Glossário ilustrado _PT

ρυτίδα (1.22) ruga (pt) wrinkle (en) arruga (es) Βλάβη η οποία χαρακτηρίζεται από την παραμόρφωση μικρών περιοχών του χαρτιού με τον σχηματισμό ρυτίδων, που συνήθως οφείλεται σε ακατάλληλο χειρισμό ή φύλαξη. 502



σχίσιμο (1.20) rasgo (pt) tear (en) rotura (es) Βλάβη η οποία χαρακτηρίζεται από τη διάσχιση του χαρτιού λόγω τάσης, που αφήνει εκτεθειμένες ίνες. Δείτε επίσης: κόψιμο. 504



τρέξιμο (χρώματος ή μελανιού) (1.23) sangramento (pt) bleeding (en) corrida (es) Βλάβη που χαρακτηρίζεται από το άπλωμα του χρώματος ή του μελανιού σε γειτονικές περιοχές του υποστρώματος, η οποία έχει σαν αποτέλεσμα την ελάττωσή της ευκρίνειας της εικόνας ή του κειμένου. Άλλες ονομασίες: άπλωμα, διάχυση. 506



τρύπα (1.18) perfuração (pt) puncture (en) galerías (es) Βλάβη που έχει σαν αποτέλεσμα την απώλεια μικρής κυκλικής περιοχής στο υπόστρωμα χαρτιού, συχνά λόγω της δράσης εντόμων Άλλες ονομασίες: διάτρηση. Δείτε επίσης: βιολογική προσβολή. Σημείωση: οι τρύπες είναι συχνά αποτέλεσμα της δράσης εντόμων, ειδικά του Anobium punctatum (σαράκι), το οποίο μπορεί να ανοίξει τρύπες κατά το πάχος του βιβλίου, δημιουργώντας μικρές σήραγγες. 508



τσάκιση (1.27) vinco (pt) crease (en) fractura (es) Μηχανική βλάβη που υφίσταται το χαρτί κατά το δίπλωμά του, η οποία δημιουργεί μία γραμμή μικροδιαρρήξεων των ινών κυτταρίνης. Η τσάκιση έχει ως αποτέλεσμα μια περιοχή ελαττωμένης μηχανικής αντοχής, η οποία μπορεί στο μέλλον να οδηγήσει σε σχίσιμο του χαρτιού. 510



υπόλειμμα κόλλας (1.21) resíduo de adesivo (pt) adhesive residue (en) residuo de adhesivo (es) Υπολείμματα γερασμένης κόλλας αυτοκόλλητων ταινιών, ετικετών ή άλλης κόλλας Δείτε επίσης: λεκές κόλλας. Σημείωση: Οι γηρασμένες αυτοκόλλητες ταινίες συναντώνται συχνά σε αντικείμενα από χαρτί και συνήθως προκαλούν σημαντικές εντοπισμένες βλάβες που δύσκολα μπορούν να αντιμετωπιστούν, όπως επίμονους λεκέδες, κολλώδεις περιοχές, διείσδυση της κόλλας στο εσωτερικό του χαρτιού και μετανάστευση σε γειτονικά χαρτιά. 512

Αλφαβητικό ευρετήριο Δενδροδιάγραμμα Ελληνικά Πορτογαλικά Αγγλικά Ισπανικά 1.9 αλλαγή του escurecimento darkening oscurecimiento 1.11.1 χρώματος προς το 1.3 1.16 πιο σκούρο 1.17 αλωπεκίαση foxing foxing foxing 1.4 αμυχή / γρατσουνιά arranhão scratch rasguño 1.24 απώλεια μέσων perda de mídia γραφής ή media loss faltante de medio; 1.5 ζωγραφικής perda de suporte / faltante de elemento 1.7 (μελάνια ή lacuna (Sin.) / área 1.1 χρώματα) sustentado (Sin.) faltante (Sin.) απώλεια ataque biológico loss of support / faltante en el υποστρώματος / lacuna (Syn.) soporte / faltante / missing área κενό (Syn.) de elemento υποστρώματος biological sustentante (Sin.) / attack pérdida de soporte βιολογική προσβολή (Sin.) ataque biológico βρωμιά / sujidade / sujidade dirt / surface suciedad / suciedad επιφανειακή superficial (Sin.) dirt (Syn.) / superficial (Sin.) βρωμιά / ρύπος grime (Syn.) διάβρωση corrosão ink corrosion corrosión de μεταλλογαλλικής da tinta la tinta μελάνης δυσχρωμία descoloração discoloration decoloración εκτριβή abrasão abrasion abrasión

Δενδροδιάγραμμα Ελληνικά Πορτογαλικά Αγγλικά Ισπανικά εύθρυπτα 1.12 μέσα γραφής mídia friável friable media pérdida ή ζωγραφικής de cohesión 1.26 (μελάνια ή 1.15 χρώματα) suporte brittle paper soporte quebradizo 1.19 εύθρυπτο χαρτί / quebradiço cockling deformación / 1.2 ψαθυρό χαρτί ondulação burn ondulación (Sin.) 1.6 ζάρωμα queimadura quemadura 1.11 1.11.3 κάψιμο amarelecimento yellowing amarillamiento 1.11.4 κιτρίνισμα 1.14 κόψιμο / τομή corte cut corte 1.13 1.11.2 λεκές mancha stain mancha 1.10 λεκές κόλλας mancha de adesivo adhesive stain / mancha de adhesivo / mancha de cola glue stain (Syn.) λεκές σκουριάς mancha de óxido (Sin.) rust stain transaminación / μετανάστευση mancha de migración de tinta μελάνης ferrugem ink migration migração (Sin.) μετανάστευση acid migration migración οξέων da tinta water stain / de acidez migração tideline (Syn.) mancha de frente de νερολεκές da acidez mancha d’água secado ξεθώριασμα μελάνης esmaecimento fading ink desvanecimiento de da tinta tintas

Δενδροδιάγραμμα Ελληνικά Πορτογαλικά Αγγλικά Ισπανικά 1.25 όξινο χαρτί suporte ácido acidic paper soporte ácido 1.8 1.22 πτυχή / dobra fold doblez 1.20 αναδίπλωση ruga wrinkle rasgo arruga 1.23 ρυτίδα tear rotura / σχίσιμο sangramento rasgadura (Sin.) 1.18 τρέξιμο / άπλωμα / bleeding corrida / 1.27 διάχυση (χρώματος perfuração sangrada (Sin.) 1.21 ή μελανιού) vinco puncture galerías / τρύπα / διάτρηση resíduo crease perforaciones (Sin.) τσάκιση fractura υπόλειμμα κόλλας de adesivo adhesive residuo residue de adhesivo



2. Γλωσσάρι επεμβάσεων συντήρησης 2.1 καθαρισμός 2.1.1 επιφανειακός καθαρισμός / ξηρός καθαρισμός 2.2 αφαίρεση αυτοκόλλητων – κόλλας 2.3 αφαίρεση λεκέδων 2.4 αφαίρεση υποστηρίγματος 2.5 πλύσιμο 2.6 αποξίνιση 2.6.1 εξουδετέρωση 2.6.2 αλκαλοποίηση 2.6.2.1 αλκαλικό απόθεμα 2.7 επανεμποτισμός του χαρτιού με κόλλα / κολλάρισμα / υδροφοβίωση 2.8 λεύκανση 2.9 στέγνωμα / ξήρανση

2.10 ύγρανση 2.11 επιπεδοποίηση 2.12 φοδράρισμα 2.13 συμπλήρωση / αποκατάσταση απωλειών υποστρώματος 2.13.1 συμπλήρωση με χαρτί 2.13.2 συμπλήρωση με χαρτοπολτό 2.13.3 μηχανική συμπλήρωση 2.13.4 συμπλήρωση με ξηρό χαρτοπολτό 2.14 αποκατάσταση μηχανικών φθορών / επιδιόρθωση 2.15 στερέωση μελανιών ή χρωμάτων 2.16 αντιμετώπιση της διάβρωσης της μεταλλογαλλικής μελάνης 2.17 στερέωση / φιξάρισμα 2.18 χρωματική αποκατάσταση / ρετουσάρισμα

Χαρτί κατεργασμένο με διασπορά νανοσωματιδίων υδροξειδίου του ασβεστίου (εικόνα από μικροσκόπιο)

αλκαλικό απόθεμα (2.6.2.1) reserva alcalina (pt) alkaline reserve (en) reserva alcalina (es) Αλκαλική χημική ουσία η οποία αποτίθεται μεταξύ των ινών της κυτταρίνης του χαρτιού με την αποξίνιση, που λειτουργεί ως ρυθμιστής οξύτητας και προστατεύει το χαρτί από την όξινη υδρόλυση της κυτταρίνης. Δείτε επίσης: αποξίνιση; αλκαλοποίηση; εξουδετέρωση. 520

Χαρτί κατεργασμένο με διασπορά νανοσωματιδίων υδροξειδίου του ασβεστίου (εικόνα από μικροσκόπιο)

αλκαλοποίηση (2.6.2) alcalinização (pt) alkalization (en) alcalinización (es) Εφαρμογή μιας αλκαλικής ουσίας που αυξάνει το pH του χαρτιού, η οποία αποτίθεται ως αλκαλικό απόθεμα μεταξύ των ινών και προστατεύει το χαρτί από την όξινη υδρόλυση της κυτταρίνης. Δείτε επίσης: αποξίνιση; εξουδετέρωση; αλκαλικό απόθεμα. 522

Δοκιμή ανίχνευσης Fe(II) μετά από κατεργασία με φυτικό ασβέστιο.

αντιμετώπιση της διάβρωσης της μεταλλογαλλικής μελάνης (2.16) estabilização da corrosão da tinta ferrogálica (pt) iron gall ink corrosion stabilization (en) estabilización de tinta ferrogálica (es) Χημική κατεργασία που έχει στόχο το σταμάτημα ή την ελαχιστοποίηση του φαινομένου της διάβρωσης της μεταλλογαλλικής μελάνης. 524



αποκατάσταση μηχανικών φθορών (2.14) remendo (pt) mending (en) refuerzo (es) Διαδικασία με την οποία επανασυνδέονται ή/και ενισχύονται σχισίματα ή κοψίματα με την βοήθεια κόλλας και λεπτού γιαπωνέζικου χαρτιού. Άλλες ονομασίες: επιδιόρθωση. 526



αποξίνιση (2.6) desacidificação (pt) deacidification (en) desacidificación (es) Διαδικασία χημικής σταθεροποίησης που πραγματοποιείται με την εφαρμογή αλκαλικών χημικών ουσιών που εξουδετερώνουν την οξύτητα του χαρτιού και ταυτόχρονα εναποθέτουν αλκαλικό απόθεμα μεταξύ των ινών. Δείτε επίσης: εξουδετέρωση; αλκαλοποίηση; αλκαλικό απόθεμα. Σημείωση: Το αλκαλικό απόθεμα που παραμένει μεταξύ των ινών λειτουργεί ως ρυθμιστής οξύτητας που προστατεύει το χαρτί από την όξινη υδρόλυση της κυτταρίνης. Η αποξίνιση δεν αναστρέφει της χημική αποσύνθεση που οφείλεται στην οξύτητα του χαρτιού. Συνιστάται να εφαρμόζεται μόνο σε όξινα χαρτιά. Παρόλο που θεωρείται ευεργετική επέμβαση για το χαρτί, η εφαρμογή της πρέπει να εκτιμηθεί προσεκτικά, αφού υπάρχει κίνδυνος αλλαγής του χρώματος των μελανιών και των χρωστικών, καθώς και αλλαγή του χρώματος χαρτιού με λιγνίνη προς το πιο σκούρο. 528



αφαίρεση αυτοκόλλητων – κόλλας (2.2) remoção de adesivo (pt) adhesive removal (en) remoción de adhesivo (es) Διαδικασία κατά την οποία αφαιρούνται υλικά που έχουν κολληθεί σε έγγραφα και τα θέτουν σε κίνδυνο, όπως σελοτέιπ και άλλες αυτοκόλλητες ταινίες, αυτοκόλλητες ετικέτες, καθώς και γερασμένη κόλλα. 530



αφαίρεση λεκέδων (2.3) remoção de mancha (pt) stain removal (en) remoción de mancha (es) Διαδικασία κατά την οποία αφαιρούνται λεκέδες με τοπική χρήση διαφόρων διαλυτών όπως το νερό, η αλκοόλη κ.ά. ή με επέμβαση λεύκανσης. Δείτε επίσης: λεύκανση. Σημείωση 1: Η επέμβαση αυτή πρέπει να αξιολογείται προσεκτικά πριν την εφαρμογή της, διότι μπορεί να έχει σοβαρές παρενέργειες, παρόμοιες με αυτές του πλυσίματος. Σημείωση 2: Ο όρος αφαίρεση λεκέδων είναι πολύ κοινός μεταξύ των επαγγελματιών συντηρητών. Παρόλα αυτά, ο όρος εξασθένηση λεκέδων θα ήταν πιο σωστός, αφού αφενός η απόλυτη αφαίρεση ενός λεκέ πολύ σπάνια είναι εφικτή, αφετέρου γιατί συμβαδίζει καλύτερα με τους στόχους, τις καλές πρακτικές και τις ηθικές αρχές της συντήρησης χαρτιού. 532



αφαίρεση υποστηρίγματος (2.4) remoção de suporte aderido (pt) backing removal (en) remoción de soporte adherido (es) Διαδικασία κατά την οποία αφαιρείται ένα δευτερεύον υποστήριγμα που είναι κολλημένο στο αντικείμενο, το οποίο μπορεί να του προκαλεί βλάβη. 534



εξουδετέρωση (2.6.1) neutralização (pt) neutralization (en) neutralización (es) Εφαρμογή μιας αλκαλικής ουσίας που εξουδετερώνει την οξύτητα του χαρτιού μέσω μιας χημικής αντίδρασης οξέος – βάσης. Δείτε επίσης: αποξίνιση; αλκαλοποίηση; αλκαλικό απόθεμα. 536



επανεμποτισμός του χαρτιού με κόλλα (2.7) reencolagem (pt) resizing (en) reencolado (es) Διαδικασία η οποία έχει ως στόχο την αναπλήρωση της κόλλας που χάθηκε κατά το πλύσιμο, που περιλαμβάνει την εφαρμογή πολύ αραιής κόλλας με πινέλο, ψεκασμό ή εμβάπτιση κατά το τελευταίο λουτρό πλυσίματος του χαρτιού. Άλλες ονομασίες: κολλάρισμα, υδροφοβίωση. 538

Επιπεδοποίηση με στέγνωμα υπό τάση

επιπεδοποίηση (2.11) planificação (pt) flattening (en) devolución de plano (es) Διαδικασία που έχει σαν στόχο την εξάλειψη των ρυτίδων, ζαρωμάτων και γενικά την παραμόρφωση του χαρτιού, η οποία συνήθως ακολουθεί την ύγρανση. Δείτε επίσης: ύγρανση; στέγνωμα. Σημείωση: η επιπεδοποίηση μπορεί να πραγματοποιηθεί με χρήση πίεσης (μεταξύ φύλλων μη υφασμένου πολυεστέρα [holytex], στυπόχαρτων, επίπεδων πλακών, βαρών ή πρέσας κ.ά.) ή με τάση (δηλαδή χρησιμοποιώντας τεχνικές που τεντώνουν το αντικείμενο, του οποίου οι άκρες πρέπει να είναι πακτωμένες). 540



επιφανειακός καθαρισμός (2.1.1) limpeza mecânica (pt) surface cleaning (en) limpieza mecánica (es) Επέμβαση που πραγματοποιείται χωρίς τη χρήση υγρασίας με στόχο την απομάκρυνση της συσσωρευμένης ή ενσωματωμένης βρωμιάς που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την διατήρηση και την ακεραιότητα αντικειμένων από χαρτί. Δείτε επίσης: καθαρισμός. Σημείωση: Για τον επιφανειακό καθαρισμό μπορούν να χρησιμοποιηθούν μαλακά πινέλα, νυστέρια, γόμες σβησίματος, τρίματα από γόμες σβησίματος και ειδικές ηλεκτρικές σκούπες. Πρόκειται για λεπτή διαδικασία, που απαιτεί προσεκτική αξιολόγηση των υλικών από τα οποία αποτελείται το αντικείμενο και της τεχνικής που θα χρησιμοποιηθεί. 542



καθαρισμός (2.1) limpeza (pt) cleaning (en) limpieza (es) Επέμβαση που περιλαμβάνει την απομάκρυνση της βρωμιάς και άλλων υλικών που μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο την διατήρηση και την ακεραιότητα αντικειμένων από χαρτί. Μπορεί να έχει ως στόχο και την αισθητική αναβάθμιση του αντικειμένου. Δείτε επίσης: επιφανειακός καθαρισμός. Σημείωση: Οι διάφοροι τύποι επεμβάσεων καθαρισμού περιλαμβάνουν εκτός άλλων τις μεθόδους ξηρού καθαρισμού, όπως τη χρήση γόμας σβησίματος, και τις υγρές μεθόδους καθαρισμού, όπως αυτές με χρήση λουτρού σε νερό ή άλλους διαλύτες. 544

Λεύκανση με χλωριούχο λευκαντικό.

λεύκανση (2.8) clareamento (pt) bleaching (en) blanqueo (es) Κατεργασία που εφαρμόζεται σε αντικείμενα από χαρτί για την αφαίρεση ή την εξασθένηση λεκέδων ή/και κιτρινίσματος που οφείλεται στην γήρανση ή τη δράση μικροοργανισμών. Δείτε επίσης: αφαίρεση λεκέδων. Σημείωση: Η λεύκανση είναι μια αμφιλεγόμενη επέμβαση που συνήθως εφαρμόζεται για λόγους αισθητικής, αλλά σε αρκετές περιπτώσεις έχει σαν συνέπεια την χημική υποβάθμιση του χαρτιού. Υπάρχουν πολλές χημικές ουσίες που παραδοσιακά χρησιμοποιούνται από τους συντηρητές στις επεμβάσεις λεύκανσης, κάποιες από τις οποίες είναι ακατάλληλες ή επικίνδυνες για χρήση σε ένα εργαστήριο συντήρησης. Υπάρχουν και επεμβάσεις λεύκανσης που δεν χρησιμοποιούν χημικά λευκαντικά, όπως για παράδειγμα η λεύκανση με ηλιακό ή τεχνητό φως. 546



μηχανική συμπλήρωση (2.13.3) reintegração mecânica (pt) leaf casting (en) reintegración mecánica con pulpa (es) Διαδικασία που έχει ως στόχο την αποκατάσταση των απωλειών χαρτιού του υποστρώματος, η οποία εκτελείται με ειδική συσκευή (leaf casting machine). Στηρίζεται στην αρχή της χαρτοποιίας κατά την οποία ίνες κυτταρίνης σε υδατικό αιώρημα, όταν περνούν δια μέσου των κενών του φύλλου χαρτιού που στηρίζεται σε μια σχάρα, αποτίθενται στις περιοχές που παρουσιάζουν απώλειες υποστρώματος Δείτε επίσης: συμπλήρωση με χαρτί; συμπλήρωση με χαρτοπολτό; συμπλήρωση με ξηρό χαρτοπολτό. Σημείωση: Η τεχνική της μηχανικής συμπλήρωσης είναι πολύ αποτελεσματική για την αποκατάσταση μεγάλων κενών ή σε περιπτώσεις που ένα έγγραφο έχει υποστεί μεγάλης έκτασης φθορά από έντομα (πολλές μικρές τρύπες και διαδρομές, που είναι πολύ χρονοβόρο και δύσκολο να συμπληρωθούν χειρωνακτικά). Παρόλο που η λειτουργία της συσκευής μηχανικής συμπλήρωσης είναι απλή, η εφαρμογή της μεθόδου είναι πολύπλοκη και απαιτεί σχετική εμπειρία, αφού μεταξύ άλλων περιλαμβάνει τον ακριβή υπολογισμό του εμβαδού των απωλειών χαρτιού και την μετατροπή του σε ποσότητα χαρτοπολτού που θα χρησιμοποιηθεί, ώστε να επιτευχθεί το επιθυμητό πάχος, να αποφευχθεί επικάλυψη του πρωτότυπου και αποκόλληση των συμπληρώσεων. 548



πλύσιμο (2.5) banho (pt) washing (en) lavado (es) Επέμβαση καθαρισμού κατά την οποία φύλλα χαρτιού βυθίζονται σε ή διαβρέχονται με νερό, ώστε να διαλυθούν και να απομακρυνθούν βρωμιά και διαλυτά προϊόντα της γήρανσης του χαρτιού. Σημείωση: Υπάρχουν διάφορες τεχνικές πλυσίματος και η απόφαση για το ποια από όλες θα πρέπει να εφαρμοστεί εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά και την κατάσταση του αντικειμένου. Δεδομένου ότι πρόκειται για μια μη αντιστρεπτή και επικίνδυνη για το αντικείμενο διαδικασία, επεμβάσεις που περιλαμβάνουν πλύσιμο πρέπει να αξιολογούνται προσεκτικά και να προηγούνται αυτών δοκιμές για την εκτίμηση της απορροφητικότητας και της αντοχής του χαρτιού και των διαφόρων μελανιών και χρωμάτων. Το πλύσιμο έχει σαν αποτέλεσμα την αύξηση της λευκότητας και της χημικής σταθερότητας του χαρτιού, αφού πλύσιμο με σκληρό νερό προκαλεί και μερική αποξίνιση. Τα μειονεκτήματα του περιλαμβάνουν την πιθανότητα διαλυτοποίησης ωφέλιμων ουσιών που υπάρχουν στο χαρτί, όπως των αλάτων του ασβεστίου και του μαγνησίου, την επίδραση στη μικροδομή του χαρτιού, τον κίνδυνο διαλυτοποίησης ή απλώματος χρωμάτων και μελανιών, τις αλλαγές στις διαστάσεις και την υφή του χαρτιού, καθώς και πιθανές μηχανικές βλάβες όπως σχισίματα κ.λπ. Επικρατεί η άποψη ότι το πλύσιμο αυξάνει την ελαστικότητα και την αντοχή του γηρασμένου χαρτιού, αλλά υπάρχουν έρευνες που υποδεικνύουν ότι σε πολλές περιπτώσεις μπορεί να συμβαίνει και το αντίθετο. 550