ր ն ո ւ «գ ո լվ ա թ ա վո բն եր ը » , հ ա նգես գ ա լո վ գյուղա կա ն հ ա մա յնքի ա նունից, պ ա րտ ա վորվում են ա յլև ս վ եճ չբա ցե լ օԲ ա նելի ձորովն ի յա յն դ եհ ն» գտ նվող ա րտ երի վեր ա բերմ ա մբ, ընդունելով, որ դրա նը պ ա տ ­ կա նում են Ջ գրա շենի սուրբ Աստ վա ծա ծնի վա նքին: Վ ա նա կա ն հ ա ս տ ա տ ութ յո ւնների և գյուղա կա ն հ ա մ ա յն քն եր ի միջև հողի ու ջրի հա մա ր մղվող տ ևա կա ն պ ա յքա ր ի մ ա սին են վ կ ա յո ւմ նա և մ ի շա րք ա յլ վ ա վ երա գրեր, որոնք ա ոա ջին հ ա յա ց ք ի ց թ ո ղ նում են սոսկ ա յս կ ա մ ա յն վ ա ն ֊ բի տ ա րբեր գյուղեր ում ո ւն ե ցա ծ վա ր ելա հոգերի թ վ ա րկ մ ա ն տ պ ա վ ո ր ո ւթ յա ն : Ա յդ կա րգի վա վերա գրերի վերջում գր ա ն ցվ ա ծ ա նեծքի բա նա ձևերը, ուղղվա ծ բոլոր նրա նց հա սցեին, ովքեր երբևէ կհա մա րձա կվեն հա կա ռա կել և չընդունել ա յղ վա բելա հողերի պ ա տ կ ա ն ելի ո ւթ յո ւն ը վ ա ն ք ի ն , ը ստ ի ն ք յա ն վ կ ա յո ւթ յո ւն են ա յն մ ա սին , որ դրա նք և ս' վերը բ ե ր վ ա ծ ա ռա վել ցա յտ ո ւն օրինա կների նմա ն, շա րա դրվա ծ են վա նա կա նների կողմից, իրենց կա մքը շրջա կա գյուղերի հ ա մ ա յն ք ն ե ր ի ն թ ե լա դ ր ե լո ւ և ա յդ հ ա մ ա յն քն եր ի հ ո դ ա յի ն ֆ ոնդի մեջ մտ նող մ ի շա րք ա րտ երի մշտ ա պ ես տ իրելու նպ ա տ ա կովг Ծ ա նոթա նա նք ա յդպ իսի երկու վա վերա գրերի հետ , որոնցից ա ռա ջինր շա րա դրվա ծ է Խ ա ռա բա ստ ի վա նքում, 1420 թվա կա նից առաջ (մ ի ն չև Կ ա ր ա ֊ в ուսո ւֆ ի մ ա հ ը ), իսկ ե ր կ ր ո ր դ ը ' Ռ շտ ունիքի Կա ր մ բ ա կ սուրբ Ա ս տ վ ա ծա ծն ի վա նքում, 1602 թվա կա նին: 1 . «Ի /լա նո ւթ ե ս/ն Ղ ա ր ա յ-Ա ւս ո ւֆ ի ն , և ի պ ա ր ո ն ո ւթ ե ա ն Ի ս պ ի ն , և յ ա ֊ ոա ջնորդութեա ն սուրբ ուխ տ իս Կ ա րա պ ետ վա րդա պ ետ ի' տուա ւ նա լա թ լա մ ով մ ո ւ լք ' Ի. ( 2 0 ) մ ո ւ թ ( ի մ ա ՛ մ ո թ ) ո ս տ ի ն ի Կ տ ր ա ծ ֊ք ա ր Ս ո ւր բ Ա ս տ ո ւ ա ծ ա ծ ն ի ս , ի գիւղն Ա նիշա տ ' ի շինա մէջ' երեսուն մութ տ եղ ջրով, քսա ն մ ո ւթ ' ոստ ին, ի Կ տ ր ա ծ ֊ք ա ր ժ . ( 1 0 ) մ ո ւ թ ջ ր ո վ , Ի. ( 2 0 ) ' ո ս տ ի ն , ի Փ ա կ ա ճ ' Ժ Ե . ( 1 5 ) մ ո ւ թ տ ե ղ , ի Հ ա յր ի կ է ' Ժ ն . ( 1 5 ) մ ո ւ թ տ ե ղ , ի Վ ա ռ ն շ ի կ ն ' Ե բ կ ո ւ ֊խ ա չ ա ր ա ն , ե ր կ ո ւ ա կ ն ջա ղ ա ց , ի Բ ոլ/էբա մա բգն' Ա . ( 1 ) ա րտ , ի Բլուրն Ա . ( 1 ) ա րտ , յԱ կ ա ն ց ' Գ . ( 4 ) ա րտ , յԻ բի շա տ ' Ա. ( 1 ) ա ր տ , ի Մ կնա լե ր ն ' Բ. ( 2 ) ա րտ , ի Խ ա ռա րա ստ ' $ . ( 6 ) արտ, Ր. (2 ) ջա ղա ց, ի Սոսկա ն Բ. ( 2 ) արտ. ի Գա նձա կ' ա յգի մ ի : Ր վ որ հա կա ռա կ լի նի ' ղա նէծքն Ր ւգա յին ա ռնու, և որ կա մա կից լինի' օրհնի յա ստ ա ծп յ և յա մ ե ն ա յն ս ր ր ո ց » ( Ղ• Փ ի ր լա լե մ ե ա ն , Ն օտ ա րք հ ա յո ց , է* 3 1 — 32);

Տնտ եսա կա ն գո ր ծա ր քներ ի մ ա ս ի ն դրա յւա ւմներր Հ ա յե ր ե ն ձ ե ռ ա գ ր եր ի մ ե չ Յձ շ. «Թ վ իս [/է]Ծ Ա . (1 6 0 2 ). Ի Ն որի գ ե ղ Ք/է ւրտ ի կ ա նу ե ր կ ա ն ա ր տ ք II ա թ օի ւ/ուրո է պ ա տ . . . Ս [ ա այ րի ճոթ , ա րջա խ ո[ ր ]երն, Ս իմոնի տոաււիկ, Կ ռեթին դոմկնևր, Փիրի գոմկներ, տ ո ա ո ի կ ա ր ջա հ ո ր եր ն , Ղ ա ղսյի գյւմ կ ն ե ր ն տ ո ա ո ի կ , գ ա ն ձ գ ի ն . -/'ա մա չի սւռա - ոիկ, Ա ռա քելի ց ն ի ն , Կ ա րոյի ց ն ի ն , Մո լր ա տ ի /սա չի ա ր տ , Կ իրա կոսի բռլորիկ [ ա ՜ ր տ 1, Խ յ ո ի գ ա ն ձ գ ի ն , Տ ա ր մ օ Է ն ց ա ր ջ ա հ ո ր ե ր , Մ ա ր ս ւ ո յ ի ց ն ի ն , Խ ա ղ պ ա ր ի դ ա նձգ ի ն , Շ ա դպ ա նի ա ր ե դ դ էմ ն , Գ լուկա նի ա րտ ն, Ա ստ ուա ծա մօր ճոթ ։ Գ որդիւ IIւսնդուքա րով վեր մ ի ն չև ա րեդդէմն, մի նչև ծ մ է ն ' ա մ ե ն եքև ա ն սոքա ա րծա թ ա ֊ դին ե ն ' ի դուռն սուրր Ա ստ ուա ծա ծնին և Կ ա րմրա կ սուրր ն շա նին և սուրբ IIա Հ ա կ ա յ գ ե ր ե զ մ ա ն ի ն վ ո խ մ է տ ը ւ ա ծ . ո ր Հ ա կ ա ռ ա կ կ ա ց ց է ' ա տ ե ն ի ն Ք ր ի ս ­ տոսի պ ա տ ա սխ ա նի տ ա լոց Հ ։ Ա ստ ուա ծ զա յն տ ա նուտ էր օրհնէ, որ ա ն տ ը ր ֊ ւո ո լ ն ջ Ա ս տ ո ւ ա ծ ա ծ ն ա տ ա ս ա ն ո ր դ տ ա ս պ ա ս ա [ ւ ] ո ր ի ձ ե ո ն , ո ր վ ա ն ի ց պ է տ ս ն Հո գ ա ս ց է ։ Եւ որ հ ա կ ա ռ ա կ է ' ղ ա ն է ծ ք Կ ա յե ն ի ա ռ ց է . էք ո ւն Ժ Բ . ( 1 2 ) ք է լա ոորեն է։ /// ե Ս ա նդս ուրա րով վ ա յր մինչեւ ծովու յա վ ։ Սութգա նին թ ե լ թեւ, մինչե։ Շ օոա տ ա ն գ/օխ , Գ ոտ եց դա շտ /// (մ ի ա նընթ եռնելի բ ա ռ ) շուր վա նից ոխ վ է I ա ՜ր ա ծ ], որ Հա կա ռա կէ ա նէծք ե պ ա տ իժն Կ ա յենի ա ռ ց է » (Մ ա տ ենա դա րա ն. ձ ե ռ . Л? 5 4 5 4 , էշ 3 2 1 ա ) ։ Պ ա յմ ա ն ա գր ա յի ն բն ո ւյթ ունեցող վա վերա գրերի շա րքում կա ն նա և իշ- խ ող ու ենթա կա վա նքերի, ինչպ ես նա և վա նա հոր ու միա բա նների միջև ծա ­ գ ա ծ վ ե ճ ե ր ր Հ ա ր թ ե լո ւ, կ ա մ հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն փ ո խ հ ա տ ո ւց ո ւմ ս տ ա ն ա յուղ Հետ ո որևէ ա րտ ոնութ յուն շնորհելու մա սին գրա ռում ներ։ 1457 թ վ ա կա նին, օրինա կ, Ա րրա հա մ վա րդա պ ետ ից ստ ա նա լով չորս գ ո ­ մ ե շ և չորս եղ. Ա դթա մա րի վա նքը պ ա րտ ա վորվում է ա յնո ւհ ե տ և չպ ա հա նջել Ռ շտ ունիքի Գ ա նձա կ գյուղի մոտ գտ նվող Թ ովմա ա ռ ա ք յա լի վ ա ն ք ի ց Օ ա ջհա մ- բուրի փ ա րա յս կ ո չվ ո ղ ե կ ե ղ եցա կ ա ն տ ուրքր ( ա յգ մ ա ս ի ն կ ա զ մ վ ա ծ հ ա մ ա ­ ձա յն ա գի ր ը տ ե՛ս Ղ • Փ ի ր ղ ա լեմ յա ն ի «Ն օտ ա ր ք հ ա յո ց Ս -ո լմ , էջ 1 8 6 — 1 8 7 ) ։ Գաբ ե ն ի ց վա նքի վ ա նա հա յր տ եր Լ ա յր ա պ ետ ր Ա ղթա մա րի Ս տ եփ ա նոս կ ա թ ո ղ ի կ ո ս ի ց ( 1 4 6 5 — 1 4 8 9 ) գ ն ո ւ մ է « Կ ո ղ ո պ ո ւ տ 1) կ ո չ վ ո ղ ե կ ե ղ ե ց ա կ ա ն տ ո ւ ր ­ քից Ա դ թ ա մ ա րին ա յլև ս մ ա ս չհա նելու ի րա վո ւն քը (Ե . Լա լա յա ն , Ցուցա կ հա ­ յե ր ե ն ձեռա ղրա ց Վա սպ ուրա կա նի, Թ իֆ լիս , 1 9 1 5 , էջ 6 7 2 )։ Վ ա նքերի եկա մուտ ների մ ե ծա գո ւյն մա սը սեփ ա կա նելու ձգտ ում ունե­ ցո ղ վա նա հա յրերի ու ա ռա ջնորդների և շա րքա յի ն մ ի ա բա ն ն ե ր ի մի ջև տ նտ ե­ սա կա ն հոդի վրա ա ռա ջ եկող վ եճերի ու դժգո հ ութ յո լն ն ե ր ի մ ա ս ի ն է վկա յում 1 6 0 8 թ վ ա կա նին շա րա դրվա ծ, սա որև բ ե ր վ ո ղ յուրա հա տ ուկ « պ ա յմ ա նա դի ր ըՏ։ «...Յ ի շ ե ց է ք ի Ք րիստ ոս ղտկր Գ րիգոր և ղիւր հ օր եղ բա յր ն զԱ սդա նդա րն. ե ղիւր ծնօդն ղԹ ոլրւա նդէն, որ զա հմ ա թ ա ւ զվ ա ն ա ց տ ո դ ա ն ք ն ' զպ սա կդրա մն, Ղխ ա շ խ ա մ բ ո ւ ր ն ' դ ա մ է ն բ ա շ խ ե ց վ ա ն ի ց մ ի ա բ ա ն ի ն , ս ո ւ ր բ Գ ա մ ա ղ ի է լ ի վ կ ա ֊ յո ւթ ե ա մ բ . ի ն չ մ ա ր դ ո ր վ ա ն ի ց հ ա յր /ի ն ի , որ ղ ա յս բ ա ն ե ր ս ՛ղաբուլ չա ռ ն է ' դ ա նէծք դԿ ա յենին ա ռնէ և ղ պ ա տ ի ժն զՅ ո ւդ ա յի ն ե ղ խ ա չհ ա ն ո ղ ա ցն , ա մէն, եզիցի , եղիցի, Ի թ վ ի ն հ ա յո ց Ռ Ծ է '. ( 1 6 0 8 ) » (Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ռ . Л? 5 4 6 2 , էջ 3 1 4 ա ) ։ Գ յուղա կա ն հ ա մ ա յնքի ն երս ում , մ ի կ ո ղ մ ի ց ո ես ներ ի , քա հա նա ների և ա զդ ե ցի կ տ ա նուտ երերի, մ յո ւս կ ո ղ մ ի ց շա ր ք ա յի ն գյո ւղ ա ցի ն եր ի միջև գո յո ւ­ թ յո ւն ո ւնեցող հ ա կա սութ յունների ու պ ա յք ա ր ի մ ա ս ի ն մ ո ւթ ա կնա րկներ են պ ա րունա կում; սա կա վա թ իվ ա յն վա վերա գրերը, որոնցով ռեսները պ ա րտ ա - 994— 3

ՅՀ Լ. ն ա չիկյա ն վորվում են վերա ցնել ա պ օրինի որոշ տ ուրքեր, թ եթ եա ցնե/ ո րո շյա լ չա փ ից ա վ ե լի գա նձվ ող որոշ հա րկեր և անձաւքր մ ա ս ն ա կ ց ե լ ա յգ հա րկերի վ ճ ա ր մ ա ն ր ։ Ծ ա նոթա նա նր 1 5 — 16-ր դ դա րերում շա րա դրվա ծ ա յդ կա րգի մի վ ա վ ե ­ րա գրի հետ. 1 . а Ք ր ի ս տ ո ս ա ս տ ո ւա ծ ա ւրհնէ ղ ը ռ Հւ/ 4 տ ե վ ւա ն ո ս ն ե դ ի ւր ո ր գ ի ք Ն , որ ողորմեցա ւ գեղիս Մ թ ա յ և եթոդ ղա ղչկա ն յա ղ կ ն , որ ի գեղս տ ա նին ե ղշա նի- գ ա գ Լ ն , և դ մ ե ր շ ա ր ա ֆ ի / / / ը ո Լ ս ն ի հ ե տ դ ե ] գ ի ն է/էա յ և գ ա լ ե ր ա ն ի ք ն ի վ ե ր ա ^ է/եղիս չի դ ն է։ Ք ր ի ս տ ո ս ա ս տ ուա ծ զ ի ն ք ն ա ւրհնՀ և դիւր որդ ի ք ն և զ ի լր ե ղ ֊ բա րքն, և զգեդի տ ա նուտ էրը, որ կա մա կիդ եղա ն' գէս րա դա ղա թս ի դեղէս ի վ եր կ ա յի ն ։ Ա ստ ուա ծ ողորմի ի լր ե ա ն ց հ ոգւոյն ե իլրեա նգ ծն ա լդ ա ցն , ա մ էն։ Ռվ որ յիրա ր տ ա յ, կա մ ա ոնու, կա մ ի յա լա ն ձդէ, ն ա յ ղւսնէծն դ Կ ա յե- ն ի ն ա ո ն ո ւ // ղ պ ա տ ա ո ն ղ Յ ո ւ դ ա յի ն և ղ խ ա շ խ ա ն ո ղ ա ց ն , և ղ ր ա ր կ ռ ւթ ի ւն ա ս տ ո լծ ո յ ի վերա յ իւրն րերէ և ի վ ե ր ա յ տ ա ն ն , ա մ էն » ( Մ ա տ ենա դ ա ր ա նֆ ձ ե ո . Л? 4 8 1 4 , Щ 1 2 9 ա ի Ո լշա դրա վ է 1 5 9 6 թ վա կա նին շա րա դրվա ծ Նմա ն րո վա ն դա կությա մ ր մի ա յ լ էքավ ե ր ա դ ի ր . ա յ ս տ ե ղ ա ս վ ո ւ մ Է, ո ր Կ ա 1 /ո ս ա ն ո ւ ն ո վ մ ե կ բ , դ ա ո ն ա յ ո վ Բ ա ստ գյուղի ո ե ս , «ա ր ա ր մ ե ծ ր ա րութ իւն» , «վ ե ր ո լց ի դեղէն զչաւի ցո ր էն ա լը ղ ա ն, որ ա մ էն տ ուն չա վ։ մի ցորէն կու տ ա յին ի յր ռ է ս ն աքեղա ն, վա սն ո բ ո յ ղ մ տ ա ւ ա ծ ե ա լ ւլօր մ ա հուն Կ ա կոսն և գ ե ր կ ի ւղ ն ա ս տ ո ւծ ո յ ե վ ե ր ո ւց զ ա յն ;ա ր ղ ա բ ա լն ի դ ե ղ է ն » (Ա . Ս ի ւր մ էե ա ն , II ա յր ց ո ւց ա կ հ ա յե ր է ն ձե ո ա գ ր ա ց Երուսա ղէմի սուրբ Յա կոբեւսնց վ ա ն քի , ա ոա ջին հա տ որ, 1 9 4 8 , էջ 3 5 8 — 3 5 9 Ա յս և նմ ա ն մի շա րր ա յյ դ ր ա ո ո ւմ ն եր ր հ ն ա ր ա վ ո ր ո ւթ յո ւն են րնձեռուԱ нип/ե ր ա գծե լո ւ միջնա դա րյա ն հ ա յկ ա կ ա ն գյո ւղ ա կ ա ն հ ա մ ա յն ք ի ներքին կյա ն ք ի ու ս ո ց ի ա լ ֊տ ն տ ե ս ա կ ա ն հ ա ր ա բ ե ր ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ի պ ա տ կ ե ր ը , մ ի բ ա ն , ո ր ա ն - հ նա ր ի ն էր կ ա տ ա ր ե լ ա յլ կ ա ր գ ի ս կ գ/յն ա դր յո ւր ն երի մ ի ջ ո ց ո վ '։ Որոշա կի ա րժեք ունեն նա ե ա նհա տ ա նձնա վորութ յունների միջև կնքվա ծ и/ս յյմ ա ն ա գ ր ե ր ր , ո ր ո ն ք վ եր ա ր ե ր ո ւմ են տ ն տ ե ս ա կ ա ն գ ո ր ծ ո ւն ե ո ւթ յա ն ու հ ա ­ սա րա կա կա ն և րնտ ա ն եկա ն հ ա ր ա բերութ յունների տ ա րրեր բնա գա վա ռն եր ի: Ա յդ պ ի ս ի ն ե ր ի ց է , օր ի նա կ , կա թ ոլիկ վ ա ն ա կ ա ն Պ ետ րոս Աա լի թ ա ղ ե ցո ։ ե ոմն Մ խ իթ ա րի որդի Խտ րշա հի միջև 1 4 4 2 թ վ ա կ ա ն ի ն կնքվա ծ պ ա յմա նա գիրը' ջրա ղա ց կա ռուցելու մ ա ս ի ն ։ Եա ն ոթ ա նա նք պ ա յմ ա նա գրի ն. <*8ս /նուն Ա ս տ ո ւ ծ ո յ: Յ ա մ ի տ ե ա ռ ն Ո ՚Ն Խ Բ . ( / 4 4 2 ) , ե ս ֆ [ ր ա ) Պ ե տ ր ռ и Ս ա - չիթ ա վ եցի ' որդի Ր ա ւա քա լին, հետ Խ տ րշին' որդո Մ խ իթա րին շինեցինք գջա* ղ ա (?ն ի Թ ա ջ ս ւ ո ի ն ք հ ո ղ ո ւ մ ն ։ Տ ե ղ ն Խ ա ր շ ի ն Հ ր !ւ ա ռ ո ւ ի տ ե գ ն վ ա ն հ ց ս ։ Մ ե ք դ ա մ ե ն ա յն պ ի տ ո յք ն , ա յս ի ն ք ն ' ղ ր ա ր ն , ղ ց ի ց ն , ղնա ւն և գ ա յլ ա մ ե ն ա յն վ ։ա յ­ տ երն, որ ի պ էտ ք է շինութ եա նն, գա մ ե նա յն մ եք պ ա տ րա ստ եցինբ և շինե д /ւնք' Р . ( 2 ) վ ա նի ցս , Ա . ( 1 ) Խ տ րշին։ 3 ա ռա ջի' շինութեա նս յե տ և զինչ պ ա ­ կա ս ութ ի լն քինի' ն ա Բ. ( 2 ) ը ս տ ա կ ի ն կ ա նցնի և մ ե ր ' Դ. ( 4 ) ը ս տ ա կ ի ն : Ո վ որ ա ւելի խ ա ւսի կա մ ր ա ն' յա ւելցու ա ստ ուա ծ դ ա մ ե ն ա յն հա րուա ծս, ղոր ի սմա գր եա լ է . ե թէ սլա կ ա սեցո ւսցեն* պ ա կա սեււցի)/ ի ղրոյն կ ե ն ա ց , սւմԼն» (Ն . Ջ ո ւ­ ղ ա , ձ ե ո ա գ ի ր Л\" 4 8 1 , ք ա ղ վ ա ծ Ս. Տ ե ր ֊Ա ւ/ետ ի иյ ա ն ի ձ ե ո ա գ ի ր ց ո ւ ց ա կ ի ց ) ; Ա յս գործա րքը շա տ րնորոշ է ֆ եոդ ա լա կ ա ն հա րա բերութ յունների պ ա յ­ մ ա ն ն ե ր ի ն . Խ տ ր շ ա հ ը կ ա ռ ո ւ ց վ ո ղ ջ ր ա ղ ա ց ի ' / з մ ա ս ի էիա յ ա տ ի ր Ւ. դ ա ո ն ո ւ մ 1 Ա յս ւսշիււստ անրր մ ա ս ա մ բ կատ արվա ծ Հ մեր կ ո ղ մ ի ց , տ ե՛ս <էՊա ա մա ֊ր ա ն ա սիրական Հ ա ն դ ե ս », 19 5 8 Р - , -V 1 , Էջ 110— 1 3 3 և «ԺԵ դարի հայերեն ձեոադրերի Հիշատակարաններ յ , մասն Բ, 1ՁՏՏ, Է , Ь Х Х Х У Ш - С У /

Տնտ եսա կա ն գործա րքների մա սին դրա ոումներր Հա յերեն ձԼոա զրերի մ ե է 36 уք ն ե լ ո վ մ ի ա յ ն ա յ ն հ ո ղ ի տ ե ր ը , ո ր ի վ ր ա կ ա ռ ո ւ ց վ ո ւ մ Է ք ր ա ղ ա ց ր : Կ ա ռ ո ւ ց մ ա ն ծա խ սերն ա մրողջ վ եր ցնո ւմ Հ իր վրա Պ ետ րոս Ա ա լիթա ղեցին: Հա րևա ն գյուղա ցիների միջև ո ա Հմ ա նա վ եճերք՚ ա ռ կ ա յո ւթ յա ն մ ա սին Է վ կ ա յո ւմ 1 6 -ր դ ՛քարի վ ե ր ջե ր ի ն կ ա մ 1 7 -ր դ ի ս կ զ ր ն ե ր ի ն շա ր ա դ ր վ ա ծ հ և տ և յա - Հա շաա դրերր. а Ա ր ա ր իչն ա ս տ ո ւա ծ ՛լա Էր ՍաՀաէ/ն ա ւրհ ն է և ՛լիւր ռ ր դ ի ր ն ... ղԿ ո ս տ ա ն ղ ի ն աւր՛՜ն Լ և ղիւր որ դ ի ր ն ... , ո ր մ իքնոր դ ո ւթ ե ա մ բ Մ տ և փ ա նո ռ վ ա ր դ ա յպ ե տ ի ն և ՆերսԼս ա րևղին և տ էր Ր ա րա յղա մին րա րիշեցա ն ու միջա ւորա ն ( միջորա ն ) փուշ տ ն կ ե ց ի ն , որ շի տ ա կ կ ե ն ա յ' ոչ ի դէն կ դի , ոչ ի դ էն , ր ա յց փ ուշ Կ ռստ ա ն- դին Հ , որ ա յք ու ա յլ խ ա ր ա ր չի /ի ն ի ։ Ո վ որ ի խ օ ս ա ց ե /ն ո ւ' ն զ ո վ ե ա լ ե ղ ի ց ի » ՛Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեո. X 5 3 7 1 , էջ 2 ա ): Զ եռա գրերի էջերին դրա նցվա ծ պ ա յմ ա նա գր ե ր ի ց մի քա նի սը զգա լի հ ե ­ տ ա քրքրութ յուն են ն ե ր կ ա յա ց ն ո ւմ ա ղ դ ա ղ րո ւթ յա ն հ ա մ ա ր ։ 1387 թ վա կա նից, օրինա կ, պ ա հպ ա նվել է մի գրա նցում, որով Մ ա րգա րե ա նունով մ ի երիտ ա սա րդի ծնողներ իրենց որդուն հա նձնում են ոմն Մ ովսևս քա հա նա յի « մինչև ի մ ա հ », պ ա յմ ա ն ո վ , որ նրա ն, ի վերջո, երեց դա րձնի / Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեո. X 6 2 8 8 , էջ 1 1 1 ր ): Հ ա յտ ն ի է , որ Մ իջնա դա րյա ն Հա յա ս տ ա ն ո ւմ ա րհեստ ա վորների և նրա նց ա շա կերտ ների ծնողների միջև կնքվել են պ ա յմ ա նա գրեր ուռուցմ ա ն ժա մկետ ի /». պ ա յ մ ա ն ն ե ր ի մ ա ռ ի ն 1, ս ա կ ա յ ն դ ր ա ն ց ի ց և ո չ մ ե կ ր չ ի հ ա ո ե / մ ե ղ . ա յ դ ի ս կ պ ա տ ճա ռով ա յս յուրա հա տ ուկ և եդա կի պ ա յմ ա ն ա դ ի ր ր որոշա կի ա ր ժ ե ք է աո ա նում և ա րժա նի է մեջբերմա ն. ((Յա նուն ա ս տ ո ւծո յ ես Ո վա ննէս և կ ո ղ ա յկ ի ցս ի մ Թ ա նգսուդ տ վ ի ն ք մեր ա ւժա րոէթ եա մբ դ մ եր որդիս Մ ա րգա րէ՝ հ ռդ ո յ որդի Մ ովսէս քա հ ա նա յի ս' մի նչև ի մ ա հ ն, որ ե ր էց ա ռ ն է, վ կ ա յո ւթ ե ա մ ր Ա րուկա նա յ' Ա /վւիկա յ ո ր դ ո յ, Բ եկիկա յ' Խ ռչոտ ա յ Լա րեցի ( ’ ) / Զ ի նչ մ ա րդ , որ զ ա յս բա նս խ ա ր ա ն է' Ց Ժ Հ. հ ա յ[ ր ա պ ե տ ա ց ն ղ ո վ ե ա լ ե ղ ի ց ի ]' դրեցի» (Մ ա տ ենա դա րա ն, ձեո. Ես Խ ա չա յտ ա ր ե ր էցս վ կ ա յ, որ գդիր՛՛ X 6 2 8 8 , էջ 111 բ ) ։ նո ւյն ա յս ձե ռ ա գր ի նո ւյն էջի վրա գ ր ա ն ցվ ա ծ է մի ա յլ պ ա յմ ա ն ա գ ի ր ևս. ո մն Ա րխ ոլթ ա իր դստ երր տ ա լիս է հ ա վ ա նա բա ր նա խ որդ դրութ յա ն մեջ հի- Հա տ ա կ վ ա ծ նույն Մ ովսևս ք ա հ ա ն ա յի ն ։ Ի ՜նչ պ ա յմ ա ն ո վ Հ կ ա տ ա ր վել ա յս տ ա րօրինա կ «ն վ ի ր ա բ ե ր ո ւթ յռ ւն ր » մութ ն է մ ն ո ւմ , Կարե/ի է մ ի ա յն մ ե ծ հ ա ­ վա նա կ ա նո ւթ յա մ բ ենթ ա ղրև/, որ տ նտ եսա կա ն խ ի ստ ծա նր վ իճա կն է ստ իպ ել Ա րխ ութ ա յին ա յդպ ես տ նօրինելու իր դստ ևր ա պ ա գա ն, որը ք ա հ ա ն ա յի դ ե ր ֊ դ ա ս տ ա ն ո ւմ , ը ս տ ե ր և ո ւյթ ի ն , լինելու, էր ա ղ ա խ ն ի ս տ որ ա դ ա ս վ ի ճ ա կ ո ւմ ։ Ստորև բ ե ր ո ւմ ենք ա յդ յուրօրինա կ ու ս ե ղ մ շա րա դրվա ծ հ ա մ ա ձ ա յնա - դիրլ՛- а Յա նուն ա ս տ ո ւծոյ ես Ա րխ ութ ա յՀ Մ ա յլի ք ա յ որդի մ ի ա բ ա ն ե ց ա յ սուրբ Ա ւ ե տ ա ր ա ն ի ս Հ»է տ ո ւ ի գ ի մ ա դ չ ի կ ս ՝ զ է ս ո յ ն ՝ Մ յ ս ս է ս ե ր ի ց ո յ ։ Ո վ խ ա վ ։ ա ն է դ ա տ ի ա ս տ ո ւ ծ ո յ։ Ո վ կ ա ր գ է ք /ի բ ե ր ա ն ո վ ա ս ա ց է ք ա ս տ ռ ւ ա ծ ֊ո դ ո ր մ ի Մ ս ղ ի ֊ /•ա յ, ա մ էն ղ ա [ւ]ր ո ւթ էն պ ա հ ե ս ցի խ ո ր ի ն ծ ե ր ո ւթ ե ն ն » (Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձեո. X 6 2 8 8 . էջ 1 11բ ) ։ I Տե ’ ս մեր «Արհեստագործության վիճակն ու զարգացման աստիճանը ՀայաԱտս/նո,մ 1 0 - ֊4 - ր գ դա ր եր ումв հ ո ղ վ ա ծ ը ( « Տ ե ղ ե կ ա գ ի ր » , 1 9 5 8 . X 3 , Լք 4 3 4 4 ) ւ

Լ. Խ ա չիկյա ն Պ ա յմ ա ն տ գ ր ե ր են պահքք/տնվեք ն ա և ո րև է մ 1 կ ի ն հ ո գ և ո ր ո րդ ի կ ա մ ե ղ - ր ա յր դա րձնելու մա սին: Ո մն տ եր Գ րիդոր, 1 6 -ր դ գտ րի շա տ ա նգրա գետ ձ ե ռ ա գր ո վ , ա յսպ իսի մի դ ր ա ն դ ո ւմ է թ ո ղ ե լ 4 'ա տ ե ն ա ղ ա ր ա ն ի -V 4 9 4 8 ձ ե ռ ա գ ր ի դ ա տ ա ր կ մ ի էշի վ ր ա . «Ե ս ' տ էր Գ րի[գ)որս դիր տ վի Զ ա յդ ո յի ն ի մ հոդիս հո դ պ էք Կէտէվա նի ձ ե ո ռ վ ն : Մ ե ծ ո ր դ ի ն Զ է կ է ի Մ- ո ր դ ի ն 9 ,ա յգ ո յն , Ա . ո ր դ ի ն Ր յհ ա ն է ս ։ Ի ն չվ է ն ես մ ե ո [ն ]ի մ ձեր ր ա յժ ա ն շա կա լ, որ մ ե ռ ն ի մ ' դուր դիտ էր, թ ե Гո րսւժա նիր»։ Գ րեթե ոշինշ շէր հ ա ս կա ցվ ելո ւ, եթ ե նո ւյն ա յս տ ողերի տ ա կ մ ի ա յ, մ ե կ ը , վ ա ր ժ ձ ե ո ա դ ր ո վ ու ա վ ե լի պ ա րդ շա ր ա դ ր ա ն ք ո վ չկ ր կ ն ե ր վերր բ ե ր վ ա ծ պ ա յմ ա նա դ ի ր ը , նրա ն տ ա լով ա յս պ ի սի կերպ ա րա նք. « Ե ս ' տ է ր Գ ի ր ի դ ո ր ս դ իր տ վ ի , Զ ՚ս տ Հ ի ն ո ր դ ի վ ե ր կ ա չ ա յ. Գ. ( 3 ) ա ղ բ է ր ց ի ն ի ն ' հողի, ջրի, յի դո ւն, կա րա սի, ա պ րա նքի, ո վ որ սուտ դուրս դ ա յ' սէվէ- րես ինձ գ ա յ։ Ես տ էր Գ իրիդորս վ կ ա յ եմ. ա ստ ուա ծ յե / որդի տ ա յ, յէ ն յֆ լ յի- ր ա ն ւյ ա ղ թ էր ի /ի » (Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . X 4 9 4 8 , էջ 1 բ )ւ Ձ ե ռ քի տ ա կ ունենբ նա և 1 6 -ր դ դա րում շա րա դրվա ծ մ ի հա մա ձա յնա գիր Մկրտիշ երերի ե Կիրակոս դպ րի միջև, ա ոա ջինը պ ա րտ ա վորվում է երկրորդին « հոգևոր ե հա րա զա տ » ե ղ բա յր դա րձնելու, «մ ի ն լև մ ա հ և կ եա ն ք »։ Եթե երբևէ բա ժա նվելու հա րգ ւինի, « նա յ ինչ ես ա պ րա նք որ ունիմ, — դրում Լ Մկրտիշ ե՛րեЦլ ՛ I — հ ե տ ն ո ր ա ( Կ ի ր ա կ ո ս դ պ ր ի ) կ է ս ւ ի ն ի » ( Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . X 1 6 2 5 , էջ 1ա ): Մեր հա ղորդմա ն հենց սկզբում ա սա ցինք, որ ձեռա գրերի էջերին դրա նց վա ծ վա վերա գրերի մ ի պ ա տ կա ռելի մա ս ը կա լվա ծա գրեր ե ն ' ա նշա րժ ու շա ր - Оա կ ա ն դ ո ւյր ե ր ի վ ա ճ ա ռ ք ի ու օ տ ա ր մ ա ն մ ա ս ի ն ա ր ժ ե ք ա վ ո ր փ ա ս տ ա թ ղ թ ե ր : Դ ր ա ն ց շյս ր ր ա մ ա ռ ա ջ ն ա կ ա ր գ ն շ ա ն ա կ ո ւթ յո ւն ո ւնե ն Մ ա տ են ա ղ ա ր ա ն ի X 9 1 6 5 ձեո ա գր ի 1 ա — 8 բ էջերին գ ր ա ն ց վ ա ծ 6 կ ա լվ ա ծ ա գ ր ե ր ը , որոՀւց մ ե ջ , ո ր ­ պ ես գնորդ հա նդես է գա ւիս ա նխ տ ի ր միևնույն ա նձնա վորութ յունը՝ Ա տ իրեկի ո ր դ ի պ ա ր ո ն Մ ի ր ի մ ա ն ֊ր ե կ ը , ի ր Շ ա հ վ ե լի , Զ ո ւ ր ա պ ե Ա վ թ ա ն դ ի ւ ո ր դ ի ն ե ր ի հ ե տ միա սին։ Կ ա լվա ծ ա ղբերից մ ի ա յն մ ե կ ը (6 բ էջի վրա գ ր ա ն ց վ ա ծ ը ) ունի թ վ ա կ ա ն ' Ռ ՃԺԹ . (1 6 7 0 ), ուստ ի դրա նք բո լո ր ն էլ գրվա ծ են մերձա վորա պ ես ն ո ւյն տ ա ս­ նա մ յա կ նե ր ո ւմ , 17 -ր դ դա րի երկրորդ կեսին։ Մ ի ր ի մ ա ն ֊բ ե կ ի գ ո ր ծ ո ւ ն ե ո ւ թ յա ն ա ս պ ա ր ե զ ը Լ ո ռ ի ն է . կ ա լվ ա ծ ա գ ր ե ր ի դ շա տ երն ա վ ա ր տ վ ո ւմ ե ն ա յս պ ի ս ի բ ա ն ա ձ և ո վ ' «/?«/ որ յե տ ու ա ռա ջ տ ա յ Լոռու հէքիմին Ժ ԲՌ . (1 2 .0 0 0 ) դա հեկա ն տ ա յ»: Կ ա լվա ծա գրերից մ եկ ո ւմ հիշա տ ա կ- վա ծ է Ա րդվի գ յո ւղ ը ։ Մի դեպ քում որպ ես վկա , հա նդես է գաւիս ոմն Վա րդա ն պ ա րո նտ եր : Ա յս տ վ յա լն ե ր ի հ ի մ ա ն վրա կա րելի է ե ն թ ա դ ր ե լ, որ Մ իրիմա ն- բե կ ր Ս ա նա հնի կ ա մ մոտ ա կա որևէ ա յլ գյուղի կ ա լվ ա ծա տ երերի ց է և կ ա լվ ա ­ ծա գրեր ում հիշա տ ա կվող վա րելա հողերը ղտ նվ ե/ են Ս ա նա հնի շրջա կա յքում: Վ ա ճ ա ռ վ ո ղ կ ա մ ա յ , ճ ա ն ա պ ա ր հ ն ե ր ո վ Մ ի ր ի մ ա ն ֊բ ե կ ի ձ ե ռ ք ն ա ն ց ա ծ հ ո ­ ղա կտ որները թ վ ա ր կ վ ո ւմ են ա յս պ ես . VԳ. ( 3 ) ա ւրա վա ր հող, յԱ ր տ վ ո ւ ճա նրի Դ ա ւթի հողի վեր կռա ն, Ր. ( 2 ) ս ւ ւ ր ա վ ա ր հ ո ղ ա ղ բ Ի՛լ г ] ր ի դ ի մ ա ց , Վ ա ր դ ի գ ո ւ լ ի հ ո ղ ի տ ա կ ի Բ . ( 2 ) ա ւ ր ա վ ա ր հոդն», «Խ էչէրկուտ ի հողն», «Բ նա ռւի վերին կուռն», «Նշա նա քա րի հողն», « ճ ա ն բ ի ա ւի ա ն բ ի ս ի ( \" ) վ ե ր հ ո դ ի կ է ս ն , հ ի ն մ լ ի վ ե ր ի ն կ ռ ա ն ' Բ. ( 2 ) ա ւ ր ա վ ա ր հոդն, Ծ էնկու վա նա ն ց հողի վերի կռա ն հ ոդ ն », «Մ ոխ րա տ ա վւկա յ Ր. ( 2 ) ա լ ֊ ր ա վ ա ր հ ո ղ ն », «Թ ա լի բի ս ի վեր հ ո ղ ն », «Ա . ( 1 ) ա ւրա վա ր յԵ գնա ն ս տ ի հողն,

Տնտ եսա կա ն գործա րքներ ի մա սին գրա ոոսՈ ւերը Հա յերեն ձեոա դրերի մ ե յ Ա . ( I ) աւրա վա ր միջի ճա նրի տ ա կի հ ո դ ն », « Է . ( 7 ) ա ւրա վա ր հ ողիցն Ա. ( 1 ) ա ւր ա վ ա ր հ ո դ » , « Հ ա ա ի տ ո պ ր ա կ ք ւ/ա ն ա ն ց հ ո դ ի վ ե ր ի կ ռ ա ն հ ո դ ն » , «էԿկի, հոդի կ էս ն », յԱ ւձա նբերի Ա - ( ! ) ա ւրա վա ր Հ ո դ ն »: ա յն շի վերա - Կա ւ վ ա ծ ա դր և ր ի ց մ ե կ ը ե դ ա կ ի Է ի ր բ ո վ ա ն դ ա կ ո ւ թ յ ա մ բ . ր երա մ վա րելա հողի վա ճա ռքի: ա ղբէր Շա հնա դարն Մ իրիմա նին „Ե ս թ ռ մ ա ն ի որդի Բ ա յր ա մ ս , ի մ պ ա րտ քն պ ա րտ էր. ի ր որդի Գոհա րն իր պ ա րա րումն տ վի. պ ա կա ս հա խ ն է, „.„ա յ, մեր կա րեցն ա րի, ա յ, ոչ ում րա ն չկ ա յ, տվինք. Մ իրիմա նին և ի ,ր որ- դ ա ցն: Ո վ որ յեսւ ու ա ռա ջ տ ա Գ. ( 3 ) թ ռ մ ա ն հհրիմ ի ն (մ յո ւս կ ա ր /ա ծ ա գ ր ե ֊ ր ա մ դ ր վ ա ծ է ' Լ ոո ու կ ա մ Լա ւդու հ ե ք ի մ ի ն — Լ. հ . ) տ վ ո ղ \"րլի։ Գ ր ի գ ո ր ի վ ե ս ա յ Р - ա մ ա դ ն վ կ ա յ , ե ս Հ ո ւ մ ա ն շ Հ ս գ ի ր ս գ ր ե ց ի վ կ ա յ ե մ X, ( Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . X ՝ 9 1 6 5 , Լջ 5 ա ) : Ինչպ ես պ ս ր գ Լ դա ոնում ա յս կ ա լվ ա ծա գր ի ց, Թ ումա նի որդի հ ա ն դ ա ց- յա , Շա հնտ դա րր պ ա րտ ք է վ ե ր ցր ա ծ եղե, Մ ի բ ի մ ա ն -բ ե կ ի ց ։ Ոչինչ չո ւն ե ն ա - լ ո վ ե ղ բ ո ր պ ա ր տ ք ր մ ա ր ե ր ,, հ ա մ ա ր , Բ ա յր ա մ ր Մ ի ր ի մ ա ն ֊բ ե կ ի ն է տ ա լի ս Շա հնա ,ր ս ր ի որդի С ) Գ ոհա րին: Հա ս կ ա ն ա ,ի Լ, որ ա յդ Գ ոհա ր,, դ ա ո ն ո ւմ Լ Մի ր ի մ ա ն -ր ե կ ի ձո ր ա ր: կա մովին վաճառողների Կ ա ր ե ,ի է ե ն թ ա դ ր ե ր ո՜ր ի ր ե ն ց հ ո ղ ա կ տ ո ր ն ե ր ի դ ե ր ս ,մ հա նդես եկողներից շա տ եր,, ս տ իպ վ ա ծ են եղե, ա յդ դործա րքր կ տ տ ա ֊ րե/ու, նո ւյն պ ես /իներւվ ա նվճա րունա կ պ ա ,пи ш и ,ա ններ: Ա յսպ ի ս ո վ , կա րճ ժ ա մ ա ն ա կ ա մ ի ջո ց ս ,,!, Լոռվս, հ ա յ կ ա լվ ա ծա տ երերի ց մ ե կ ր , վա շխ ա ռուի իր ց ա ն ց ի մեջ ձ,,ե,ով մի շա րք գյո ւղ ա ցի ն եր ի , ր ն դ ա ր ձ ա ­ կ ո ւ մ /, ի ր կ ա լ վ ա ծ ք ն ե ր ը ն ր ա ն ց վ ա ր ե լ ա հ ո ղ ե ր ի հ ա շ վ ի ն : Ձ ե ռ ք ի սոսկ ո ւն ե ն ք նա և ,ս վ ե,ի հին կա ր/ա ծա դրե,,. 1483 թվա կա նից' մի արտի վաճառքի մա սին ( И В ЛI 1 ձեո. Л (. 5 6 ), Բ ե ն ե ր ո ց ջ ր ա ղ ա ց ի 4 բ ա ժ ն ի վ ա ճ ա ռ ք ի մ ա ս ի ն ( Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . Л- 5 1 9 6 , էջ 2 9 7 ա ), բա զ մ ա թ ի վ ձեռա գրերի վա ճա ռքի մա սին (օր ի ն ա կ !,,ի ձևով կ շա ­ ր ս ,դ ր վ ա ծ X 2 8 4 6 ձ ե ռ ա գ ր ի 14 9 ս, Լջի վ ր ա գ ր ա ն ց վ ա ծ ,,) , կ ո վ ի և ա յ, շ ա ր ժ ա ­ կա ն ա ա նշա րժ գույքերի վա ճա ռքի մա ռին: կա պ ա կցու­ Ս ո վ ո ր ո ւյթ ա յի ն ի րա վո ւն քի նո րմ եր ի ուսա մ ն ա ս ի ր ո ,թ յա ն թ յա մ բ ա յս կա րգի վ ա վ ե ր ա գր ե ր ր մ ե ծ հետ ա քրքրութ յուն են ն ե ր կ ա յա ցն ո ւմ : Ծա նոթա նա նք, օրինա կ, կովի վաճառրի մասին կա ղմվա ծ վավերա գրի հետ. «Ե ս Մ ա րա իրռս ի մ կ ո վ ն ծ ա խ ե ց ի ... թ է ո ր ծ ն ե ց օ ' ի ր կովն է . թԼ չէ որ յղ ի չլօ, էն կովն յի ս տ ա յ' մ էկ էլն տ ա նի: Ց ա կ ո ր ն վ կ ա , Ն երսէսն վ կ ա , Մ ա րտ իր ո ս ն վ կ ա , Խ ա ր Մ էլէք ն վ կ ա , որ սիրս գ ր ե ց ի Լ կիրա կի օ ր ս О (Մ ա տ ե ն ա դ ա ր ա ն , ձ ե ո . .\\■ 5 1 6 3 , Լջ 2 8 0 բ )ւ Մ խ ի թ ա ր Գ ո շ ի « Գ ա ս , ա ս ա иЛ, и , ւ,ր ք ի » ե ր կ ր ո ր դ մ ա ս ի Ծ է ' . ս ղ վ ա ծ ո վ ն ա յ ն ֊ Աքե Ա մ ե Կ /// ա ր էքա ժ ա մ կ ե տ Լ ս ա հ մ ա ն վ ո ւ մ կ ռ վ ի վ ա ճ ս / ո ր ր վ ե ր ջ ն ա կ ա ն հ ա մ ա ֊ րե/ու Հա մ ա ր : Ձ ե ո ա էքրե ր ո ւ մ հ ա Ն ղ / պ ո է մ ե ն ն ա և պ ա ր տ ա մ ո ւ ր հ ա կ ն ե ր ( 1 3 3 3 , 1 5 0 4 . ե 1 5 3 6 ք քթ *), վ ա շ խ ա ռ ո ւի գ ր ա ն ց ո ւմ ն ե ր ( 1 4 ֊, , դ դ ա ր ), վ ա ն ք ե ր ի թ ե մ ե ր ի ց ո ւ ­ ցա կ ն ե ր և ա յլ կա րգի վ ա վ ե ր ա գ ր ե ր , որսն,, ,ի ն ե ,ո վ հ ա յե ր ե ն լե զ վ ո վ գրվա ծ ա յդ կ ա ր գ ի ,ի ա սս, ա թ ղ թ ե ր ի ց հ ն ս յդ ա յն ն ե ր ր ' ե դ ա կ ի ա ր ժ ե ք են ս տ ա ն ո ւմ : Մ ենք ա վա րտ եցինք ձեռագրերի մեջ գրա նցվա ծ վա վերա գրերր րոտ իրենց հ ի մ ն ա կ ա ն տ ե ս ա կ ն ե ր ի ( ն վ ի ր ա բ ե ր ա կ ա ն գ ր ա ռ ո ւ մ ն ե ր , պ ա յմ ա ն ա գ ր ե ր ֊հ ա մ ա - ձա յնա գրեր, կ ա ,վ ա ծ ա գ ր ե ր ) ն ե ր կ ա յա ց ն ե լ, և բնո ւթ ա գ ր ե լո ւ ա շխ ա տ ա նքը,

Լ. Խ ա չիկյա ն 'Իրա ն զ ո ւգ ը ն թ ա ց , ձ գ տ ե ց ի ն ը հ ա մ ա ռ ռ տ ա կ ի ց ո ւ յց տ ա / ա յղ վ ա վ ե ր ա գ ր ե ր ի ն շ ա ն ա կ ո ւ թ յո ւ ն ը ս ո ց ի ա լ ֊տ ն տ ե ս ա կ ա ն կ յա ն ը ի ո ր ո շ մ ո ւ թ կ ո ղ մ ե ր ի լո ւ ս ա ­ բա ն մ ա ն հա մա ր, ա յն շա ւիով, ինչքա ն հնա րա վոր էր ա յղ կա տ ա րել վա վերա - դըևրի խ մ բ ա վ ո ր մ ա ն ու տ ե ս ա կ ա վ ո ր մ ա ն հ ետ գ ո ւգ ր ն թ ա ց ։ Մ եր ձեռքի տ ա կ եղող վա վերա գրերի գիտ ա կա ն նշա ն ա կությո ւնր , սա կա յն, բ ն ա վ չի սպ ա ռվո ւմ վ եր ո հի շյա լով ։ Ա յղ վա վերա գրերը վստ ա հելի տ ր վ ֊ յա լ ն ե ր ե ն պ ա ր ո ւն ա կ ո ւմ 1 4 — 1 7 ֊ր ղ ղ ա ր ե ր ւ ո մ գ ա ն ձ վ ո ղ հ ա ր կ ե ր ի ու տ ո ւր ք ե ր ի ո ւսում նա սիրութ յա ն հ ա մ ա ր : Կան մ ի շա րք հա րկա յին տ ե ր մ ի ն ն ե ր , որոնք ա յլ ա ղըյո ւր ն եը ի ց հ ա յտ ն ի չլի ն ե լո վ ՝ գիտ ա կա ն շր ջա նա ռութ յա ն մեջ են գրվում քա ղ վ ելո վ հենց ա յս վ ա վ ե ր ա գր ե ր ի ց: Դ րա նցից շա տ երը, լի ն ե լո վ ընդհա նուր Հա րկա յին տ եր մ իններ , հնա րա վորութ յուն են ը ն ձ ե ռ ո ւմ յուսա ր ա նելու տ իրող դինա ստ իա ների Հա րկա յին քա ղա քա կա նութ յա ն որոշ կողմերր ոչ մ ի ա յն Հ ա ­ յա ս տ ա նում , ա յլև հա րևա ն երկրներում: Ա յ ս հ ա ր ց ե ր ի ն ա ն դ ր ա դ ա ր ձ ե լ ե ն ք մ ե ր մ ի ա յ լ т ս ո ւ մ ն տ ս ի ր ո ւ թ յ ա ն մ ե ջ 1։ Ա վե/որղ չեն ք հ ա մա րում, ս ա կ ա յն, ա յս տ եղ ևս մեջ րերելու քննա րկվող վ ա վ ե ­ ր ա գր եր ից ք ա ղ վ ա ծ հ ա ր կ ա յի ն տ եր մ իններ ի ա յըուըենա կա ն ց ա ն կ ր , որոշ հ ա ­ վելումով ու խիսսւ հա մա ռոտ րա ցա տ րա կա ններով. Ս.| ՚<|ւսն — ք ր ա յ ի ն հ ա ր կ ( ր ///// /У. Р ա ր ի / ո ւ ղ ա ր յ ա ն ի ) . Ս . , 4 , ւ ս լ ե ւ | 1ս ն — ա ն ա ս ն ա կ ե ր , ձ/ւԼրքք Հ ա մ ա ր и/ ա հ ա նջւ/ք/ ղ էլեր» Աւլշկան յսււլկ — հ ա վ ա ն ա ը ա ր ն ո ւյն ն Է а Հա ր ս ա ն ե ա ց ղ ր ա մ ր օ (տ ե ՛ս ). ք! ( ս դ ւ ս ւ | ս ] | > , ր ս ւ ւ յ ի ս ւ ր — ն ո ր ա Հ ն ա ր , ա պ օ ր ի ն ի պ ա հ ա ն ջ մ ո ւ ն ք ( ա յ դ պ ի ս ի ք են հ ա մ ա ր վ ա ծ պ ա րոնի, մո ւհթ ա սի րի , դա րուղա յի և թա մղա չու օգտ ին գա նձվող տ ուրքերր). Դսւհիւսնզ|}է (պ ր ս կ . գա հ յա ն ղղ ա հ — տ ա ս ն -տ ա ս ն մ ե կ ) — կա լվ ա ծա տ ի ֊ ըա կա ն ռ ենտ ա , տ ա սնորդ, մուլք. էզԼսւնեոԱ հա խ — հ ա վ ա ն ա ը ա ր տ ո ւր ք , որ գ ա ն ձ վ ո ւմ Էր կ ա մ ա յգ ի ն ե ­ ր ո ւմ կ ա ռ ո ւց վ ա ծ տ ն ե ր ի ց , կ ա մ Էլ, ա վ ե լի մ ե ծ Հ ա վ ա ն ա կ ա ն ո ւ ֊ թ յա մ ր , հնձա ններից. Թ ա մդսւ — ա ըՀես տ ա ն ո ց ն ե ր ի ց , հ ո ւմ ք ի մ շա կ մ ա ն օ բ յե կ տ ն ե ր ի ց գ ա ն ձ ֊ վ ո ղ Հ ա ր կ ( հ ի շ ա տ ա կ վ ա ծ ո ւ ն ե ն ք ՝ ձ կ ա ն ֊ձ կ ն ո ր ս ա ր ա ն ն ե ր ի և ընկուզի — ձի թ հա նների՝ թ ա մղա ). Թ թխ մսւսփ ւյրամ — թ թ խ մ ո ր գործա ծելու հա մա ր Հա յեր ի ց գա նձվող ա պ օրինի տ ուրք։ 1՚ 4 Ո | <յ|»ն|> — գ ի ն ո ւ ց գ ա ն ձ վ ո ղ տ ո ւ ր ք . Խ ա ոսն — գլխ ա հա ր կ (ն ա և պ ետ ա կ ա ն ռեն տ ա — հ ա ր կ ). հ է ք ն Լ ո ս Н п р ш Н ш 1| — ջ ո ւ լ հ ա կ ն ե ր ի ց գ ա ն ձ վ ո ղ հ ա ր կ ( ՜ ) . Հա րսնեա յյ ւյոսմ (գ ր վ ա ծ ' խ ա րսնեց դրա մ) — ա մուսնա ցող ա ղջիկնե­ րից գանձվող հարկ. Ասւտւլու վա րձ — մ ա տ ա ղ ի դ ի մ ա ց տ րվող տ ուրք ( ' ) . 1 Г Ц ш с | <յ|ւն — մ ե ղ ք ե ր ի թ ո ղ ո ւ թ յ ո ւ ն ս տ ա ն ա լ ո ւ հ ա մ ա ր ե կ ե ղ ե ց ո ւ ն տ ր ր ֊ է1 ո Դ դ ր ա մ . Շան|սյա>|է ( ի մ ա ’ շա ն ա կ ի զ ա թ ) — ա պ օրինի պ ա հա նջմունքներ. 1 $ ե ',ւ մ ե ր <Ժ Ե դ ա ր ի հ ա յե ր ե ն ձ ե ռ ա գ ր ե ր ի Հ ի ;ա ա ա կ ա ր ս ,ն Ն ե ր . (մ ա ս ), Р ) մ ա ղ ո վ ա ձ ո լի ր ն դ ա ր ձ ա կ ա ո ա յա ր ա ն ի С Х \\ ’И1 - С Х Х Х У 1 Է /ե ր ր ,

Տնտ եսա կա ն գործա րքներ ի մ ա սին գրա ռոսՈ /երր Հա յերեն ձեռա գր եր ի մե} ,1У Շա ո — կա լվա ծա տ իրա կա ն ռենտ ա . Չսււ՚եկ — կ ա լվ ա ծ ա տ ի ր ա կ ա ն ռ ե ն տ ա , բ ե ր ր ի մ ե կ ք ա ռ ո ր դ ի չա փ ո վ ( в ոխ վերու չա րեքս, «ձիթ ա Հա նա ց չա րեք»). 11սւ|Ա111|Ա1!||ւ — շ ն ո ր հ ա վ ո ր ա կ ա ն տ ո ւ ր ք , ո ր տ ր վ ո ւ մ Հ ր ֆ ե ո դ ա լ ի ն ո ր ե Լ դ յո ւզ ա յց 1 լե լի ո ( )• Սալ — ջրա ղա ցներից դա նձվոդ հարկ ( ). Սա կ ա տ ի ս|տղ|ւ — ( ' ) • 8 ս ւ խ ւ * կ ի ւյւ՝ա«1՜ — ճ ա խ ա ր ա կ ի ց գ ա ն ձ վ ո ղ հ ա ր կ է ՛ ) ։ Մ իջնա դա րյա ն Հա յկ ա կ ա ն պ ա տ մ ա կ ա ն ս կ զ բ ն ա ղ բ յո ւր ն ե բր գյուղա տ նտ ե- „ո ւթ ,ա ն զա րգա ցմ ա ն ա ստ իճա նի ե հողա մշա կույթ ի վիճա կի մա սին գրեթե ոչինչ չեն պ ա ր ո ւն ա կ »,մ , Ք ննա րկվող վա վերա դրերր ն ո ւյն պ ե ս Հա րուստ չեն ա յղ բնա գա վա ռի ն յո ւթ ե ր ո վ , ա յն ո ,ա մ ենա յնի վ նր ա նցում, Հա տ կա պ ես նվ ի ր ա բե ­ րա կա ն գրա ռում ների ե պ ա յմա նա գրերի մ ե ջ, Հա նդ իպ ում ենք գյուղա կա ն Հա ­ մ ա յն ք ի Հո ղ ա յի ն ֆ ոնդի մեջ մ տ ն ող ա րտ երի և, ընդհ ա ն րա պ ես, հողերի մ ա ն ­ րա կրկիտ տ եսա կա վորմա ն Հա րուստ փ որձի ա ռկա յո ւթ յա ն մա սին վկա յող բ ա զ ­ մ ա թ ի վ տ ե ր մ ի ն ն ե ր ի , որոնք կա րող Էին ս տ ե ղ ծվ ե լ մ ի ա յն երկրա գործա կա ն Հա զա ր ա մ յա կուլտ ուրա ռ ն ե ց ո ղ և Հո ղ ա մ շա կ ո ւթ յա ն բ ն ա գ ա վ ա ռ ո ւմ նշա նա - կա /ից հա ջողութ յունների Հա ս ա ծ ժողովրդի կ ո ղ մ ի ց ։ Ս տ որև, ա յբո ւբենա կ ա ն դ ա սա վ որ ութ յա մ բ, տ ա լիս ենք նա և ա յդ տ եր­ մինների ցա նկը. Սձբի&ք. աւյբին — պ ա րա րտ կա մ պ ա րա րտ ա ցվա ծ Հոդ. Ա նգոյի. Ա ւսոտ ոց — նա խ ա պ ես ա ռվույտ ց ա ն վ ա ծ Հող. Արեզդէմ- գոմ ա տ եղերի շուրջ եղած Հողա­ Ա սս а , սոսւ<փկ — ա վա զա հող. Գոմկներ — Հա վա նա բա ր' նախկին կտ որներ. Հացուտ — րերքաոատ. Կոոյ — խոպան. 2մ ս ւ|, ձ մ ի . ծ մ ա յ — ծմ ա կ ա յի ն. ճսւմ, — ճա Հճուտ . 1ՐոիւՐԱւտափիկ — մ ո խ ր ո վ պ ա ր ա ր տ ա ց վ ա ծ Հո ՜ղ . Г»ии1р — ճ ա Հ ճ ո ւտ . 1)սսփն — ա նջրդի. Ուոուսւ. ուոն. Աայիւ* — մ ա ր գա գ ե տ ի ն . Տոաոիկ — ( ՜ ). 8նի - Щ Փշուտ, Ք ոա յ: Թ վա րկվա ծ տ երմինների բո վ ա ն դ ա կ ո ւթ յա ն ճ շգրտ մ ա ն, գյուղա կ ա ն Հ ա ­ մ ա յն քի ա նգա մների միջև տ ա րրեր որա կի հողերի բա շխ մ ա ն ձևերի որոշմա ն I, Հ ա ր ա կ ի ց ա յ , Հ ա ր ց ե ր ի լ ո ւ ծ մ ա ն Հ ա մ ա ր , ա ն շ ո ւ շ տ , օ գ տ ա կ ա ր կ լ ի ն ի կ ա տ ա ֊

40 Լ ե ա շ ք կ յա է րեք հա տ ուկ ուսումնա սիրութ յուն, որը հ ա ջո ղ ո ւթ յա մ բ կպ սա կվի վիմա կա ն ա ր ձ ա ն ա գ ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ա ր ժ ե ք ա վ ո ր տ ւէյա քները, ի ն չպ ե ս և հ ա ր և ա ն երկրների (հ ա տ կ ա պ ե ս Ի ր ա ն ի ) ե ր կ ր ա գո ր ծո ւթ յա ն մ ա ս ի ն ե ղ ա ծ ւԱ ղբյուրները օ զ տ ա ղ ո ը • ծերս. դ ե պ քո ւմ '; Օգտ ա կա ր տ վ յա լներ կա ն քննա րկվող վա վերա գրերում նա և միջնա դա ր­ յա ն Հա յա ս տ ա նի տ ա րրեր նա հա նղներում գո ր ծա ծվ ո ղ չա վ» ու կշոի մ ի ա վ ո ր ­ ների մա սին, որոնցից են, օրինա կ' գրիվ, կա պ իճ, կոտ , մոթ (նա և մութ), բ ի ­ ր ս և ա յլն ։ Դ րա նց մ ի ջո ցո վ որոշվում Հր հա ճա խ նա և ա րտ ի մեծո ւթ յունը' Հ կ ա պ ի ճ ո ւ կ է ս ց ո ր ե ն ի ա ր տ օ , հ Ի . ( 2 0 ) մ ո ւ թ ո ս տ ի ն » , « Ժ . ( 1 0 ) մ ո ւ թ ջ ր ո վ » I։ ա յ լ ն , ղ ո ր ծ ա ծ ա կ ա ն է ն ա և <(օ ր ա վ ա ր հ ո ղ » տ ե ր մ ի ն ը : Ք ա ղ ա քա յի ն կ յա ն ք ի ու արհես տ ա դոր ծ ո ւթ յա ն հետ ա ռնչվող ւէա վերա գրե֊ րի քա նա կը չա ւիա ղա նց քիչ է. ա յնո ւա մ ե նա յնի վ չի կա րելի ա րհա մա րհեւ նր ա նց նշա նա կութ յունը նա և հա րցերի ա յդ ո/որտ ի ուսմուն ա սիրութ յա ն հա մա ր: 1303 թվա կա նի մեղ արդեն ծա նոթ նվիրա բերա կա ն գրա ռմա ն մեջ, որ կ ա զ մ վ ա ծ է ա մ ե ն ա յ ն հ ա վ ա ն ա կ ա ն ո ւ թ յ ա մ բ , Ե ր դ ն կ ա ք ա ղ ա ք ո ւ մ , ա ս վ ա ծ I;, ո ը ս ո ւ ր ը Լ ո ւ ս ա վ ո ր չ ի վ ա ն ք ի ն վ ա կ ֆ ա ր վ ա ծ խ ա ն ո ւ թ ը գ տ ն վ ո ւ մ է <?ի Ք ա ֆ ֊ կ ը տ ր ն դ ց ն »: Ինչ էլ որ նշա նա կնլի ս լի ն ի ա յս ' «Ք ա ֆ կ տ ր ն ո ց » բ ա ռ ը ( ա րդյոք ռ պ ա ն գ ա ն ո ՜ց), դրա նից կա րելի է եզրա կա ցնել, որ Երղնկա քա ղա քում ևս գ ո ­ յո ւթ յո ւն են ունեցեք ա րհեստ ի մ ի և ն ո ւյն մա սնա ճյուղի հա մա ր հա տ ուկ թ ա ղ ե ր կ ա մ շուկա յա կա ն շա րքեր։ Մ եր վա վերա գրերում, ա յլ և ա յլ ա ռիթ ներով, հիշա տ ա կվա ծ են երկու տ ա ռնյա կ տ ա րբեր ա րհեստ ի ու զբա ղմունքի մա րդիկ' ա դեզրա ր, բա զ ա զ , գղա կկա ը, դ ա ր բի ն , թ ե բ զ ի , խ ո ճ ա , կոշկա կ ա ր , հա րյուրսւվ ա դ, ղ ա զ ա զ , զա - գա նչի, ղա սա բ, նա լբա նդ, նա ղա րա ճի, նետ բա ր, ներկա րա ր, ոսկերիչ, ռա- ռ ա ֆ , ւի ա մ բո լզչի , քյու ր քշի, ֆ ա ոա ճ ։ Ա ր հեստ ա գործութ յա ն պ ա տ մ ո ւթ յա ն հա ր­ ց ե ր ո վ զբա ղ վ ո ղ մ եր մ ա սնա դե ա ն ե ր բ , ա նտ ա ր ա կ ո ւյս, օգտ ա կա ր նյութ եր կքա ­ լե ն ա յղ վա վերա գրերից։ Ա ն գ ն ա հ ա տ ե լի ու հա րուստ ն յո ւթ ե ր են պ ա ր ո ւն ա կ ո ւմ ք ն ն ա ր կ վ ո ղ վ ա վ ե ­ րա գրերը պ ա տ մ ա կ ա ն Հ ա յա ս տ ա ն ի հին գյուղա նունների և, հա տ կա պ ես, դ յո ւ­ զերի հա նդերում գտ նվող ա ոա նձին ա րտ երի ա նունների ուսումնա սի րո ւթ յա ն, այ՛լ խ ո ս ք ո վ պ ա տ մ ա կ ա ն տ ո պ ո ն ի մ ի կ ա յի հ ա մ ա ր : Ա յղ կ ա ր գ ի բ ա զ մ ա թ ի վ տ եղա նուններից են, օրինա կ. հ ետ և յ ա լն ե ր բ' Ա նիշա տ , Ա ոա ջա ձոը, Ա ոնա նք. Ա ւ ա զ ա խ ո ո , Ա լ ձ ա ն ր ե ր , Բ ա ն կ քի - ձ ո ր , Բ ա ր զ ե վ ա ն ա յ ա ռ ո ւ , Բ ո յ ո ր ա մ ա ր զ , Ե զ - ն ա ն ի ս տ , Ե լեգա պ ա տ , Ը ռ շտ ո նի կ ա րտ , Իբիշա ւո, Կ ուսա նա սա ր, Կ ոնա յա րտ , Մ կ ն ա լէր , Ջ ր ո լը ն ի կ , Վ ա ռ ն ջի կ , Տ ա մ ա ք ձ ո բ , Ք ա ր ա փ ո ռ ե այքն: Վ ա վերա գրերի մ ե ծա գույն մա սը գր վա ծ է հա զիվ գրա ճա նա չ, կիսա գրա ­ գետ գյուղա կ ա ն քա հա նա ների ու ի ր ե ն ց գր ա գիտ ութ յա ն ա ստ իճա նով նրա նցից գր եթ ե չտ ա ր բե ր վ ո ղ վ ա նա կ ա նների կ ո ղ մ ի ց : Ա յս հ ա նգա մ ա նքը ունի ի ր ե՜ բա ցա սա կա ն, և գրական կողմը: Ա նգրա գետ ձեոա գրով ու լե զ վ ո վ շա րա դրվա ծ ա յղ վա վերա գրերի վեր ­ ծ ա ն մ ա ն և ճիշտ մ ե կ ն ա ր ա ն մ ա ն հ ա մ ա ր պ ա հա նջվում է հմտ ութ յուն և ջա նք, քիչ չեն դ եպ քե ր ր , երբ որևէ վ ա վ ե ր ա գի ր կ ա մ նրա ա յս կ ա մ ա յն մ ա ս եր բ' 1 Ա յս ր ն ա գ ա վ ա ո ա մ ծ ա ն ր սւկ շ ի ո ա շ խ ա տ ա ն ք Լ կ ա տ ա ր ե ք ս ո վ ե տ ա կ ա ն ա ն վ ա ն ի ա ր և ե լա ­ գետ Ի . Պ . Պ եա ր ա ւչև ս կին, ի Ր сЗеи л ед ел и е и агр ар н ы е отн ош ен и я в И ран е Х Ш — X IV Е е К О В » ( М --------Л . , 1 9 0 0 ) ա յ խ ա ա ա ւ թ յ ա ն մ ե յ ։

Տնտ եսա կա ն գո ր ծ ա ր ք ն ե ր ի մա սին գրա ոոէ/Ո յերր Հա յերեն 41 մ ն ո ւմ են ա նվերծա նելի և ա նհա սկա նա լի: Հ ա յո ց (եղվի պ ա տ մ ո ւթ յունն ուսո ւմ­ նա սիրողի հա մա ր, ս ա կ ա յն , վա վերա գրերի ա յս հա տ կա նիշը զուրկ չէ օ գ տ ա ­ կա րութ յունից: Դ րա նը ա նա ղա րտ որեն պ ա հպ ա նել են ի ր ե ն ց մ ե ջ միջին հ ա ­ յե ր ե ն ի , ր ա րրա ոների և միջնա գւսրյա ն ա շխ ա րհա րա րի ուսումնա սիրութ յա ն Հ ա մ ա ր ա ն ս պ ա ո ո ւ կ ո ւ ս ա կ ա ն ն յ ո ւ թ ե ր , ո ւ ս տ ի չ պ ե տ ը 1։ կ ա ս կ ա ծ ե ի ո ր ք բ Ա- նա րկվող վա վ երա գրերի ո ւս ո ւմ ն ա ս ի ր ո ւթ յա մ բ կ զ բ ա ղ վ ե ն նա և մեր լեղ»Էա­ բա նները։ Հա յեր ե ն ձեոա գրերի գա տա րկ Էջերի վրա գրա նցվա ծ նվիրա բերա կա ն ա ր­ ձա նա գրութ յունների, պ ա յմ ա ն ա գր ե ր ի -հ ա մ ա ձ ա յն ա գ ր ե ր ի , կ ա լվ ա ծա գր երի ե տ նտ եսա կա ն ա յլ բն ո ւյթ ի վւա ստ ա թգթերի մա սին հա մա ոոտ ա յս հա ղորդմա ն հիմնա կա ն նպ ա տ ա կն Էր ա րժեքա վորել դրա նք, որպ ես Հա յա ս տ ա ն ի մ ի ջն ա ­ դա րյա ն պ ա տ մ ո ւթ յա ն հ ա մ ա ր ա ոա ջնա կա րգ նշա նա կութ յուն ո ւնե ցող иկր գ բ ­ ն ա գ յ՛յո ւ ր ե շ ա հ ա գ ր գ ռ ե լ հսւյ ա գ ե տ բ ա ն ա ս ե ր ն ե ր ի ն ղ ր ա ն ց հ ա վ ա բ մ ա ն ՛Ա շ­ խ ա տ ա նքով զբա ղվելու: Հա յկ ա կ ա ն ՍՍՌ Մ ինիստ րների սովետ ին ա ո բնթ եր Հի ն ձեոա գրերի դ ի - ա ա -հ ե տ ա ղ ո տ ա կ ա ն ի ն ս տ ի տ ո ւտ ''Ս ա տ ե ն ա ղ ա բ ա ն ի ռ ձ ե ո ա դ բ ա կ ա ն ֆ ո ն դ ե ր ի ց , ի ն չ պ ե ս ա ս ա ց ի ն / >, ա յ ղ վ ա վ ե ր ա ղ բ ե ր ը մ ա ս ա մ բ ա ր դ ե ն հ ա վ ա ք վ ա ծ ե ն ե ա յղ ո ւղ ղ ո ւթ յա մ բ ա շխ ա տ ա ն ք ը շա ր ո ւն ա կ վ ո ւմ Է: Ս ա կ ա յն ա յդ կ ա ր ղի ւիա ստ ա - թ ղ թ ե ր ի ա մբողջա կա ն ժ ողովա ծու ստ եղծելու ե հրա տ ա րա կութ յա ն պ ա տ ր ա ս ­ տ ելու հ ա մ ա ր հա րկ կլի նի ստ ա նա լ նա և Ե րուսա ղեմի, Վ ե նե տ ի կի , Վ ի են ն ա յի ե Հա յ ձեո ա ղբերի ա յլ հա վա քա ծուների մեջ գտ նվող նույնա տ իպ նյո ւթ եր ը : Հ ա յա գ ե տ ա յն բա ն ա ս ե ր ն ե ր բ, որոնք մոտ են կա նգնա ծ հա յերեն ձ ե ռ ա- զրեբի վերոհիշյա լ հ ա վ ա քա ծո ւնե րի ն, ա նգնա հա տ ելի ծա ռ ա յո ւթ յո ւն մ ա տ ո ւ­ ց ա ծ կլինեին օգտ ա կա ր ա յս գործին, ուղա րկելով ի ր ե նց մա տ չելի ձեոա գրերի Լջերին գր ա նցվ ա ծ նույնա տ իպ վա վերա գրերի ը նդօրի նա կ ո ւթ յուններ ը , կ ա մ 'յ հրա տ ա րա կելով դրա նք հ ա յա գիտ ա կա ն պ ա րբերա կա ններում: Л . С. ХД ЧИ КЯН ЗАПИСИ О ХОЗЯЙСТВЕННЫ Х СДЕЛКАХ в а р м я н с к и х РУКОПИСЯХ И ИХ ИСТОЧНИКОВЕДЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ Рез ю ме Н а свободные страницы и поля армянских обрядовых рукописей (Евангелий, Четьи-мнней, Требников и т. д.) в средние века обычно заносились документы, касающиеся хозяйственных сделок церковных учреждений, которым принадлежали рукописи: дарственные протоко­ лы, договоры, купчие. По сей день лиш ь небольшое число таких записей опубликовано в некоторых к атал о гах собраний арм янских рукописей, м еж ду тем ко­ личество их может быть доведено до тысячи. Эти документы, как важный первоисточник для изучения различ­

4 2 Հ. Խ ա չիկյա ն н ы х я вл ен и й в н у тр ен н ей ж и зн и с р е д н е в е к о в о й А рм ен и и , в с е е щ е не привлекли внимание арменоведов, не вошли в научный обиход. Будучи занят сбором памятных записей армянских рукописей автор статьи параллельно изучал документы, занесенные на страницы рукописей, и собрал с 1948 года около трехсот таких документов, отно­ сящ и хся к X I— X V III вв. Эти документы подразделяются в статье, в соответствии с содер­ ж анием, на три большие группы (дарственные записи, договоры-согла­ шения и купчие крепости), приводятся характерные примеры из запи­ сей, касаю щ ихся различных вопросов и показываю тся области истории средневековой Армении, для освещения которых упоминаемые до­ кументы являются ценным первоисточником. Автор считает, что настало время сбора и издания документов т а ­ кого рода в едином сборнике и обращ ается с призывом к филологам, близко стоящим к крупным зарубежным коллекциям армянских руко­ писей, помочь в этом деле, собирая таки е документы, имеющиеся на страницах доступных им рукописен.

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍԱՌ 1Ո>ՆԻՍՏՐնեՐ1- ՍՈ՚ԼԱՏԻՆ ԱՌԸՆԹեՐ : Ի Ն 2նՌԱԳ14>Ր1- Գ 1 - Տ Ա - ’ 1ւՏԱյ»11ՏԱԿԱՆ 1-4,11Տ1-Տ11ԻՏ ֊ < Մ Ա Տ Ա Ն Ա Դ Ա ա . > ԲԱՆԲԵՐ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ || Г 0 ՛Լ Ա Ն •'* 3 19 6 0 Ն. ԹԱՀՍ՜ԻԶ-ՅԱ՚ե ՄԻ Է 2 ձԱ ՏԿԱ ԿԱ Ն Վ Ա Ղ Մ ԻՋՆԱ Դ Ա ՐՅԱ Ն ԵՐԱԺՇՏԱԿԱՆ ՏԵՍՈԻթՅՈԻՆԻՑ Հ ա յ կ ա կ ա ն վ ա ղ մ ի ջ ն ա դ ա ր ի ց ե ր ա ժ շ տ ու թ յ и/ն ա ե ս ո վ )ք ա ն հ ա ր ց ե ր ի ն ն ւԱ ւր ֊ վ ա ծ ա մ բ ո ղ ջ ա կ ա ն ա շխ ա տ ո ւթ յո ւն մ եղ շի հ ա ս ե ր Ա յն ո ւա մ ե ն ա յն ի վ , մ ի ջնա դա րյա ն գ ր ա վ ո ր ա ղ բյո ւր ն ե ր ո ւմ աո կա մի շա րբ նյո ւր ե ր ի ուս ում ն ա ս ի բ ո վ )յո ւն ր ց ո ւ յց է տ ա յի ս , որ V— V II I գ ա բ ե ր ո ւմ դ ո յո ւ• թ յո ւն է ունեցեք հ ա յկա կա ն երա ժշտ ա կա ն տ ես ությա ն յո լր ա հ ա տ ուկ սիստ եմ: ( ս ա բ Աքո ր տ վ յ ա լ ն ե ր ի , վ ա ղ մ ի ջ ն ա դ ա ր ի հ ա յ ղ ի и/ ս ա կ ա ն ն ե ր ի ն հ ա յ տ ն ի ե ն եէ/եք մ ո ն ո գ ի կ ե ր ա ժ շ տ ո ւ թ յա ն տ ե ս ո ւ թ յա ն բ ն ա գ ա վ ա ո յէ ւ մ ա ն տ ի կ մ տ ա - ծ ո ղ ն ե բ ի ձեո^> բ ե ր ա ծ ւի ա յլո լն ն վ ա ճ ո ւմ ն ե բ ր : ճ ղ ա ե լո վ բ ա ց ա հ ա յտ ե լ նա խ և ա ո ա ջ ա զ գ ա յի ն հ ա րա գ ա տ եր ա ժշ տ ա կա ն կ ո ւլտ ո ւր ա յի զ ա ր գ ա ց մ ա ն օր ի ն ա - շա ւիոէթյոէններր, վա ղ միջնա դա րի հ ա յ գի տ ն ա կ ա ն ն ե ր ը կ ա ր ո ղ ա ցե լ են հ ը մ • տ ոբ ե ն о ղ տ ա նտ ի!/ մոնողիա յի տ եսութ յա ն հա րուստ գա նձ ա ր ա նի ց, բ ա ֊ դ ե լո վ ն ր ա ն ի ց ա յն , ի ն շ հա !/ա ս ութ յա ն մեջ շ մ տ ն ե /ո վ հ ա յկ ա կ ա ն մ ի ա ձ ա յն ու- թ յ ա ն ա ո ա ն ձ ն ւսհա տ կ ո ւ թ յէէւն ն ե բ ի հ ե տ , մ ի և ն ու յ ն ժ ա մ ա ն ա կ , ա ռ հ ա ս ա ր ա կ , մ ի ա ձ ա յ ն ե բ ա ժ տ ո ւ [ 1 յ ս ւ ն պ ա յ մ ա ն ն ե ր ո ւ մ կ ա ր ո ղ !ֆբ հ ա մ բ ն գ հ ա ն ո ւ ր ն շ ա ն ա կ ու ֊ թ յուն ունենա լ: Սան հ ի մ ք ե ր եզրա կ ա ցնելու հա մ ա ր, որ վա ղ միջնա դա րի հ ա յկ ա կ ս /ն ե ր ա ֊ ժ ր շ տ ա կ ա Հ ւ տ ե ս ո ւ թ յ ո ւ ն ը ո ւ ն ե ց ե լ Լ հ ե տ և յ ա լ մ ա ս ե ր ր . ւքЬ ш г —ււ|ւյ ) ւք ե ա р մ ո - նիւս», կ ա մ , ինչպ ես մ ի ջնա դա րյա ն ա ղ բյուրն եր ում Լ ա նվա նվում' с З ш п Г ш г ш - 1(սւէւ»: Վ ե ր ջ ի ն ս հքրում ն շ ա ն ա կ ե ք Լ ո ւս (քունք հ ոս<1*ոուս)>|Սւ1ւ |ա ւյս ւ -ի 1 ււո ո ք ւս ւ֊ ց ի ո ն հ ի մ ո ւ ն ք ն ե ւ փ Ь ա կ ո ւ ս տ ի կ ա կ ա ! ,’ | ո ս < լ ւ ս յ ի մ ա ս ի ն : Ա յ ն բ ա ղ կ ա ց ա ծ Հ ե ղ ե լ մ ի շա ր ք ր ա ժ ի ն ն ե բ ի ց , ո ր ո ն ց ի ց մ ե կ ի /// ս ո ս էն ա ս ի ր ա թ յա ն ն կ ն վ ի ր վ յււմ Լ и ույ)։ հոդվա ծր: Սւսյնել՝. ձ ա յն ա մ ի ջո ց ն ե ր . «հ ա ր մ ո ն ի կ » հ ա մ ա մ ա ս ն ո ւր յո ւն ն ե !՛ « Հ ա ր մ ո ն ի ա յ ի » մ ա ս ի ն գ ի տ ո ւ թ յ ա ն ս ո ւ յ ն ր ա ժ ի ն ր Ն վ ի ր վ ա ծ Լ 1 դ Լ >/ երա ժտ ութ յա ն ա կուստ իկա կա ն հիմունքների հ ա ր ցին։ Ա յս տ ե ղ քն ն ո ւթ յա ն դբ/- խ ա վ ո ր ա ռ ա ր կ ա ն Է ՝ ա կ ո ւ ս տ ի կ ա կ ա ն դ ր ո ւ թ յ ա ն ձ ա յ ն ե ր ի // ձ ա յ ն ա մ ի ջ ո ց ն ե ր ի թ վ ա յի ն սա հմա նումների խ նդիրր. մի բ ա ն , որով լիովին կա նխ որոշվում Հ նաե ա յս հ ոդ վ ա ծի ր Ո վա նդա կութ յոլնր ւ Հո դ վա ծի ս հ ի մ ք ո ւմ ր ն կ ա ծ « հում ձ յո ւթ ը » ա ռա նձնա ս/ես հա րուստ չէ ։ Ա /ն բա ղ կ ա ցա ծ Լ րնդա մենր մի ձեռա գի ր հ ա տ վ ա ­ ծ ի ց , որբ ս ա կ ա յն , կրկնա կի ա րժեք ներկա յա ցնող պ ա տ մա կա ն փ ա ստ ա թուղթ կ Նա լո ւյս Լ սփ ոոսէ ո յ մ ի ա յն հ ա յկա կա ն հին երա ժշտ ա կա ն գի տ ութ յա ն մեղ հետ ա քրքրող բ ա ժ ն ի , ա յլև ա ռհա սա րա կ երա ժշտ ա գիտ ութ յա ն զա րգա ցմա ն

И Ն . Ւ ա հ մ ի ղ յւս ն մ ի ն չ և ա յ ժ մ Ա ո ւ ս ա բ ա ն վ ա ծ մ ի կ ո ղ մ ի վ ր ա : Հ ի շ յ ա լ հ ա տ վ ա ծ ը մ ի ա ղ յ ո ւ ս ա կ է,' «Ա յս հ դուռն Պ ի թ ա գ ո ր ա յ/ն » խ որա գրով, որ պ ա հպ ա նվել Է Մ ա տ ենա դա րա նի 1 8 -ր դ դ ա ր ո ւմ ր ն դ օ ր ի ն ա կ վ ա ծ X ՝ 5 3 7 3 ձ ե ռ ա գ ր ի 2 9 /՛ Էջի վ ր ա : Ա ղ յո ւս ա կ ն ա ն ի ա յսպ իսի ձև. 12 3 4 5 6 7 8 9 10 2 •1 6 8 10 12 14 16 18 20 369 12 15 18 21 24 27 3 0 4 8 12 16 20 2 4 28 3 2 3 6 40 5 10 15 20 25 3 0 3 5 •10 •15 5 0 6 12 18 24 3 0 3 6 42 48 5 4 6 0 7 14 21 28 3 5 4 2 49 5 6 63 70 8 16 24 3 2 4 0 4Տ 5 6 80 64 ! 72 I 0 18 2 7 36 4 5 5 4 6 3 7 2 81 9 0 10 2 0 3 0 4 0 5 0 6 0 7 0 8 0 90 100 Հ ա յ տ ն ի Լ , ո ր « Պ ի թ ա դ ո ր ա ս ի ո ւ ս մ ո ւ ն ք » ա ս ե լ ո վ հ ն ո ւ մ հ ա ս կ ա ն ո ւ մ 1,ի% ուսմունք թ վ ա բա ն ա կ ա ն , երկրա չա վւա կա ն հ «հ ա ր մ ո ն ի կ », ա յսինքն երա ժրշ- տ ակ ա ն հա մա մա սնութ յունների (հ ա մ ե մ ա տ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի ) մ ա ս ի ն : Ք իչ ա ռա ջ ա ն ց ն ե լ ո վ ն շ ե ն ք , , , ր ա ղ յ ո ւ ս ա կ ո ւ մ ա ր տ ա ց ո լ վ ա ծ <(հ ա ր մ ո ն ի կ ս հ ա մ ա մ ա ս ն ո ւ ­ թ յ ՛ ո ւ ն ն ե ր ի յ ո լ ր ա հ ա տ ու կ ս ի и ա ե մ ր թ ե և // Л ր ւ / / ո ր է/յյ / / ս ա ր ք ա ծ Է ((Պ ի թ տ դ ո ր ս յ и քէ ուսմունք՝»-// հ ե տ , ս ա կ ա յն ա յն չի կա րելի ն ո ւյն ա ցն ե լ երա ժշտ ա գիտ ութ յա ն մ ե ջ ((Պիթսւ դ ո ր ա ս ի ձ ա յն տ կ տ ր ւբ , (сТрО Й ) ա ն վ ա ն վ ո դ դ ր ո ւթ յա ն հ ե տ . Ա յդ տ ե ս ա կ ե տ ի ց, ա ղյուսա կի տ ա կ դ րվ ա ծ բա ցա տ ր ա կա ն կա րճ նախս, դա սութ յունն ի նքր կ ա ր իք ունի բ ա ց ա տ ր ո ւթ յա ն : Ա յս հա ր ցին դ եռ և ս կա ն դրա - դ ա ո ն ա ն ք : Ա յժ մ մ ի կ ո ղ մ թ ո դ ն ե ն ք թ վ ա բա ն ո ւթ յ ա ն և երկրա չա ւիութ յա ն զ ա ր ­ գա ցմ ա ն մեջ վերր բ ե ր վ ա ծ ա ղյուսա կի /ս ա ղա ցա ծ դերի հ ա ր ցր , քնն ե ն ք ա յն ե ր ա ժ շ տ ա կ ա ն գ ի տ ո ւ թ յա ն լ ո ւ յս ի տ ա կ , ր ն դ ս մ ի ն վ ա ր ձ ե լո վ յո ւ ծ ե յ ւ ՚ն ս / կ ա ն ո ր ե ն ծա գող հ ետ և յա լ խ նդիրները. Ի ն չ Է տ վ յա լ ա ղյուսա կի բ ռ վա ն դա կո,թ յո ւնր երա ժշտ ա կա ն գիտ ութ յա ն տեսա կետիցг Ե րբվա նի՜ց Լ ա յն կիրա ռվել «հա րմ ո նի ա յի » մա սին հ ն ա դ ա ր յ ա ն գ ի տքու- թ յա ն մեջ:

Մ ի Լք Հ ա յկ ա կ ա ն վա ղ մ ի ջ ն ա դ ա ր յա ն ե ր ա ժ շտ . տ ե ս ո ւթ յո ւն ի ց 4> Ի ն չպ ե ս պեէոք Լ հ ա ս կ ա ն ա / ш г ц т Ь ակի տ ա կ դրւԼած րա /յա ւորա կա ն խ ո ս - բերը, Ք ա ն ի ո ր ա ղ յո ւս ա կ ը պ ա հ պ ա ն վ ե լ Հ ուշ շր ջա նի ժ ո ղ ո վ ա ծ ո ւն ե ր ի ց մ ե կ ո ւմ , ա պ ա ծա գ ո ւմ Հ ն ա և հ ե տ և յա լ հ ա ր ցը , ծ ա ն ո ՜թ Էր ա ր դ յո ք տ վ յա լ ա ղյուսա կը վաղ մ ի զ ն ս ։ ղ ա ր ի հ ա յ գ ի տ ն ա կ ա ն ն ե ր ի ն 1г Ա յն ո ւհ ետ և , ի ն չո ՜վ բա ցա տ ր ՜եի որ Հ ա յա ս տ ա ն ո ւմ V— VIII դա րերում ա յս ա ղ յո ւսա կ ը հ ո ւյն եր ի ց ւիոխ ա ռ ն ե լո ւ ա նհրա ժեշտ ութ յուն՛ Է ա ռա ջ ե կ ե լ։ Եվ վերջա պ ես' ա ղյո ւսա կում պ ա րունա կվա ծ հ ա ր ա բերութ յունները կ իր ա ­ ռ ե լի ՜ են ա ր դ յոք վա ղ միջնա դա րի հ ա յկա կա ն երա ժշտ ութ յա ն մեջ։ Ա յս պ ի ս ո վ , սո ւյն հ ո ղ վ ա ծո ւմ , նա խ քա ն բո ւն հա յկա կա ն միջնա դա րյա ն ե ր ա ժ շտ ո ւթ յա ն հ ետ կ ա պ վ ա ծ խ նդ ի ր ն ե ր ի ն ա ն ցն ե լը ա ն հ ր ա ժ ե շտ Է լուսա բա ՛նել մի շա ր ք ր նղհա նռւր բն ո ւյթ ի հ ա ր ցե ր : Կ ա նգ ա ռ ն ե ն ք ա ոա ջին հա րցի վյսս։ • Ի ՜ն չ է տվյԱ1| ա ղ յ ո ւ ս ա կ ի բ ա [ս ւ ն դ ա կ ո ւ ր յ ո յ ն ը ե ր ա ժ շ տ ա կ ա ն գ ի տ ո ւ թ յ ա ն տ եսա կետ ից Ք ննա րկվող ա ղ յո ւսա կ ը ի ր ե ն ի ց ն ե ր կ ա յա ց ն ո ւմ Է բ ա բ դ և յուրա հա տ ուկ մ ի սիստ եմի ձա յների հա րա բերութ յունների թ վ ա յի ն ա րտ ա հա յտ ութ յունների ա մ բո ղ ջո ւթ յո ւն։ Ա յղ սիստ եմը վերջին հ ա շվ ո վ հա նդում կ մ ի ա ս ն ա կ ա ն , լա յ­ նա ծա վա լ և տ եսա կա նորեն հնա րա վոր, հա տ ուկ կա ռուցվա ծքի բնա կա ն ձ ա յ­ ն ա շա ր ի ։ Ձ ա յն ե ր ի հ ի շյա լ բ ն ա կ ա ն շա րքի ա ռ ա ն ձ ն ա հ ա տ կ ո ւթ յո ւն ն ա յն Է, որ ն ա ր ա ղ կա ց ա ծ Է մ ե կ հ ի մ ն ա կ ա ն I։ ի ն բ հ ա մ ա ն մ ա ն ձ և ո վ կ ա ռ ո ւ ց վ ա ծ ա ծ ա ն ց յս ւ յ ձա յն ա ս ա նդ ո լղ ք ն եր ի ց (СКЭЛЭ) ‘ Ա ղ յո ւս ա կ ի ա ռա ջին ո ւղ ղա ձի գ ս յո ւն ա կ ը պ ա ­ րունա կում Հ հիմնա կա ն ձա յն ա սա նդուղքի ձա յների հ ա ր ա բերա կցո ւթ յա ն թվա յի ն ա րտ ա հա յտ ութ յունները, որոնք ն ե ր կ ա յա ցվ ա ծ են մի պ ա րղ թվա շա րքի ձ և ո վ ։ Վ երջինս ց ո ւյց Հ տ ա լի ս , ո ր հ ի շյա լ հ ի մ ն ա կ ա ն ձա յն ա սա նդուղքը ուրիշ բ ա ն չ է , եթե ոչ մ ի ն չև տ ա ս ն երո ր դ մ ա ս ն ա կ ի ձ ա յն ը (ЧЗСТИЧНЫЙ ТОН) ը ն գ գ ը ր ֊ կոդ մ ի բնա կ ա ն ձա յնա շա ր , օրինա կ, կոնտ ր օկտ ա վի «դոՈ -ից մ ի ն չև ա ռա ջին օկտ ա վ], « մ ի » ձ ա յն ը ։ Մ ն ա ց ա ծ ի նբ սյունա կների բն ո ր ո շ թ վ ա շա րքերը ց ո ւյց են տ ա լի ս , որ հիմնա կա ն ձա յնս/սա նդուղքի ա ռա ջին ձ ա յն ի ց սկ/պ ր ա ռնո ղ հ ա ֊ րա րերա կցռւթ յռւններր տ ա ռա ցիո րեն կրկնվ ո ւմ են ն ր ա ա մեն մ ի հա ջորդ մա սնա Կ1 ձ ա յն ի ց , հ ւս մ ա պ ա տ ա ս խ տ ն ա բ ա ր գ ո յա ց ն ե լո վ 2 ֊ր ղ , 3 - ր դ , 4 - ր դ , 5 - ր դ , 6 - ր դ , 7 - ր դ , Տ ֊ր դ , Ձ ֊ր ղ և 1 0 - ր դ ա ծ ա ն ց յա լ ձ ա յն ա иա ն դ ո ւղ ք ն ե ր ը և ո ւղ ղ ա ձ ի գ ո ր ե ն (վերևից ներ քև ) և հորիզոնա կա ն կերպ ով (ձա խ ի ց ա ջ)։ Վերջին հա շվով գ ո յա ­ նում Լ տ ա ս սա նդուղքների հ ա մա ր էլ որպ ես ընդհա նուր հ ի մ ք ր ն զո ւն վ ա ծ մեկ գլխ ա վոր ձ ա յն ի ց մ եկ նո ղ մ ա սնա կի բա զ մ ա թ ի վ ձա յների մի լա յն ա ծ ա վ ա լ բ ն ա ­ կան շա ր ք : Պ ա րզվում է , որ ա ծա ն ցյա լ սա նդուղքներում պ ա րունա կվա ծ ձ ա յ­ ների հա մա րա կա լումն էլ ս կ ս վ ա ծ Լ վերոհիշյա լ գլխ ա վոր ձ ա յն ի ց, որբ հ ի մ ­ նա կա ն սա նդուղքի ա ռա ջին ձա յնն է ։ Վ երը բ ե ր վ ա ծ ա ղյուսա կը կա րելի է պ ա տ ֊ 1 Ա յղ ն ո ւ յն „ կ զ ր ո . ն ր ո վ կ ա զ մ վ ա ծ ա ղ յո ւ ս ա կ ն ե ր պ ա Հ պ ա ն վ ե , ե ն ն ա և ա վ ե ,ի հ ի ն .Հ և Ո ա ղ ր ե ր ո Կմ . դ , , ա ն ց ի ՛ , հ ՛ օ , оր ի ն ա կ , Ш Г , . ը ն դ օ ր ի ն ա կ վ ա ծ Л* 8 0 7 3 ձ ե ո ա գ ի ր ը , ո ր ի 0 7 ր Լ ք ի վ ր ա /уш7/ ա յ ղ ս ք ք ո ի Н и г ղ յ ո լ ս ա կ ն ե ր ' < Ի թ ո ւ ա կ ա ն ա ր Հ ե ս ա է ն կ ա ղ ի ւ ս ա կ ս ե ե ր կ ո ւ , կ ո ղ ֊ , ք ա ն , յ ն Լ մ ո լ ա ն , [ „ ո ր ա . , , , ո վ , ի ն չ պ ե ս ն ա և 1 1 8 8 թ . ը ն դ օ ր ի ն ա կ վ ա ծ Л? 1 7 1 1 ձ ե ո ա գ ի ր ը ( Լ ք 1 4 ր ֊1 Տ ա ) ։ Ա ,., վ ե ր ջ ի ն ձ ե ո ա գ ր ո ւ մ ա ղ յ ո ւ ս ա կ ն ե ր ի ր ա ն ա կ ր 1 0 կ ( խ մ ա ծ ո ւ թ յ ո ւ ն ) :

|ք) Ն . /է պ հ մ ի ՚օ յա ն կ ե ր ե լ Ն ո տ ա յ ի ն հ ե ս ւ ե յ ա , ս խ ե մ ա յ ո վ ( ո ր պ ե է է հ ի մ բ վ ե ր ց ն ո ւ մ ե ն ր կ ո ն ա ր и կ ա ա- վքւ с / / п » ձ ա յ ն ր ) ։ Դ ժ վ ա ր շԼ ն կ ա տ ե ի որ ս խ ե մ ա յո ւ մ ձա /սի ց ա ո ա ջի ն ս ա ն ղ ո ւղ բի ուղ ղա ձի զ կ եր պ ո վ դ ա սա վորվա ծ ձա յների կա րդր հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա նո ւմ ( ա ղյուսա կի ա ոա ջին ուղ ղա ձի գ թ վ ա շա ր բին ( վերեիղ ն ե ր ր ե ), և նույն ձա յների հորիզոնա - կա ն կերպ ով դա սա վորվա ծ կա րդր (ս խ ե մ ա յո ւմ ներբեի հորիզոնա կա ն ձ ա յն ս ։֊ շ ա ր ք ը ) հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ո ւ մ /. ա ղ յ ո ւ ս ա կ ի վ ե ր և ի հ ո ր ի զ ո ն ա կ ա ն թ վ ա շ ա ր բ ի ն : Ա յնուհետ և, ս խ եմ ա յի 10 -բղ ա ծ ա նցյա / սա նդուղքի ուղղա ձիզ կերպ ով դ ա ս ա ­ վ ո ր վ ա ծ ձ ա յն ե ր ի կ ա ր զ ր հ ա մ ա ս,ա տ ա ս խ ա ն ու մ Է ա ղ յո ւս ա կ ի ւ/երջին ո ւղղա - ձիզ թ վա շա բբխ , . և նո ւյն ձա յների հորիզոնա կա ն կ եր պ ո վ դա սա վորվա ծ կա ր­ զր (ս խ ե մ ա յո ւմ վ եր եի հ ո ր ի զո ն ա կ ա ն ձ ա յն ա շա /ւքր) հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ում Հ ա ղ յո ւս ա կ ի ն ե ր բե ի հ ո ր ի զո ն ա կ ա ն թ վ ա շա բբ ի ն , և ա յլն : Ո ւշա դրությա ն ա րժա նի Լ, ո ր ա յ ս կ ե ր ս / կ ա ո ո ւ ց վ ս / ծ ս ա ն դ ո ւ ղ ք ն ե ր ի ա մ ր ո ղ ջ ո ւ թ յ ո ւն/ր ա կ ա ն ա ո ո ւ կ ե ր ս / ո վ ա ր տ ա ց ո լ ո ւ մ Է ո չ մ ի ա յ ն ե ր ա ժ շ տ ա կ ա ն յ ո ւ ր ա հ ա տ ո ւ կ ւքի ս ի ս տ ե մ ի ձ ա յ ն ե ր ի ո ւ ձ ս ւյն ա կ ա ր զ ե ւփ փ ո խ ա դ ա ր ձ կ ա պ ն ու ա զ գ ա կ ց ո ւ թ յա ն ш ш г р Ь г ւս ս տ ի ն ա ն - նհւ*ր, այլԱ բնա կա ն ձա յնա շա րի կա ոուցվա ծքի հիմնա կա ն օրինա չա փ ություն­ ն ե ր ի ց մ ե կ ը ; Ա յ ղ օ ր ի ն ա չ ա ւի ո ւ թ յ ո ւն ր , ի ն չէ դ ե ս հ ա յ տ ն ի Է , ն ր ա ն ո ւ մ Հ , ո ր բ ն ա ֊ կա ն ձա յնա շա րի յո ւր ա ք ա ն չյո ւր օր երա ոն ի ր սեփ ՜ա կա ն, հա մ ա նմ ա ն կերպ ով կ ա ռ ո ւցվ ա ծ մ ա սնա կ ի ձա յների կ ա ր գն ունի ե հ իմնա կա ն ձա յնա շա րի օ ր զ ա ն ա ֊ կ ա ն մա սն ու շա րունա կութ յունն Լ ն ե ր կ ա յա ց ն ո ւմ ի ր ե ն ի ց : Ա յղ կ ա պ ա կ ցո ւ­ թ յ ա մ բ հարէք Է ն շ ե լ , ո ր ձ ա յ ն ե ր ի հ ա ր ա ր ե ր ւ ս կ ց ո ւ թ յ ա ն հ ա մ ա ն մ ա ն ՛էի ս խ ե մ ա ք՛երվա ծ Լ ն ա և էղրոֆ. Տ յռ ւ/ի ն ի « ք ւսմոէնր հ ա ր մ ո ն ի ա յի մա սին)՛ սւշ/սա տ ությո: ն ո ւմ , բ ն ա կ ա ն ձա յնա շա ր ի կ ա ո ո ւց վ ա ծ ք ի հ ե ն ց վ ե ր ո հ ի շյա լ օրինսւչա վւոլթյոմւր ց ո ւ յց տ ա լու ն պ ա տ ա կ ո վ : Ս ա կ ա յն Յա .. Ն. Տ յո ւլի ն ի կ ո ղ մ ի ց բ ե ր վ ա ծ ս խ ե մ ա յո ս է ձ ա յն ա սա նդոլդքս//բ ր տ ա րբերվ ո ւմ են ի ր ե ն ց պ ա րոմւա կա ծ ձա յների բա նա կի տ ե ս ա կ ետ ի ց, իսկ նրա նց վերևում գծա գրվ ա ծ սլա քները ց ո ւյց են տ ա լիս նույն ա յդ. ձ ա յն ա ս ա ձ դ ո ս լր ն ե ր ր ա նվերջո րեն ղեպ ի վ ե ր շա ր ո ւն ա կ ե լո ւ հ նա ր ա վ ո րո ւ­ թ յ ո ւ ն բ Հ/ Ա յ ն ի ն չ , վ և ր ր բ ե ր վ ա ծ ս խ ե մ ա յ ի հ ա մ ա ձ ա յ ն , տ ա ս բ ձ ա յ ն ե ր ի վ ր ա կ ա ­ ռուցվ ա ծ տ ա սը սա ն դոպ քն եր բ պ ե տ բ Լ պ ա րունա կեն ճիշտ տ ա սա կա ն ձա յն ։ Ա յստ եղ ից կ ' ա ղյո ւսա կ ում ա րտ ա ցոլվա ծ ձա յների տ ա սնա կ ա րդյա ն սիստ եմի մ ի 2 \" 4 4 ' \"> ա ս ն ձն ա հ ա ա կ ո ւթ յ ո էնն եր ր ։ Ա յս պ ե ս , ը ս տ ա յղ ս ի ս տ ե մ ի ն ա խ ե ա ռա ջ խ ս տ որ են պ ա հպ ա նվում Է մ ի կ ող մ ի ց ուղղաձիզ. և մ յո ւս կողմից հորիզոնա կա ն կ եր պ ո վ ղա սա վորվա ծ ե իրա ր ւիոխ ա զա րձա բա ր հա տ ող ձա յնա շա րքերի չա ­ փ ա կ ց ո ւթ յո ւն ն ու հ ա մ ա չա փ ո ւթ յո ւն ը ։ Դրա փ ո խ ա ր ե ն , տ ա ս ը ս ա ն դ ո ւղ ք ն ե ր ի ա մ ­ բող ջութ յունից գո յա ցո ղ ձա յների մի ա սնա կա ն, լա յն ա ր ձ ա կ , բնա կ ա ն կա րգը, թ ե և ը ն դ գր կ ո ւմ Է նո ւյնի ս կ մ ե ր ժա մ ա ն ա կ ա կի ց երա ժշտ ա կա ն դրութ յա ն ձա յնա - Ю . Н . Т ю л н и . У чение о гармонии. М у зги з. 1937. է * 42։

1Г/ Հհ Հա յկա կա ն վաղ միջնա դա րյա ն երա ժշտ * /л б о т թ յունից յա ր ի գրեթե ա մբողջ ծա վ ա յր , ս ա կ ա յն, շնայա А ղրա ն, նա ի ր մեջ պ ա րունա կում է րնղա մենը 4 2 տ ա րրեր ձա յներ : Եթե ա յղ 4 2 տ ա րրեր ձա յներր ղա սա վորենբ ըստ իրենց բա րձրութ յա ն և Հա մա րի, կստ ա նա նք բն ա կ ա ն ձսւքնաշար, մի շա րբ р ш у թ ո ղ ն էիս ծ մ ա ս ն ա կ ի ձ ա յն ե ր ո վ : Ւնշպ ես ե ր ե ո ւմ Լ բ ե ր վ ա ծ ս/սեմ ա յի ց , ա յս տ ե ղ բ ն ա կ ա ն ձ ա յն ա շա ր ի մի ա յն մ ի ն չ և 3 2 ~ ր ղ օ բ ե ր տ ո ն ր Հ ա ս ն ո ղ տ ե ղ ա մ ա ս ա յ է ր ա էյ ե ն քհէ ղնէքէսծ 1 1 ֊ր ղ , 1 3 ֊ր ղ , 1 7 ֊ր ղ , 1 9 - ր 'ի 2 2 ~ ր ղ , 2 3 ֊ր ղ , 2 6 - ր դ , 2 9 - ր ղ ե 3 1 ֊ր ղ մ ա ս ն ա կ ի ձ ա յն ե ր ր : Դ ր ժ ֊ վ ա ր չՀ Հ ա ս կ ա ն ա ք , ո ր տ յ/յա ք Հ ա ն ղ ա մ ա ն բ բ պ ա յ մ ա ն ա վ ո ր վ ա ծ Է, ն ա քո Ա ա ռ ա ջ. ձա յների բննա բկվող սիստ եմի Հ ի մ ն ակա ն ձա յն ա ս ա ն ղոլզբի ս ա Հ մ ա - Նէսէիս/կ ծ ա վ ա լո վ , ո ր ո ւ մ պ ա ր ո ւն ա կ /ք ա ծ Հ ա ր ա բ ե ր ո էթ յո լն Հ ւե ր բ տ ա ո ա յյի ո բ ե ն կ բ կ ն վ / ո մ ե ն ա ծ ա ն ց յ ա լ ձ ա յ ն ա ս ա ն ղ ս ւ ղ բ ն ե ր ո ւ ւ ք / Ա կ ն ե ր ! / Է , ո ր էսյ ս ս / ի ս ի պ ա յմ ա ններում ա մեն մի Հա ջորդ ա ծա նցյա լ ձա յնա ս ա նղ ոլղբ նա խոր- ղի հ ա մ ե մ ա տ ո ւթ յա մ բ կա րող Լ րնղղրկե/ սա հմա նա ւիա կ թվա ք նոր ձ ա յն ե ր ։ Ա յ - սուա մենա յնիէէ, Հա րկ Է ր ն ղ ղ ծ ե չ, որ տ վ յա լ սի ս տ եմ ի ձա յն ե ր ի Հա րա բեր ո ւթ յա ն թ վ ա յ ի ն ս ա Հ մ ա ն ո էմ ն ե ր ր սլ ա բ ո ւ ն ա կ ո ղ ա ղ յ ո է ս ա կ ի ց կ ա ր ե լ ի Հ ե ր ե ա ն Հ ս մ յ ե լ բ ն ա կ ա ն ձ ա յն ա շ ա ր ի ղ ր ե թ ե բ ո լո ր Հ ի մ ն ա կ ա ն ա կո ւս տ ի կ ա կ ա ն Հ ա բ ա բ ե [էու­ թ յո ւն ն ե ր ը : Ա յս պ ե ս , ա ղ յո ւս ա կ ի մ ի ա յն ա ոա ջին ա ղ ղ ա ձ ի ղ ս յո ւնա կը սրսբո էնա ֊ կում Է հ ետ ևյա լ ա կուստ իկա կա ն հա րա բե բությո ւն ն ե րր : Պրիմա — 1 :1 , մեծ տ եբցիա — 4 :5 Օկտա/քա — 1 : 2 р երկու վէոքր տ ե ր ց ի ա ճ 5 : 6 և 6 : 7 Կ վ յձտ ա — 2 : 3 , մ ե ծ սեկստ ա — 3 : 5 Կ վա րտ ա — 3 : 4 , ւիոքր սեկս տ ա — 5 : 8 Կրեր մեծ սեկունդա ներ — 7 : 8 , 8 : 9 և 9 : 10 Երկու էիոքբ ս ե պ տ ի մ ա — 4 : 7 և 5 : 9 Փոքրացրած կվինտ ա — 5 : 7 և մեծա ցրա ծ կվարտա — 7 : 1 0 Ա ՛Ս \" ւսա կի երկրորդ, եր/ա րդ և չորրորդ ո պ ղ ա ձ ի գ ս յո ւն ա կ ն եր ի ց կ ա ր !/) Հ ը ա ղ ե լ ն ա և մ ե ծ ս ե պ տ ի մ ա (ի , վ ՚ո ը ր ս ե կ ոմնդ ա յի ( դ ի ա տ ո ն ի կ կ ի ս ա ձ ա յն ) և խ րոմսւտ իկ կ իս ա ձա յնի ի նտ երվ ա լա յի ն գործա կիցները, որպ ես, Հ ա մ ա պ ա ­ տ ա ս խ ա ն ա բ ա ր 8 : 1 5 ֊ի , 1 5 : 1 6 - ի և 2 4 : 2 5 ֊ի հ ա ր ա բ ե ր ո ւթ յո ւ ն ն ե ր , կ չխ ո - սելո վ ա ղյուսա կի մ ն ա ց ա ծ սյո ւնա կներ ի մ ա ս ի ն , որոնք պ ա րունա կում են [է ր ֊ ՛Լ ա յի ն ր ա ղ մ ա ս ւ ի ւ ւ ի հ ա ր ա բ ե ր ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ւ ՚Լ ե ր ջ ի ն ն և ր ս կ ա ր ո գ ե ն ա ր տ ա հ ա յ ­ տ ել միևնույն անվսւնսւկոշու|>յունր, սա կա յն ш ш г р Ь г ո ո ս կ ունեցող րւսղմա րիվ ձ ա յն ա մ ի ջո ց ն !.г; Ա վ ե լի ն , ա ղ յո ւսա կ ը պ ա րունա կում Է մ ի շա ր ը մա նրս/դույն ձ ա յն ա մ ի ջո ցն ե ր ի , ա յս պ ե ս կոչվ ա ծ «կ ոմ մ ա » - ն երի թ վ ա յի ն ա րւոա հա յտ ա - Ր յո ւննե րն կ , ա յղ թ վ ա մ նա և նշա նա վոր «դ ի ղիմ յա ն կ ո մ մ ա »~ յի ն ը , որն ա ր ­ տ ա հ ա յտ վ ո ւմ Է 8 0 ՝. 8 1 ֊ի հ ա ր ա բ ե ր ո ւթ յա մ բ և ո ր բ հ ա վ ա ս ա ր Է մ ե կ ա մրողք ձ ա յ ն ի V \\0֊ր ղ մ ա ս ի ն : Ո ւստ ի, վ ե ր ա դ ա ռ նա լո վ ձա յնե ր ի հա րա բերա կցութ յա ն վեբր նկա րա գրվա ծ սիստ եմին, հարկ Է եղրս/կա ցնել, թ ե նրա նում մի շա րը օրերտ ոննեբի բ ա ց թող-

Ն . Ւ ա Հմիգյա Ն նր վա ծ լի նելո ւ փ ա ստ ը հա ն դի սա ն ս/լով ա յգ սիստ եմի ա ռա նձնա հա տ կութ յունը, շի խ ա նգա ր ո ւմ ն ր ա ն , ո րպ ես զի ա յն ա րտ ա ցոլի բն ա կ ա ն ձա յնա շա րի ա կ ո ւս տ ի ֊ կ ա կա ն հ իմ ն ա կ ա ն հ արա ր եր ո ւթ յ ոմւն երր ւ Բ ա յց շն ո ր հ ի վ ա յգ ա ռա նձնա հ ա տ կ ոլ- թ յա ն , ձ ա յն ե ր ի տ ւ[յսւլ ս ի ս տ ե մ ր ա կ ն ա ռ ո ւ կ ե ր պ ո վ տ ա ր բ ե ր վ ո ւմ է ժ ա մ ա ն ա կ ա կ ի ց երա ժշտ ա գիտ ութ յա ն մեջ նկա րա գրվող բնա կա ն ձ ա յնա շա ր ի ց: Բնա կա ն ձ ա յ­ նա շա րի մ ա ս ի ն ժ ա մ ա ն ա կ ա կ ի ց տ վ՛յա /ների լո ւյս ի տ ա կ ձ ա յնե ր ի ա յդ. սի ս տ եմ ր կա րող կ նույնիսկ ի ն չ-ո ր «հ ն ա ցա ծ մի բա ն» թ վ ա լ։ Եվ ի ս կ ա պ ես , ինչպ ես նկ ա ր ա գր վ ա ծ ս ի ս տ եմ ր , ա յն պ ե ս էլ նրա ձա յների հա րա բերութ յունների թ վ ա յի ն սա հմա նումներ// պ ա րունա կոդ ա ղ յո ւս ա կ ը , երա ժշտ ա կա ն հ նա գո ւյն տ եսա կա ն մտ քի բնորոշ ցուցա նիշն եր են նե ր կ ա յա ցնո ւմ իրենցից: Գրա /ա վ ա դ ո ւյն ա պ ա ցո ւյցն ա յն կ, որ քննա րկվող ա ղյուսա կը ա ր տ ա հ ա յ­ տ ո ւմ կ ոչ մ ի ա յն «հ ա ր մ ո ն ի կ », ա յ/և (մ ի և ն ո ւյն ժ ա մ ա ն ա կ ) թ ւէա բա նա կա ն ու երկրա չավւա կսւն հա մ ա մ ա ս նութ յո ւններ: Հ ե տ և ա բա ր , տ վ յա լ ա ղյուսա կից գ ի տ ֊ ն ա կա նն երբ հնում պ իտ ի օգտ վեին եր ե ք տ ա րբեր ուղղութ յուններով: Մ եր ժ ա մ ա ­ նա կա կից երա ժիշտ ների հա մա ր ա յո հա նգա մա նքը կարոդ է ա նհա սկա նա լի թ վա լ: Հին ժ ա մ ա ն ա կ ն ե ր ո ւմ , ս ա կ ա յն , թ վ ա բս /նո ւթ յո լնը , երա ժշտ ությունր ( ա վ ե լ ի ճ ի շ տ ' ե ր ա ժ շ տ ա գ ի տ ո ւ թ յո ւ ն ը ) և և ր կ ր ա չա փ ո ւթ յո լԱ ր խ ի ս տ կ ե ր պ ո վ գ/ւ- ֆ ե ր ե ն ց վ ա ծ շյի ն ե/ո վ , մ ա թ ե մ ա թ ի կ ա յի մա սին մի ընդհա նուր գիտ ութ յուն կին կ ա զմ ում: եր բվ ա ն ի ՜ց է ա ղյուս ա կր կ իոսու|ել «հ ա ր մ ո ն ի ա յի » մա սին հնա դա րյա ն գիտ ությա ն մԼ* Փ ա ստ երը ց ո ւյց են տ ա լիս , որ ա ղյուսա կում պ ա րունա կվող հ ա ր ա բ ե բ ո ւ֊ թ յուններր հ ա յտ նի են եղել մ եր թ վ ա կա նութ յա ն ա ռա ջին դա րում ա պ րա ծ ա լեք- ս ա նդրյա ն գ ի տ նա կ ա ններ ի ն: Ա յս կ ա պ ա կ ցո ւթ յա մ բ հա րկ կ նա խ և ա ռա ջ կանդ ա ռնել մ ե ր վա ղ միջնա դա րի թ ա րգմա նա կ ա ն գրա կա նութ յա ն ե ր կ ե ր ո ւմ պ ա րու­ նա կվող մի շա ր ք հա տ կա նշա կա ն տ վ յա լներ ի ւ[բա ։ Նկա տ ի ունենք Փ իլոն Ա լե ք ֊ սա ն դրա ցու դրվա ծքները, որոնցում հեղինա կը ա յլև ա յլ ա ռիթներով ա ր տ ա հ ա յտ ­ վ ո ւ մ կ « Յ ա ր մ ա ր ա կ ա ն » - իւ, ա յս ի ն ք ն « հ ա ր մ ո ն ի ա յի » մ ա ս ի ն : Պ ե տ ք կ ն շ ե լ , ո ր Փ ի լո ն ի գ ր վ ա ծ ք ն ե ր ո ւ մ « Յ ա ր մ ա ր ա կ ա ն ո ֊ի մ ա ս ի ն տ վ յա լն ե ր ր մ ի ա հ յո ւ ս վ ա ծ են ա ռհա սա րա կ թ վ երի մ ա սին ա րվա ծ տ ա րրեր տ եսա կի դա տ ողութ յունների հ ետ : Ա յգ դ ա տ ո դություսւն եր ու մ երև ա ն կ դ ա ւի ս մ ի շ ա ր ք թ վ ե ր ի ն շա ն ա կ ո ւթ յո ւն ը բա ցա րձա կ դա րձնելու, նրա նցում հա տ ուկ թ ա քնվ ա ծ իմա ստ տ եսնելու հեղինա ­ կի ո րո շա կ ի տ ե ն դ ե ն ց ր : Ա յս ե ր և ո ւյթ ը , ոլ/ն ի ր ա կ ո ւն ք ն ե ր ո վ հ ա ս ն ո ւմ կ ա ռ ն ը ֊ վա զն մինչև պ իթա դոր ա կա նների հ ա յտ նի մ ի ս տ ի ցի զմ ը , սերտ որեն կա պ վա ծ լի ն ե լո վ օ բ յե կ տ ի վ ի րա կա նութ յա ն մ ի ա յն քա նա կ ա յի ն կողմը դիտ ելու և ա յն շե շտ ն լո ւ տ ե նդ ենցի հ ե տ , ա յս կ ա մ ա յն չա վ ո վ հա տ ուկ կ գրեթե բո լո ր հնա գույն մ տ ա ծո ղ ն եր ի ն և ա ռհա սա րա կ հին փ ի լի ս ո փ ա յո ւթ յա ն ը ։ Ա յն ուամ ե ն ա յն ի վ Փիլո - նի դ ա տ ո ղ ո ւթ յո ւն ն ե ր ո ւմ դ ժ վ ա ր չկ որսա լ ա յն պ ի ս ի դրույք/ներ, որո նք ա ռա ջա ­ դ ր վ ա ծ են կ ա տ ա ր յա լ կ ո ն ս ո ն ա ն ս ն ե ր օկտ ա վ՛ի, կ ւԱ & տ ա յի , կ վ ա ր տ ա յի , ի ն չպ ես նա և երկու բն ո ր ո շ ձա յնա շա րքերի ձ ա յն ե ր ի հա րա բերա կ ցո ւթ յունների թ վ ա յի ն ճշգրիտ ա րտ ա հա յտ ութ յունները սա հ մ ա նելու կ ա պ ա կ ցո ւթ յա մ բ։ Ա յգ ձ ա յն ս /֊ շա րքերից ա ռա ջինը ի րենից ներ կ ա յա ցն ո ւմ կ մա քուր օկտ ա վ], ձա յնա մ ի ջոցո վ շր ջա ն ա կ վ ա ծ երկ ո ւ կ վ ա ր տ ա յի ն հ են ք ե ր ի (ОСТОВ) հ ա ջո ր դ ա կ ա ն ո ւթ յո ւն , օր ի ­ ն ա կ ' С — ք— Տ — С ' ի ս կ ե ր կ ր ո ր դ ը ' մ ա ք ո ւ ր դ ո ւ ո ղ և ց ի մ ա յ ի ձ ա յ ն ա մ ի ջ ո ց ո վ շ ը ր - ջա ն ա կ վ ա ծ երկու կ վ ի նտ ա յի ն հ ենքեր ի հ ա ջորդա կա նութ յուն, օրինա կ' Ժ '֊

ք ի Լք Հա յկ ա կա ն վ ա զ մ իքնա ղ ա րյա ն ևրա ժ-տ . տ եսութ յունից ՀՀ < / _ с Г : Ն պ ա տ ա կ չո ւն ե ն ա լո վ տ վ յա լ Հողվա ծք,,,!' ա յո ձ ա յն կ ա ր ք ե ր ի մա սին մա նրա մա սն տ ե դ ե կ ո ւթ յո ձ ն ե ր տ ա լ, կա նգ ա ռնենք լո կ նրա նց ա նգա մների թ վ ա յի ն ա րտ ա հ ա յտ ո ւթ յուններ ի խ նդրի ,[րա , Հ ո տ Փ ի լո ն ի , ձա յների կ վ ա ր ­ տ ա յի՛ն հ ա ր ա բ ե ր ա կ ց ո ւթ յա ն հ ի շ յա լ կ ա ր դր ա ր տ ա հ ա յտ վ ո ւմ Է 6 , 8 , 9 , 1 2 թ վ ա ֊ շա րքով, իսկ կ վ ի ն տ ա յի ն հ ա րա բերա կցութ յա նը' 6 , 9, 12, 1 8 թվա շա րքով. Փ ի լ ո ն ը մ ե ծ ն շ ա ն ա կ ո ւ թ յ ո ւ ն I; տ ա լ ի ս ս ո ւ յ ն թ վ ա շ ա ր ք ե ր ի գ ո ւ մ ա ր ն ե ր ի ն Է լ 3 5 - ի ն , ■!5-ին և հ ա տ կ ա պ ե ս 8 0 - ի ն , ո ր и/ե ս ((հ ա ր մ ո ն ի կ » հ ա մ ա մ ա ս ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ի լա վ ա ­ գո ւյն ն ե ր կ ա յա ցո ւցի չն ե ր ի ։ Պիտ ի ա ռա նձնա պ ես ը ն դ գ ծ ե լ, որ իր մտ քեր ը շ ա ր ա ֊ դ ր ե /ի ս Փ ի լո ն ը բ ա զ մ ի ց ս վ կ ա յա կ ո չ ո ւ մ Է ե ր կ ո ւ ֊ե ր կ ո ւ Ա ե ր ե ք ֊ե ր ե ք ա էէևլա ցող թ վա շա րքեր ե նույնիսկ թ վ ա բա ն ա կ ա ն , երկրա չա փ ա կա ն և ((հա րմոնիկ» հ ա մ ա ­ մ ա ս ն ո ւթ յո ւն ն ե ր պ ա բ ա ն ա կ ո դ մ ի ա ղ յո ւս ա կ : Նա գ ր ո ւ մ է. ((Իսկ ո ւթ ս ն ե ր ե ա կ ձ է թ ուոց ա մ ե ն ա յա ր մ ա ր ա գ ո յն ն ' բա ղ կ ա ցե ա լ յե ր կ ո ւց ա ռա քինի տ րա մա գծա յյ, յա յն մ ա ն է որ յեր կ պ ա տ ի կ ս ն ե յե ր ե ք կ ի ն ս ն ' բ ո ա ա ղ ի ւսա ձև ո յ չոբեքկա ր դ ե ա ն . զորս զա մ ենա յն դ հ ա մ ե մ ա տ ութիւնս յի նքեա ն փ ա կէ, զթ ոլա կա նն, և ղ ե ր կ ր ա ֊ չա փ ա կա նն, և ղ յա բմ ա բա կա նն: Մ ի' զա յն , որ ի կրկնա ց է . ա յս է, 6 , 8 , 9, 12, որոյ շա ր ա դ ր ո ւթ ի ւն ն լի ն ի 3 5 , ե մ ի ւս Աս է ' որ յե ր ե ք կ ն ա ց ն է , ա յս է յ 6 յ 9 , 1 2 , 1 8 , ո ր ո յ շ ա ր ա դ ր ո ւ թ ի ւ ն լ ի ն ի 4 5 : Ի ս կ յ ե ր կ ո ց ո ւ ն ց ն ' յ ե ր ե ս ո լ ն և ի հ ն ղ է ն ե. ի ք ա ֊ ռ ա ս ա ն ե ի հ ն գ է ն լն ո ւ զ ո ւթ ս ո լն թ ի ,ն » ]: Հ ա մ ա ն մ ա ն դ ա տ ո ղ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի հ ա ն ­ դ ի պ ո ւմ ե ն ք ն ա և Փ իլոնի ա յլ ա շխ ա տ ութ յունների մ ե ջ : Օ րինա կ, խ ո - ս ե ք ո վ 4 5 թ վ ի ն շ ա ն ա կ ո ւ թ յա ն մ ա ս ի ն , հ ե ղ ի ն ա կ ը գ ր ո ւ մ է . (Հիսկ ք ա ­ ռա սուն ե հինգն ծննդա կա ն թ իլ է, բա ղ կ ա ցեա լ յ ա ղիւսա կդ յե ր ե ք կ ն ա ֊ ց ր ն . ըստ որում երեք հա մեմա տ ութ եա մբքն յա ռ ա ջա գ ո յն երեին' թ ուա կա նն, և երկրա չա փ ա կա նն, և յա ր մ ա ր ա կ ա ն ն : ել է ա ղիւսա կն, в , 9, 1 2 , 1 8 . և շ ա ր ա ֊ դ ր ո ւ թ ի ւ ն ն , 4 5 » 2: Հ ա ր ց է ծ ա գ ո ւ մ , ա յ գ ի ՜ ն չ թ վ ա շ ա ր ք ! / բ ե ն , ո ր ո ն ք ա վ ե լ ա ն ո ւ մ ե ն ե ր կ ո ւ - ե բ կ ո լ և ե ր ե ք ֊ե ր ե ք . ա յ գ ի ՜ ն չ ս պ յ ո ւ ս ա կ է , ո ր ը <ք.. . ղ ա մ ե ն ա յ ն զ հ ա ֊ մե մ ա տ ութիւն ս յի ն ք ե ա ն վ,ա կ { . . . » , Ինքն ը ս տ ի ն ք յա ն հ ա ս կ ա ն ա լի է, որ ա յս հա րցերը ի ր ե ն գ լո ւծո ւմ ը կա րող են գտ ն ե լ մ ի ա յն վերը բ ե ր վ ա ծ ա ղյուսա կի մ ա ս ի ն տ վ յա /ն ե րի լո ւ յս ի տ ա կ : ՀիրսււԱւ, ք ն ն ե լո վ ա յգ ա ղ յո ւս ա կ ը մ ե ն ք ն կ ա ­ տ ո ւմ ենք, որ ձ ա յն ե ր ի 1լվինտ ա յին հ ա ր ա բ ե ր ա կ ց ո ւթ յա ն կ ա ր գ ը ա ր տ ա հ ա յտ ո ղ թվա շա րքը' 0 , 9 , 1 2 , 18, որի գումա րը հա վա սա ր է 4 5 -ի , իսկա պ ես որ ընդգըրկ- վ ո ւ մ է ե ր ե ք ֊ե ր ե ք շ ա ր ժ վ ո ղ ( կ ա մ ա վ ե լա ց ո ղ ) թ վ ե ր ի ս յո ճ ւ ա կ ո ւ մ , օ ր ի ն ա կ ' է , С, 9, 12, 1 5 , 1 8 , 2 1 , 2 4 և ա յլն : Ա յնուհետ և, ձա յն ե ր ի կ վ ա ր տ ա յի ն հա րա ­ բեր ա կ ցո ւթ յա ն կա րդր ա րտ ա հա յտ ող թ վ ա շա ր քը ' в , 8 , 9 , 1 2 ը ն դ գր կ վ ա ծ է ե ր կ ո ւ-ե ր կ ո ւ և ե ր ե ք ֊ե ր ե ք շ ա ր ժ վ ո ղ թ վ ե ր ի ս յո ւ ն ա կ ն ե ր ո է մ , ա յս պ ե ս 2 , 4 , 6 , 8 , 10 , 12, 1 4 , 3 , 6 , 9 , 12, 1 5 , 1 8, 21 և ա յլն : Ո ւստ ի, 8 0 թիւ[ը, ի ս կ ա պ ե ս որ ((բա ղ­ կ ա ց ա ծ » Է ա յն թ վ ե ր ի ց , ո ր ո ն ք հ ա ն դ ի պ ո ւ մ ե ն ե ր կ ո ւ - ե ր կ ո ւ և ե ր ե ք ֊ե ր ե ք շ ա ր ժ վ ո ղ թ վ երի սյո ւնա կներ ո ւմ, ի ն չպ ես ա յդ հա ս տ ա տ ում Է Փ ի լո ն ը *: Ա յս դ իտ ողութ յուն­ ների ճշգրտ ութ յունը կա րելի Է հա ստ ա տ ել հ ե տ և յա լ վւա ստ ով ևս: եթ ե հա շվի ա ռնենք, որ ա ղյո ւսա կ ում պ ա րունա կվող հա րա բերութ յունն եր բ ա րտ ա հա յտ ում //ք/ բ ն ա կ ա ն ձ ա յ ն ա շ ա ր ի ա կ ա ս տ ի կ ա կ ա ն հ ա ր ա բ ե ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն եր ր , ա պ ա պ ի տ ի ■ Փ ի ւ ՚՚ն ի Ե ր ր ա յ ե ց լ ւ ւ յ Ծ ն ա ց ո ր ղ բ ի Հ ա յ ս , ' Լ ե ն ե տ ի կ , 1 8 2 С , /;« 2 0 6 : ՜ Ն ո ։ . յ ‘,1 տ ե ղ ո ւ մ , Է ջ 2 6 6 : յ Ա ն Հ ր ա մ ե շ ս ւ կ ն շ ե / , ո ր Փ ի ւ * ն ը ի ր վ կ ա յ ա կ ո չ ա ծ ա ղ / т « \" ' կ ր ա ն վ ա ն ո ւ մ Լ- ( չ ո ր ե ր ֊ կ ա ր գ ն ա ՛ս է ( ն ա յ ի ր վ ե ր ի մ ե ջ բ ե ր ո ւ մ ը ) , ը ս տ ե ր և ո ւ յ թ ի ՜ ս , Հ ե ղ ի ն ա կ ը ա յ ս դ ե պ յ ո՚ ւ մ ն կ ա տ ի ո ւ ն ի ա յն , ո ր 0 , 8 , 9 , 1 2 և 6 , О , 1 2 , 1 8 թ վ ա շ ա ր ր ե ր ը ր ն ղ դ ր կ վ ա ձ ե ն ա ղ յո ւս ա կ ի ա ո ա ջի ն չո ր ս ս յո ւ ն ա կ ն ե ր ի ս ա Հ մ ա ն ն ե ր ա ւմ , Ս ա կ ա յն , Փ ի /ո ն ի ա յս ա ր տ ա հ ա յտ ո ւթ յո ւն ը (է չո ր ե ք - 984-4

)». Թ ա հմիղյա ն հ ե տ և ց ն ե ն ք , թ ե Փ ի լո նի հիշա տ ա կ ա ծ և ա ղ յո ւս ա կ ս , մ ը ն դ գ ր կ վ ա ծ ե ր կ ո ւ թ վ ա - շ ա ր ք ե ր ն է է պ ե տ ք I, ո ր ա ր տ ա հ ա յ տ ե ն ո ր և է , հ ի մ ն ա կ ա ն ձ ա յ ն ի հ ա մ ա պ ա տ ա ս ­ խ ա ն օ ր ե ր տ ո ն ն ե ր ի հ ա ր ա բ ե ր ա կ ց ո ւթ յո ւն եր ր , Ե վ ի ս կ ա պ ե ս , ա յդ թ վ ա շա ր քե ր ը ա ր տ ա հ ա յտ ո ւմ ե ն հ ի շյա լ հ ա ր ա բ ե ր ա կ ց ո ւթ յո ւն ն ե ր ը , Օ րինա կ, եթ ե ո ր պ ես հ ի մ ­ ն ա կ ա ն ձ ա յն ը ն դ ո ւն ե ն ք կ ո ն ,ո ր օ կ տ ա վ ի « դ ո » ձ ա յն ը , ա յդ հ ա ր ա բե ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ը կ ա ր տ ա հ ա յտ վ ե ն հ ե տ և յա լ կ ե ր պ ։ Չ ա փ ա զ ա ն ց հ ետ ա ք ր քի ր ո ւ հ ա տ կ ա ն շա կ ա ն են ն ա և ա յն թ վ ա յի ն հ ա ր ա բ ե ­ ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ը , ո ր ո ն ք Փ ի լ ո ն ը բ ե ր ո ւ մ Ւ, ո ր պ ե ս կ ա տ ա ր յ ո դ կ ո ն ս ո ն ա ն ս ն ե ր ի ա ր ֊ տ ա հ ա յտ ի չն ե ր , դ ր ա ն ք ա ն վ ա ն ե ր վ «յա ր մ ա ր ո ւթ խ ն ք », ա յս ի ն ք ն «հ ա ր մ ո ն ի ա ­ ն ե ր ». ա յն Է' 40 : 20 կ ա մ 2 0 : 10 (ծ կ տ ա վ ա ), 30 : 20 (կ վ ի ն տ ա ) և 40 : 30 (կ վ ա ր տ ա ), «Եւ ի ձեոն ա յն ց թ ո ւո ց , \" ր ք ր ո տ երա ժշտ ա կա նութ եա ն յա ր մ ա ր ո ղ թ ի & ք ե ն , ա մ ե ն ե ք ե ա ն ա ես եա լ լի ն ի ն , ա յն ' որ ի ձեոն տ մ ե ն ե ցո ւն ն յե ր կ պ ա տ ֊ կ ի բ ա ն ի , ի ք ա ո ա ս ն ի ւն ա ռ ք ս ա ն ն , կ ա մ ք ս ա ն ի ,ն ա ո տ ա ս ն , ի ս կ հ ը ն դ /ո ն կ ի - ս ա հ ո լո վ բ ա ն ի ւն , եր ես նի ւն ա ռ ք ս ա ն ն , ի ս կ չո ր ի .ք ն ' մ ա կ ե ռ ա կ ի ն , ք ա ռ ա ս ն ի ֊ լը ն ա ռ երեսուն»Կ Դ ժվ ա ր չէ ն կ ա տ ե լ, ո ր Փ իչո նի կ ո ղ մ ի ց բ ե ր վ ա ծ թ վ ա յի ն ա յս վերջին հ ա ր ս ,֊ բ ե ր ո ւ թ յռ ն ն ե ր բ պ ա ր ռ ն ա կ վ ռ մ ե ն ա ղ յո ւս ա կ ի վ ե ր ջ ի , ո ւղ ղ ա ձ ի գ և ն ե ր ք և ի հ ո ­ ր ի զ ո ն ա կ ա ն ս յո ւն ա կ ն ե ր ո ս ք . պ ա ր զ ,[ո ւմ է , որ ն ր ա ն հ ա յտ ն ի Հին վ ե ր և ֊ Ա յս պ ի ս ո վ Փ ի լո ն ի խ ո ս ք ե ր ի ց վ ո ւմ բ ե ր վ ա ծ ա ղ ,ո ,ս ա կ ո ւմ պ ա ր ո ւն ա կ վ ա ծ հ ա ր ա բ ե ր ո ւթ յո ւն ն ե ր ի Ք ն ն ա ր կ վ ո ղ 'հ ա ր ց ի .կ ՛ա ո ր ո շա կ ի լո ւ յս ե ն ս փ ո ո վ ն ա և ս ղ ե ք ս ա ն դ ր յա ն գ ի տ ն ա կ ա ն ն ե ր ի կ ո ղ մ ի ց դ ի ա տ ո ն ի կ , խ ր ո մ ա տ ի կ և էն հ ա ր մ ո ն ի կ ք ա ո ա լա ր ե ր ի կ ա ռ ո լցվ ա ծք ր սա հմա նեքոլ գ ո բ ծ ռ մ ձ ե ռ ք բե ր վ ա ծ դրա կա ն ա ր դ յո ւք ն ե ր ն կ г Ա յղ գ ի տ ն ա կ ա ն ն ե ր ի ց Դ ի դ ի մ ը (մ ե ր թ վ . I գ ա ր ), ի ն չպ ե ս հ ա յտ ն ի է, հ ե տ և յա լ կ ե ր պ կ ս ա հ մ ա ն ո ւմ հ ի շյա , բ ա ռ ,պ ա ր ե ր ի ձ ա յն ե ր ի հ ա ր ա բ ե ր ա կ ց ո ւթ յո ւն ը ( » ե ս * Ա յս ս խ ե մ ա ն ե ր ի ց ե ր և ա մ կ , ո ր բ ե ր վ ա ծ ք ա ո ա լա ր ե ր ի ձ ա յն ե ր ի ք ա ն ա կ ա յի ն հար4 ւա % Հ ՜չի կ - ր ե ժ Կ ч с Н ^ \" Г ' ч Р Ч г - ւ - А պ ա - » * - \" * Н -ր Հ ո Ի ղ ո ւ մ ա շ ը , 3 5 , 4Տ и 8 0 , որոնց ա յ^ ա ն մ եծ նշա նա կ ութ յո ւն է ^ լ ի ս * * * * Ւ > ր Հ Ւ ֊ Ա ը, աոաշի% Г Г » է * * * ‘Л Л - ^ ՝ V - * Տ -ր ղ և Տ ֊ո դ սյունա կներում, Փ ի լ ո ն ք , մ ի ա յ , ս. ն կ ն ո ւ թ յ ո ւ ն կ է թ ո ւ յ , ա ա ,ի ս . ա յա պ հ ք , խ ո » ե , ո վ - թ վ ա շ ա ր ր ի յ ^ ի ն ղ ր ո լ մ ք , ո ր ա յ ն < . . . ի կ ր կ ն ա , ե . . . . , ( տ ե ՛ ս / ե ր կ ) ......... V \" ' ֊ Ր ,. Խ ր ֊ր ո ք դ ~ ն դ ա մ շ ՝ 0 թ ի վ ը , ո չ թ ե ե ր կ ո ւ - ե ր կ ո լ , ա յ , ե ր կ ո ւ - ե ր ե ր շ ա ր ժ ո ղ թ վ ե ր ի նակիտ հ, ս /յս ի ն ք ն ա ղյուսա կի եր ր ո ր դ ս յո ւն ա կ ի դ ։ ք ւ 9„ օ ո յ ■ « ֊■«•'■ » Ч “ 7 г - К . - ь է. \"ր յ- Լ .Հ Լ , ՛■■ \" / ■ • Ь р ^ ч ш “ № * է “ V \" ֊\" ! \" . ^ ս ա Տ » , = . | . « « ■ ' Ա - Я րոլոր)' կ վ ի ն ձ ա , ի -կ կվա րտ ա :

Մ ի կ հա յկա կա ն վաղ միջնա դա րյա ն երա ժշտ . տ եսութ յունից •՜>1 փ ո խ հ ա ր ա բերո ւթ յուններ ը ,ր /,վ կ եր պ ո վ հա մրնկնոսԲ են բն ա կ ա ն ձա յնա շա րի ա կուստ իկա կա ն հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն հա րա բերութ յունների հ ե տ , և որպ ես ա յդ ֊ պ ի սի ն է& դգրկվոլյք են մ ե ր ա ղ յո ւս ա կ ո ւմ ա ր տ ա ց ո լվ ա ծ սի ս տ ե մ ա յո ,մ , Հա տ ուկ ո ւ շ ա դ ր ո ւ թ յ ա ն ա ր ժ ա ն ի /; ա յ ն փ ա ս տ ը , ո ր Է ն հ ա ր մ ո ն ի կ ը ա ո ա / ա ր ռ մ հ ա ն դ ե ս են դա լիս 3 1-ր դ օբերտ ոնի մ ա ս նա կ ցո ւթ յա մ բ գ ո յա ց ա ծ երկու փ ո ք ր ա գ ո յն ձա յնա մ ի ջոցներ, Էլ ա վեԱ , նշա նա կողից Է, ս ա կ ա յն , ա յն , որ 3 1 -ր դ օբե ր տ ո ­ ն ո վ ա ր տ ա հա յտ վող ձ ա յն ը Դ իդիմր նշում Է Հ\\ » տ ա ս ո վ ։ Ի նչս',. Է Դ իդիմր ա յս կ ե ր պ վ ա ր վ ո ւմ . Մ ի ՜թ ե ո չ ա յն պ ա տ ճ ա ռ ո վ , որ ա յդ Յ ւ ֊ր ղ օ բ ե ր տ ո ն ր ‘Ւիա տ ո ն ի կ ք ա ռ ա լա ր Խ րոմատիկ քա ռա լա ր -а -а 8 8:9 ••• 5 : 6 4 : 5 ք«տ 4 :5 3 : 4 •• . 24 : 2 5 3 :4 * 9:10 —ք ֊{ . 15: 16 15:10 е կնձա րմոնիկ քս/ոա լա ր а ... 4 : 5 3:4 ՜ք ...30:31 15-16 ...31:32' —е մ ե կ ն Է ա յն մա սնա կի ձ ա յն ե ր ի ց, որոնք բ ա ց են թ ողնվա ծ ա ղ յո ւս ա կ ս ,մ , ի ն չ ֊ պ ես ա յղ նշե, ե ն ք վ ե ր ե ս ,մ , Բ ա յց եթե ա յդ ա յդ պ ե ս Է, ա պ ա ի ն չպ ե՜ս Է Դ ի ֊ գի մ ը կա րողա նում սա հմա նել իրեն ա նծա նոթ «X » ձա յնի թ վ ա յի ն ճրշդ- ր ի տ ա ր տ ա հ ա յտ ո ւթ յո ւն ը ( 3 1 ) , Ա կներև Լ, թ ե Դի ղիմ ը ա յղ ձա յնի թ վ ա յի ն ա ր տ ա հ ա յտ ո ւ թ յո ւ ն ը դ ա ն ո ւ մ Է հ ի մ ն վ ե լ ո վ ա յն հ ա ն դ ա մ ա ն ք ի վ ր ա , որ բ ն ա կ ա ն ձա յնա շա րի ներքևի սեգիս,որն երի ձ ա յնա մ ի ջո ցնե ր ,, ո ւ թ յա կ ( օ կ տ ա ֊ վ ա ) բ ա ր ձ ր կ ր կ ն վ ե լի ս ա ն պ ա յմ ա ն {բ ա ց վ ո ւ մ են մ ի ЯПР մ ա ս ն ա կ ի ձ ա յն ո վ , Գ բա նում հ եշտ ութ յա մ բ կ հ ա մ ո զվ են ք , եթե ուշա դիր կերպ ով քննենք վերը բ ե ր ­ վա ծ էնհա րմոնիկ քա ոս,լ ա րի ս խ ե մ ա ն : Ա յդ ս խ ե մ ա ,,,,,! Դ իդիմր 15 : 16-ի հ ա ր ա բե ր ո ւթ յա մ բ ա րտ ա հա յտ վող դիա տ ոնիկ կ ի ս ա ձ ա յնբ բ ա ժ ա ն ո ւմ Է երկու փ ոքբա ղոլյն ձա յն ա մ ի ջոցն երի 4 3 0 : 31 և 31 : 3 2 , որոնք դոյ,ս ն ո ւմ են բնա կա ն ձա յն ա շա ր ս ,մ , 15-ր դ Ա 1 6 -բ ղ օբերտ ոնների օկ ,սա վա յին կրկնութ յուններից, Ա յս պ ի ս ո վ տ ե ս ն ա մ ե ն ք , ո ր դ ի գ ի մ յա ն Է ն հ ա ր մ ո ն ի կ ք ա ռ ա լա ր ո ւ մ 3 1 ֊ր դ օ բ ե ր ­ տ ո ն ի հ ա ն դ ե ս դ ա , ո ւ ,ի ա ս ա ր ո չ մ ի ա յ ն չ ի հ ա կ ա ս ո ւ մ ա ղ յ ո ւ ս ա կ ս , մ ա ր տ ա հ ա յ տ ­ վ ա ծ տ ա սնա կա ր դ յա ն գր ութ յա ն, ա յ,/, հա րստ ա ցնւոմ Է ա յն մ ի նոր բնա կա ն հ ա ր ա բերո ւթ յա մ բ' 3 1 -ր դ մա սնա կի ձա յնով. Ա մ ՛ ի ո վ , / , / ո վ Փ ի լ ո ն ի և Դ ի դ ի մ ի մ ա ս ի ն շ ա ր ա դ ր վ ա ծ ր պ ի տ ի է»ղ ր ա կ ս / / յն հ ի որ ր ոտ եղ ա ծ տ վ յա լն ե ր ի , բն ա կ ա ն ձա յնա շա րի կ ա ո ո ւցվ ա ծքի կա րև որա գույն օ ր ի ն ա չա վ, ո ւ թ յո ,ձ ն ե ր ր դ տ ն վ ա ծ ո ւ ւոե///սկս/ն ո ր ե ն ի մ ա и///ա վ ո ր վ ա Ь ե ն եղեք գ հ / ւ և / յ մ հ ր թ վ ա կ ա ն ո ւ թ յ ա ն ա ո ա ջ ի ն / / ա ր ո ւ մ , ա չ հ />:/ и/ն //ր յ /// ն // ի ։//)//// կւ//ն'ն հ ր ի կ ո ղ մ ի ց ։ Բ նա կա ն ձ ա յն ա շա ր ի հ ի մ ն ա կ ա ն ձ ա յն ա մ ի ջո ց ն ե ր ի թ վ ա յ/ձ սս/հմս/~ 1 Г. Р и м аи. А к у ст и к а с то ч к и зр ен и я м у зы к ал ьн ой н ауки. М ., 1Տ9Տ, /2>

5 2 Ն. Ւ ա Հմիգրսն նումները պ ա րունա կող ա ղ յո ւս ա կ ը , ոքը մ ե ղ հա սել է հ ա յկ ա կ ա ն ձեոյսգրե- ր ո ս ք , ե ո ր ը ա ր տ ա հ ա յ տ ո ւ մ Ւ, ձ ա յ ն ե ր ի և ձ ա յ ն ա կ ա ր գ ե ր / ^ մ ի ա մ բ ո ղ ջ ս ի ս տ ե մ , հ ա յտ ն /, է ե ղ ե լ ա լեբս ա ն ղ ր յա ն ղիա նա կ ա նն երին և կիրա ռվել նր ա նց կողմի;, (Հհա րմոնիա յի» մ ա ս ի ն գ ի տ ո ւթ յա ն մ ե ջ > Ա վ ելի ն , փ ա ստ եր ը ւյույւյ են տ ա լի ս , ո ր ք ն ն ա ր կ վ ո ղ ա ղ յո ւս ա կ ը ս տ ե ղ ծ ո ղ ֊ ն ե ր ը հ ե ն ց հիշԱԱլ գ ի տ ն ա կ ա ն ն ե ր ն են ե ղ ե լ, Ա յս պ ե ս , ա ա ս ն ա կ ա ր գ ,տ ն ա ղ ֊ յո ւս ա կ ը ա մ ր ս ղ շո ւթ յա մ բ բեր ,լա ծ է եղել մ եր թ վ ա կա նութ յա ն .„„ա ջի ն դարում ա պ ր ա ծ Ն ի կ ս մ տ ք ո ս Գ ե ր տ ղ ե ց ո ւ թ վ ա բ ա ն ո ւ թ յա ն (.ե ր ա ծ ո ւ թ յո ձ » ա շ խ ա տ „ վ կ ա ն մ ե շ , Ա յգ մ ա ս ի ն ի մ ա ն ա մ ե ն ք պ ր „ ֆ . Վ ի գ ո գ ՚- կ ո . « Բ ՚վ ա ր ա ն ո ւ թ ի ն ը և Հ ՚՚՚Հ \" ' հ ա շ ի ,(յ, հ ի ն ա շ խ ա ր հ ո ւ մ » գ ր ք ի ց : Ի ր ա յս „ լ Ա ո ս Ո ա ս ի ր ,„ / կ ա ն մ ե , II . 0 ,ս . . ի ֊ գոդսկին սա հմա նա զա տ վում է նր ա նցի ց, սվքեր հ ա մ ա մ ա ս ն ա կ ա ն ն ե ր ի ա ղ յո ւ­ ս ա կ ը «Պ ի թ ա գ ս ր ա ս ի ա ղ յո ւս ա կ » ե ն ա ն վ ա ն ո ւմ , ի նրր ա յգ ա ղյուսա կը ա ն,ի ո ­ ն ո ւ մ /■ ր ա ղ մ ա պ ա տ կ ո լ թ յ ա ն « մ ե ր դ պ ր ո ց ա կ ա ն ա ղ յ ո ւ ս ա կ » և ն ր ա մ ա ս ի ն խ ո - ս ո ս ! Ւ, մ ա ս ն ա վ ո ր ա պ ե ս , թ վ ա բա ն ա կ ա ն գո րծող ութ յո ւններ ի կա տ ա րմա ն ա ն ֊ տ իկ ա ր ի կ ա պ ա կ ցո ւթ յա մ բ, հ ա ն գ ե ,ո վ մ ի շա րք կա րևոր ե զր ա կ ա ցո ւթ յո ւնն ե­ ր ի, Ա ,ս „,ե „, մա նրա մա սնորեն նկա րա գրելով ա մ բո ղ , թվերի բա զմա պ ա տ կու­ թ յա ն ՜հին հունա կա ն ձ և ը , ե խ ո ս ե լո վ հ ի շյա լ ձևի մի շա ր ք « գո ր ծն ա կ ա ն ա ն ֊ հ ա ր մ ա ր ո ւ թ յ ո մ ս ե ր լ , » վ ե ր ա ց ն ե լ ո ւ ն ս լ -------- կ ո վ . „ „ ե ղ ծ վ ա ծ բ ա զ մ ա պ ա տ կ ո ւ ­ թ յա ն հա տ ուկ ա ղյո ւսա կներ ի մ ա ս ի ն , Մ . Վ իգոգսկին գրում է , «Ա յն տ ա րա ծվա ծ կ ա ր ծ ի ք ,,, թ ե «Պ ի թ ա գ ո ր ա ս ի ա ղ յո ւ ս ա կ ը » հ ի ն հ ո ղ ե ր ի կ ո ղ մ ի ց գ ո ր ծ ա ծ վ ո ւ մ է,, որպ ես բա զմ ա պ ա տ կ ո ւթ յա ն ա ղյուսա կ, բոլոր ով /,ն ա նհիմն է, Ք իչ ա յ., որ մ ե ր դպ ր ոցա կա ն ա ղյուսա կի նմ ա ն բ ա ղ մ ա պ ա տ կ ո լթ յո ճ ա ղ յո ւսա կ ց ա ­ ծ ո ւթ յա ն հ ետ քեր ո . մ ի տ եգ լե ն ք գ ա ն ո ւմ , Ա յ, ա յն ա մ ենը, ի ն չ .[երևում ա ..֊ վեց հին հունա կա ն հ ա մա րա կա լութ յա ն սիստ եմի մ ա ս ին , ց ո ւյց է տ ա լիս , ւր ա յդ պ ի ս ի ա ղ յո ւս ա կ ,, հո4 ն դ պ ր ոցա կա նի ն ք ի չ օգուտ Կբերեր, Իսկ ո ՜ր տ ե ղի ց կա րող էր ծ ա գե լ .Տ ի թ ա գ ո բ ա ս ի ա ղ յո ւսա կ» ա ն վ ա ն ա կ ո չս .֊ թ յո ւն ո և նր ա մա սին հ իշյա լ կ ա ր ծի ք ը , Ի նձ թվոՕ> է , ա հա «С թ վ ա կ ա ն ո ւթ յա ն շուրշ 1 0 0 թ վ ա կ ա ն ի ն Ն իկոմա քոսի կողմից '■„բի նվ ե ց « ՞ վ ա Հ ֊ ն ո ւթ յա ն նե ր ա ծո ւթ յո ւն» ա շխ ա տ ութ յունը, Ա յն ն ե ր վ ա ծ էր ո չ թ ե հա շվա րկմա ն տ ե խ ն ի կ ա յի ն , ի ն չպ ես կա րելի է ր կ ա ր ծել, ա յլ թ վ ա բա ն ա կ ա ն տ ե ս ս ւ կ ա ն ֊ ա ա ր ր ա կ ա ն գ ի տ ե լի ք ն ե ր ի շ ա ր ա դ ր ո ւ թ յա ն ը , Ն ի կ ո մ ա ք ո ս ի « Բ վ ա բ ա ն ս ւ թ յ ա Ա ֊^ մ ե ն ք ի ս կ ա պ ե ս գ տ ն ո ւ մ ե ն ք ճ ի շ տ ա յ դ պ ի ս ի մ ի ա ղ յ ո ւ ս ա կ հ ո մ ո ս կ ա ն տ ա г - ի /_ ֊ ր ո վ : Բ ա յց ա ,ն ծ ա ռ ս ,ել է 'Դ բա զ մ ա պ ա տ կ ո ւթ յա ն գործողութ յա ն կա տ ա ր- մ ա ն ը , ա յլ թ վերի մ ի շև գ ո յ„ ,թ յ„ մ , ունեցող հ ա ր ա ր եր ո ւթ յո ձնե բի Նիկոմա քոսի կ ո ղ մ ի ,, կ ա զ մ վ ա ծ ա ն ո ւն ն ե ր ի ս ի ս տ ե մ ը ց ո ւց ա դ ր ե լո ւն » , ա րծիք,, Ա յսպ իս ով, խ ա ր կ վ ո ղ ա ղ յո ւսա կի մ ա սին պ րոֆ. Т . վ ր „ կ ո ւ Հ ա ն գ ո ւ մ I- հ ե տ և յ ա լ ե ր ե ք կ ե տ ե ր ի ն , ա ) մ ե ր ա ղ յ ո ւ ս ա կ ը « Պ ի թ ա դ ո ր ա ս ի ա ղ յ ո ւ ­ սա կ» չէ , բ ) հ ն ա մ ա յն չէր օգտ ա գործվում որպ ես բա զմ ա պ ա տ կ ո ւթ յա ն լս դ յա ֊ ս ա կ , գ ) ,ս ,ն ծա ո տ յո ւմ էր թ վերի հ ա ր ա բե ր ա կ ցո լթ յո ս ն ե ր ի Նիկոմա քո ի կ ղ մ ի ց կա զմվա ծ ա նունների սիստ եմը (նոմ ենկլա տ ոլրը) Ա\" $ Հ ՀՀ լ ս ծ Ս բ ե ր վ ա ծ .իա ստ երր Մ . Հի գ ո դ ս կ ո ւ ա յս տ ե ս ա կ ետ ի ն չեն հ ա կ .„ս ո ւմ . \\ո .,ո ի տ ա կ ա յս տ ե ղ պ ետ ք է ա վ ե լց ն ե լ երկու կես, Ա Ս ա կա յն Հ ա շվ ի ա ռ ն ե ն ք , որ ա ղյուս ա կ ս ,մ Պ ա ը ո մ - ա կ վ յ ւ ղ Հ ա ր ^ ե ր թ ^ ^ ծ ^ էի ն ն ա և Փ իլոն Ա լե ք ս ա ն դ ր ա ց ս ձ , որը, ի ն չպ ես հ ա յտ ս ի է , չա պ րեց մի նչև \"я . В ы г о д с к и й . А рифметика и алгебра в древнем и и р е Г М .-Л ., 1941' 1 0 5 -1 9 7 ,

1Г/ Լ , Հա յկ ա կա ն վա ղ մ /ք ն ա ղ ա րյա ն երա ժշտ . էսևսռք)յո,նիը 53 թ վ ա կ ա ն ը , ա պ ա պ իտ /։ ե զ ր ա կ ա ցն ե լ, որ Ն իկոմա քոսր իր «Թ վ ա բա ն ո ւթ յա ն ն ե ֊ ր ա ծո ւթ յո ւն է-пиГ լո կ հա նրա գումա րի էր բեր ել թվերի ու ձա յների հա բա ր ե ր ա կ ֊ ց ո ւթ յո մ/ների մա սին մ ե ր թ վ ա կա ն ութ յա ն ա ոա ջին գւսբում Ա լեքսա ն դրի ա յում ա րդեն հ ա յտ նի ու կիրա ռվող ուսմունքը: Բ ) թվերի հա րա բերութ յոձւների Նի- կոմա բոսի կ ա զ մ ա ծ ա նունների սիստ եմը մ իևնույն ժա մա նա կ ա րտ ա հա յտ ում էր նաև. հ ն չյո ւն ն ե ր ի հ ա ր ա բե ր ո ւթ յո ւններ ի մ ի յո ւր ա հ ա տ ո ւկ ս ի ս տ ե մ , ա յն է ձ ա յն ե ր ի տ ա ս ն ա կ տ բ ղ յ ա ն բ ն ա կ ա ն ս ի ս տ ե մ ր : Ա յս վեր ջի ն հ ա ն գ ա մ ա ն ք ը Մ • ՛Լի­ զող սկին չի շոշա ւիում լո կ ա յն պ ա տ ճա ռո վ, որ ն ա , որպ ես մ ա թ եմ ա տ ի կ ոս , ա ղյուսա կը ք ն ն ո ւմ Լ մ ի ա յն թ վ ա բա նա կ ա ն գիտ ութ յա ն տ ե ս ա կ ե տ ի ց: Հն ո ւմ , ս ա ­ կ ա յն , մ ի կ ո ղ մ ի ց ա մ բողջ թ վ ե ր ի և մ յո ւս կ ողմից ձ ա յն ե ր ի մ ի ջև գո յո ւթ յո ւն ունեցող հա րա բերութ յունների խ նդիրը մի ա նքա կտ ելի ա մ բողջութ յուն էր ն ե ր ­ կ ա յա ց ն ո ւմ ի ր ե ն ի ց : Ա յս հ ա նգա մա նքը հա տ ուկ նշա նա կութ յոձւ է ձեռք բեր ո ւմ մ ա ն ա վ ա ն դ ք ն ն ա ր կ վ ո ղ ա ղ յ ո ւ ս ա կ ի կ ա պ ա կ ց ո ւ թ յ ա մ բ , ք ա ն ի ո ր ա յ ն հ ա ն դ ե ս I; եկել ո չ մ ի ա յն մ ա թ եմ ա տ ի կ ո ս ի , ա յլև ա նտ իկ երա ժշտ ութ յա ն տ ե ս ո ւթ յա ն ա յն ­ պ իսի փ ա յլուն ներկ ա յա ցո ւցի չնե ր ի ց մեկի ա շխ ա տ ութ յունում, ինչպ իսին էր իր ժ ա մ ա ն ա կ ի (./թունդ պ ի թ ա գ ո ր ա կ ա ն » Ն ի կ ո մ ա ք ո ս ր : Ա կ ն ե ր և է , թ ե ա յս վ եր ջի ն հ ա ն գ ա մ ա ն ք ն է , որ ն կ ա տ ի ունի ն ա և Մ . 'Լի գ ո գ ս կ ի ն , ե ր բ տ ա ս ն ա կ ա ր գ յա ն ա ղ ­ յո ւս ա կ ի մա սին իր տ ե ս ա կ ետ ի շա րա դրութ յունը վ երջա ցնում է հ ե տ և յա լ խ ո ս ք ե ­ րով . «Ե վ ա յս պ ե ս , մեր ա ղ յո ւսա կը ի ր ա վ ա մ բ կա բո զ Լ ա նվա նվել եթե ոչ «Պ ի թ ա ֊ գ ո ր ա ս ի » , ա պ ա « Պ ի թ ա գ ո ր ա կ ս / ն » ' 1: Ա յ ս ն ո ւ յ ն մ ի տ ք ն է , ո ր թ ա ք ն վ ա ծ Ւ, ն ա և հ ա /կա կա ն ձ ե ռ ա ղ բե ր ո ւմ ա ղյուս ա կին ա ր վ ա ծ խ ո ր ա գ ր ի մեջ: ի ք ւ շ պ ե ՚ ս պ ե տ ք 1( հ ա ս կ ա ն ա լ ա ղ յ ո ւ ս ա կ ի տ ւ ս կ « յ ր վ ւ ս ծ խ ո ս ք ե ր ը . « Ա յ ս 1, դ ո օ ւ ն Պ ի թ ս ս յ ո ո ս յ ի ն » Հա յկ ա կ ա ն ձեոա զրերի ա յս վկա յութ յունը լր ի վ կերպ ով իմա ստ ա վորվա ծ կլի նի, եթե ա յն վերլուծվի ա յն պ ե ս , որ հ ա ս կա ցվ ի , թ ե ա ղյուսա կում ա րտ ա ­ հ ա յտ վ ա ծ ձա յների սիստ եմը իրենից ն ե ր կ ա յա ցն ո ւմ Լ «Պ իթ ա դորա սի ո ւ ս ֊ մ ւ ւ լ ն ք ղ ֊ի հ ր ա ժ շ տ ո ւ թ յո ւն վ ե ր ա բ ե ր ո ղ բ ա ժ ն ի զ ա ր գ ա ց ո ւ մ ն ո ւ տ ր ա մ ա բ ա ն ա կ ա ն ա վա րտ ումը: «Պ իթա դոբա սի ուսմունքը7> Տ ե ս ն ե ն ք , թ ե ի ՜ն չ Է իրենից ներկ ա յա ցնո ւմ երա ժշտ ութ յա ն մեջ: Մ ե ր ժա մա նա կա կից երա ժշտ ա գիտ ութ յա ն տ վ յա լն ե ր ի հ ա ­ մ ա ձ ա յն , Պ իթ ա գորա սի ուսմունքը հիմնվում Է ձա յների հա րա բերա կցութ յուննե­ րի ըստ միա լա րի մ ա սեր ի կա տ ա րվա ծ թ վ ա յի ն սա հմա նումների, ինչպ ես նա և կ ա տ ա րյա լ կոնսոնա նսների ու ւիոքր ա մ բո ղ ջ թ վ երի կա պ ի մ ա ս ի ն կ ա զ մ վ ա ծ յ ո ւ ֊ ր ա հ ա տ ո է կ պ ա տ կ ե ր ա ց մ ա ն վ յ ս ո : Ի.ն չ պ ե ս հ ա յ տ ն ի Է , Պ ի թ ա դ ո ր ա ս ը օ կ տ ա ւ Ա ւ , կ վինտ ա յի և կվ ա ր տ ա յի ձա յնպ մ ի ջո ցները ստ ա նում Էր միա լա րի վրա , ա յն բ ա ­ ժ ա ն ե լո վ հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ա բ ա ր 2 , 3 և 4 մ ա ս ե ր ի : Ս րա նից ն ա հ ե տ և ց ր ե ց , որ օ կ տ ա վ ւս 9 1ր1ինւ/յա և կ վ ա ր տ ա ձ ա յն ա մ ի ջ ո ց ն ե ր ը գ ո յա ց ն ո ղ ե ր կ ո ւ տ ա ր բ ե ր լ ա ­ ր ե ր ի ե ր կ ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ը պ ե տ ք Է հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ե ն 1 '. 2 ֊ ի 2 ■ 3 - ի և 3 : 4 - ի հա րա բերութ յուններին: Պ իթա դորա սը սա հ մա նեց ն ա և , որ մ ի և ն ո ւյն լա րը կ ա ­ ր ե լի Է բ ա ժ ա ն ե լ ա յն պ ե ս , ո ր պ ե ս զ ի նրա ե ր կ ո ւ մ ա ս ե ր ը գ ո յա ց ն ե ն հ ի շ յա լ ձս,յ ՜ ն ա մ ի ջ ո ց ն ե ր ր : Եթե մ ի ա լա ր ի ս ե ղ մ ի չ ը դ ն ե ն ք ն ր ա ե ր կ ա ր ո ւթ յա ն ' / յ ֊/ ' ՎՐա ՛ 1 М Я . В ы г о д с к и й . А риф м етика и ал гебра ո др евн ем мире. М .— Л., 1941. Ц Ю7.

Ն . Ւ ա հ մի ղ ւա ն ա պ ա ն ր ա մ ա ս ե ր ը 1/3 և 2/ յ կ դ ո յ ա յ ն ե ն օ կ տ ա վ ա , ն ե ր կ ա յ ա ց ն ե լ ո վ 1 : 2 - ի հ ա ֊ Ր ա ր ե ր ո վ կ ա ն : Եթե սեղմիչը դնենք միա լա րի երկա րութ յա ն % - ի վրա , ա պ ա նրա մ ա ս ե ր ր 2/5 /, 3 / 5 կ դ ո յ ա յ յ ն ե ն կ վ ի ն տ ա , ն ե ր կ ա յ ա ց ն ե լ ո վ 2 : Յ ֊ի հ ա ր ա ր ե ր ո ւ ֊ թյոմէ, և ա յլն , Լա րի ա յս պ ի ս ի բ ա ժ ա ն ո ւմ ը կ ո չվ ե ց (Տա մսւմա սձսւկա է կ ա մ 6 ա - մ ե մ ա ո ա կ ա ճ բ ա յ ա ն ո ւ մ ՛ , ի ս կ 1 , 1/2, » / յ , ' / * Л ш д Ь կ ա ր գ ը ' Հ ա ր մ ո ն ի կ կ ա ^ : Պ իթա դորա սր մ ե ծ նշա նա կութ յուն է ր տ ա լիս մի կ ո ղ մ ի ց կ ա տ ա րյա լ կ ո ն ֊ սոնա նսների և մ յո ւս կողմից փ ո քր ա մրողջ թվերի միջև ղ ոյո լթ յո ւն ունեցող կ ա պ ին, ն ա ա յնպ Կ ս է լ չկ ա ր ո ղ ա ցա վ դի տ ա կա ն որ են բ ա ց ա տ ր ե լ ա յգ երևույթը և նրա կ ո ղ մ ի ց ա ռ ա ջ ա դ ր վ ա ծ դա ,լա փ ա բն ե ր ը վ ե ր ա ց ա կ ա ն , իսկ հ ա ճ ա խ նա և միստ իկ բ ն ո ւյթ էին կրում*, ս ա կ ա յն , ա յն ո ւա մ ե ն ա յն ի վ , նրա նք ղդսղի ա ղ դ ե ֊ ց ո լթ յո ւն ունեցա ն և' Ա րևմուտ քի և' Ա րևելքի, ա յղ թ վ ո ւմ և Հա յա ս տ ա նի միջնա ­ դ ա ր յա ն երա ժշտ ա գիտ ա կա ն մտ քի զա ր գա ցմ ա ն վրա , Պ իթ ա դորա սր, ա յսպ ես կ ո չ վ ա ծ « Տ ե ս , բ ա կ ս , ո ւ ս » ֊ի մ ա ս ի ն մ ի ա մ ր ո ղ ջ ո ւս մ ո ւն ք է ր մ շ ա կ ե ր Տ ե տ ր ա կ ս , ,, ,֊ սը իրենից ն ա խ և ա ռա ջ ներկ ա յա ցնո ւմ էր չորս փ ոքր ա մրողջ թ վերի մի կա րդ ( 1 , 2 , 3 , 4 ) , որում պ իթ ա դորա կա ններր տ ե ս ն ո ւմ էի ն «հ ա ,Ա տ ե ն ա կա ն բնութ յա ն ա կն ու ա ր մ ա տ ը »*, «Հա ր մ ո ն ի ա յի » տ եսա կետ ից Տետ րա կտ ուսը իր մեջ պ ա ր ո լ֊ նա կ ո ւմ է ր կա տ ա րյա լ կհնսո նա ն„ն ե ր ի հա րա բերութ յունները ( 4 : 2 կ ա մ 2 : 1 , 3 : 2 և 4 : 3 ) , Տ ե տ ր ա կ ս ,,,,ս ի ա ն դ ա մ ն ե ր ի գ ո ւմ ա ր ի ց ծ ա գ ո ւ մ էր «Դ ե կ ա դա,> ն ( I 2 3 4 = ,0 )> \"ԲԸ Ը ստ պ իթ ա գոր յա ն ուսմունքի, ի րենից «Տի եզեր ք ն » էր ն ե ր ­ կ ա յա ց ն ո ւմ , Դ ե կ ա դ ա յի կեսը պ ի թ ա դոբտ կ ա ններ ի հա յտ նի «Հ ն գ յա կ ը », հ ա մ ա ր ­ վ ո ւ մ է ր « ա ր ա ր չ ո ւ թ յ ա ն » թ / ո է , , 1, ա յ լ ն , « Հ ա ր մ ո ն ի ա յ ո վ ՝» հ ի շ յ ա լ հ ն գ յ ա կ ի ն հ ա ­ մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ո ւմ է ր կ,Ա ,նտ ա յի ձ ա յն ա մ ի ջո ց ը , որն ա յն ք ա ն բ ա ց ա ռ ի կ դեր էր խ ա ղո ւմ ձ ա յն ա յի ն հա բ ա բ ե ,„ „ թ յո ւ մ ե ր ի պ ի թ ա գոր յա ն սա հմա նումներում, Օկ­ տ ա վ ի, կ վ ինտ ա յի և կվա րտ ա յի հա րա բերութ յունները մի սղա րի օգնո ւթ յա մ բ փ որձնա կա ն ճա ն ա պ ա ,Հ ո վ սա հմ,ս ն ե լո լց հ ե տ ո , մ ն ա ցա ծ բոլոր տ եսա կի ձ ա յ- նա միջոցներր պ իթա դորա կա ններր գտ նում էին մա թեմա տ իկա կա ն հա շվա ր­ կ ո ւ մ ն ե ր մ ի ջո ցո վ , Ա յդ հ ա շվ ա րկ ո ւմ ներ,,,մ բա ց ա ռ ի կ դեր էր խ ա ղ ո ւմ կ վ ի ն ֊ տ ա յի հա րա բերութ յունը ( 2 : 3 ) , Եթե մ ի կ ո ղ մ թ ո ղ ն ե ն ք կվ ա ր տ ա ն, որպ ես կ ը ֊ վին տ ա յի շր ջվ ա ծքր, ա պ ա կա րելի է հ ա ս տ ա տ ել, ,,ր բ ա ց ի օկ տ ա վ ի ց մ նա ցա ծ բ ո լո ր ձա յնա միջոցները պ իթա դորա կա նների կ ող մ ի ց սա հմա նվում էին որպ ես կվ ինտ ա յի դ ս տ ա ցվ ա ծ ա ծա ն ցյա լ ձա յնա մի ջոցներ։ Ահա ա յս է «Պ իթ ա դոբա ս ի ուսմունքը» երա ժշտ ութ յա ն մեջ, որի մա սին 12 3 4 2 46 8 3 6 9 12 4 8 12 16 Г . Г е л ь м г о л ь ц . У ч е н и е о с л у х о в ы х о щ у щ е н и я х . С П б , 1 875. ԷԷ * з , *' Г . Р и м а и , А к у с т и к а с т о ч к и з р е н и я м у з ы к а л ь н о й н а у к и , ՜ կ ю , I . I е л ь м г о л ь ц У ч е н и е о с л у х о в ы х о щ у щ е н и я х . /»е згз> յ . Л ե .] ш Հ /, , , // ш Ъ , Հ ա յկ ա կ ա ն ճա րտ ա րա պ ևտ ու թ ե ա \"„ մ / վ ն ե ր դ ա շ ն ա կ ե ք/եա\"օ կ ա ն ո ն ն ե ր ,^ պ ը պ ա ո Լ մ ի ի \" ր ձ ե ր , Բ ա դ մ ա վ է օ ր 1 9 4 7 ք /., . V 5 — 6 , զ 1 0 Տ — 1 1 4 ,

Մի կ Հա յկա կա ն վա ղ միջնա դա րյա ն հրա ժշա . տ եսութ յունից 55 ա վ ե լի մ ա նրա մ ա սն տ եղեկոլթյուս/ներ, ի ն չպ ե ս հ ա յտ ն ի է , չեն պ ա հպ ա նվել: Ա յ ն ո ւ ա մ ե ն ա յ ն ի վ , բ ե ր վ ա ծ վ է ա ս տ ե ր ի ց Է լ կ ա ր ե լ ի Է ա ր տ ա ծ ե լ Ա|ի[>1Ա(]Ո1՝ յ ա ն « հ ա ր մ ո ն ի կ » հ ա մ ա մ ա ս ն ո ւ թ յո ւ ն ն ե ր ի ս ի ս տ ե մ ն ի ր գ լխ ա վ ո ր կ ո ղ մ ե ր ո վ ։ 1)[)ե Պ ի ֊ թ ա գորտ սր մ ի ա լա րր ր ա մ ա ն ո ւմ Էր մ ի ա յն չո ր ս մ ա ս ե ր ի , ա պ ա ա կ ն ե ր և Է, որ ն ա մ շա կ ե լ Է ր « հ ա ր մ ո ն ի կ » հ ա մ ա մ ա ս ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ի չո ր ս տ ե ս ա կ ն ե ր էլամ կ ա ր ղ ե ր . որո՚Ա ր կ ա ր ո ղ ե ն ա ր տ ա հ ա յ ՛ ո վ է լ հ ե տ և յա լ թ վ ա շ ա ր բ ե ր ի մ ի ջ ո ց ո վ ( տ ե ՛ ս Է շ5 4 )ւ Ինչպ ես հա յտ նի ե ր և ո ւմ է , սո ւյն ս խ եմ ա ն տ ա ս նա կա ր գյա ն ա ղյուսա կի նաիսա տ ի պ ա ր ն է ն ե ր կ ա յա ց ն ո ւ մ ի ր ե ն ի ց : Ա՜րանո ւ մ մ ե ն ք վ ե ր ջ ն ա կ ա ն ա պ ե ս կ հ ա ֊ մ ո գ վ ե ն ք , ե թ ե ա յ ն պ ա տ կ ե ր ե ն լ> հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ձ ա յ ն ա ն ի շ ե ր ո վ : Ո ր պ ե ս հ ի մ ­ ն ա կ ա ն ձ ա յն վ ե ր ց ն ե լո վ կ ո ն տ ր օկտ ա վ՛ի <(ղո» ձ ա յն ը , կ ս տ ա ն ա ն ք հ ե տ և յա լը , — -- и х _ > ч 1 -------- Л Տ 1 ------------- . V » ----- ՚ И Д — ------- и - յ ------ 4 զ* »յ ՜՜ ՜ -* » аւ ա յս ինքն, մինչև 4 ֊ր գ մ ա ս ն ա կ ի ձ ա յն ը բ ա ր ձ ր ա ց ո ղ մ ե կ հիմնա կա ն, և նրա 2~րգ, 3-ըգ և 4-ր դ ա նգա մներից հա մա նմա ն կերպ ով կա ռուցվա ծ երեք ա ծա ն- ց յա լ ձա յն ա սա ն գոսլքներ: Բ ա յց Պ իթա դորա սը ի ն չպ ե՜ս էր ստ ա նում տ վյա լ «հ ա ր մ ո ն ի կ » հ ա մ ա մա ս նութ յունները: Ըստ բո լո ր տ վ յա լն եր ի , նա չորս մա սի էր բա ժ ա ն ո ւմ հիմն ա կա ն լա ր ը • և նույն վա րձը կրկնում էր երեք ա նդա մ էլ, չո ր ­ սա կա ն մ ա ս ի բ ա ժ ա ն ե լո վ հ իմ ն ա կ ա ն լա րի 1/2, 1 /3 , //■/ մա սեր ի ն հ ա մ ա պ ա ­ տ ա սխ ա նող երեք ա յլ լա ր ե ր : Վերջին հա շվով ս տ ա ցվ ո ւմ է ր ձա յների մի բ ն ա ­ կա ն կա րգ մ ի ն չև 1 0 - ո յ մ ա ս ն ա կ ի ձսւյնբ քւ1.ւ*ա»յա|, բ ա յց բ ա զ մ ա թ ի վ բ ա ց թ ո ղ ն վ ա ծ հ նչյունն!,բով : « Պ իտ ի հա տ ուկ ուշա դրություն դա րձնել ա յն բս/նի վ ր ա , որ Փ իլոն Ա լեք­ սա նդրս/ցոլ հիշա տ ս/կա ծ ձա յների կ վա րտ ա յին հս/րս/բերտ կցութ յա ն կա րգը ( 6 , 8 , 9 , 1 2 ), տ ոկս/ Լ Պ իթ ա դորյա ն «հա րմոնիկ» հա մա մա սնութ յունների սիս­ տ եմում: Բ ա յց ա յս տ եղ չկ ա Փ իլոնի հիշա տ ւսկա ծ կ վ ինտ ա յի ն հ ա րա բերա կցու­ թ յա ն 6 , 9 , 12 , 18 թ վ ա շա ր քո վ ա րտ ա հ ա յտ վ ո ղ ձս/յների կ ա ր գը , էլ չխ ո ս ե լո վ նրա կողմից բե ր վ ա ծ , կ ա տ ա ր յա լ կոնսոնա նսների ի նտ երվ ա լա յի ն գ ո ր ծ ա կ ի ց ­ ների մա սին: Ա յս պ/՛սին են, մ ե ր կ ա ր ծ ի ք ո վ , պ ի թ ա գոր յս /ն «հ ա ր մ ո ն ի կ » հ ա մ ա մ ս/սնու- թ յո ւն ն ե ր ր : Ա յս կ ա պ ա կ ցո ւթ յա մ բ ա ր վ ա ծ հետ ևութ յունների ճշգրտ ութ յունը հա ս­ տ ա տ վ ո ւմ է ն ր ա նո վ , որ վերը նկ ա ր ա գր վ ա ծ պ իթ ս/գորյա ն հ ա մ ա մ ա ս նո ւթ յո ւն­ ների սիստ եմր պ ս/րոլնա կում է հ ե ն ց մ ի ա յն ս/յն հիմնա կա ն ձա յնա մի ջոցների գործա կիցն երը, որոնք պ իւթա գորա կա նների կ ող մ ի ց սա հմա նվում էի ն վ ա ր ձ ֊ ն ա կ ա ն ճ ա ն ա պ ա ր հ ո վ : Ե թ ե պ ի թ ս / գ ո ր յ ա ն <(հ ա ր մ ո ն ի կ я հ ա մ ա մ ա ս ն ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ը հ ա մ եմ ա տ ենք տ ա ս ն ա կ ա ր գյա ն ա ղյուսա կում ա ր տ ա հ ա յտ վ ա ծ սիստ եմի հետ , ա պ ա կ տ ես նենք, ո ր չնս /յս /ծ ղրա նց ի/որ տ ա րբերո ւթ յս/ն, ա լեքս ա նղրյս/ն գ ի տ ­ նա կա նների կ ողմ ից մ շա կ վ ա ծ դրութ յունր պ իթ ա դորյս/ն ս կ զբն ա կ ա ն ը մ բ ռ ն մ ա ն հ ետ ա գա զա րղա ցումն է ն ե ր կ ա յա ցն ո ւմ ի ր ե ն ի ց: Ա մենա յն հա վա նա կա նու-

5 6 Ն . Ւ ա հ մ իզյա ն թ յա մ բ , ա լեքս ա նդրյա ն գիտ նա կա նները, և մա սնա վորա պ ես նրա նը, ովքեր ի ր ե ն ց (էպիթա Հ ո ր ա կ ա ն ն ե ր » կ ա մ (էկանո ն ի կ ն ե ր » կին հ ա մ ա ր ո ւմ (ի տ ա ր բ ե ­ ր ո ւթ յո ւն ((հ ա ր մ ո ն ի կ ն ե ր ի ց », ո ր ո ն ց հ ի մ ն ա դ ի ր ն Էր ն շա ն ա վ ո ր Ա ր ի ս տ ո ք ս ե ն ր ) ի ր ե ն ց ///ա ս ն ա կ ա ր գ յ ա ն ս ի ս տ ե մ ի հ ի մ ք ո ւ մ դ ր ե լ Էին ((Դ ե կ ա դ ա յի » մ ա ս ի ն պ ի - թ ա դ ո ր յա ն ո ւս մ ո ւն քը (1 2 3 4 = 1 0 ) ։ Հ ի մ ն վ ե լո վ դրա վ ր ա , հ ի շյա լ դի տ ՛նա կա ն­ ները շա րունա կել են զա րգա ցնել ձա յների հա րա բերությունները միա լա րի ա ն­ միջա կա ն բա ժ ա նմ ա ն միջոցով սա հմա նելու «յործր, ե զտ ե լ բնա կ ա ն բա զմա թ իվ նոր ձ ա յն ա մ ի ջո ցն ե ր : Ըստ բո լո ր տ վյսւլների, նրա նք հ իմնա կա ն լա րը բա ժա նում Էին ոչ թ ե չորս, ա յլ տ ա ս մ ա ս ի , ե նույն վա րձը կրկնելո վ ևս ինը ա նդա մ, տ ա ս ա կ ա ն մա սի Էին բ ա ժ ա ն ո ս ք նա և ա ռա ջին լա րի 1 /2 , 1 /3 , 1 /4 , 1 /5 , 1 /6 , 1/ 7 , 1 / 8 , 1 /9 և 1/ 1 0 մ ա ս ե ր ի ն հա մս/պ ա տ աս խ ա ն ող ի ն ը լա ր ե ր Էլ։ Ա յս պ ի ս ո վ , չորսա ֊ կա ն ա ն դ ա մ ունեցող պ իթ ա ղորյա ն չորս ձ ա յն ա սա նդուղքների վա խ ա րեն գ ո ­ յա ց ե լ են տ ա սա կա ն ա ն դ ա մ ունեցող տ ա ս ձա յնա ս ա նդուղքներ։ Եվ հետ ևա բա ր' պ ի թ ա ղ ո ր յա ն չոր ս տ ե ս ա կ ի հ ա մ ա մ ա ս ն ո ւթ յո ւն ն ե ր ի վ ա խ ա րեն հա նդես ե ն եկեք տ ա սը տ եսա կի հա մա մա սնութ յուններ, ի ր ե ն ց հ ա մա պ ա տ ա ս խ ա ն թ վ ա շ ա ր ք !,֊ րով : Ս րա նից բ/ս ո ւմ Է, որ տ ա ս նա կա ր դյա ն ա ղյուսա կում պ ա րունա կվա ծ հ ա ­ րա բերութ յունները ս ա հ մ ա նվ ա ծ են եղել ո չ թ ե մա թ եմ ա տ իկա կա ն հա շվա րկում­ ն ե ր ի մ ի ջ ո ց ո վ , ա յլ փ ո ր ձ ն ա կ ա ն հւսնաս|ւսրհով: Очи, ի հ ա ր կ ե , չի ն շա ն ա կ ո ւմ , ո ր ա յս տ եղ մա թ եմ ա տ իկա կա ն ընդհա նրա ցում ները /ր ե ն ց բա ժ ի ն ը չեն բե ր ե լ, և ո ր քննա ր կ վ ող սիստ եմը զուտ վա րձի ա ր դ յո ւնք Է ե ղ ե լ։ Ա յնո ւա մ ե նա յնի վ , տ ա ս ֊ ն ա կ ա ր դ յա ն ա ւլյոլս ա կ ո ւմ մ ա թ ե մ ա տ ի կ ա կ ա ն վ եր ա ցա կ ա ն հ ա շվ ա րկ ո ւմ ների մ ի ­ ջո ց ո վ դ ա ն վ ա ծ հա րա բերութ յուններ որոնելը զուր ջա նք կ լի ներ ։ Ա րա նում հեշտ կ հ ա մ ո զվ են ք, եթե հ ա մեմա տ ութ յա ն կա ր գով կ ա ն գ ա ռնենք երա ժշտ ա գիտ ու­ թ յա ն պ ա տ մ ո ւթ յա ն մ ե ջ ((մա թ եմա տ իկա կա ն ձա յն ա է/ա րդեր» (СТрОИ) ա ն ու­ նէ՛ կ ր ո ղ ե ր կ ո ւ տ ա ր բ ե ր ս ի ս տ ե մ ն ե ր ո ւմ ս ա հ մ ա ն վ ա ծ ի ն տ ե ր վ ա լա յի ն մ ի շա րք բնորոշ գործա կիցների վրա ։ Հի շյա լ սիստ եմներից ա ոա ջինն է' «Պիթա գորա սի ձ ա յն ա կ ա ր գ ը » , ի ս կ ե ր կ ր ո ր դ ը ' ա յս պ ե ս կ ո չվ ա ծ « Մ ա ք ո ւր ձ ա յն ս /կ ա ր գ ը » (ЧИС­ ТЫЙ СТрОЙ) > Հ ա կ ի ր ճ լի ն ե լո ւ հա մ ա ր բ ե ր ե ն ք մ ի ա յն երկու օրինա կ: Վ երր ն ը շ- վ ե ց , որ րոտ տ ա ս նա կա ր դյա ն ա ղ յո ւսա կի , խ րոմս/տ իկ կ իս ա ձա յնը ա ր տ ա ­ հ ա յտ վ ո ւմ է 2 4 : 2 5 - ի հ ա ր ա բե ր ո ւթ յա մ բ, որբ բնա կ ա ն հա րա բերութ յուն է ։ Հ ա ­ մ ա ձ ա յն ('Պ ի թ ա գ ո ր ա ս ի ձ ա յն ա կ ա ր ղի » , ա յ ղ ն ո ւ յն խ ր ո մ ա տ ի կ կ ի ս ա ձ ա յն ը ս տ ա ցվ ո ւմ է կ վ ինտ ա յի ն 7 ք ա յլե ր ի մ ի ջո ցո վ և ա ր տ ա հ ա յտ վ ո ւմ է 2 0 4 8 : 2 1 8 7 -ի հ ա ր ա բերո ւթ յա մբս, որը տ ա ս նա կա ր դյա ն ա ղյուսա կի սա հմ ա ններից գո ւբս է դ ա լի ս ։ Ա յնուհետ և, վերևում ց ո ւյց տ րվեց ն ա և , որ դի գ ի մ յա ն էն հա րմոնիկ /// ե ա ր ա խ ո ր դ ո ւ մ е — ք կ ի ս ա ձ ա յ ն ի մ ի ջ և դ ա ն վ ո դ < ( \\ » ձ ա յ ն ը Գ ի դ ի մ ը ն շ ա ն ա կ ! . / էր 31 թ վ ա ն շա ն ո վ , հ ի մ ն վ ե լո վ տ ա սնա կա ր դյա ն ա ղյո ւսա կում պ ա րունա կվա ծ ա կուստ իկա կա ն հա րա բերութ յունների վ ր ա ։ Ա յն ի ն չ «Մ ա քուր ձա յնա կա րգում» ( ո րն ի դ ե պ , ուշ մ ի ջն ա դ ա ր ի դ ի տ ա կ ա ն մ տ ք ի ա ր դ յո ւն ք է ) , ա յդ ( х ) ձ ա յն ի ն կ հ ա մ ա պ ա տ ա ս խ ա ն ե ր \"61Տ» ձ ա յն ր , իսկ վերջինս հ ի շյա լ ձա յնա կա րդոս է ս տ ա ց ֊ վ ում Է տ եր ցիա յին երեք վեր բնթ ա ց ք ա յլե ր ի միջոցով' ք— а — С1Б— Ք1Տ և ա ր ­ տ ա հ ա յտ վ ո ւ մ Է 6 4 : 1 2 5 ֊ի հ ա ր ա բ ե ր ո ւ թ յ ա մ բ ֊, ո ր ն հ ա կ ա ս ո ւ մ Է ա ղ յո ւ ­ սա կում ա ր տ ա ցոլվ ա ծ դ րո ւթ յա ն ։ Ա յս պ ի ս ո վ , ր եր վ ա ծ ւիա ստերր ա վ ե ­ լո ր դ ա ն դա մ ց ո ւյց են տ ա լիս, որ քննա ր կ վ ո ղ տ ա սնա կա ր դյա ն ձ ա յն ա ֊ ‘ М узы кал ьн ая акусти ка, иод. ред. Н. Л. Г ар б у зо ва. М .. 1954. էշ 20Տ։ 7 $ ե ՚и Ն ո ւ յն ա յի ,. Է Հ 2 0 7 ո ր տ ե ղ ձ ա յն ի մ ա ս ի ն վ ե ր և ո ւ մ ա ս վ ա ձ ր ր ա ց ա ա ր ր ֊ վոսմ Է .հ!տ* ձ ա յ ն ի օ ր ի ն ա կ ի վ ր ա .

Մ ի էք հ ա յկ ա կ ա ն վ ա ղ մ ի ք ն ա էյ ա ր յա ն Լ ր ա ժ շ տ . տ ե ս ո ւ թ յո ւ ն ի ց 57 յի ն սիստ եմր «մ ա թ ե մ ա տ ի կ ա կա ն ձա յնա կա բղո չէ, և որ նրա ր ո լո ր հ ա ր ա բ ե ­ րութ յունները ս ա հ մ ա ն վ ա ծ են փ որձնա կա ն ճա նա պ ա րհովւ Ա յս տ եսա կետ ից տ ա սնա կա րդյա ն ս ի ս տ ե մ ր , ձ ա յն ա յի ն հ ա ր ա բերութ յունները միա լա րի ա րվես- տ ա կա ն բա ժ ա նմ ա ն մի ջո ցով սա հմա նելու սկզբնա պ ես Պիթտ դորա սի կողմից հ իմ ն ա դ րվ ա ծ պ ր ա կ տ ի կ ա յի հետ ա դա ղա րդա ցմա ն ա րդյունքն Է հա նդիսա նում։ Ե թ ե ս ր ա ն ա վ ե լ ա ց ն ե ն ք ե. ա յ ն , ո ր մ ի կ ո ղ մ ի ց ձ ա յ ն ե ր ի տ տ ս ն ա կ ա ր ղ յ ա ն ս ի ս ­ տ եմի իսկ մ յո ւս կ ո ղ մ ի ց «Տետ ր ա կտ ո ւս ի » Ա մա նա վ ա նդ « Դ եկա դա յի» մա սին պ իթ ա գորյա ն ուսմունքի մ ի ջև գո յո ւթ յո ւն ունի ներքին ա կ ն հ ա յտ ն ի կա պ , ա պ ա պ ա րդ կ լի նի, թ ե հ ա յկ ա կ ա ն ձեռա գրերում պ ա հ պ ա ն վա ծ տ ղյուսա կր ա ր տ ւս ցո ֊ լոսմ Է մի դրութ յուն, որում թ վ ա բա ն ա կ ա ն , երկրա չա ւիա կա ն և « հա րմոնիկ» հ ա ֊ մ ա մ ասնո ւթ յո ւնն եր ի վ եր ա բե ր յա լ Պի թա դ որա սի սկղրնա կա ն ր մ բռ ն ո ւմ ր հ ա ն - գ ե ց վ ե լ Է ի ր տ ր ա մ ա բա նա կ ա ն ա վ ա րտ ին։ Հ ե ն ց ա յս կերպ Էլ պ իտ ի հա սկա նա լ մ ե ր ւսղյույւա կի տ ա կ պ ա հ պ ա ն վ ա ծ բա ցա տ րա 1ւա ն խ ո ս ք ե ր ը ' « Ա յս Է դոա ն Պիթ ա գո ր ա յի ն»։ Դ ժվա ր չէ հա սկա նա լ, թե ինչպ իսի՜ ձգտ ումներով են ղեկա վա րվա ծ եղե/ ա լեքս ա նդրյա ն ա յն գիտ նա կա նները, որոնք բնա կ ա ն նո ր ձա յնա մ ի ջոցներ դ ը տ ՝ նե լո ւ նպ ա տ ա կով միա լա րի ա րվեստ ա կա ն բ ա ժ ա ն մ ա ն պ ր ա կ տ իկ ա յին են դիմել և ա յն ղա րդա ցրել։ Հ ա յտ ն ի է , որ հ ն ո լմ երա ժշտ ա գի տ ո ւթ յա ն գլխ ա վոր խ րն- ղ ի (ձ ե ր ի ց մ ե կ ը հ ա մ ա ր վ ո ւմ է ր լա դ ա յի ն բ ա զ մ ա պ ի ս ի ս ի ս տ եմ նե ր ի ձա յների քա ն /ս կա յին վա ի /հա րա բեր ութ յունն երբ ս ա հ մ ա ն ելու հա րցը.։ Ա յգ ժ ա մ ա ն ա կ ն ե ­ ր ում միա կ հ ա յտ ն ի ձա յնտ կա րգր (стрО Й ) «Պ իթա ղորւսսի ձ ա յն ա կա ր դ ն» էր։ Վ երջինս, ս ա կ ա յն , Լինելով մ]ւսւ<յործոն ձ ա յն ա կ ա ր գ (ո ր ո ւմ ա յս կ ա մ ա յն տ ե ­ սա կի ձա յնա մ ի ջոցն երը ի նտ երվ ա լա յի ն մ ի ա յն մ եկ գո րծա կ ի ց են ունենում) , մ ո նո դ ի կ երա ժշտ ութ յա ն ի ն տ ո ն ա ցի ո ն կողմը ա ր տ ա հ ա յտ ո ւմ էր սխ եմա տ իկ կեր պ ո վ ։ Ձ ա յնա մ ի ջո ցներ ի պ ի թ ա գոր յա ն սա հմա նումներում ի ս պ ա ռ կորչում էին հ ի ն մ ո ն ո դ ի կ ե ր ա ժ շ տ ո ւ թ յ ա ն լ ա դ ա յ ի ն ո ւ ի ն տ ո ն ա ց ի ո ն « с Ь г О З ! » հ \" Լ ՚1 ս՚ ^ Ր \" , ։ 1 ՜ մ ւս թ ի վ ն ր բ ո ւթ յո ւն ն ե ր ը ։ Արա հ ե տ և ա ն ք ո վ ե ր ա ժ շտ ա գ ի տ ո ւթ յա ն և կ են դ ա ն ի , հնչող երա ժշտ ութ յա ն մ ի ջև որոշա կի խ ղ ո ւմ էր ա ոա ջ ղ ա լի ս ։ Ա յգ խ զում ը վերա ցնելու հա մա ր հա րկա վոր էր նա խ և ա ոա ջ հա ղթա հա րեւ «Պիթա ղորւսսի ձ ա յն ա կ ա ր գ ի » մ ի տ գ ո ր ծ ո ն ո ւթ յո ւն ը , ղո՛րկ տ ա լո վ բ ն ա կ ա ն ձա յն ա մ ի ջո ց ն երր սա հմա նելու փ որձնա կա ն մ ի ջոցներին։ Հե ն ց ա յգ տ եսա կետ ից տ ա սն ա կ ա ր ֊ գյա ն ա ղյուսա կի մ ի ջո ցո վ հա կիրճ շա րա դրվա ծ, ձա յնե ր ի հ ա ր ա բե ր ա կ ցո ւթ յո ւն­ ների նոր սիստ եմը պ իտ ի հա մա րել տ լեքսա նդ բյա ն ղիտ նա կ ա նների վւա զուն հ ա ղ թ ա նա կ ը։ Ա յս միտ քը լա վա դույն կ եր պ ո վ կա րելի է բ ա ց ա տ ր ե լ հետ ևյա լ կոնկրետ օրինա կի վրա ։ Վ երևում բերել էինք դիա տ ոնիկ տ ետ րա խ որդի ձ ա յն ե - րի Դիղիմ ի կ ո ղ մ ի ց ս ա հ մ ա ն վ ա ծ ք ա ն ա կ ա յի ն վւոիւհա րա բերոլթ յուններր։ Հ ա ­ մ ե մ ա տ ո ւ թ յ ա ն էլաբ դ ո վ բ ե ր ե ն ք նա և. ն ո ւ յն ք ա ռ ա լ ա ր ի ձ ա յն ե ր ի Պ ի թ ա գ ո ր տ ս ի կ ո ղ մ ի ց ս ա հ մ ա ն վ ա ծ հ ա ր ա բ ե ր ո ւ թ յ ո ւ ն ն ե ր ի ս խ ե մ ա ն 1։ 3:4 ’ Г. Р и м а н. А к у сти к а с то ч к и зрен и я м у зы к альн ой науки, էք ю (ա յստ եղ 2 3 3 ։ г а е Հ ա ր ա բ ե ր ո ւ թ յո ւ ն ը ա կ ն Հ ա յա ն ի վ ր ի պ ա կ Է . պ ե ա ը Է լի ՜ս ի ՝ 2 4 3 , 2 5 С ).