Glossário ilustrado _PT

αλλαγή του χρώματος προς το πιο σκούρο (1.9) escurecimento (pt) darkening (en) oscurecimiento (es) Βλάβη που χαρακτηρίζεται από την αλλαγή του χρώματος του χαρτιού, συνήθως λόγω της συσσώρευσης βρωμιάς ή χημικών μεταβολών λόγω γήρανσης (οξείδωσης και όξινης υδρόλυσης). Δείτε επίσης: δυσχρωμία; κιτρίνισμα; όξινο χαρτί 452



αλωπεκίαση (1.11.1) foxing (pt) foxing (en) foxing (es) Βλάβη που χαρακτηρίζεται από καφέ – κοκκινωπές κηλίδες στην επιφάνεια του χαρτιού. Δείτε επίσης: λεκές. Σημείωση: Τα αίτια δημιουργίας της αλωπεκίασης δεν έχουν διευκρινιστεί απόλυτα, αλλά σύμφωνα με τις υπάρχουσες μελέτες προτείνονται δύο, η δράση των μικροοργανισμών σε περιβάλλοντα με αυξημένη υγρασία και η οξειδωτική δράση των ιόντων μερικών μετάλλων, κυρίως του σιδήρου και του χαλκού. 454



αμυχή (1.3) arranhão (pt) scratch (en) rasguño (es) Βλάβη που έχει σαν αποτέλεσμα την απόξεση της επιφάνειας του αντικειμένου, η οποία συνήθως συνοδεύεται από απώλεια αυθεντικού υλικού. Άλλες ονομασίες: γρατσουνιά. 456



απώλεια μέσων γραφής ή ζωγραφικής (μελάνια ή χρώματα) (1.16) perda de mídia (pt) media loss (en) faltante de medio (es) Βλάβη που χαρακτηρίζεται από την απώλεια μελανιών, χρωμάτων ή άλλων υλικών που αποτελούν την γραφή ή την εικόνα πάνω στο υπόστρωμα χαρτιού. 458



απώλεια υποστρώματος (1.17) perda de suporte (pt) loss of support (en) faltante en el soporte (es) Βλάβη που χαρακτηρίζεται από την απώλεια περιοχών χαρτιού του υποστρώματος, που μπορεί να οφείλεται σε απρόσεκτο χειρισμό, λανθασμένες πρακτικές φύλαξης, δράση εντόμων και τρωκτικών ή και επίδραση των μέσων γραφής ή ζωγραφικής. 460



βιολογική προσβολή (1.4) ataque biológico (pt) biological attack (en) ataque biológico (es) Βλάβη που προκαλείται από τη δράση μικροοργανισμών, εντόμων, τρωκτικών και άλλων οργανισμών με αποτέλεσμα λεκέδες, τρύπες, απώλεια υλικού, επιφανειακή φθορά κ.λπ. σε αντικείμενα από χαρτί. Δείτε επίσης: τρύπα. Σημείωση: Η παρατήρηση των χαρακτηριστικών της φθοράς μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση του βιολογικού παράγοντα και στη διαπίστωση αν αυτός είναι ακόμα ενεργός. Η αναγνώριση του βιολογικού παράγοντα που προκαλεί τη φθορά είναι σημαντική για τον καθορισμό των μέτρων που πρέπει να ληφθούν για τη διαχείριση και προστασία των μολυσμένων συλλογών. 462



βρωμιά (1.24) sujidade (pt) dirt (en) suciedad (es) Απόθεση ή ενσωμάτωση στην επιφάνεια του χαρτιού υλικών όπως σκόνης, σωματιδίων ατμοσφαιρικής ρύπανσης, περιττωμάτων εντόμων ή τρωκτικών, ιδρώτα κ.λπ. Άλλες ονομασίες: επιφανειακή βρωμιά; ρύπος. Σημείωση: η βρωμιά θεωρείται βλαπτικός παράγοντας που πρέπει να απομακρυνθεί με τις επεμβάσεις καθαρισμού. 464



διάβρωση μεταλλογαλλικής μελάνης (1.5) corrosão da tinta (pt) ink corrosion (en) corrosión de la tinta (es) Βλάβη που προκαλείται στο χαρτί από την δράση της μεταλλογαλλικής μελάνης, η οποία στα αρχικά στάδια γίνεται αντιληπτή από την παρουσία σκούρας άλω γύρω από τα γράμματα. Με την πάροδο του χρόνου το χρώμα της μελάνης αλλάζει από μαύρο σε καφέ, ενώ σε πιο προχωρημένο στάδιο γήρανσης η μελάνη απλώνει και προκαλεί την ψαθυροποίηση και διάρρηξη του χαρτιού πάνω και γύρω από τα γράμματα. Δείτε επίσης: μετανάστευση μελάνης 466



δυσχρωμία (1.7) descoloração (pt) discoloration (en) decoloración (es) Βλάβη που έχει σαν αποτέλεσμα την αλλαγή του χρώματος ή το ξεθώριασμα του χαρτιού ή/και των μελανιών και των χρωστικών. Δείτε επίσης: κιτρίνισμα; αλλαγή του χρώματος προς το πιο σκούρο. Σημείωση: Η δυσχρωμία μπορεί να έχει πολλές αιτίες, όπως την έκθεση στο φως, την επίδραση κάποιων χημικών ουσιών, τη δράση μυκήτων κ.ά. 468



εκτριβή (1.1) abrasão (pt) abrasion (en) abrasión (es) Βλάβη που προκαλείται λόγω τριβής μεταξύ υλικών ή από τριβή με τραχύ ή αποξεστικό υλικό όπως η σκόνη, που έχει ως αποτέλεσμα την φθορά της επιφανείας του αντικειμένου καθώς και των μέσων γραφής και ζωγραφικής. Σημείωση: Συνήθως, η εκτριβή είναι αποτέλεσμα ακατάλληλου χειρισμού ή έλλειψης σωστού καθαρισμού των αποθηκευτικών χώρων. Για παράδειγμα, η σκόνη που συσσωρεύεται στις επιφάνειες λειτουργεί σαν γυαλόχαρτο κατά των χειρισμό των βιβλίων. 470



εύθρυπτα μέσα γραφής ή ζωγραφικής (μελάνια ή χρώματα) (1.12) mídia friável (pt) friable media (en) pérdida de cohesión (es) Μέσα γραφής ή ζωγραφικής (μελάνια ή χρώματα) τα οποία μπορούν εύκολα να θρυμματιστούν ή/και να ξεκολλήσουν από το υπόστρωμα, μετατρεπόμενα σε σκόνη. 472



εύθρυπτο χαρτί (1.26) suporte quebradiço (pt) brittle paper (en) soporte quebradizo (es) Βλάβη που χαρακτηρίζεται από την ψαθυρότητα (ευκολία θρυμματισμού) του χαρτιού, το οποίο μπορεί να σπάει σε μικρά κομμάτια ή και να μετατρέπεται σε σκόνη. Οφείλεται στην προχωρημένη όξινη υδρόλυση της κυτταρίνης. Η έκθεση στο φως, οι υψηλές τιμές της θερμοκρασίας, οι πολύ χαμηλές τιμές της σχετικής υγρασίας και οι μεταβολές τους μπορούν να αυξήσουν την ψαθυρότητα του χαρτιού. Δείτε επίσης: όξινο χαρτί. Άλλες ονομασίες: ψαθυρό χαρτί. 474



ζάρωμα (1.15) ondulação (pt) cockling (en) deformación (es) Τύπος μηχανικής παραμόρφωσης κατά την οποία στην επίπεδη επιφάνεια του χαρτιού δημιουργούνται κυματοειδείς παραμορφώσεις είτε σε μια μεγάλη περιοχή είτε σε πολλές μικρότερες. Σημείωση: γενικά, το ζάρωμα οφείλεται σε ανεπαρκείς πρακτικές φύλαξης και μεταβολές των περιβαλλοντικών συνθηκών, ειδικά της σχετικής υγρασίας. 476



κάψιμο (1.19) queimadura (pt) burn (en) quemadura (es) Βλάβη η οποία προκαλείται από τη φωτιά, που αφήνει το χαρτί που θα επιζήσει μαυρισμένο, εύθραυστο και ψαθυρό. 478



κιτρίνισμα (1.2) amarelecimento (pt) yellowing (en) amarillamiento (es) Αλλαγή του χρώματος του χαρτιού λόγω οξείδωσης από το οξυγόνο της ατμόσφαιρας, φωτοοξείδωσης και υδρόλυσης κυρίως της λιγνίνης και λιγότερο της κυτταρίνης. Δείτε επίσης: δυσχρωμία; αλλαγή του χρώματος προς το πιο σκούρο. Σημείωση: Παρόλο που συνήθως το κιτρίνισμα θεωρείται φθορά, μερικές φορές μπορεί να θεωρηθεί σαν ένα χαρακτηριστικό της φυσικής γήρανσης του χαρτιού και της ιστορίας του. 480



κόψιμο (1.6) corte (pt) cut (en) corte (es) Βλάβη που προκαλείται από εργαλείο κοπής με αποτέλεσμα τον διαχωρισμό του χαρτιού με καθαρά άκρα. Άλλες ονομασίες: τομή. Δείτε επίσης: σχίσιμο. Σημείωση: Κατά την αξιολόγηση της κατάστασης ενός αντικειμένου, είναι απαραίτητο να διαφοροποιούνται τα σχισίματα από τα κοψίματα (όταν οι ίνες διαχωρίζονται από ένα κοφτερό εργαλείο όπως το ψαλίδι). Στα σχισίματα που οι ίνες είναι εκτεθειμένες, είναι δυνατή η επανασύνδεση των δύο μερών με την απλή χρήση κόλλας. Στα κοψίματα δεν υπάρχουν εκτεθειμένες ίνες οι οποίες να μπορούν να επανασυνδεθούν, οπότε είναι απαραίτητη η ενίσχυση της τομής, η οποία επιτυγχάνεται συνήθως με γιαπωνέζικο χαρτί ως συνδετικό των δύο μερών. 482



λεκές (1.11) mancha (pt) stain (en) mancha (es) Βλάβη που χαρακτηρίζεται από την αλλαγή του αρχικού χρώματος σε συγκεκριμένη περιοχή του αντικειμένου. Δείτε επίσης: λεκές κόλλας; νερολεκές; αλωπεκίαση Σημείωση: Ο όρος λεκές είναι γενικός, οπότε, κατά τη διάγνωση της φθοράς είναι απαραίτητο να καθοριστεί το αίτιο δημιουργίας του, ώστε να φαίνεται αν οφείλεται στη δράση μυκήτων, σε χημικά υποβαθμισμένη κόλλα, σε σκουριασμένα αντικείμενα (σύρματα συρραπτικού, συνδετήρες), σε περιττώματα εντόμων ή τρωκτικών, σε υπολείμματα μπογιάς, σε λάδι ή γράσο, σε ανομοιόμορφη γήρανση κ.λπ. 484



λεκές κόλλας (1.11.3) mancha de adesivo (pt) adhesive stain (en) mancha de adhesivo (es) Βλάβη η οποία προκαλείται από την χημική υποβάθμιση κόλλας ή αυτοκόλλητων ταινιών ή ετικετών, που με την γήρανση τους παράγουν σκούρους λεκέδες που είναι δύσκολο να καθαριστούν. Δείτε επίσης: λεκές; υπόλειμμα κόλλας. 486



λεκές σκουριάς (1.11.4) mancha de ferrugem (pt) rust stain (en) mancha de óxido (es) Βλάβη που προκαλείται στο χαρτί από την επαφή του με οξειδωμένα μεταλλικά αντικείμενα, όπως για παράδειγμα, σύρματα συρραπτικού ή συνδετήρες Δείτε επίσης: λεκές. 488



μετανάστευση μελάνης (1.14) migração da tinta (pt) ink migration (en) transaminación (es) Βλάβη που προκαλείται από την διάχυση της μελάνης στο ίδιο φύλλο χαρτιού ή από μεταφορά της από ένα φύλλο χαρτιού σε άλλο. Δείτε επίσης: διάβρωση μεταλλογαλλικής μελάνης. Σημείωση: η μετανάστευση της μελάνης είναι ένα από τα στάδια της διάβρωσης της μεταλλογαλλικής μελάνης. 490



μετανάστευση οξέων (1.13) migração da acidez (pt) acid migration (en) migración de acidez (es) Βλάβη που προκαλείται από την άμεση επαφή ενός αντικειμένου από χαρτί με ένα άλλο όξινο χαρτί ή χαρτόνι (συχνά το υποστήριγμα του αντικειμένου), που έχει ως αποτέλεσμα τη μεταφορά οξέων από το όξινο χαρτί στο άλλο. Δείτε επίσης: όξινο χαρτί. 492



νερολεκές (1.11.2) mancha d’água (pt) water stain (en) mancha de frente de secado (es) Βλάβη που προκαλείται από την επαφή του χαρτιού με νερό, το οποίο διαχέει διαλυτές χρωστικές και προϊόντα γήρανσης μέσω τριχοειδών φαινομένων, προκαλεί οξείδωση της κυτταρίνης στο μέτωπο της διάχυσης και δημιουργεί τελικά ένα σκούρο λεκέ που περιβάλλεται από μια πιο σκούρα ακανόνιστη γραμμή. Δείτε επίσης: λεκές. 494



ξεθώριασμα μελάνης (1.10) esmaecimento da tinta (pt) fading ink (en) desvanecimiento de tintas (es) Βλάβη που προκαλείται από μεταβολές στα πιγμέντα ή τις χρωστικές του μελανιού, που προκαλεί εξασθένηση του χρώματος και ελάττωση της αναγνωσιμότητας του κειμένου ή των εικόνων. 496



όξινο χαρτί (1.25) suporte ácido (pt) acidic paper (en) soporte ácido (es) Χαρτί το οποίο περιέχει όξινες χημικές ουσίες. Δείτε επίσης: μετανάστευση οξέων; εύθρυπτο χαρτί; κιτρίνισμα; αλλαγή του χρώματος προς το πιο σκούρο. Σημείωση: η οξύτητα είναι ο κύριος παράγοντας χημικής αποικοδόμησης του χαρτιού, ειδικά των βιομηχανικών χαρτιών που παράχθηκαν μεταξύ του 1850 και του 2000 (περίπου). Υπάρχουν αρκετές πηγές οξύτητας του χαρτιού με κύρια το όξινο σύστημα υδροφοβίωσης (κολλάρισμα) που χρησιμοποιήθηκε την παραπάνω περίοδο, αλλά και άλλες όπως η ατμοσφαιρική ρύπανση, τα όξινα προϊόντα της οξείδωσης της κυτταρίνης και της λιγνίνης, η μετανάστευση οξέων από διπλανά χαρτιά. Ο βασικός μηχανισμός χημικής αποικοδόμησης των όξινων χαρτιών είναι η όξινη υδρόλυση, η οποία επιταχύνεται με την αύξηση της θερμοκρασίας, της σχετικής υγρασίας και την έκθεση στο φως. 498



πτυχή (1.8) dobra (pt) fold (en) doblez (es) Βλάβη που χαρακτηρίζεται από την παραμόρφωση της επιφάνειας του χαρτιού μετά από δίπλωμα, συνήθως λόγω ακατάλληλου χειρισμού ή αποθήκευσης, που προκαλεί την διάσπαση ή την παραμόρφωση των ινών της κυτταρίνης, δημιουργώντας έτσι μια περιοχή χαμηλής αντοχής. Άλλες ονομασίες: αναδίπλωση. 500