จดหมายเหตุงานพระศพ เล่ม ๑

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ ท้ังน้ี งดการทรงบำ� เพญ็ พระราชกุศลพระราชทานพระศพในวันท่ีมีพระราชพิธสี �ำคญั ประจำ� ปี และวนั สำ� คญั ทางพระพทุ ธศาสนา ซงึ่ ตลอดระยะเวลาของการบ�ำเพญ็ พระราชกศุ ลประจำ� วนั จนถงึ วนั พระราชทานเพลิงพระศพ มีงดเว้นเพียงวันเดียวคอื วันเฉลมิ พระชนมพรรษาสมเดจ็ พระนางเจ้าสิรกิ ติ ์ิ พระบรมราชินนี าถวันศกุ ร์ ท่ี ๑๒ สิงหาคม พทุ ธศักราช ๒๕๕๔ การตั้งแต่งในการทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพประจ�ำวัน การตงั้ แตง่ เพม่ิ เตมิ จากการประดษิ ฐานพระศพ (ดเู รอื่ งการประดษิ ฐานพระศพ ณ พระทนี่ ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาท) เฉพาะในวนั ทท่ี รงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหพ้ ระบรมวงศเ์ สดจ็ พระราชดำ� เนนิ และเสดจ็ไปทรงปฏบิ ตั แิ ทนพระองค์ ที่เบ้ืองหนา้ พระแทน่ ราชบัลลังก์ภายใต้พระนพปฎลมหาเศวตฉตั รซงึ่ ประดิษฐานพระพุทธรูปประจ�ำพระชนมวารสมเด็จพระเจา้ ภคินีเธอ เจา้ ฟา้ เพชรรตั นราชสุดา สิรโิ สภาพัณณวดี เย้อื งไปทางเบี้องซ้าย ลาดพระสุจหน่ี ทอดเคร่ืองนมัสการกระบะทองถมเครื่องห้าบูชาพระรัตนตรัยบนม้าสูงจ�ำหลักลายปิดทอง พร้อมพระแท่นทรงกราบส�ำหรับพระบรมวงศ์ ท่ีหน้าพระแท่นทองทรายประดิษฐานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพเยื้องไปทางเบื้องขวา ลาดพระสุจหน่ี ทอดเคร่อื งทองนอ้ ยบนมา้ สงู จำ� หลกั ลายปิดทอง พร้อมพระแท่นทรงกราบสำ� หรบั พระบรมวงศ์ถวายสกั การะพระศพ การตง้ั แตง่ เครือ่ งสกั การะ และเครือ่ งนมสั การ พรอ้ มพระแทน่ ทรงกราบส�ำหรบั พระบรมวงศ์ ในกรณที พี่ ระบรมวงศแ์ ละพระอนวุ งศ์ เสดจ็ พระราชด�ำเนนิ และเสดจ็ พรอ้ มกนั หลายพระองค์ ทอดเครอื่ งทองนอ้ ยถวายสกั การะพระศพบนมา้ สงู จ�ำหลกั ลายปิดทอง พรอ้ มพระแทน่ ทรงกราบ ถดั จากพระแท่นทรงกราบของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชนิ นี าถ โดยทอดเป็นแถวตามลำ� ดบั พระราชอสิ ริยยศจากซา้ ยไปขวา ข้างพระราชอาสน์สมเด็จพระนางเจา้ สิริกิต์ิ พระบรมราชินีนาถ เย้อื งไปทางมุขดา้ นทศิ ใต้ ลาดพระสจุ หน่ี ทอดพระเกา้ อี้ พรอ้ มโตะ๊ เคยี ง ส�ำหรบั พระบรมวงศแ์ ละพระอนุวงศต์ ามพระราชอิสริยยศ 87

จดหมายเหตุงานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี การต้ังแตง่ เครอ่ื งราชสักการะ และเครอ่ื งนมสั การ พร้อมพระแท่นทรงกราบสำ� หรับพระบรมวงศ์และพระอนุวงศ์ เปน็ การส่วนพระองค์ซ่ึงเสดจ็ พระราชด�ำเนิน และเสด็จพรอ้ มกันหลายพระองค์ การตง้ั แตง่ เครอ่ื งราชสกั การะ และเครอื่ งนมสั การ พรอ้ มผา้ กราบสำ� หรบั พระอนวุ งศช์ น้ั หมอ่ มเจา้ หรอื บคุ คลสามญั ชน ซง่ึ ปฏบิ ตั เิ ปน็ ประธานในกำ� หนดการประจำ� วนั และโตะ๊ วางสำ� รบั ภตั ตาหารพระพทุ ธรปู ประจำ� พระชนมวารสมเดจ็ พระเจา้ ภคนิ เี ธอ เจา้ ฟา้ เพชรรตั นราชสดุ า สริ โิ สภาพณั ณวดี 88

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ การตั้งแต่งเพ่ิมเติมจากการประดิษฐานพระศพเฉพาะในวันท่ีทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระอนุวงศ์ช้ันหม่อมเจ้าจนถึงประธานในพิธีท่ีเป็นสามัญชนปฏิบัติแทนพระองค์ ที่เบ้ืองหน้าเครอื่ งนมสั การพานทองสองชน้ั เยอ้ื งไปทางพระราชอาสนป์ ผู า้ กราบแพรนำ้� เงนิ แดง ตงั้ เครอ่ื งนมสั การกระบะมกุ เครอ่ื งหา้ บชู าพระรตั นตรยั บนมา้ เตยี้ จ�ำหลกั ลายปดิ ทอง ส�ำหรบั ผเู้ ปน็ ประธานทรงจดุ หรอื จดุ ธปู เทยี นบชู าพระพุทธรูปประจ�ำพระชนมวาร แล้วทรงกราบราบหรือกราบราบ ส่วนที่หน้ามณฑลที่ประดิษฐานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพมุขด้านทิศตะวันตก ปูผ้าแพรน�้ำเงินแดง ต้ังเครื่องทองน้อยบนม้าเตี้ยจ�ำหลักลายปดิ ทอง สำ� หรบั ผูเ้ ป็นประธานทรงจุดหรือจดุ ธปู เทียนถวายสักการะพระศพ แล้วทรงกราบราบหรือกราบราบเชน่ เดียวกนั ในการน้ี สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า เจา้ ฟา้ มหาจกั รสี ริ นิ ธร สยามบรมราชกมุ ารี ไดม้ พี ระราชบญั ชาให้คลุมพระแท่นทรงกราบของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ด้วยผ้าเยียรบับเช่นเดียวกับพระราชอาสน์ เพ่ือเป็นท่ีสังเกตว่าเป็นพระแท่นส�ำหรับพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิต์ิ พระบรมราชินีนาถทรงกราบ ซงึ่ มไิ ดเ้ สดจ็ พระราชดำ� เนนิ ในเวลานนั้ เปน็ ระเบยี บพธิ ที ไ่ี ดพ้ ระราชทานกำ� หนดขนึ้ ในการครงั้ นเ้ี ปน็คร้งั แรกเพ่ือความเข้าใจในการปฏิบัตแิ ก่ผมู้ าถวายสกั การะพระศพ พระแทน่ ทรงกราบคลุมดว้ ยผ้าเยียรบบั อนึ่ง ในระหว่างการทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพตลอดระยะเวลา ๑๐๐ วันเจ้าหน้าท่ีส�ำนักพระราชวังได้ทำ� ความสะอาดพระท่ีน่ังทุกองค์ท่ีเก่ียวข้อง และบริเวณโดยรอบพระท่ีนั่งเป็นประจำ� โดยใชเ้ วลาสนั้ ๆ กอ่ นการสวดพระอภธิ รรมแตล่ ะรอบ ในระหวา่ งนน้ั จะปดิ พระทวารพระทนี่ ง่ั ชวั่ คราวนอกจากน้ัน หากพบว่าอุปกรณ์ต่าง ๆ หรือดอกไม้มีสีหมองลง จะซ่อมแซมและเปลี่ยนทันที ตลอดท้ังทำ�ความสะอาดอุปกรณแ์ ละเครอ่ื งประกอบพระราชพธิ ีใหส้ ดใสอย่เู สมอ 89

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี การต้ังรม่ ขนาดใหญ่ตามเสน้ ทางเดนิ และท่ีตัง้ เกา้ อี้นอกปะร�ำ นอกจากน้ี ในชว่ งเวลาการทรงบ�ำเพญ็ พระราชกศุ ลพระราชทานพระศพตลอดระยะเวลา ๑๐๐ วนัเป็นฤดูฝน มฝี นตกหนกั เกือบทุกวนั เจ้าหน้าท่ีส�ำนกั พระราชวังจึงต้องท�ำความสะอาด และใชไ้ มต้ ิดแถบยางรีดน้�ำฝนออกจากพระลานพระท่ีนั่งดุสิตมหาปราสาทอย่างเร่งด่วน ท้ังในระหว่างท่ีฝนยังโปรยปรายอยู่และหลงั จากฝนหยดุ ตกแล้ว เร่งท�ำความสะอาดลาดพระบาท บันได ราวจับ และเปา่ พรมภายในพระท่นี ่ังใหแ้ ห้งเตรยี มร่มบรกิ ารรบั สง่ ผูม้ าฟงั พระอภิธรรม และผูม้ าถวายสักการะพระศพบนพระทนี่ ั่งดสุ ติ มหาปราสาท ต้งัร่มขนาดใหญ่เป็นระยะ ๆ ในเส้นทางเดนิ และทต่ี ั้งเกา้ อ้ีนอกปะรำ� เจา้ พนักงานเปล่ยี นดอกไมส้ ด ปรับแต่งเครอื่ งประกอบพิธี และดแู ลความเรยี บร้อย การจดั ส�ำรับภัตตาหารถวายพระพทุ ธรปู และเคร่ืองสงั เวยถวายพระศพประจ�ำวัน ส�ำรับภัตตาหารถวายพระพุทธรูปประจ�ำพระชนมวารสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสดุ า สริ โิ สภาพณั ณวดี ตงั้ โตะ๊ เตย้ี จำ� หลกั ลายปผู า้ ขาว ทางดา้ นขวาของพระแทน่ ราชบลั ลงั กภ์ ายใตพ้ ระนพปฎลมหาเศวตฉตั รทปี่ ระดษิ ฐานพระพทุ ธรปู ประจ�ำพระชนมวาร เปน็ ทวี่ างส�ำรบั ภตั ตาหารถวายพระพทุ ธรปูประจำ� พระชนมวาร ประจำ� วันทั้งเวลาเชา้ และเวลาเพล เคร่ืองสังเวยถวายพระศพ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ต้ังเคร่ืองสังเวยคาวหวานถวายพระศพ โดยให้เจ้าพนักงานจัดส�ำรับเคร่ืองพระสุพรรณภาชน์เชิญไปถวายพระศพเป็นประจำ� ทุกวันวนั ละ ๓ เวลา เช้า กลางวนั และเยน็ จนถงึ พระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพ โดยตง้ั โต๊ะเต้ียจ�ำหลักลายปิดทองลาดสักหลาดน�้ำเงินขลิบเงินส�ำหรับทอดเคร่ืองพระสุพรรณภาชน์ที่ด้านหลังพระโกศพระศพชดิ พระแท่นทองทราย ในระยะก่งึ กลางระหวา่ งพระทวารทั้งสอง ประกอบดว้ ยโถกระยาเสวยพร้อมพานรองโต๊ะเงินวางชามฝาบรรจพุ ระกระยาหารคาว โต๊ะเงินวางชามฝาบรรจพุ ระกระยาหารหวาน พระสุธารสกาแฟ 90

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพและพระสุธารสน้�ำหวานแดง-เขียวท่ีเคยโปรด การตั้งเครื่องสังเวยนั้นเจ้าพนักงานพิธีการเป็นผู้เชิญเคร่ืองถวายบังคม ๓ คาบ ท้ังเมื่อเชิญมาตั้งและเมื่อถอนเครื่องสังเวยออกก่อนทุกครั้ง ทั้งน้ี เมื่อพ้นกำ� หนด๑๐๐ วัน เจ้าพนักงานได้ย้ายโต๊ะหลังพระแท่นทองทราย พร้อมการตั้งเคร่ืองสังเวยพระศพมาไว้เบ้ืองหน้าพระแทน่ ทองทรายแทน การประโคมย่�ำยาม การประโคมย�่ำยามพระศพเป็นประจ�ำทุกวันเริ่มแต่การพระราชทานนำ้� สรงพระศพ และประโคมตามเวลาทกี่ ำ� หนดไปจนครบ ๑๐๐ วนั เปน็ โบราณราชประเพณที ีเ่ ปน็ สญั ญาณใหผ้ ลดั เปล่ียนเวรการปฏิบตั ิและถวายเปน็ พระเกยี รตยิ ศอกี ดว้ ย โดยประโคมย�่ำยามทกุ ๓ ชว่ั โมง ตลอดทง้ั วนั ทงั้ คนื ไดแ้ ก่ เวลา ๓ นาฬกิ า๖ นาฬกิ า ๙ นาฬกิ า ๑๒ นาฬกิ า ๑๕ นาฬกิ า ๑๘ นาฬิกา ๒๑ นาฬิกา และ ๒๔ นาฬิกา ในการบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดาสิริโสภาพัณณวดี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ประโคมย่�ำยามวันละ ๕ เวลา ได้แก่ เวลา๖ นาฬิกา ๑๒ นาฬกิ า ๑๘ นาฬิกา ๒๑ นาฬกิ า และ ๒๔ นาฬกิ า การประโคมย่�ำยามเพยี ง ๕ เวลา เป็นพระราชประเพณีใหม่ ในรัชกาลปัจจุบันจะแตกต่างจากการประโคมย�่ำยามในการทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพในอดตี คือ งดการประโคมย�่ำยามในเวลา ๓ นาฬกิ า ๙ นาฬกิ า และเวลา ๑๕ นาฬกิ าเริ่มประโคมย่�ำยามหลังการทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระพิธีธรรมสวดพระอภิธรรมวันแรกในวันพฤหัสบดีท่ี ๒๘ กรกฎาคม พุทธศกั ราช ๒๕๕๔ ในเวลา ๒๑ นาฬิกา ท้งั นม้ี ไิ ด้เว้นการประโคมในวันที่งดการทรงบำ� เพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพประจ�ำวัน เว้นแต่งดการบรรเลงและขับร้องด้วยวงปี่พาทย์ไม้นวมของกรมศิลปากรในวนั บ�ำเพ็ญกุศลกงเต๊กเท่านั้น การประโคมยำ�่ ยาม ประกอบดว้ ยวงประโคมของสำ� นกั พระราชวงั และวงประโคมของกรมศลิ ปากร วงประโคมของส�ำนักพระราชวัง เป็นวงสังข์แตร และวงปี่กลองชนะ ต้ังแถวที่พระลานพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทด้านในตามแนวก�ำแพงแก้วด้านทิศตะวันตก ซ่ึงเจ้าพนักงานต้ังปะร�ำกันฝนไว้พร้อมส่วนวงประโคมของกรมศิลปากรเป็นวงปี่พาทย์นางหงส์เคร่ืองคู่ ตั้งที่ศาลาทิมคดหลังตะวันตก แต่หากเป็นวนั พระราชพธิ ี และการทรงบำ� เพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ วงประโคม (เฉพาะวงสังขแ์ ตร) จะต้ังแถวทดี่ า้ นทิศเหนอื ผินหน้าเขา้ หาพระท่นี ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาท วงประโคมแตล่ ะวงมีองค์ประกอบ ดงั นี้ วงประโคมของสำ� นกั พระราชวงั ประโคมโดยเจ้าหนา้ ทีง่ านเครื่องสูงและกลองชนะ วงสงั ข์แตรประกอบดว้ ย สงั ข์ ๑ นาย แตรงอน ๖ นาย แตรฝรั่ง ๘ นาย เจ้าพนักงานประโคมแตง่ กายด้วยเส้ือปสั ตูแดง ท่ีขอบเสื้อและแขนขลบิ ดิน้ ทอง กางเกงปัสตแู ดง ทชี่ ายกางเกงขลิบดว้ ยผ้าสีเหลือง ๒ แถว สวมหมวกปัสตแู ดงขลิบขอบหมวกด้วยดิ้นทองห้อยพู่ขาวที่ชายหมวก วงสังข์แตรประโคมเพลงส�ำหรับบท วงปี่กลองชนะประกอบดว้ ย ปไ่ี ฉน ๒ นาย (ผลดั เปลยี่ น) เปงิ ๑ นาย กลองชนะแดงลายทอง ๒๐ นาย เจา้ พนกั งานประโคมปไ่ี ฉนและเปิง ทง้ั ๓ นาย แต่งกายดว้ ยเสื้อเข้มขาบไหมสแี ดงยกลายสสี ม้ ขลิบขอบเสอื้ วงต้นแขน และปลายแขนดว้ ยดน้ิ เงนิ คาดเขม็ ขดั แถบเงนิ หวั เขม็ ขดั เงนิ ครฑุ ทอง กางเกงมสั รไู่ หมแดงยกลายทางตามแนวบนลา่ งสเี หลอื งทข่ี อบชายกางเกงใชผ้ า้ ลายขวางตดั สวมหมวกตาดทองทรงประพาสยอดจกุ ขลบิ ลายดว้ ยดนิ้ ทอง เจา้ พนกั งานประโคมกลองชนะแดงลายทอง แต่งกายดว้ ยเส้อื และกางเกงปัสตูแดง ขลิบชายแขนและชายกางเกง ๒ แถวดว้ ยผา้ สเี หลอื ง สวมหมวกกลบี ลำ� ดวนสแี ดงขลบิ ลายดว้ ยผา้ สที อง วงปก่ี ลองชนะประโคมเพลงพญาโศกลอยลม 91

จดหมายเหตุงานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี วงประโคม วงสงั ข์แตร และวงปี่กลองชนะ ในการประโคมย่�ำยามของส�ำนักพระราชวัง วงสังข์แตรประโคมเพลงส�ำหรับบท วงปี่กลองชนะประโคมเพลงพญาโศกลอยลม ทั้งสองวงสลับกันบรรเลงโดยเร่ิมด้วยวงสังข์แตรประโคมเพลงสำ� หรับบทจบแล้ว วงปี่กลองชนะประโคมเพลงพญาโศกลอยลม วงสังข์แตรประโคมเพลงส�ำหรับบทคร้ังที่ ๒ จบแล้ววงปก่ี ลองชนะประโคมเพลงพญาโศกลอยลมครง้ั ท่ี ๒ และวงสงั ขแ์ ตรประโคมอกี ครงั้ เปน็ การจบการประโคมของสำ� นักพระราชวัง รวมเวลาประมาณ ๑๕ นาที อน่ึง ในการพระราชพิธีและการทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระศพ วงประโคมสังข์แตรยังมีหน้าท่ีในการประโคมตามขน้ั ตอนของพระราชพธิ แี ละพธิ ี โดยจะเรมิ่ ประโคมเปน็ สญั ญาณขน้ึ กอ่ นแลว้ วงปพ่ี าทยพ์ ธิ จี งึเรม่ิ บรรเลงเพลงตามขน้ั ตอนของพระราชพธิ นี น้ั ๆ (การแตง่ กายแตง่ ตามหมายก�ำหนดการของงานพระราชพธิ ีนั้น)ชาวพนักงานประโคมย�่ำยาม วงปพ่ี าทยน์ างหงส์ 92

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ วงประโคมของกรมศิลปากร เป็นวงปี่พาทย์นางหงส์เครื่องคู่ ประกอบด้วย ปี่ชวา ระนาดเอกระนาดทุ้ม ฆ้องวงใหญ่ ฆ้องวงเล็ก ฉิ่ง และกลองทัด โดยประโคมต่อจากวงประโคมของสำ� นักพระราชวังผู้บรรเลงแต่งกายเคร่ืองแบบข้าราชการชุดปรกติขาวไว้ทุกข์ วงประโคม (วงปี่พาทย์นางหงส์เครื่องคู่) ของกรมศิลปากร ประโคมเพลงเร่ืองนางหงส์ ประกอบด้วย เพลงพราหมณ์เก็บหัวแหวน เพลงสาวสอดแหวนเพลงกระบอกทอง เพลงคแู่ มลงวนั ทอง และเพลงแมลงวันทอง ใช้เวลาประมาณ ๑๐ นาที การบรรเลงปีพ่ าทย์พธิ ี นอกจากการบรรเลงในการประโคมยำ�่ ยามแล้ว ยังมีวงปี่พาทย์พิธี บรรเลงตามข้ันตอนของงานพระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพควบคู่กับวงสังข์แตร ดงั น้ี วงป่พี าทย์พิธี ประกอบด้วย ปใ่ี น ระนาดเอก ระนาดทมุ้ ฆอ้ งวงใหญ่ ฆอ้ งวงเลก็ ตะโพน และฉิง่เพลงที่บรรเลงในงานพระราชพธิ ที วั่ ไป ไดแ้ ก่ เพลงช้า เพลงสาธุการ และเพลงกราวร�ำ การบรรเลงปพ่ี าทย์ในระหว่างพระพธิ ีธรรมรับพระราชทานฉนั นอกจากบรรเลงตามข้ันตอนของงานพระราชพิธีแล้ว วงปี่พาทย์พิธีได้ปรับเปลี่ยนมาบรรเลงเพลงฉ่ิงพระฉันเชา้ และเพลงฉงิ่ พระฉันเพล ตามล�ำดับดังน้ี บรรเลงเพลงฉ่ิงพระฉันเช้า ในขณะพระพิธีธรรมรับพระราชทานฉันเช้า เพลงฉ่ิงพระฉันเช้าประกอบด้วย เพลงต้นเพลงฉ่ิง เพลงสร้อยเพลงฉิ่ง เพลงสามเส้า เพลงจระเข้ขวางคลอง เพลงถอยหลังเขา้ คลอง เพลงทา้ ยถอยหลงั เขา้ คลอง เพลงฉง่ิ พระฉัน เพลงฉ่งิ นอก เพลงฉงิ่ กลาง เพลงฉิ่งใหญ่ เพลงฉง่ิ เลก็เพลงฉิ่งสนาน เพลงฉ่งิ ช้ันเดยี ว และจบด้วยรวั เพลงฉิง่ บรรเลงเพลงฉิ่งพระฉันเพล ในขณะพระสงฆ์ในพระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพรับพระราชทานฉันเพล เพลงฉิ่งพระฉันเพล ประกอบด้วย เพลงกระบอก เพลงแมลงวันทองเพลงกระบอกทอง เพลงตะท่าล่า เพลงท่าน�้ำ เพลงฟองน�้ำ เพลงฝั่งน้�ำ เพลงมีลม เพลงคลื่นกระทบฝั่งเพลงทะเลบา้ เพลงลอยถาด เพลงพระยาพายเรอื เพลงมดั ตนี หมู เพลงแขกนกกง้ิ โครง และจบดว้ ยรวั เพลงฉงิ่ อนึ่ง สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสดุ า เจ้าฟา้ มหาจักรีสิรินธร สยามบรมราชกุมารี มีพระราชบัญชาให้จดั การบรรเลงและขบั รอ้ งดว้ ยวงปพ่ี าทยไ์ มน้ วมของกรมศลิ ปากรเปน็ พเิ ศษตอ่ จากการประโคมยำ�่ ยามในเวลา๑๘ นาฬิกา โดยบรรเลงและขับร้องเพลงในบทพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เริ่มต้ังแต่วันอังคาร ท่ี ๑๖ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๕๔ จนถึงวนั พธุ ท่ี ๒ พฤศจกิ ายน พทุ ธศกั ราช ๒๕๕๔ เพอ่ื รำ� ลกึ ถงึ พระมหากรณุ าธคิ ณุ ของพระบาทสมเดจ็ พระรามาธบิ ดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระกรุณาธิคุณของสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรตั นราชสดุ า สริ โิ สภาพณั ณวดี ทท่ี รงมตี อ่ การดนตรี และนาฏศลิ ป์ ทงั้ นี้ งดการบรรเลงและขบั รอ้ งเฉพาะวันท่ีมีพิธกี งเต๊กต่อเนอื่ งถึงเวลาเย็น คือวันพฤหสั บดี ท่ี ๖ และวันศกุ ร์ ท่ี ๑๔ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๕๔ 93

จดหมายเหตุงานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดีรายช่ือเพลงและบทพระราชนิพนธ์ ในการบรรเลงและขับร้อง โดยวงปี่พาทย์ ไม้นวม ในพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพประจ�ำวัน วนั เดือน ปี ช่ือนักร้อง ชือ่ เพลง ชื่อเร่ือง๑๖ สิงหาคม ๒๕๕๔ นางนริ มล มัน่ วิชาชัย เพลงวลิ ันดาโอด หนามยอกเอาหนามบง่๑๗ สงิ หาคม ๒๕๕๔ นางนษิ า ถนอมรปู เพลงแขกหวน สาวติ รี๑๘ สิงหาคม ๒๕๕๔ นางสกุ ญั ญา กลุ วราภรณ์ เพลงกาเรียนทอง ศกนุ ตลา๑๙ สงิ หาคม ๒๕๕๔ นางสาวกานตส์ นิ ี สังเวียนทอง เพลงลมพัดชายเขา ปลอ่ ยแก่๒๐ สิงหาคม ๒๕๕๔ นางสภุ างคพ์ กั ตร์ แก้วกระหนก เพลงแขกหนงั ววิ าหพระสมุท๒๑ สงิ หาคม ๒๕๕๔ นางสาววันเพญ็ จติ ตรง เพลงทองย่อน ท้าวแสนปม๒๒ สิงหาคม ๒๕๕๔ นายกัญจนปกรณ์ แสดงหาญ เพลงสมารัง พระร่วง๒๓ สงิ หาคม ๒๕๕๔ นางสาววันเพ็ญ จิตตรง เพลงฝร่ังควง หนามยอกเอาหนามบง่๒๔ สิงหาคม ๒๕๕๔ นางศริ ิญาณี กิม่ เปย่ี ม เพลงสร้อยเพลง ท้าวแสนปม๒๕ สิงหาคม ๒๕๕๔ นางสาวภมรรัตน์ โพธสิ ัตว์ เพลงเขมรโพธิสตั ว์ พระรว่ ง๒๖ สิงหาคม ๒๕๕๔ นางสาวกานตส์ นิ ี สงั เวยี นทอง เพลงฝร่ังควง ปลอ่ ยแก่๒๗ สงิ หาคม ๒๕๕๔ นางสุภางค์พักตร์ แกว้ กระหนก เพลงสดายงแปลง สาวิตรี๒๘ สิงหาคม ๒๕๕๔ นางนิรมล มั่นวชิ าชยั เพลงเขนง ศกุนตลา๒๙ สิงหาคม ๒๕๕๔ นางนษิ า ถนอมรปู เพลงมลุ่ ่ง สาวิตรี๓๐ สงิ หาคม ๒๕๕๔ นายกติ ตคิ ณุ อยเู่ จริญ เพลงตวงพระธาตุ วงั่ ต่ี๓๑ สงิ หาคม ๒๕๕๔ นางสุภางคพ์ ักตร์ แกว้ กระหนก เพลงลมพัดชายเขา พระร่วง๑ กันยายน ๒๕๕๔ นางสาววนั เพญ็ จิตตรง เพลงขน้ึ พลบั พลา ปล่อยแก่๒ กนั ยายน ๒๕๕๔ นางสภุ างคพ์ กั ตร์ แกว้ กระหนก เพลงพราหมณด์ ดี นำ�้ เตา้ สาวติ รี๓ กนั ยายน ๒๕๕๔ นางสาวภมรรตั น์ โพธสิ ตั ว์ เพลงทองยอ่ น ปล่อยแก่๔ กันยายน ๒๕๕๔ นางนิรมล มัน่ วชิ าชัย เพลงเจ้าเซน็ สาวติ รี๕ กันยายน ๒๕๕๔ นายกำ� จรเดช สดแสงจันทร์ เพลงพราหมณเ์ ข้าโบสถ์ ศกนุ ตลา๖ กันยายน ๒๕๕๔ นางสุกัญญา กุลวราภรณ์ เพลงสามเส้า ววิ าหพระสมุท๗ กันยายน ๒๕๕๔ นายกญั จนปกรณ์ แสดงหาญ เพลงตะนาวแปลง วิวาหพระสมทุ๘ กนั ยายน ๒๕๕๔ นายก�ำจรเดช สดแสงจนั ทร์ เพลงแขกมอญ ศกุนตลา๙ กันยายน ๒๕๕๔ นางสุภางคพ์ ักตร์ แก้วกระหนก เพลงขอมกลอ่ มลูก พระร่วง๑๐ กันยายน ๒๕๕๔ นางนิษา ถนอมรปู เพลงสรอ้ ยเพลง พระรว่ ง๑๑ กนั ยายน ๒๕๕๔ นางสาววนั เพญ็ จติ ตรง เพลงสามเส้า พระรว่ ง 94

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ วัน เดือน ปี ชอื่ นักรอ้ ง ช่ือเพลง ช่อื เรอ่ื ง๑๒ กันยายน ๒๕๕๔ นางสาวภมรรตั น์ โพธิสตั ว์ เพลงเขมรพายเรือ พระรว่ ง๑๓ กันยายน ๒๕๕๔ นายกิตติคณุ อยเู่ จรญิ เพลงสดายง เวนิสวาณิช๑๔ กันยายน ๒๕๕๔ นายกญั จนปกรณ์ แสดงหาญ เพลงอาถรรพ์ ศกุนตลา๑๕ กนั ยายน ๒๕๕๔ นายก�ำจรเดช สดแสงจนั ทร์ เพลงลาวสมเดจ็ หนามยอกเอาหนามบ่ง๑๖ กนั ยายน ๒๕๕๔ นางนิษา ถนอมรปู เพลงเขมรปากทอ่ พระรว่ ง๑๗ กนั ยายน ๒๕๕๔ นางสาวกานตส์ นิ ี สงั เวียนทอง เพลงเวศกุ รรม ทา้ วแสนปม๑๘ กันยายน ๒๕๕๔ นางสาววนั เพ็ญ จติ ตรง เพลงสะสม พระรว่ ง๑๙ กันยายน ๒๕๕๔ นายกิตตคิ ณุ อยู่เจรญิ เพลงขอมทรงเคร่ือง พระร่วง๒๐ กนั ยายน ๒๕๕๔ นางสุภางค์พกั ตร์ แกว้ กระหนก เพลงแขกสาหรา่ ย ตามใจท่าน๒๑ กันยายน ๒๕๕๔ นางสกุ ญั ญา กุลวราภรณ์ เพลงมุ่ลง่ ทา้ วแสนปม๒๒ กันยายน ๒๕๕๔ นางศิริญาณี กิม่ เปยี่ ม เพลงแขกตอ่ ยหม้อ ศกนุ ตลา๒๓ กนั ยายน ๒๕๕๔ นางนิษา ถนอมรูป เพลงสาลกิ าเขมร ทา้ วแสนปม๒๔ กนั ยายน ๒๕๕๔ นางสุภางค์พักตร์ แกว้ กระหนก เพลงอาถรรพ์ ทา้ วแสนปม๒๕ กันยายน ๒๕๕๔ นางสาวกานต์สินี สังเวยี นทอง เพลงโยนดาบ ทา้ วแสนปม๒๖ กนั ยายน ๒๕๕๔ นางสาวภมรรัตน์ โพธิสัตว์ เพลงสดุ าสวรรค์ ปล่อยแก่๒๗ กันยายน ๒๕๕๔ นายก�ำจรเดช สดแสงจันทร์ เพลงลีลากระทุ่ม ทา้ วแสนปม๒๘ กันยายน ๒๕๕๔ นางสกุ ัญญา กุลวราภรณ์ เพลงลีลากระทมุ่ พระร่วง๒๙ กันยายน ๒๕๕๔ นายกัญจนปกรณ์ แสดงหาญ เพลงเขนง พระร่วง๓๐ กันยายน ๒๕๕๔ นางสาววนั เพญ็ จติ ตรง เพลงพราหมณด์ ดี นำ�้ เต้า ทา้ วแสนปม๑ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นางนษิ า ถนอมรปู เพลงสามไมใ้ น ศกุนตลา๒ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นายกำ� จรเดช สดแสงจันทร์ เพลงคล่นื กระทบฝ่งั วิวาหพระสมุท๓ ตุลาคม ๒๕๕๔ นายกติ ติคณุ อยเู่ จรญิ เพลงฟ้าคะนอง สาวิตรี๔ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นางสภุ างคพ์ กั ตร์ แก้วกระหนก เพลงทองย่อน ศกุนตลา๕ ตุลาคม ๒๕๕๔ นางสาวภมรรตั น์ โพธสิ ตั ว์ เพลงมุ่ลง่ ศกนุ ตลา๖ ตุลาคม ๒๕๕๔ มีพิธีกงเตก๊    ๗ ตุลาคม ๒๕๕๔ นายกำ� จรเดช สดแสงจนั ทร์ เพลงขอมกล่อมลกู ศกุนตลา๘ ตุลาคม ๒๕๕๔ นางสกุ ญั ญา กลุ วราภรณ์ เพลงบังใบ สาวติ รี๙ ตุลาคม ๒๕๕๔ นายกิตติคณุ อยเู่ จริญ เพลงสารกิ าเขมร สาวติ รี๑๐ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นางสุภางค์พกั ตร์ แก้วกระหนก เพลงหรุ่ม สาวติ รี๑๑ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นางนิษา ถนอมรูป เพลงสะสม สาวติ รี๑๒ ตุลาคม ๒๕๕๔ นายกัญจนปกรณ์ แสดงหาญ เพลงสงิ โต สาวิตรี 95

จดหมายเหตุงานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี วนั เดือน ปี ช่ือนกั รอ้ ง ช่อื เพลง ชอ่ื เรอ่ื ง๑๓ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นางสาววันเพญ็ จิตตรง เพลงกลอ่ มนารี สาวิตรี๑๔ ตุลาคม ๒๕๕๔ มีพธิ กี งเต๊ก    ๑๕ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นางสาวกานตส์ ินี สงั เวียนทอง เพลงสร้อยสนตดั ศกุนตลา๑๖ ตุลาคม ๒๕๕๔ นางสาวภมรรัตน์ โพธิสตั ว์ เพลงแขกไทร สาวติ รี๑๗ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นายก�ำจรเดช สดแสงจนั ทร์ เพลงตน้ เพลงยาว สาวิตรี๑๘ ตุลาคม ๒๕๕๔ นางสกุ ัญญา กุลวราภรณ์ เพลงขวญั อ่อน ศกุนตลา๑๙ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นางสาววันเพญ็ จิตตรง เพลงจ�ำปาทองเทศ สาวติ รี๒๐ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นางสุภางคพ์ กั ตร์ แก้วกระหนก เพลงแป๊ะ สาวิตรี๒๑ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นางสุภางคพ์ กั ตร์ แกว้ กระหนก เพลงพดั ชา สาวติ รี๒๒ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นายกัญจนปกรณ์ แสดงหาญ เพลงแปดบท สาวิตรี๒๓ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นางสาวภมรรัตน์ โพธสิ ตั ว์ เพลงคลืน่ กระทบฝงั่ สาวิตรี๒๔ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นางสภุ างคพ์ ักตร์ แกว้ กระหนก เพลงต่อยรูป สาวิตรี๒๕ ตุลาคม ๒๕๕๔ นายกติ ติคุณ อย่เู จริญ เพลงชา้ งประสานงา สาวิตรี๒๖ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นายกิตติคณุ อยู่เจรญิ เพลงตุ๊กตา สาวิตรี๒๗ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นายกัญจนปกรณ์ แสดงหาญ เพลงแขกหนงั สาวติ รี๒๘ ตุลาคม ๒๕๕๔ นายกญั จนปกรณ์ แสดงหาญ เพลงลมพัดชายเขา ปล่อยแก่๒๙ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นายกัญจนปกรณ์ แสดงหาญ เพลงขวัญออ่ น สาวิตรี๓๐ ตลุ าคม ๒๕๕๔ นายฐาปณฐั ธรรมเที่ยง เพลงสารถี สาวิตรี๓๑ ตุลาคม ๒๕๕๔ นายกิตตคิ ณุ อย่เู จรญิ เพลงชมโฉม ศกนุ ตลา๑ พฤศจิกายน ๒๕๕๔ นางสาววันเพ็ญ จิตตรง เพลงเขมรปากทอ่ สาวิตรี๒ พฤศจิกายน ๒๕๕๔ นายกัญจนปกรณ์ แสดงหาญ เพลงเขมรปีแ่ กว้ นอ้ ย ววิ าหพระสมทุ การสวดพระอภิธรรม พระพิธีธรรม คือต�ำแหน่งพระสงฆ์ผู้ท่ีได้รับคัดเลือกให้ฝึกฝนการสวดมนต์ด้วยท�ำนองหลวงตามตำ� รบั โบราณทส่ี บื ทอดมานบั แตก่ รงุ ศรอี ยธุ ยา โดยเฉพาะการสวดพระอภธิ รรมทำ� นองในพระราชพธิ แี ละพธิ ตี ามโบราณราชประเพณี รวมถงึ การสวดจตรุ เวทเพอื่ ทำ� นำ�้ พระพทุ ธมนตถ์ วายพระบาทสมเดจ็ พระปรมนิ ทรมหาภูมิพลอดุลยเดช การสวดพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ ในการทรงบำ� เพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพหรือศพในพระบรมราชานุเคราะห์และพระราชานุเคราะห์ หรือศพบรรดาศักดิ์ของผู้ได้รับพระราชทานเคร่ืองราชอิสริยาภรณ์ช้ันประถมาภรณ์ช้างเผือกขึ้นไป ต�ำแหน่งน้ีแต่งต้ังโดยเจ้าอาวาสในพระอารามที่พระสงฆน์ นั้ จำ� พรรษา และเสนอไปยงั สำ� นกั งานพระพทุ ธศาสนาแหง่ ชาติ เพอื่ จดั สรรนติ ยภตั ถวายในตำ� แหนง่พระพิธีธรรมประจ�ำพระอาราม ก�ำหนดให้พระอารามหน่ึงมีพระพิธีธรรมได้ ๔ รูป แต่งต้ังทดแทนเม่ือพระพิธีธรรมลาออกจากต�ำแหนง่ ลาสิกขา ยา้ ยไปจำ� พรรษาที่วดั อ่ืน หรอื ถึงมรณภาพ 96

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ พระอารามทีม่ พี ระพิธีธรรม มกี �ำหนด ๑๐ พระอาราม ตามราชประเพณี แตม่ ไิ ด้มพี ระพิธีธรรม๔ รูปเหมือนเช่นในอดีตเนื่องจากการพระราชพิธีและพิธีมีมากขึ้น การสวดพระอภิธรรมในการทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ หรือศพในพระบรมราชานุเคราะห์และพระราชานุเคราะห์ ของแต่ละพระอาราม นอกจากจะใช้บทสวดพระอภิธรรม ๗ คมั ภรี ์ แลว้ บางพระอารามยังใช้บทพระอภธิ รรมใหม่ด้วยพระอาราม ๑๐ แห่ง ดังกล่าวคือ วดั พระเชตุพนวมิ ลมังคลาราม วดั มหาธาตุยวุ ราชรังสฤษฎ์ิ วดั ราชสทิ ธารามวดั ระฆงั โฆสติ าราม วดั จกั รวรรดริ าชาวาส วดั อนงคาราม วดั สระเกศ วดั สทุ ศั นเทพวราราม วดั ประยรุ วงศาวาสและวดั บวรนเิ วศวหิ าร พระอภธิ รรม เปน็ บทสวดในการพธิ อี วมงคล ไดแ้ ก่ การสวดพระอภธิ รรมมตั ถะสงั คหะ และการสวดคาถาธรรม ใช้สวดในการพิธีศพ การเคล่อื นศพ การเผาศพ ซึ่งมีทำ� นองสวดตามปรกตทิ ั่วไป ส่วนท�ำนองสวดพระอภธิ รรมส�ำหรับพระศพ หรอื ศพท่อี ยูใ่ นพระบรมราชานุเคราะหแ์ ละพระราชานุเคราะห์ ในปัจจุบันนยิ มสวด ๔ ท�ำนอง คือ ทำ� นองกะ ซงึ่ แยกเปน็ ทำ� นองกะเปดิ ออกเสยี งสวดชัดเจนทุกคำ� ทำ� นองกะปิด ออกเสยี งค�ำสวดแล้วทอดท�ำนองเออ้ื นยาวต่อเน่อื งกนั ทุกค�ำตลอดทั้งบทสวด ไม่เน้นความชัดเจนของค�ำ ทำ� นองเลอ่ื นหรือทำ� นองเคล่ือน ออกเสียงคำ� สวดเปน็ ทำ� นองเอื้อนต่อเนื่องทกุ ค�ำไมใ่ หเ้ สยี งขาดตอน ไมเ่ นน้ ความชดั เจนของค�ำ ทำ� นองลากซุง ออกเสียงสวดเนน้ หนักทุกค�ำต้ังแต่เร่มิ ต้นสวดแล้วแผว่ ลงไปเรอื่ ย ๆ จนเบา ท�ำนองสดุ ทา้ ยคอื ทำ� นองสรภญั ญะ ออกเสยี งคำ� สวดชดั เจน มเี ออื้ นทำ� นองเสยี งสงู - ตำ�่ ตามพยญั ชนะและสระทผี่ สมตามฉันทลกั ษณ์ บทสวดพระอภิธรรม ในการบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอเจา้ ฟา้ เพชรรตั นราชสดุ า สริ โิ สภาพณั ณวดี พระพธิ ธี รรมสวดพระอภธิ รรม ๗ คมั ภรี ์ บทพระอภธิ รรมใหม่ และพระอภธิ รรมมัตถสงั คหะ พระอภธิ รรม ๗ คมั ภรี ์ มีเนื้อหาประกอบดว้ ย พระธรรมสังคณิ ี กล่าวถึงธรรมทั้งหลายมสี ภาวะไม่มีรูปรา่ ง พระวิภงั ค์ กล่าวถงึ ขนั ธ์ ๕ เป็นรูปขันธ์ พระธาตกุ ถา กล่าวถึงธรรมะสงเคราะห์ และองคป์ ระกอบ พระปุคคลบญั ญัติ กลา่ วถงึ บญั ญตั ิ ๖ ประการ คือ ขนั ธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อนิ ทรีย์ และบคุ คล พระกถาวัตถุกล่าวถงึ การกำ� หนดรู้ พระยมก กล่าวถงึ กุศล และพระมหาปฏั ฐาน กลา่ วถงึ การปฏบิ ัติกรรมฐาน พระอภิธรรมใหม่ มเี น้ือหาประกอบดว้ ย เหตุโคจฉกะ กล่าวถึงธรรมเป็นเหตุ เปน็ ไฉน จฬู นั ตรทกุ ะกลา่ วถงึ ธรรมเปน็ ปจั จยั เปน็ ไฉน อาสวโคจฉกะ กลา่ วถงึ ธรรมเปน็ อาสวะ เปน็ ไฉน สญั โญชนโคจฉกะ กลา่ วถงึธรรมเป็นสัญโญชน์ เป็นไฉน คันถะโคจฉกะ กล่าวถึงธรรมเป็นคันถะ เป็นไฉน โอฆโคจฉกะ กล่าวถึงธรรมเป็นโอฆะ เป็นไฉน โยคโคจฉกะ กลา่ วถงึ ธรรมเปน็ โยคะ เป็นไฉน นิวรณโคจฉกะ กล่าวถงึ ธรรมเป็นนิวรณ์เป็นไฉน พระอภิธรรมมัตถสังคหะ มีเน้ือหาประกอบด้วย ๙ ปริจเฉท คือ จิตตสังคหวิภาค กล่าวถึงการจำ� แนกจิตตามความสามารถในการรอู้ ารมณ์ เจตสิกสงั คหวภิ าค กลา่ วถึงการจำ� แนกเจตสกิ ที่ประกอบกับจติทำ� ให้จติ มคี วามเปน็ ไป ปกณิ ณกสังคหวภิ าค กลา่ วถงึ ความสามารถของจติ - เจตสกิ ประเภทแหง่ เวทนา เหตุทวาร กิจ อารมณ ์ และวัตถุ วถิ ีสังคหวภิ าค กล่าวถึงเรอื่ งการงานในวิถที างเดนิ ของจิต กลไกของการรับรทู้ างประสาทสมั ผสั ทง้ั ๕ แบบแผนของความคดิ และพฤตกิ รรม วถิ ีมุตตสังคหวิภาค กลา่ วถงึ เร่ืองการงานของจตินอกวิถี ความสัมพนั ธ์ ณ ขณะแห่งความตายไปสกู่ ารเกดิ ใหม่ อ�ำนาจกรรมท่รี ักษาความเปน็ อยู่ประจ�ำภพภมู ิของตน ที่มาของชีวิตในแต่ละภพภูมิ รูปสังคหวิภาค กล่าวถึงการจ�ำแนกรูปปรมัตถ์ทั้ง ๒๘ รูป สภาวะของ 97

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดีรปู ธรรม ๕ นยั สมจุ จยสงั คหวภิ าค กลา่ วถงึ ธรรมทส่ี งเคราะหเ์ ขา้ เปน็ หมวดหมู่ รวมกนั ได้ ธรรมเหลา่ นนั้ ไดแ้ ก่จติ ๑ เจตสิก ๕๒ นปั ผันรปู ๑๘  นพิ พาน ๑ เรยี กว่าสภาวธรรม ๗๒ ประการ ปัจจยสงั คหวภิ าค กลา่ วถึงธรรมทีอ่ ุดหนุนซ่งึ กนั และกนั ในแงข่ องปฏจิ จสมุปบาท และแงข่ องปัจจัย ๒๔ และ กัมปัฏฐานสงั คหวิภาค กล่าวถึงหลักและวธิ ีการของสมถกรรมฐานและวปิ สั สนากรรมฐาน ข้อจำ� กดั และความสามารถของกรรมฐานทง้ั ๒ พัดพระพิธีธรรม เป็นพัดหน้านางสีเหลือง แดง นำ้� เงิน และเขียว ท้ังสองด้านท�ำด้วยแพร ปักไหมทองเป็นรัศมีจากกึ่งกลางพัดไปจนถึงขอบพัด ที่ขอบพัดขลิบด้วยดิ้นทอง ด้ามพัดท�ำด้วยไม้กลึงต่อเน่ืองทง้ั ดา้ ม ตรงแนวความสูงของรปู หน้านางท�ำเปน็ ตับคาบใบพดั ไว้ กลึงตบั ตรงกงึ่ กลางพดั เปน็ วงรีและแกะสลกัตวั อักษรประดบั มกุ เป็นขอ้ ความว่า พระพธิ ธี รรม ยอดพดั และส้นพัดประดับงาจำ� หลักลายดอกบัวตมู ปดิ ทองพดั พระพธิ ีธรรมส�ำหรับแมค่ ู่ คอื สีเหลืองและสีแดง ส่วนสีน้�ำเงนิ และสีเขียวส�ำหรับเคียงแมค่ ู่ สนี ำ้� เงินใชเ้ คียงแม่คู่สีเหลือง ส่วนสีเขียวใช้เคียงแม่คู่สีแดง เม่ือสวดพระอภิธรรม พระพิธีธรรมจะน่ังตามต�ำแหน่งการสวดรูปที่ถือพัดพระพิธีธรรมสีเหลืองและสีแดงนั่งเคียงกันด้านใน รูปท่ีถือพัดพระพิธีธรรมสีน�้ำเงินและสีเขียวนั่งตรงกนั ข้ามด้านซ้ายและขวาของแมค่ ู่ เมอ่ื เรียงสพี ดั พระพธิ ีธรรมจากซ้ายไปขวาจึงเป็น สนี �ำ้ เงิน เหลอื ง แดงและเขยี ว เมือ่ พระพธิ ีธรรมนั่งบนอาสน์สงฆใ์ นการสดับปกรณ์ รบั พระราชทานฉัน หรอื บำ� เพ็ญกุศล นิยมนงั่เรยี งตามล�ำดบั สมณศักด์ิ และอาวโุ สพรรษา สีพดั จึงเรยี งเป็นแมค่ ู่ ๑ (เหลอื ง) แม่คู่ ๒ (แดง) เคียงแม่คู่ ๑(น้ำ� เงิน) และเคียงแมค่ ู่ ๒ (เขยี ว) พระพิธีธรรมถวายอนุโมทนาแท่นพระพธิ ธี รรม พรอ้ มเคร่ืองตง้ั แต่ง พระพธิ ธี รรมสวดพระอภิธรรมพระศพ 98

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ การพระพธิ ธี รรมสวดพระอภิธรรมพระศพ การตั้งแต่งแท่นพระพิธีธรรม การสวดพระอภิธรรมพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ณ พระที่น่ังดุสิตมหาปราสาท มุขด้านทิศเหนือ ต้ังแท่นพระพิธีธรรมสองหลังชิดผนังใกล้พระทวารทั้งสองด้าน (ดูเร่ืองการประดิษฐานพระศพ ณ พระท่ีนั่งดุสิตมหาปราสาท)ด้านหน้าของแท่นพระพิธีธรรมตั้งโต๊ะจ�ำหลักลายปิดทองตั้งเครื่องนมัสการกระบะมุกเคร่ืองห้าบูชาพระอภิธรรม ประกอบด้วยพุ่มดอกไม้บนพานแก้ว ๔ พุ่มเป็นแถวหลัง ส่วนแถวหน้าเบ้ืองกลางมีธูปไม้ระก�ำ๑ ดอก และเทยี นข้างธปู ไม้ระกำ� ข้างละ ๑ คู่ ปกั บนเชงิ แก้ว การสวดพระอภิธรรม ตามโบราณราชประเพณี ก�ำหนดสวดพระอภิธรรมหลังการประโคมย�่ำยามทกุ ๓ ช่ัวโมง ตลอดทั้งวนั ท้ังคนื รวม ๘ เวลา ต่อวัน เชน่ เดยี วกับการประโคมย่�ำยาม พระบาทสมเดจ็พระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระพิธีธรรมจากพระอารามหลวงทง้ั ๑๐ พระอาราม สวดพระอภธิ รรมพระราชทานพระศพสมเด็จพระเจา้ ภคินเี ธอ เจา้ ฟา้ เพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี เป็นประจ�ำทุกวันต้ังแต่เม่ือวันพฤหัสบดี ท่ี ๒๘ กรกฎาคม พุทธศักราช๒๕๕๔ หลังการพระราชพิธีพระราชทานน้�ำสรงพระศพ จนครบระยะเวลาไว้ทุกข์ ๑๐๐ วัน ก�ำหนดสวดพระอภธิ รรมวนั ละ ๗ รอบ ในเวลา ๖ นาฬกิ า ๙ นาฬิกา ๑๒ นาฬกิ า ๑๕ นาฬกิ า ๑๙ นาฬิกา ๒๑นาฬิกา และ ๒๔ นาฬิกา งดสวดพระอภธิ รรมในเวลา ๓ นาฬิกา สวดพระอภิธรรมรอบละ ๔ จบ หรอื ๔เตียง (อาจนับบทสวดพระอภิธรรมตามการจบของบทพระอภิธรรม หรือนับตามแท่นพระพิธีธรรม) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้นิมนต์พระพิธีธรรมวันละ ๔ พระอาราม พระอารามละ ๔ รูป คือสวดพระอภิธรรม เวลา ๙ นาฬิกา ๑๒ นาฬิกา และ ๑๕ นาฬิกา ๒ พระอารามและในเวลา ๑๙ นาฬิกา ๒๑ นาฬิกา ๒๔ นาฬิกา และ ๖ นาฬิกาอีก ๒ พระอาราม ทั้งสองพระอารามสวดพระอภธิ รรมสลับกนั พระอารามละจบ ซึ่งในแตล่ ะชว่ งเวลา อาจสวดพระอภิธรรมหลายรอบจนถึงเวลารับพระราชทานฉัน หรืออีกคร่ึงช่ัวโมงก่อนถึงเวลาในล�ำดับพิธีต่อไปจึงยุติ เพ่ือนิมนต์พระสงฆ์ไปพักท่ีอาคารพิพิธภัณฑ์ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม และช่วงเวลานั้นเจ้าพนักงานท�ำความสะอาดพระท่ีนั่งพระพธิ ธี รรมในแตล่ ะพระอารามเลอื กบทสวดและท�ำนองสวดตามแบบแผนของแตล่ ะพระอารามซงึ่ ตา่ งกนั ไปตามส�ำนักครู 99

จดหมายเหตุงานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี การพระพิธีธรรมสวดพระอภิธรรมพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี วัด บทสวดและทำ�นอง พระพิธธี รรมวัดสุทศั นเทพวราราม บทพระอภิธรรมใหม่ ๑. พระพทุ ธมนตว์ ราจารย์ (ณรงค์ เขมาราโม)วัดพระเชตพุ นวมิ ล ทำ�นองสรภัญญะ ๒. พระครสู นุ ทรโชตยานวุ ตั ร (ปราโมทย์ อกกฺ โชต)ิมังคลาราม ทำ�นองกะ ประโยค ๑ - ๒, น.ธ. เอกวดั จกั รวรรดิราชาวาส ๓. พระมหากรวิก อหึสโก ป.ธ.๗ ๔. พระครูปลดั สมั พพิ ฒั นศีลาจารย์ (ดุสิต กุสลญฺ)ู ป.ธ.๗ ๕. พระมหาคำ�แสน มงฺคลเสวี ป.ธ.๖, น.ธ. เอก ๖. พระมหาสิงหา สํฆสิรี ป.ธ.๙ ๗. พระมหาอินศวร อคคฺ ปญโฺ  ป.ธ.๗ ๘. พระมหาประทวน อภโย ป.ธ.๖, น.ธ. เอก ๙. พระมหาเสนญิ สุ ม์ สมทสสฺ ี ป.ธ.๙, พธ.บ., รป.ม. ๑๐. พระมหาคม อชุ คุ ฺคโม ป.ธ.๗, ศน.ม. ๑๑. พระมหาปฤษฎี วรวญิ ญฺ ู ป.ธ.๗ พระอภธิ รรม ๗ คัมภรี ์ ๑. พระครูสุนทรโฆสติ (สวา่ ง อคฺควิโร) น.ธ. เอก บทพระอภธิ รรมใหม่ ๒. พระปลดั สม าณโสภโณ น.ธ. เอก ทำ�นองกะ ๓. พระมหาวรวุฒิ ชิตธมโฺ ม ป.ธ.๗ ทำ�นองเล่ือน ๔. พระมหาประจวบ ยตุ ตฺ โยโค ป.ธ.๘ ทำ�นองลากซุง ๕. พระปลัดชนิ วงษ์ ปิยธโร น.ธ. เอก ๖. พระมหากติ ติศกั ด์ิ โคตรมสสิ ฺโส ป.ธ.๓, น.ธ. เอก ๗. พระมหาวจิ ติ ร นววฑฺฒโน ป.ธ.๓, น.ธ. เอก ๘. พระมหาณฐั สิทธิ์ สจุ ิตฺโต ป.ธ.๓, น.ธ. เอก ๙. พระมหาชยั วัฒน์ ชยวฑุ ฺโฒ ป.ธ.๗ ๑๐. พระศรายุ วชิราโณ น.ธ. เอก ๑๑. พระมหาเฉลมิ ศกั ด์ิ ิตธมฺโม ป.ธ.๕, น.ธ. เอก พระอภิธรรม ๗ คมั ภีร์ ๑. พระมหาพรชัย วราโณ ป.ธ.๖, น.ธ. เอก บทพระอภธิ รรมใหม่ ๒. พระครปู ลดั เดชา กววิ ํโส ป.ธ.๓, น.ธ. เอก, พธ.บ. ทำ�นองกะ ๓. พระมหาวีรศกั ดิ์ ธมฺมธโช ป.ธ.๙, ศษ.บ. ทำ�นองเลอ่ื น ๔. พระมหาพนม ติ เมธี ป.ธ.๔, น.ธ. เอก, พธ.บ. ๕. พระมหาวรวฒุ ิ วรวญิ ฺ ู ป.ธ.๕, น.ธ. เอก ๖. พระมหาอดิศักดิ์ มหิสสฺ โร ป.ธ.๔, น.ธ. เอก ๗. พระมหาสเุ มธ สุเมโธ ป.ธ.๕, น.ธ. เอก ๘. พระสรุ เดช สิรสิ วุ ณโฺ ณ น.ธ. เอก 100

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ วดั บทสวดและทำ�นอง พระพธิ ีธรรมวัดระฆงั โฆสิตาราม พระอภธิ รรม ๗ คมั ภรี ์ ๑. พระมหาปรีชา ปสนฺโน ป.ธ.๗ บทพระอภธิ รรมใหม่ ๒. พระครปู ลดั ธีรวัฒน์ (เผชญิ กวิวโํ ส) ประโยค ๑-๒, ทำ�นองเลอ่ื น น.ธ. เอกวัดมหาธาตุยวุ ราชรังสฤษฎ์ิ บทพระอภธิ รรมใหม่ ๓. พระครธู รรมธร องอาจ ฉนฺทธมโฺ ม ประโยค ๑-๒, ทำ�นองเลือ่ น ทำ�นองลากซุง น.ธ. เอก ๔. พระมหาวเิ ชียร ติกขฺ าโณ ป.ธ.๙วดั ประยรุ วงศาวาส บทพระอภิธรรมใหม่ ๕. พระมหาไพโรจน์ รตนเมธี ป.ธ.๘ ทำ�นองกะ ๖. พระมหาศิริพงษ์ สริ วิ โํ ส ป.ธ.๓, น.ธ. เอก ๗. พระมหาสุพศิ ธมฺมคุตโฺ ต ป.ธ.๘ ๘. พระครูสมุห์มานพ สุชาโต ประโยค ๑-๒, น.ธ. เอก ๙. พระมหาพิสาร ติ เมธี ป.ธ.๕ ๑๐. พระมหาสรุ ิยา อภิวฑฒฺ โน ป.ธ.๙ ๑. พระครูสรวุฒพิ ิศิษฎ์ (เฉลยี ง จิตฺตธมโฺ ม) ประโยค ๑-๒, น.ธ. เอก ๒. พระครปู ลัดเนยี ม ปภาโต น.ธ. โท ๓. พระครูธรรมธรจรญั สทิ ธฺ ิพโล น.ธ. เอก ๔. พระมหาประสิทธิ์ สริ ิปญโฺ  ป.ธ.๙, พธ.ม. ๕. พระสรัญญู วราโณ น.ธ. ตรี ๖. พระมหาดนยั เตชธมโฺ ม ป.ธ.๖, น.ธ. เอก ๗. พระมหาเมธาวธุ ิตาโภ ป.ธ.๔, น.ธ. เอก ๘. พระชานนท์ ชานฺนโท น.ธ. เอก ๙. พระธงชยั กิตตฺ ิปญฺโ น.ธ. เอก ๑๐. พระครูปลดั ธีรธรรม ธรี ธมโฺ ม น.ธ. เอก ๑๑. พระมหาสมชาย วชิรปญโฺ  ป.ธ.๔ ๑๒. พระวรวงศ์ เขมทตโฺ ต น.ธ. โท ๑๓. พระมหาวรพล กติ ฺตวิ ณโฺ ณ น.ธ. เอก, ป.ธ.๕, ศ.ม. (เศรษฐศาสตร์) ๑๔. พระมหาบญุ ร่นื จรณธมโฺ ม ๑. พระครปู ลดั ศีลวัฒน์ (ทวปี ปรกกฺ โม) ๒. พระมหาบรรจง อาภากโร ป.ธ.๔, น.ธ. เอก ๓. พระครูสมุห์ระวี เขมธมโฺ ม น.ธ. เอก ๔. พระครูสมุหป์ ระยรู อภิปญุ ฺโญ น.ธ. เอก ๕. พระมหากติ ตพิ ล สนตฺ ิพโล 101

จดหมายเหตุงานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี วดั บทสวดและทำ�นอง พระพธิ ธี รรมวัดสระเกศ บทพระอภิธรรมใหม่ ๑. พระครธู รรมธรบญุ ชู สิทธฺ ิปญโฺ  ป.ธ.๓, น.ธ. เอก, พ.ม., ทำ�นองเลือ่ นวดั ราชสิทธาราม ทำ�นองสรภญั ญะ พธ.บ., ศศ.ม. ๒. พระมหากิจการ โชติปญฺโ ป.ธ.๔, น.ธ. เอก, พธ.บ., พระอภธิ รรม ๗ คัมภรี ์ ทำ�นองกะ พธ.ม. ๓. พระมหาฐติ ิรชั ต์ รตนปญโฺ  น.ธ. เอก ๔. พระมหากฤษณะ กิตฺตปิ ญฺโ ป.ธ.๖, น.ธ. เอก ๕. พระมหาเชาวลิต ชุตปิ ญฺโ ป.ธ.๖, น.ธ. เอก, พธ.บ. ๖. พระมหาประเสริฐ ปญฺาวโร ป.ธ.๖, น.ธ. เอก, พธ.บ. ๗. พระมหาชาญณรงค์ ชตุ ิปญโฺ  ป.ธ.๗ ๘. พระมหาประสงค์ ณฏฺปญโฺ  ป.ธ.๕, น.ธ. เอก ๙. พระมหากูลพันธ์ กลยฺ าณาโณ ป.ธ.๔, น.ธ. เอก ๑๐. พระมหาวชิระ าณวชิโร ป.ธ.๖, น.ธ. เอก ๑๑. พระมหาศริ ิวัฒน์ ภรู ปิ ญฺโ ป.ธ.๖, น.ธ. เอก ๑๒. พระมหาศภุ ชยั สุาโณ ป.ธ.๖, น.ธ. เอก ๑๓. พระมหาจกั รกฤษ จกฺกาโณ ป.ธ.๔, น.ธ. เอก, พธ.บ. ๑๔. พระมหาพชั ดา ปญฺาวโร ป.ธ.๕, น.ธ. เอก ๑๕. พระมหาวโิ รจน์ าณธโี ร ป.ธ.๖, น.ธ. เอก ๑๖. พระพงษพ์ นั ธ์ ปญฺาวํโส ประโยค ๑-๒, น.ธ. เอก ๑. พระมหามอง อนิ ทฺ ปญโฺ  ป.ธ.๕, น.ธ. เอก, พธ.บ. ๒. พระมหาอภวิ ัฒน์ อภิวฑฺฒโณ ป.ธ.๔, น.ธ. เอก ๓. พระมหาพรชยั กสุ ลจติ โฺ ต ป.ธ.๕, น.ธ. เอก, พธ.บ. ๔. พระครูใบฎกี าจักรกฤษณ์ จกฺกวโร น.ธ. เอก ๕. พระมหาหลอ่ านุตฺตโร ป.ธ.๕, น.ธ. เอก ๖. พระมหาโยธิน โชตปิ ญโฺ  ป.ธ.๓, น.ธ. เอก 102

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ วัด บทสวดและทำ�นอง พระพิธีธรรมวดั อนงคาราม พระอภธิ รรมใหม่ ๑. พระครปู ลัดบญุ นาค เขมปญฺโ ป.ธ.๔, น.ธ. เอก, ศน.บ. ทำ�นองกะ ๒. พระมหาเมืองอินทร์ อาภากโร ป.ธ.๗, พธ.บ.วัดบวรนิเวศวหิ าร ทำ�นองเลือ่ น ๓. พระมหาอำ�นาจ สภุ กิจฺโจ ป.ธ.๗ ๔. พระคำ�พันธ์ ธมมฺ วิริโย น.ธ. เอก พระอภธิ รรม ๕. พระครสู ังฆรกั ษ์สวุ ทิ ย์ สุมงคฺ ลโิ ก น.ธ. เอก มัตถสังคหะ ๖. พระมหาถนอม ถิรจติ ฺโต ป.ธ.๙ ทำ�นองสรภัญญะ ๗. พระมหาอำ�นวย เมตตฺ โิ ก ป.ธ.๖, น.ธ. เอก ๘. พระมหาอตุ ส่าห์ วิโรจโน ป.ธ.๓, น.ธ. เอก ๙. พระมหาวนั ชยั ปญฺาวโร ป.ธ.๔, น.ธ. เอก ๑๐. พระครูใบฎีกากวี ผลสมฺปนโฺ น น.ธ. เอก ๑๑. พระปิยะณัฐ ปภสฺสโร ๑. พระมหา ม.ร.ว.นนั ทวฒั น์ ชยวฑฒฺ โน ป.ธ.๓, น.ธ. เอก ๒. พระมหาพิสิฐพงศ์ ปวสิ ฏิ โฺ  ป.ธ.๓, น.ธ. เอก ๓. พระมหาจินดา านจนิ ฺโต ป.ธ.๔, น.ธ. เอก ๔. พระเจริญ สภุ วุฑฺฒิโก ประโยค ๑-๒, น.ธ. เอก ๕. พระครูธรรมธร จเรพล ประโยค ๑-๒, น.ธ. เอก ๖. พระมหาประเสรฐิ ปสิฏฺโ ป.ธ.๔, น.ธ. เอก ๗. พระมหาฉัตรชัย สฉุ ตตฺ ชโย ป.ธ.๙, Ph.D ๘. พระมหาศลิ ปะ ธมฺมสปิ ฺโป ป.ธ.๗ ๙. พระมหาบณั ฑิต นปิ โก ป.ธ.๖ ๑๐. พระเอกพล จติ พโล ประโยค ๑-๒, น.ธ. เอก ๑๑. พระสุชาติ อภชิ าโต ประโยค ๑-๒, น.ธ. เอก ๑๒. พระทศพล คุณวโร ๑๓. พระดฮี นั านวโร 103

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ล�ำดบั ก�ำหนดการบำ� เพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพประจ�ำวนั การทรงบำ� เพญ็ พระราชกศุ ลพระราชทานพระศพประจ�ำวนั ตามกำ� หนดการเรมิ่ ตงั้ แตเ่ วลา ๖ นาฬกิ าจนถึง ๒๔ นาฬิกา มีล�ำดับพิธดี งั น้ี การประโคมยำ่� ยาม และพระพิธีธรรมสวดพระอภธิ รรม เวลา ๖ นาฬกิ า กอ่ นเวลา ๖ นาฬิกา เจา้ พนักงานประจ�ำเวรในการปฏิบตั หิ นา้ ทจ่ี ัดเตรยี มการตั้งแตง่ และท�ำความสะอาดสถานท่ีไวพ้ รอ้ ม เมื่อพระพิธธี รรม ๘ รปู ทจี่ ะสวดพระอภิธรรมในตอนกลางวัน ในเวลา ๙ นาฬกิ า ๑๒นาฬิกา และ ๑๕ นาฬิกา (ระหวา่ งเวลา ๗ นาฬิกา ถึง ๑๘ นาฬกิ า) เดนิ ทางถึงพระที่นงั่ ดสุ ติ มหาปราสาทเจ้าหน้าที่กรมการศาสนานิมนต์รับพระราชทานฉันเช้าท่ีหอนิเพทพิทยา ช้ัน ๒ ภัตตาหารเช้าส่วนใหญ่เป็นข้าวต้มกับ และเครื่องดื่มร้อน เมื่อรับพระราชทานฉันเช้าเสร็จแล้ว เจ้าหน้าที่กรมการศาสนานิมนต์นั่งพักยงั ศาลาทิมคด พระราชวงศ์ สมาชกิ ราชสกุล ราชนิ กิ ลู ข้าราชการ และผรู้ ว่ มพิธี มาถึงพระทนี่ ง่ั ดสุ ิตมหาปราสาทเจ้าพนกั งานเชญิ ขน้ึ สู่พระที่น่งั กราบนมสั การพระพุทธรปู ประจำ� พระชนมวารสมเด็จพระเจา้ ภคินเี ธอ เจ้าฟา้เพชรรตั นราชสุดา สริ โิ สภาพัณณวดี ทห่ี นา้ พระแทน่ ราชบัลลงั กป์ ระดับมุกภายใต้พระนพปฎลมหาเศวตฉัตรกราบถวายบังคมพระศพที่หน้าพระแท่นประดิษฐานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ และถวายความเคารพพระราชอาสน์ ตามล�ำดับ จากน้ัน เจ้าพนักงานเชิญน่ังท่ีเก้าอ้ีซึ่งจัดเตรียมไว้บริเวณมุขด้านทิศเหนือ มุขดา้ นทศิ ตะวันออก ศาลาทิมคด และปะรำ� ทพี่ ระลานพระทีน่ ั่งดสุ ิตมหาปราสาทด้านทิศเหนือและทศิ ใต้ ตามตำ� แหน่งเฝ้าฯ เวลา ๖ นาฬกิ า ชาวพนกั งานวงสงั ขแ์ ตร วงปก่ี ลองชนะและวงปพ่ี าทยน์ างหงสเ์ ครอ่ื งคู่ประโคมยำ�่ ยามเมอื่ ประโคมจบแลว้ เจา้ พนกั งานฝา่ ยหอ้ งเครอ่ื งเชญิ เครอื่ งสงั เวยในสำ� รบั พระสพุ รรณภาชนข์ นึ้ สพู่ ระทนี่ งั่ ดสุ ติมหาปราสาท ไปยงั มขุ ดา้ นทศิ ตะวนั ตก ทอดถวายพระศพทหี่ ลงั พระแทน่ แวน่ ฟา้ ทอง เจา้ หนา้ ทกี่ รมการศาสนานมิ นต์พระพธิ ีธรรมท่ีสวดพระอภิธรรมแต่คืนก่อนระหว่างเวลา ๑๙ นาฬิกา จนถงึ ๒๔ นาฬกิ า ข้ึนสพู่ ระท่ีน่งัดุสิตมหาปราสาททางพระทวารมุขด้านทิศเหนือ ขึ้นน่ังยังแท่นพระพิธีธรรมทั้ง ๒ แท่น เม่ือการประโคมย�่ำยามจบ จงึ นิมนตพ์ ระพธิ ีธรรมสวดพระอภธิ รรมวงสังขแ์ ตร และวงปี่กลองชนะ ประโคมยำ�่ ยาม วงปีพ่ าทย์นางหงสป์ ระโคมยำ่� ยาม 104

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพนักเรียนวชิราวธุ วิทยาลยั ผูม้ ารว่ มในการทรงบ�ำเพญ็ ข้าราชการผู้มารว่ มในการทรงบำ� เพญ็ พระราชกศุ ล พระราชกศุ ลถวายภตั ตาหารเชา้ ถวายภัตตาหารเชา้ เวลา ๖ นาฬิกา ๔๕ นาที พระพธิ ีธรรมสวดพระอภธิ รรมจบ เจา้ หน้าท่กี รมการศาสนานิมนต์พระพธิ ธี รรมลงจากพระทนี่ ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาททางพระทวารบนั ไดมขุ ดา้ นทศิ เหนอื ขน้ึ สพู่ ระทนี่ งั่ อกี ครง้ั ทางบนั ไดมขุ ดา้ นทศิ ตะวนั ออก ขนึ้ นงั่ ยงั อาสนส์ งฆพ์ รอ้ มแลว้ เจา้ พนกั งานเชญิ ส�ำรบั ภตั ตาหารถวายพระพทุ ธรปู ประจำ�พระชนมวารวางถวายทโ่ี ตะ๊ เตยี้ ขา้ งพระแทน่ ราชบลั ลงั กป์ ระดบั มกุ ภายใตพ้ ระนพปฎลมหาเศวตฉตั ร และน�ำสำ� รับภัตตาหารวางที่อาสน์สงฆ์หนา้ พระพธิ ีธรรมภตั ตาหารถวายพระพทุ ธรปู ภัตตาหารคาวพระราชทานฉันเชา้ ภัตตาหารหวานพระราชทานฉันเช้า ประจ�ำพระชนมวาร พระพธิ ธี รรมรบั พระราชทานฉันเช้า ในเวลา ๗ นาฬิกา เวลา ๖ นาฬกิ า ๕๕ นาที โดยประมาณ ผู้ทท่ี รงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมใหป้ ฏิบัติแทนพระองค์ในการถวายภัตตาหารเช้าเสด็จพระราชด�ำเนิน เสด็จ หรือมาถึง หากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรสี ิรินธร สยามบรมราชกมุ ารี เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ มาทรงปฏบิ ตั ิแทนพระองค์ ทหารกองรักษาการณ์พระบรมมหาราชวังถวายความเคารพ ขลยุ่ กลองบรรเลงเพลงมหาชัย เม่อื รถยนตพ์ ระทีน่ ั่งเข้าสู่พระบรมมหาราชวงั เทียบรถยนตพ์ ระท่ีนง่ั ท่ีหนา้ ประตูก�ำแพงแก้วดา้ นพระทนี่ ัง่ ราชกรัณยสภา เสดจ็ ข้นึทางมขุ กระสนั พระทน่ี ง่ั พมิ านรตั ยา เสดจ็ เขา้ สพู่ ระทน่ี งั่ ดสุ ติ มหาปราสาทไปยงั ทปี่ ระดษิ ฐานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ ผู้มาเฝ้าฯ ยืนข้ึนถวายความเคารพและยืนอยู่จนกว่าจะประทับพระราชอาสน์ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร สยามบรมราชกุมารี ทรงจุดธูปเทียนเครื่องทองน้อยถวายราชสักการะพระศพ ทรงกราบ เสด็จพระราชด�ำเนินไปยังหน้าพระแท่นราชบัลลังก์ประดับมุกภายใต้พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร ทรงจดุ ธูปเทยี นเคร่ืองนมสั การบูชาพระรตั นตรัย ทรงกราบ ถวายความเคารพพระราชอาสน์ และทรงรบั การเคารพของผมู้ าเฝ้าฯ ประทับพระราชอาสน์ 105

จดหมายเหตุงานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดีหม่อมเจา้ มงคลเฉลิม ยุคล ทรงจุดธปู เทยี นบชู าพระพทุ ธรูป หมอ่ มเจา้ มงคลเฉลมิ ยุคล ทรงประเคนภัตตาหาร ประจำ� พระชนมวาร ในการทรงบ�ำเพ็ญพระราชกศุ ล ถวายพระพธิ ีธรรม พระพิธธี รรมรับพระราชทานฉนั เช้า หากสมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า เจ้าฟา้ มหาจกั รีสิรินธร สยามบรมราชกมุ ารี เสดจ็ พระราชดำ� เนินมาทรงปฏิบตั แิ ทนพระองค์ ทรงประเคนภตั ตาหารถวายพระพิธธี รรมจนครบทกุ รูปแลว้ ทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหพ้ ระอนวุ งศฝ์ า่ ยหนา้ หรอื สมาชกิ ราชสกลุ ปฏบิ ตั พิ ระสงฆต์ ามล�ำดบั ทเ่ี สดจ็ หรอื มารว่ มในพธิ แี ตล่ ะวนั กรณที รงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหพ้ ระอนวุ งศช์ น้ั หมอ่ มเจา้ หรอื สมาชกิ ราชสกลุปฏบิ ตั เิ ปน็ ประธาน เสดจ็ เขา้ มาหรอื มาทางมขุ กระสนั พระทน่ี งั่ พมิ านรตั ยา เสดจ็ เขา้ สพู่ ระทน่ี ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาทหากข้าราชบริพารปฏิบัติหน้าที่ประธานจะขึ้นทางพระทวารพระที่น่ังดุสิตมหาปราสาทมุขด้านทิศตะวันออกไปยังท่ีประดิษฐานพระโกศทองใหญท่ รงพระศพ ทรงจุดหรือจุดธูปเทียนเครื่องทองน้อย และทรงกราบหรอืกราบราบถวายสักการะพระศพท่ีหน้าพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ ทรงจุดหรือจุดธูปเทียนเคร่ืองนมัสการกระบะมกุ บชู าพระพทุ ธรปู ประจ�ำพระชนมวารทหี่ นา้ พระแทน่ ราชบลั ลงั กป์ ระดบั มกุ ภายใตพ้ ระนพปฎลมหาเศวตฉตั ร ทรงกราบหรอื กราบราบ จากนน้ั เสดจ็ หรอื ไปยงั อาสนส์ งฆ์ ทรงประเคนหรอื ประเคนภตั ตาหารถวายพระพิธธี รรมผ้มู ีสมณศกั ดส์ิ ูงสุด แลว้ ทรงปฏิบัตหิ รือปฏิบตั ิสงฆอ์ ยู่ ณ ที่นน้ั ส�ำรบั นอกนน้ั สมาชกิ ราชสกลุ ท่ีเสด็จหรอื มาร่วมพธิ ใี นแตล่ ะวนั ทรงประเคนหรอื ประเคน และปฏบิ ัตพิ ระสงฆ์ ณ ทนี่ น้ั เช่นกนั หมอ่ มเจา้ มงคลเฉลมิ ยคุ ล หม่อมเจา้ มงคลเฉลิม ยคุ ล ทรงกรวดน้�ำถวายพระกุศลทรงประเคนจตุปจั จัยถวายพระพธิ ธี รรม 106

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ หมอ่ มราชวงศจ์ ักรรถ จิตรพงศ์ พระพิธีธรรมทจ่ี ะสวดพระอภิธรรมตลอดทั้งวนัประเคนภตั ตาหารถวายพระพิธีธรรม ขน้ึ น่งั ยงั แทน่ พระพิธธี รรม ขณะทพ่ี ระพธิ ธี รรมรบั พระราชทานฉนั เชา้ วงปพ่ี าทยบ์ รรเลงเพลงฉง่ิ พระฉนั เชา้ เมอ่ื พระพธิ ธี รรมรบัพระราชทานฉนั เสร็จแลว้ วงปีพ่ าทย์หยุดการบรรเลง ผู้ปฏิบตั พิ ระสงฆก์ ลบั ไปประทบั พระเก้าอหี้ รอื น่งั ทเ่ี ดิมท่ีมุขด้านทิศใต้หรือด้านทิศตะวันออก เจ้าพนักงานถอนส�ำรับภัตตาหารและภาชนะออกจากอาสน์สงฆ์ถอนส�ำรบั ภตั ตาหารถวายพระพุทธรูปประจ�ำพระชนมวาร เจา้ พนักงานทกุ คนถวายความเคารพเม่ือเดินผ่านพระราชอาสน์ ในระหวา่ งนน้ั เจา้ หนา้ ทก่ี รมการศาสนานมิ นตพ์ ระพธิ ธี รรมชดุ ใหมท่ จ่ี ะสวดพระอภธิ รรมระหวา่ งเวลา ๗ นาฬกิ า จนถงึ เวลา ๑๘ นาฬิกา จากศาลาทมิ คดดา้ นทศิ ตะวันตกขนึ้ นง่ั ยงั แท่นพระพิธธี รรมที่มุขดา้ นทศิ เหนอื ของพระที่นงั่ ดสุ ิตมหาปราสาท เจา้ พนักงานตรวจตง้ั แตง่ เคร่อื งบูชาพระอภิธรรมไวพ้ ร้อม เวลา ๗ นาฬิกา ๓๐ นาที ผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ปฏิบัติแทนพระองค์ทรงประเคนหรือประเคนจตุปัจจัยถวายพระพิธีธรรมท่ีรับพระราชทานฉันเช้า เป็นใบปวารณา แล้วเสด็จหรอื กลับไปประทับพระเกา้ อ้หี รือน่งั ทีเ่ ดมิ ทรงหล่งั ทกั ษโิ ณทกหรือกรวดน�ำ้ ถวายพระกุศลแด่สมเดจ็ พระเจา้ภคินีเธอ เจา้ ฟ้าเพชรรัตนราชสดุ า สิริโสภาพัณณวดี พระพิธธี รรมถวายอนโุ มทนา เจา้ หน้าท่ีกรมการศาสนานิมนต์พระพิธีธรรมลงจากอาสน์สงฆ์ ออกจากพระที่น่ังดุสิตมหาปราสาททางบันไดมุขด้านทิศตะวันออกไปยังประตูก�ำแพงแก้วด้านทิศเหนือ เดินทางกลับ ในการน้ีทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ถวายภัตตาหารเพลสำ� หรบั พระพิธีธรรมทเ่ี ดินทางกลบั เป็นภัตตาหารบรรจปุ น่ิ โตจดั ถวายไวท้ ร่ี ถยนตไ์ ว้พร้อม ผู้ท่ีทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ปฏิบัติแทนพระองค์ เสด็จไปหรือไปยังมุขด้านทิศเหนือ ผู้มาร่วมพิธีในพระท่ีน่ังดุสิตมหาปราสาทยืนถวายความเคารพหรือแสดงความเคารพ ทรงจุดหรือจดุ ธปู เทยี นเครอื่ งนมสั การกระบะมุกเคร่ืองห้าบชู าพระอภิธรรมทห่ี น้าแท่นพระพธิ ธี รรมทง้ั ๒ แท่น ขณะนน้ัพระพธิ ีธรรมทัง้ ๒ ส�ำรับ ตัง้ พัดพระพธิ ีธรรม โดยเร่มิ จากแท่นฝง่ั ตะวันออกก่อน พระพิธธี รรมท่ีแท่นฝัง่ ตะวนัออกสวดพระอภิธรรม ผทู้ ที่ รงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหป้ ฏบิ ตั แิ ทนพระองค์ ทรงกราบหรอื กราบถวายบงั คมพระศพ และทรงกราบหรือกราบนมัสการพระพุทธรูปประจำ� พระชนมวาร ถวายความเคารพพระราชอาสน์และประทบั พระเกา้ อี้หรอื น่ังที่เดิม เพอื่ สดับพระอภิธรรม จบแลว้ เดนิ ทางกลบั 107

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี พลโท หมอ่ มเจ้าเฉลมิ ศกึ ยุคล ทรงจดุ ธูปเทียนบูชาพระอภธิ รรมท่แี ท่นพระพธิ ธี รรมทั้ง ๒ แท่น หากสมเดจ็ พระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรนิ ธร สยามบรมราชกุมารี ทรงเปน็ ผปู้ ฏิบตั แิ ทนพระองค์ จะเสดจ็ ลงจากพระทน่ี ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาททางมขุ ดา้ นทศิ ใต้ เสดจ็ ออกมขุ กระสนั พระทน่ี ง่ั พมิ านรตั ยาประทับรถยนต์พระท่ีนั่งที่ประตูก�ำแพงแก้วใกล้พระท่ีนั่งราชกรัณยสภา เสด็จพระราชดำ� เนินกลับ ทหารกองรักษาการณ์พระบรมมหาราชวัง ถวายความเคารพ ขลุ่ย กลองบรรเลงเพลงมหาชัย ผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาทถวายความเคารพแล้วน่ังท่ีเดิม ฟังพระอภิธรรม หรือเดินทางกลับตามอัธยาศัย เป็นอันเสร็จพิธีในเวลาเช้า เมื่อพระพิธธี รรมท่แี ท่นฝ่งั ตะวันออกสวดพระอภิธรรมจบแรก พระพิธธี รรมที่แท่นฝั่งตะวันตกสวดจบที่สอง และสวดสลบั กนั จนถงึ เวลา ๘ นาฬกิ า ๓๐ นาที เจ้าหน้าท่กี รมการศาสนานิมนต์ลงจากพระทีน่ ั่งดสุ ิตมหาปราสาท ไปพักยังอาคารพิพิธภณั ฑ์วดั พระศรีรัตนศาสดาราม ชน้ั ลา่ ง พระพิธีธรรมสวดพระอภธิ รรม เวลา ๙ นาฬกิ า เวลา ๘ นาฬิกา ๕๕ นาที เจา้ หน้าทีก่ รมการศาสนานิมนต์พระพิธีธรรมข้ึนนัง่ ยงั แท่นพระพิธธี รรมท้ัง ๒ แท่น เวลา ๙ นาฬกิ า พระพิธีธรรมสวดพระอภิธรรมจนถงึ เวลา ๑๐ นาฬกิ า ๓๐ นาที อนงึ่ ในเวลานัน้มปี ระชาชน นกั เรยี น นกั ศกึ ษา ขา้ ราชการ พนักงานรฐั วิสาหกิจและองค์กรตา่ ง ๆ เดนิ ทางมาถวายสักการะพระศพ และฟังพระอภิธรรมอย่างตอ่ เน่อื ง ผ้มู ารว่ มในการทรงบำ� เพญ็ พระราชกุศลถวายภัตตาหารเพลแดพ่ ระพิธธี รรม 108

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ พระพิธีธรรมรับพระราชทานฉันเพล ในเวลา ๑๑ นาฬกิ า เวลา ๑๐ นาฬกิ า ผทู้ ท่ี รงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหป้ ฏบิ ตั แิ ทนพระองค์ พระราชวงศ์สมาชกิ ราชสกลุ ขา้ ราชการ และผรู้ ว่ มงาน เดนิ ทางถงึ พระทน่ี ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาท เจา้ พนกั งานเชญิ ขนึ้ สพู่ ระทนี่ ง่ัดสุ ติ มหาปราสาท วางพวงมาลา (ถา้ ม)ี กราบพระพทุ ธรปู ประจำ� พระชนมวาร กราบถวายสกั การะพระศพ และถวายความเคารพพระราชอาสนเ์ หมอื นเชน่ ผมู้ ารว่ มการทรงบำ� เพญ็ พระราชกศุ ลพระราชทานพระศพในเวลาเชา้เจ้าพนักงานเชิญนง่ั ตามต�ำแหน่งเฝ้าฯ เวลา ๑๐ นาฬิกา ๔๐ นาที เจ้าพนกั งานนิมนตพ์ ระพธิ ธี รรมลงจากแท่นพระพธิ ีธรรมมขุ ด้านทิศเหนอื เพอ่ื รับพระราชทานฉนั เพล หากเปน็ วนั ท่มี ีพระราชพธิ ีหรอื การทรงบ�ำเพญ็ พระราชกศุ ลพระราชทานพระศพประจำ� สปั ดาห์ ซง่ึ นมิ นตพ์ ระสงฆส์ วดพระพทุ ธมนต์ แสดงพระธรรมเทศนา และสดบั ปกรณ์ เจา้ พนกั งานจะนิมนต์พระพิธีธรรมไปยังหอนิเพทพิทยา ชั้น ๒ และรับพระราชทานฉันเพล เสร็จแล้วนิมนต์พักท่ีอาคารพิพิธภัณฑ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม หากเป็นวันปรกติ เจ้าพนักงานนิมนต์พระพิธีธรรมข้ึนสู่พระท่ีน่ังดุสิตมหาปราสาททางมุขด้านทิศตะวันออก ข้ึนน่ังยังอาสน์สงฆ์ จากน้ันเจ้าพนักงานเชิญส�ำรับภัตตาหารวางที่อาสน์สงฆ์หน้าพระพิธีธรรม และเชิญส�ำรับภัตตาหารถวายพระพุทธรูปประจำ� พระชนมวาร เหมือนเช่นการทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลถวายภตั ตาหารเชา้ แดพ่ ระพิธธี รรม เวลา ๑๐ นาฬกิ า ๔๕ นาที ผทู้ ่ที รงพระกรณุ าโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ มให้ปฏิบตั แิ ทนพระองค์ทรงจดุ หรอื จดุ ธปู เทยี นเครอื่ งทองนอ้ ยถวายสกั การะพระศพ และเครอ่ื งนมสั การบชู าพระพทุ ธรปู ประจ�ำพระชนมวาร และถวายความเคารพพระราชอาสน์ แลว้ ทรงประเคนหรอื ประเคนภตั ตาหารเพลถวายพระพธิ ธี รรมเหมอื นเชน่ พิธีการในเวลาเช้า ผู้มารว่ มพิธใี นพระทน่ี งั่ ดสุ ิตมหาปราสาทยืนแสดงความเคารพจนผู้ปฏิบตั แิ ทนพระองคป์ ระทบั พระเกา้ อห้ี รือนงั่ เรยี บร้อยแลว้ พระราชวงศ์และพระประยูรญาติ ผู้ปฏบิ ตั ิพระสงฆเ์ ข้านัง่ ยังเก้าอีห้ น้าอาสนส์ งฆ์เพื่อปฏบิ ัติพระพธิ ีธรรมระหว่างการรบั พระราชทานฉัน เมือ่ พระพิธีธรรมรบั พระราชทานฉนั ภตั ตาหารเพลเสรจ็ แลว้ ผปู้ ฏบิ ตั พิ ระสงฆก์ ลบั ไปประทบั พระเกา้ อห้ี รอื นงั่ ทเี่ ดมิ เจา้ พนกั งานถอนสำ� รบั และภาชนะออกจากอาสนส์ งฆ์ และถอนส�ำรับภัตตาหารทถ่ี วายพระพุทธรูปประจ�ำพระชนมวาร พรอ้ มแล้ว ผูท้ ่ีทรงพระกรณุ าโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ มใหป้ ฏบิ ตั ิแทนพระองค์ ทรงหลงั่ ทักษิโณทก ทรงกรวดน้�ำหรอื กรวดนำ้� ถวายพระกศุ ล ขณะนนั้ พระพธิ ธี รรมถวายอนโุ มทนา จบแลว้ เจา้ พนกั งานนมิ นตล์ งจากอาสนส์ งฆ์ และออกจากพระทน่ี ง่ั ดุสิตมหาปราสาททางบันไดมขุ ด้านทศิ ตะวนั ออก เพือ่ ข้นึ สู่พระท่นี ่ังอีกครั้งทางมุขด้านทศิ เหนือขน้ึ นง่ั ยังแทน่ พระพิธธี รรมเชน่ เดมิ หากเป็นวนั ท่ีมพี ระราชพิธหี รอื การทรงบำ� เพญ็ พระราชกุศลพระราชทานพระศพประจำ� สปั ดาห์ ซง่ึ ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหม้ เี จา้ ภาพรว่ มนน้ั เจา้ พนกั งานจะนมิ นต์พระพธิ ธี รรมจากอาคารพพิ ธิ ภณั ฑว์ ดั พระศรรี ตั นศาสดาราม ขนึ้ สพู่ ระทน่ี งั่ ดสุ ติ มหาปราสาท และขน้ึ นงั่ ยงั แทน่พระพธิ ธี รรมไวพ้ รอ้ ม ในขณะทยี่ งั อยใู่ นระหวา่ งพระราชพธิ หี รอื การทรงบำ� เพญ็ พระราชกศุ ลพระราชทานพระศพ ผู้ทีท่ รงพระกรุณาโปรดเกลา้ โปรดกระหม่อมให้ปฏบิ ัติแทนพระองคเ์ สดจ็ ไปหรอื ไป ทรงจดุ หรอื จุดธูปเทยี นเครื่องนมัสการกระบะมกุ หน้าแท่นพระพธิ ีธรรมทั้ง ๒ แท่น ผมู้ าร่วมพธิ ยี นื แสดงความเคารพจนกว่าผทู้ รงปฏบิ ตั หิ รอื ปฏบิ ตั แิ ทนพระองคจ์ ะเสดจ็ หรอื ออกจากพระทนี่ งั่ ดสุ ติ มหาปราสาท ขณะนน้ั พระพธิ ธี รรมสวดพระอภธิ รรมเช่นกอ่ นหนา้ ผ้ปู ฏบิ ตั แิ ทนพระองค์เสด็จหรือไป ทรงกราบหรอื กราบพระศพ และพระพทุ ธรปูประจำ� พระชนมวาร ถวายความเคารพพระราชอาสนเ์ หมอื นเชน่ พธิ กี ารในเวลาเชา้ แลว้ ออกจากพระทนี่ งั่ ดสุ ติมหาปราสาท เป็นอันเสรจ็ พธิ ที รงบ�ำเพ็ญพระราชกศุ ลถวายภัตตาหารเพลแดพ่ ระพธิ ีธรรม 109

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี การประโคมยำ�่ ยาม และพระพธิ ธี รรมสวดพระอภธิ รรม ในเวลา ๑๒ นาฬกิ า เวลา ๑๒ นาฬิกา ชาวพนักงานวงสังข์แตร วงปี่กลองชนะ และวงปี่พาทย์นางหงส์เคร่ืองคู่ประโคมย่�ำยาม เม่ือประโคมจบแล้ว เจ้าพนักงานเชิญเครื่องสังเวยในส�ำรับพระสุพรรณภาชน์ขึ้นสู่พระที่นั่งไปยังทา้ ยพระแท่นแวน่ ฟา้ ทองทป่ี ระดษิ ฐานพระโกศทองใหญท่ รงพระศพ ตง้ั เคร่ืองสงั เวยถวายแดพ่ ระศพ อนง่ึ หากเปน็ วนั ทม่ี พี ระราชพธิ หี รอื การทรงบำ� เพญ็ พระราชกศุ ลพระราชทานพระศพประจำ� สปั ดาห์ขน้ั ตอนพระราชพธิ ีจะลว่ งเลยเวลา ๑๒ นาฬิกา ตอ่ เสร็จแล้วจงึ ประโคมย�่ำยาม การสวดพระอภธิ รรมในเวลา๑๒ นาฬกิ า จะได้เรม่ิ หลงั การประโคมยำ�่ ยาม และสวดไปจนถงึ เวลา ๑๔ นาฬิกา เจา้ หนา้ ที่กรมการศาสนาจึงนิมนต์พระพิธีธรรมลงจากพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทไปยังอาคารพิพิธภัณฑ์วัดพระศรีรัตนศาสดารามชัน้ ลา่ ง เพ่ือพกั และฉันน้ำ� ปานะ พระพิธธี รรมสวดพระอภธิ รรม ในเวลา ๑๕ นาฬกิ า เวลา ๑๔ นาฬิกา ๔๕ นาที เจ้าหน้าท่ีกรมการศาสนานิมนต์พระพิธีธรรมขึ้นสู่พระที่น่ังดุสิตมหาปราสาท ขน้ึ น่งั ยังแท่นพระพิธีธรรมทีเ่ ดิม เวลา ๑๕ นาฬิกา พระพธิ ธี รรมสวดพระอภธิ รรมเหมอื นเช่นกอ่ นหน้า ไปจนถงึ เวลา ๑๗ นาฬกิ า๓๐ นาที เวลา ๑๗ นาฬกิ า ๔๕ นาที ผทู้ ที่ รงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหป้ ฏบิ ตั แิ ทนพระองค์ ขน้ึสพู่ ระทนี่ ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาท ประทบั พระเกา้ อห้ี รอื นง่ั ทเี่ ดมิ เจา้ หนา้ ทก่ี รมการศาสนานมิ นตพ์ ระพธิ ธี รรม ๘ รปูทีส่ วดพระอภิธรรมตลอดทงั้ วนั ในวนั นลี้ งจากพระที่นง่ั ดสุ ติ มหาปราสาททางพระทวารมุขดา้ นทศิ เหนือ ขน้ึ สู่พระที่น่ังทางมุขด้านทิศตะวันออก และข้ึนนั่งยังอาสน์สงฆ์เรียงล�ำดับตามสมณศักด์ิ เจ้าพนักงานภูษามาลาเชิญเสาบัว ๕ เสา ส�ำหรับรองรับพระภูษาโยงมาต้ังเป็นระยะจากหน้าพระแท่นที่ประดิษฐานหน้าพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพจนถงึ ธรรมาสนท์ ต่ี น้ อาสนส์ งฆ์ ลาดพระภษู าโยงจากพานพระมหากฐนิ ทป่ี ระดษิ ฐานหนา้พระโกศทองใหญท่ รงพระศพนำ� มาพักไวท้ ี่เสาบวั ขา้ งธรรมาสน์ ลาดพระภูษาโยงอีกสายหนึง่ บนรองพระภษู าโยงบนอาสน์สงฆ์ผ่านหน้าพระพิธีธรรมท้ัง ๘ รูป พร้อมแล้วทูลเชิญหรือเชิญผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ มใหป้ ฏบิ ตั แิ ทนพระองค์ ทรงทอดหรอื ทอดผา้ ไตรพรอ้ มใบปวารณาเปน็ เงนิ ๔๐๐ บาท จ�ำนวน๘ ส�ำรบั ครบแล้วกลับไปประทับพระเกา้ อหี้ รอื นัง่ ทเี่ ดิม จากนัน้ เจา้ พนกั งานภษู ามาลาเชญิ ปลายพระภูษาโยงท้ังสองสายสอดเช่ือมกันบนพานพระมหากฐินท่ีต้นอาสน์สงฆ์ พระพิธีธรรมสดับปกรณ์ จบ เจ้าพนักงานภูษามาลาพับพระภูษาโยงทั้งสองสายเข้าที่เดิม ผู้ท่ีทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ปฏิบัติแทนพระองค์ ทรงกรวดน�้ำหรือกรวดน้�ำถวายพระกุศล พระพิธีธรรมถวายอนุโมทนา เจ้าพนักงานนิมนต์พระพิธีธรรมลงจากอาสน์สงฆ์ และออกจากพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาททางบันไดมุขด้านทิศตะวันออกออกจากพระท่ีนง่ั ดุสิตมหาปราสาททางประตกู �ำแพงแก้วด้านทศิ เหนอื เดินทางกลบั ผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ปฏิบัติแทนพระองค์ ทรงกราบหรือกราบพระศพท่ีหน้าแท่นประดิษฐานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ ทรงกราบหรือกราบพระพุทธรูปประจ�ำพระชนมวารทหี่ นา้ พระแทน่ ราชบลั ลงั กภ์ ายใตพ้ ระนพปฎลมหาเศวตฉตั ร และถวายความเคารพพระราชอาสน์ ผมู้ ารว่ มพธิ ีในพระที่น่งั ดุสิตมหาปราสาทยนื แสดงความเคารพ ตามพิธีการเชน่ เดียวกบั เวลาเชา้ เป็นอนั เสรจ็ การบ�ำเพ็ญพระราชกุศลสวดพระอภิธรรมในเวลากลางวนั 110

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ อนึ่ง ในระหวา่ งเวลา ๑๗ นาฬิกา ถึง ๑๗ นาฬกิ า ๓๐ นาที พระราชวงศ์ สมาชกิ ราชสกลุ ราชนิ กิ ุลขา้ ราชการ และผรู้ ว่ มการทรงบำ� เพญ็ พระราชกศุ ลพระพธิ ธี รรมสวดพระอภธิ รรมในเวลาคำ�่ เดนิ ทางถงึ พระทน่ี ง่ัดุสิตมหาปราสาท เจ้าพนักงานเชิญข้ึนสู่พระท่ีน่ัง วางพวงมาลา (ถ้ามี) กราบนมัสการพระพุทธรูปประจ�ำพระชนมวาร กราบถวายสกั การะพระศพ และถวายความเคารพพระราชอาสนเ์ หมอื นเชน่ ผมู้ ารว่ มพธิ ใี นเวลาเชา้แล้ว เจา้ พนกั งานเชญิ เขา้ นง่ั ตามตำ� แหน่งเฝ้าฯ วงประโคมปพ่ี าทยน์ างหงส์ สำ� นักการสังคตี กรมศิลปากร การประโคมย่�ำยาม การบรรเลงและขบั รอ้ งของวงป่ีพาทย์ ไมน้ วม ในเวลา ๑๘ นาฬกิ า เวลา ๑๘ นาฬิกา ชาวพนักงานวงสังข์แตร วงปี่กลองชนะ และวงปี่พาทย์นางหงส์เครื่องคู่ประโคมย�ำ่ ยาม เมอื่ ประโคมจบแล้ว วงปีพ่ าทยไ์ มน้ วมบรรเลงและขบั รอ้ งเพลงชดุ พระราชนิพนธใ์ นพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (ดูรายช่ือเพลงในหัวข้อการประโคมย�่ำยาม) ในเวลาเยน็ เจา้ พนกั งานเชญิ เครอ่ื งสงั เวยขน้ึ สพู่ ระทนี่ ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาทไปยงั หลงั พระแทน่ แวน่ ฟา้ท่ีประดิษฐานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ ทอดเครื่องสังเวยถวายพระศพแล้วถวายบังคม เจ้าพนักงานเตรียมการตั้งแตง่ เพิ่มเติม ในการพระพธิ ธี รรมสวดพระอภธิ รรมไว้พร้อม พระพธิ ีธรรมจาก ๒ พระอารามท่ีจะสวดพระอภิธรรมตลอดท้ังคนื ในเวลา ๑๙ นาฬกิ า ๒๑ นาฬกิ า๒๔ นาฬกิ า และ ๖ นาฬกิ า (ระหวา่ งเวลา ๑๙ นาฬกิ า จนถงึ เวลา ๖ นาฬกิ าของวนั รงุ่ ขนึ้ ) เดนิ ทางถงึ พระทนี่ ง่ัดสุ ิตมหาปราสาท เจา้ พนกั งานนิมนตน์ ง่ั ท่ีศาลาทมิ คดด้านทศิ เหนือฝั่งตะวนั ตก แล้วถวายน้ำ� ปานะ พระพธิ ธี รรมสวดพระอภิธรรม ในเวลา ๑๙ นาฬิกา เวลา ๑๘ นาฬกิ า ๔๕ นาที เจา้ พนกั งานนมิ นตพ์ ระพธิ ธี รรมทจี่ ะสวดพระอภธิ รรมตลอดทงั้ คนื จนถงึรงุ่ เชา้ จากศาลาทมิ คดขนึ้ สพู่ ระทน่ี ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาททางมขุ ดา้ นทศิ เหนอื ขนึ้ นงั่ ยงั แทน่ พระพธิ ธี รรมเชน่ เดมิ เวลา ๑๙ นาฬิกา ผ้ทู ีท่ รงพระกรณุ าโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ปฏบิ ัตแิ ทนพระองค์ เสดจ็ หรือมาถงึ พระที่นั่งดสุ ิตมหาปราสาท ผ้มู ารว่ มพธิ ยี นื ข้ึนถวายหรือแสดงความเคารพ ผทู้ ีท่ รงพระกรณุ าโปรดเกลา้โปรดกระหม่อมให้ปฏิบัติแทนพระองค์ทรงจุดหรือจุดธูปเทียนเคร่ืองทองน้อยแล้วทรงกราบหรือกราบถวายสกั การะพระศพ ทรงจดุ หรอื จดุ ธปู เทยี นเครอื่ งนมสั การกระบะมกุ แลว้ ทรงกราบหรอื กราบพระพทุ ธรปู ประจ�ำพระชนมวาร และถวายความเคารพพระราชอาสน์ เช่นเดียวกบั พธิ ีการในเวลาเช้า แล้วทรงรบั หรือรับความ 111

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดีเคารพจากผู้มาร่วมพิธี จากนั้นเสด็จหรือไปยังแท่นพระพิธีธรรม ทรงจุดหรือจุดธูปเทียนเคร่ืองนมัสการกระบะมกุ บชู าพระอภธิ รรมทห่ี นา้ แทน่ พระพธิ ธี รรมทง้ั ๒ แทน่ แลว้ เสดจ็ กลบั มาประทบั พระเกา้ อห้ี รอื นงั่ ทเ่ี ดมิพระพิธธี รรมทแี่ ท่นพระพธิ ีธรรมฝั่งตะวันออกเริม่ สวดพระอภธิ รรม เฉพาะการสวดพระอภธิ รรมในเวลา ๑๙นาฬิกา จะสวด ๔ จบ แล้วสดบั ปกรณ์ ทา่ นผู้หญิงบุตรี วรี ะไวทยะ ผทู้ ี่ทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหป้ ฏบิ ัติ แทนพระองค์ ในการบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระพิธธี รรม สวดพระอภิธรรมในเวลาคำ่� ถวายสักการะพระศพ กราบนมสั การพระพุทธรูปประจำ� พระชนมวาร และจุดธปู เทยี นเครือ่ งนมสั การกระบะมุกเครอื่ งห้าบชู า พระอภิธรรมที่แท่นพระพธิ ธี รรมทั้ง ๒ แทน่ ผ้มู าร่วมพิธยี ืนแสดงความเคารพ 112

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ หากเป็นพระบรมวงศานุวงศ์เสด็จพระราชด�ำเนินหรือเสด็จมาทรงปฏิบัติพระราชกิจ เมื่อเสด็จพระราชดำ� เนนิ หรอื เสดจ็ ถงึ ทรงจดุ ธปู เทยี นเครอ่ื งทองนอ้ ยถวายสกั การะพระศพ แลว้ ทรงกราบ และทรงจดุ ธปูเทยี นเครอื่ งนมสั การกระบะถมบชู าพระพทุ ธรปู ประจำ� พระชนมวาร ทรงกราบ จากนน้ั เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ไปยงัแท่นพระพธิ ธี รรม ทรงจุดธูปเทยี นเครือ่ งนมัสการกระบะมุกบูชาพระอภธิ รรมท่หี น้าแทน่ พระพธิ ธี รรมท้งั สองพระพิธีธรรมเรมิ่ สวดพระอภธิ รรม เสด็จพระราชดำ� เนนิ หรอื เสด็จกลับไปประทับพระเก้าอี้ทม่ี ุขดา้ นทศิ ใต้ เวลา ๑๙ นาฬิกา ๓๐ นาที พระพิธีธรรมสวดพระอภิธรรม ครบ ๔ จบ เจ้าพนักงานนิมนต์พระพิธีธรรมท้ัง ๘ รูป ซึ่งจะสวดพระอภิธรรมตลอดทั้งคืนในวันนี้ลงจากพระท่ีน่ังดุสิตมหาปราสาททางพระทวารบันไดมุขด้านทิศเหนือ และขึ้นสู่พระที่นั่งทางบันไดมุขด้านทิศตะวันออก ข้ึนน่ังยังอาสน์สงฆ์เรยี งลำ� ดบั ตามสมณศักด์ิ เจา้ พนักงานภษู ามาลาลาดพระภษู าโยงเหมอื นเช่นกอ่ นหน้า เวลา ๑๙ นาฬกิ า ๔๕ นาที เจา้ พนกั งานกราบทลู เชญิ ทลู เชญิ หรอื เชญิ ผทู้ ที่ รงพระกรณุ าโปรดเกลา้โปรดกระหมอ่ มให้ปฏิบตั แิ ทนพระองค์ ทรงทอดหรือทอดผา้ ไตร ๘ ส�ำรับ แลว้ ประทับพระเก้าอหี้ รอื นั่งท่เี ดิมจากนั้นเจ้าพนักงานภูษามาลาเชิญปลายพระภูษาโยงท้ังสองสายสอดเช่ือมกัน* บนพานพระมหากฐินท่ีต้นอาสน์สงฆ์ หากพระราชวงศ์เสด็จมาทรงปฏิบัติแทนพระองค์ เจ้าพนักงานภูษามาลาจะสอดเชื่อมพระภูษาโยงที่พานพระมหากฐนิ ที่ต้นอาสน์สงฆ์ไวพ้ ร้อม แลว้ จึงกราบทูลเชิญดว้ ยการถวายคำ� นบั ท่านผูห้ ญิงบุตรี วีระไวทยะ ผ้ทู ี่ทรงพระกรณุ า ท่านผู้หญงิ บุตรี วีระไวทยะ ผ้ทู ่ีทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ มให้ปฏิบตั ิแทนพระองค์ในการ โปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ มให้ปฏบิ ตั แิ ทนพระองค์ ทอดผ้าไตรสำ� หรับพระพธิ ธี รรมสดับปกรณ์ กรวดน�้ำถวายพระกศุ ล* อน่ึง การสอดพระภูษาโยงสองส�ำรับเข้าด้วยกันไว้ก่อนหรือไม่นั้น มีราชประเพณีว่าขึ้นกับพระเกียรติยศ หรือเกียรติยศของผทู้ อดผา้ สดบั ปกรณ์ เนอื่ งจากพระภษู าโยงสายแรกเปน็ สว่ นทเี่ ชอื่ มโยงเนอื่ งมาจากเบอ้ื งสงู ของพระบรมศพหรอื พระศพ การขา้ มกรายไมว่ า่ ด้วยอวยั วะสว่ นใด ๆ ย่อมไมพ่ ึงกระทำ� โดยเด็ดขาด ทั้งนี้ เจา้ พนกั งานจะสอดเชอ่ื มพระภูษาโยงสายท่ีโยงมาจากพระบรมศพหรือพระศพ ตอ่ เม่อื เจา้ พนักงานลาดพระภษู าโยงสายทีอ่ ย่ตู ้นอาสนส์ งฆ์ลงบนผา้ รองพระภษู าโยง (ผา้ ขาว) เรยี บร้อยแลว้ เท่านั้น เพอ่ื มใิ ห้อวยั วะสว่ นใด ๆ ของเจา้ พนกั งานขา้ มกราย ครนั้ พระสงฆส์ ดบั ปกรณเ์ สรจ็ กจ็ ะถอนสว่ นเชอ่ื มออก เพอื่ เจา้ พนกั งานจะไดไ้ มข่ า้ มกรายสว่ นอันเนื่องมาจากพระบรมศพหรอื พระศพ ในขณะปฏิบตั กิ ารพับเก็บพระภษู าโยงส�ำรับต้นอาสนส์ งฆ์ นอกจากนี้ เจา้ พนักงานภษู ามาลาจะสอดเชื่อมพระภูษาโยงท้ังสองสายไว้ก่อน ก็ต่อเม่ือผู้ทรงทอดผ้าสดับปกรณ์เป็นพระราชวงศ์ต้ังแต่ชั้นหม่อมเจ้าขึ้นไปเท่านั้น หากผทู้ อดผา้ สดบั ปกรณเ์ ป็นบุคคลสามัญชน จะไมส่ อดเชอ่ื มพระภษู าโยงสองสายเข้าด้วยกัน คงใหส้ ามัญชนผู้เปน็ ประธานน้ัน ทอดผา้ ลงบนพระภูษาโยงสายส�ำรบั ต้นอาสน์สงฆใ์ หแ้ ล้วเสร็จก่อน จึงเช่ือมสายทเี่ น่ืองมาจากพระศพเขา้ ด้วยกนั เพอื่ มิให้มอื และแขนของบุคคลสามญั ชนผู้เป็นประธานน้นั กรายข้ามพระภษู าโยงอันเนอ่ื งมาจากเบอ้ื งสงู ของพระศพ ในขณะกำ� ลังทอดผา้ 113

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ทา่ นผูห้ ญิงบุตรี วรี ะไวทยะ ผทู้ ไ่ี ดร้ บั พระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ ม ใหป้ ฏบิ ัติแทนพระองค์ กราบพระศพ และพระพทุ ธรูปประจำ� พระชนมวาร แล้วรบั การเคารพจากผมู้ าร่วมพิธีทีย่ ืนแสดง ความเคารพ กอ่ นเดินทางกลับ เม่ือประทับพระเก้าอ้ีหรือนั่งท่ีเดิมเรียบร้อยแล้ว พระพิธีธรรมสดับปกรณ์ จบแล้ว เจ้าพนักงานภูษามาลาถอนส่วนเช่ือมพระภูษาโยงสองส�ำรับออกจากกันแล้วจึงพับพระภูษาโยงทั้งสองสายเข้าท่ีเดิม ผู้ที่ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหป้ ฏบิ ตั แิ ทนพระองค์ ทรงหลง่ั ทกั ษโิ ณทก ทรงกรวดน�้ำหรอื กรวดนำ้�ถวายพระกุศล พระพธิ ธี รรมถวายอนโุ มทนา จบแลว้ เจา้ พนักงานนิมนต์พระพิธีธรรมลงจากอาสน์สงฆ์ ออกจากพระที่น่ังดุสิตมหาปราสาททางบันไดมุขด้านทิศตะวันออก ไปพักยังห้องพักท่ีทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมใหจ้ ดั ไว้ ณ อาคารพพิ ิธภัณฑ์วดั พระศรรี ัตนศาสดาราม ในพระบรมมหาราชวงั ผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ โปรดกระหม่อมให้ปฏิบัติแทนพระองค์ ทรงกราบหรอื กราบพระศพท่ีหนา้ แทน่ ประดษิ ฐานพระโกศทองใหญท่ รงพระศพ ทรงกราบหรอื กราบพระพทุ ธรปู ประจำ� พระชนมวารทหี่ นา้พระแทน่ ราชบลั ลงั กภ์ ายใตพ้ ระนพปฎลมหาเศวตฉตั ร ทรงรบั หรอื รบั การเคารพของผมู้ ารว่ มงาน ถวายความเคารพพระราชอาสน์ ออกจากพระทีน่ ัง่ ดุสติ มหาปราสาททางมุขด้านทศิ ตะวันออกหรอื ทางมุขดา้ นทศิ ใต้ อน่ึง ผู้มาร่วมพิธียืนถวายหรือแสดงความเคารพในระหว่างที่ผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ปฏิบัติแทนพระองค์ ทรงประกอบหรือประกอบพิธีทุกข้ันตอนจนกระท่ังประทับพระเก้าอี้หรอื นง่ั ที่เดิม 114

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ หากพระบรมวงศานุวงศ์เสด็จพระราชดำ� เนินหรือเสด็จมาทรงปฏิบัติพระราชกิจ จะเสด็จออกจากพระท่ีนั่งดุสิตมหาปราสาททางบันไดมุขกระสันพระท่ีนั่งพิมานรัตยา เสด็จพระราชด�ำเนินไปประทับรถยนต์พระที่น่ังที่ประตูก�ำแพงแก้ว ข้างพระท่ีนั่งราชกรัณยสภา เสด็จพระราชด�ำเนินกลับ ทหารกองรักษาการณ์พระบรมมหาราชวัง ถวายความเคารพ ขลุ่ยและกลองบรรเลงเพลงมหาชัย เป็นอันเสร็จการทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลสวดพระอภิธรรมในเวลาคำ่� พระพิธีธรรมสวดพระอภิธรรมต่อเน่ืองไปจนถึงเวลา ๒๐ นาฬิกา๓๐ นาที เจา้ หน้าท่ีกรมการศาสนาจึงนิมนต์ไปพัก อนึ่ง ในระหว่างการสวดพระอภิธรรมในเวลาค่�ำอาจมีการเสด็จพระราชด�ำเนินหรือเสด็จเป็นการส่วนพระองค์เพื่อถวายสักการะพระศพ และทรงสดับพระอภิธรรม พระบรมวงศ์หรือพระอนุวงศ์ท่ีเสด็จพระราชด�ำเนินหรือเสด็จเป็นการส่วนพระองค์ ทรงจุดธูปเทียนเคร่ืองทองน้อยถวายสักการะพระศพ และเครื่องนมัสการกระบะมุกบูชาพระพุทธรูปประจำ� พระชนมวาร ถวายความเคารพพระราชอาสน์ แล้วเสด็จพระราชด�ำเนินหรือเสดจ็ ไปทรงจดุ ธปู เทยี นเครือ่ งนมสั การกระบะมกุ บูชาพระอภธิ รรม เมอื่ พระพิธีธรรมสวดพระอภิธรรมจบครบ ๑ รอบ ทรงทอดผา้ สดับปกรณ์ พระพธิ ธี รรมถวายอนโุ มทนา ทรงหล่งั ทักษโิ ณทกหรอืทรงกรวดนำ้� แล้วเสด็จกลับ การประโคมย่ำ� ยาม และพระพิธธี รรมสวดพระอภิธรรม ในเวลา ๒๑ นาฬกิ า และ ๒๔นาฬิกา เวลา ๒๑ นาฬิกา ชาวพนักงานวงสังข์แตร วงปี่กลองชนะและวงปี่พาทย์นางหงส์เคร่ืองคู่ประโคมย่ำ� ยาม ในระหว่างนัน้ เจา้ หน้าทก่ี รมการศาสนานิมนตพ์ ระพิธีธรรมขึ้นสู่พระทีน่ ่งั ดุสติ มหาปราสาทขึ้นนั่งยังแท่นพระพิธีธรรม เม่ือประโคมย�่ำยามจบ เจ้าหน้าที่กรมการศาสนานิมนต์พระพิธีธรรมสวดพระอภธิ รรมสบื เนอ่ื งไปจนถึงเวลา ๒๔ นาฬิกา คร้ันเมื่อถึง เวลา ๒๔ นาฬิกา ชาวพนักงานวงสังข์แตร วงปี่กลองชนะ และวงปี่พาทย์นางหงส์เครื่องคู่ ประโคมยำ่� ยาม พระพธิ ีธรรมจบการสวดพระอภธิ รรมรอบสุดทา้ ย เจ้าหนา้ ท่ีกรมการศาสนานิมนต์พระพธิ ธี รรมจ�ำวัดที่อาคารพิพิธภณั ฑว์ ัดพระศรีรตั นศาสดาราม เป็นอนั เสร็จส้ินการทรงบำ� เพญ็ พระราชกศุ ลพระราชทานพระศพประจำ� วนั อนึง่ การสวดพระอภิธรรมระหว่างเวลา ๒๑ นาฬิกา ถึง ๒๔ นาฬกิ า มีข้าราชบรพิ าร ทหาร ต�ำรวจและพระสงฆจ์ ากวดั ตา่ ง ๆ เขา้ ถวายสกั การะและพจิ ารณาพระศพ และฟงั พระพธิ ธี รรมสวดพระอภธิ รรม ไมม่ ีการทอดผา้ สดบั ปกรณ์ ในเวลานน้ั ยงั คงมเี จา้ พนกั งานและคณะแพทยพ์ ยาบาลปฏบิ ตั หิ นา้ ท่ี และอำ� นวยความสะดวกแก่ผ้ทู ี่มาฟงั พระอภิธรรม การพระราชทานเลย้ี งแกผ่ ้มู าร่วมพธิ ี ในการทรงบำ� เพญ็ พระราชกศุ ลพระราชทานพระศพประจำ� วนั ตลอดระยะเวลา ๑๐๐ วนั พระบาทสมเดจ็ พระปรมนิ ทรมหาภมู พิ ลอดลุ ยเดช ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มพระราชทานเลยี้ งเครอ่ื งดม่ืซง่ึ เปน็ ผลติ ภณั ฑจ์ ากโครงการสว่ นพระองค์ สวนจติ รลดา แกบ่ รรดาผมู้ ารว่ มพธิ ตี ลอดทง้ั วนั นอกจากนย้ี งั ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มพระราชทานเลยี้ งอาหารเยน็ แกผ่ ปู้ ฏบิ ตั งิ านและผมู้ ารว่ มพธิ ี กอ่ นการสวดพระอภิธรรมในเวลา ๑๙ นาฬิกา ณ หอนเิ พทพิทยา และพระราชทานอาหารว่างบรรจุกล่องเม่ือเสรจ็ สน้ิ การทรงบ�ำเพญ็ พระราชกุศลสวดพระอภธิ รรมพระราชทานพระศพในรอบ ๑๙ นาฬกิ าด้วย 115

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช เจา้ ฟา้ มหาวชริ าลงกรณ สยามมกฎุ ราชกมุ าร เสดจ็ พระราชดำ� เนนิไปทรงสดับพระพิธธี รรมสวดพระอภธิ รรมพระศพ ณ วนั จันทร์ ที่ ๑ สงิ หาคม พทุ ธศกั ราช ๒๕๕๔ เวลาบ่าย เจ้าพนักงานเตรียมการตั้งแต่งเพ่ิมเติมภายในพระท่ีน่ังดุสิตมหาปราสาท ที่หน้าพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ถัดจากเครื่องทองน้อยของสมเดจ็ พระนางเจา้ สิรกิ ติ ์ิ พระบรมราชนิ ีนาถ เจ้าพนกั งานต้ังขาหย่งั สำ� หรบั วางพวงมาลาถวายพระศพ ๓ ส�ำรับ ส�ำหรับพระเจ้าหลานเธอทรงวางพวงมาลา ถัดจากเคร่ืองทองน้อยของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภมู ิพลอดลุ ยเดช ต้งั ขาหยั่ง ๒ สำ� รบั สำ� หรับสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชริ าลงกรณ สยามมกฎุ ราชกมุ าร และพระเจา้ วรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ ศรรี ศั ม์ิ พระวรชายาในสมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช เจ้าฟา้ มหาวชริ าลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร ทรงวางพวงมาลา ถัดจากพระแท่นทรงกราบของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจา้ สิรกิ ติ ์ิ พระบรมราชินนี าถ ออกมา ตั้งโต๊ะสูงจำ� หลกั ลายปดิ ทอง ๔ ตัว ทอดเครอ่ื งทองน้อย ๔เคร่ือง พร้อมพระแท่นทรงกราบ สำ� หรับสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกมุ าร พระเจา้ วรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ ศรรี ศั ม์ิ พระวรชายาในสมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช เจา้ ฟา้ มหาวชริ าลงกรณ สยามมกุฎราชกมุ าร พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจา้ พชั รกิติยาภา และพระเจ้าหลานเธอ พระองคเ์ จา้สริ ิวัณณวรีนารีรตั น์ ถวายสกั การะพระศพตามล�ำดับจากซา้ ยไปขวา อาสนส์ งฆ์ มขุ ดา้ นทศิ ตะวนั ออก ตงั้ กระโถน ขนั น้�ำ และแทน่ วางตาลปตั ร จ�ำนวน ๘ สำ� รบั ทรี่ ะเบยี งมุขดา้ นทศิ ตะวนั ออก ต้งั โต๊ะวางพานรองรบั ผ้าไตรแบง่ จ�ำนวน ๘ ชดุ เวลา ๑๘ นาฬิกา ๔๕ นาที เจ้าหน้าท่ีกรมการศาสนานิมนต์พระพิธีธรรมท้ัง ๘ รูป ที่จะสวดพระอภิธรรมตลอดทั้งคืนจนถึงรุ่งเช้าขึ้นนั่งยังแท่นพระพิธีธรรมเช่นเดียวกับการบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพประจำ� วัน 116

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ ทรงวางพวงมาลาถวายสักการะพระศพ เวลา ๑๙ นาฬิกา สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมารเสด็จพระราชด�ำเนินโดยรถยนต์พระท่ีนั่ง จากวังศุโขทัยไปยังพระท่ีนั่งดุสิตมหาปราสาท พร้อมด้วยพระเจ้าวรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ ศรรี ศั มิ์ พระวรชายาในสมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช เจา้ ฟา้ มหาวชริ าลงกรณ สยามมกฎุราชกุมาร พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าพัชรกิติยาภา พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าสิริวัณณวรีนารีรัตน์และพระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าทีปังกรรัศมีโชติ เมื่อเสด็จพระราชด�ำเนินถึงพระบรมมหาราชวังกองทหารรักษาการณ์พระบรมมหาราชวังถวายความเคารพ วงขลุ่ย กลองบรรเลงเพลงมหาชัย รถยนต์พระท่นี ่งั เทยี บท่ีประตูกำ� แพงแก้วพระทีน่ ั่งดสุ ติ มหาปราสาท ข้างพระที่น่งั ราชกรณั ยสภา เสด็จขึน้ ทางบนั ไดมุขกระสันพระที่น่ังพิมานรัตยา เสด็จออกพระท่ีน่ังดุสิตมหาปราสาทไปยังท่ีประดิษฐานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาทยืนถวายความเคารพจนประทบั พระเกา้ อี้ เวลา ๑๙ นาฬิกา ๓๐ นาที สมเดจ็ พระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟา้ มหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร ทรงวางพวงมาลา ถวายความเคารพ จากน้ัน พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาในสมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช เจ้าฟา้ มหาวชิราลงกรณ สยามมกฎุ ราชกุมาร พระเจ้าหลานเธอ พระองคเ์ จา้พัชรกิตยิ าภา พระเจา้ หลานเธอ พระองค์เจา้ สิรวิ ัณณวรีนารีรตั น์ และพระเจ้าหลานเธอ พระองคเ์ จ้าทีปงั กรรศั มีโชติ ทรงวางพวงมาลาตามล�ำดับ แล้วจงึ เสดจ็ ไปยังเครือ่ งทองนอ้ ย 117

จดหมายเหตุงานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ทรงจดุ ธปู เทียนบูชาพระอภธิ รรมทรงสดับพระอภธิ รรม พระพธิ ธี รรมสวดพระอภิธรรม สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร ทรงจุดธูปเทียนเคร่ืองทองนอ้ ยถวายสกั การะพระศพ ทรงกราบ พระเจา้ วรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ ศรรี ศั ม์ิ พระวรชายา พระเจา้ หลานเธอพระองค์เจ้าพัชรกิติยาภา และพระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าสิริวัณณวรีนารีรัตน์ ทรงจุดธูปเทียนเคร่ืองทองน้อยถวายสกั การะพระศพ ทรงกราบ จากน้นั เสด็จไปทรงยนื เฝา้ ทลู ละอองพระบาททีพ่ ระเก้าอ้ี สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช เจา้ ฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกฎุ ราชกมุ าร เสดจ็ พระราชดำ� เนินไปทรงจุดธูปเทียนเคร่ืองนมัสการกระบะทองทิศบูชาพระพุทธรูปประจำ� พระชนมวารสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอเจา้ ฟา้ เพชรรตั นราชสดุ า สริ โิ สภาพณั ณวดี ทห่ี นา้ พระแทน่ ราชบลั ลงั กภ์ ายใตพ้ ระนพปฎลมหาเศวตฉตั ร ทรงกราบในขณะนน้ั พระเจา้ หลานเธอ พระองคเ์ จา้ ทปี งั กรรศั มโี ชติ ทรงยนื เฝา้ ทลู ละอองพระบาทขา้ งพระแทน่ ทรงกราบ เวลา ๑๙ นาฬกิ า ๓๓ นาที สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจา้ ฟา้ มหาวชิราลงกรณ สยามมกฎุ ราชกมุ าร เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ไปยงั แทน่ พระพธิ ธี รรมทม่ี ขุ ดา้ นทศิ เหนอื ทรงจดุ ธปู เทยี นเครอื่ งนมสั การกระบะมกุเครื่องห้าบูชาพระอภิธรรมท่ีหน้าแท่นพระพิธีธรรมด้านทิศตะวันออก และด้านทิศตะวันตก แล้วทรงคมตามล�ำดบั ในการนี้ พระเจา้ หลานเธอ พระองคเ์ จา้ ทปี ังกรรศั มโี ชติ โดยเสดจ็ ด้วย ทรงพระดำ� เนนิ กลับไปยังมุขด้านทิศใต้ ประทับพระเก้าอี้ ผู้ตามเสด็จและผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาทท้ังนั้นถวายความเคารพแล้วน่ังทเี่ ดิม พระพิธธี รรมสวดพระอภธิ รรมทรงสดับพระอภธิ รรม จบแลว้ 118

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ เจ้าหน้าที่กรมการศาสนานิมนต์พระพิธีธรรมลงจากแท่นพระพิธีธรรม ออกจากพระท่ีนั่งดุสิตมหาปราสาททางพระทวารของมขุ ดา้ นทศิ เหนอื ลงจากพระทนี่ งั่ ดสุ ติ มหาปราสาทไปยงั มขุ ดา้ นทศิ ตะวนั ออกกลบั ขน้ึ สพู่ ระทนี่ งั่ ดสุ ติ มหาปราสาทอกี ครง้ั ทางบนั ไดดา้ นเหนอื ของมขุ ดา้ นทศิ ตะวนั ออก เขา้ สพู่ ระทนี่ ง่ั ขน้ึ นงั่ ยงัอาสนส์ งฆ์ พรอ้ มแลว้ เจา้ พนกั งานภษู ามาลาเชญิ เสาบวั ๕ เสา สำ� หรบั รองรบั พระภษู าโยงมาตงั้ เปน็ ระยะจากหน้าพระแท่นที่ประดิษฐานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพจนถึงธรรมาสน์ท่ีต้นอาสน์สงฆ์ แล้วลาดพระภูษาโยงจากพานพระมหากฐินที่หน้าพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสดุ า สริ โิ สภาพณั ณวดี ไปสอดเชอื่ มกบั พระภษู าโยงอกี สายทพ่ี านพระมหากฐนิ ทตี่ น้ อาสนส์ งฆซ์ ง่ึ เจา้ พนกั งานภษู ามาลาอีกชุดได้ลาดไปบนผา้ รองพระภษู าโยงบนอาสนส์ งฆ์ พร้อมแลว้ เจา้ พนักงานภษู ามาลาถวายความเคารพ และยนื เฝ้าทูลละอองพระบาทอยู่ ณ ท่นี น้ั ขณะน้นั ผู้มาเฝา้ ทลู ละอองพระบาทยนื ถวายความเคารพทรงทอดผ้าไตร ผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาทยนื ถวายความเคารพ ผมู้ าเฝา้ ทูลละอองพระบาทฟงั สวดพระอภิธรรม เวลา ๑๙ นาฬิกา ๕๙ นาที สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกมุ าร เสดจ็ พระราชด�ำเนินไปทรงทอดผ้าไตร ๘ สำ� รบั ท่ีหน้าพระพธิ ีธรรม แลว้ ประทบั พระเกา้ อีท้ ี่เดิมผู้มาเฝา้ ทูลละอองพระบาทท้งั นน้ั นั่งทเ่ี ดมิ พระพิธีธรรมทงั้ ๘ รูป สดับปกรณ์ จบแลว้ เจา้ พนักงานภูษามาลาพับพระภูษาโยงท้ังสองสายวางบนพานพระมหากฐินที่เดิม และถอนเสาบัวเก็บท่ีท้ายแท่นพระพิธีธรรมฝั่งตะวันออกแล้วถวายความเคารพ พระพิธีธรรมถวายอนุโมทนา สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชริ าลงกรณ สยามมกุฎราชกมุ าร ทรงหลงั่ ทักษิโณทก เจ้าหนา้ ท่ีกรมการศาสนานิมนต์พระพธิ ธี รรมลงจากอาสนส์ งฆ์ไปพกั ยังศาลาทมิ คดหลังตะวันออก 119

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี เวลา ๒๐ นาฬิกา ๘ นาที สมเด็จพระบรมโอรสาธริ าช เจา้ ฟา้ มหาวชริ าลงกรณ สยามมกฎุ ราชกมุ าร ทรงถวายความเคารพพระราชอาสน์ เสดจ็ พระราชด�ำเนนิ ไปทรงกราบพระพทุ ธรปู ประจ�ำพระชนมวารและทรงกราบพระศพแลว้ พระเจา้ วรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ ศรรี ศั มิ์ พระวรชายาในสมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าชเจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกฎุ ราชกมุ าร พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าพชั รกิตยิ าภา พระเจา้ หลานเธอพระองค์เจ้าสิริวัณณวรีนารีรัตน์ และพระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าทีปังกรรัศมีโชติ ถวายความเคารพพระราชอาสน์ ทรงคมพระพทุ ธรปู ประจำ� พระชนมวาร และทรงกราบพระศพ ทรงรับการถวายความเคารพของผูม้ าเฝา้ ทลู ละอองพระบาท สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าช เจา้ ฟา้ มหาวชริ าลงกรณ สยามมกฎุ ราชกมุ าร เสดจ็ พระราชด�ำเนนิ กลบัพร้อมด้วย พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชริ าลงกรณ สยามมกฎุ ราชกมุ าร พระเจา้ หลานเธอ พระองคเ์ จา้ พชั รกติ ยิ าภา พระเจา้ หลานเธอ พระองคเ์ จา้สริ วิ ณั ณวรนี ารรี ตั น์ และพระเจา้ หลานเธอ พระองคเ์ จา้ ทปี งั กรรศั มโี ชติ เสดจ็ ลงทางบนั ไดมขุ กระสนั พระทนี่ ง่ัพมิ านรัตยา เสด็จออกทางประตกู �ำแพงแกว้ ดา้ นพระท่นี ั่งราชกรัณยสภา ประทบั รถยนต์พระที่นั่ง กองทหารรักษาการณ์พระบรมมหาราชวัง ถวายความเคารพ วงขลุ่ย กลองบรรเลงเพลงมหาชัย ขบวนรถยนตพ์ ระที่นั่งเคล่ือนออกจากพระบรมมหาราชวัง เสดจ็ พระราชด�ำเนนิ กลบั สมเด็จพระเทพรัตนราชสดุ า เจา้ ฟา้ มหาจกั รีสิรนิ ธร สยามบรมราชกมุ ารี เสด็จพระราชดำ� เนนิ แทนพระองค์ ในการพระราชพิธที รงบำ� เพ็ญพระราชกศุ ล สัตตมวาร พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลสัตตมวาร พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ก�ำหนดการพระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลสัตตมวารพระราชทานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอเจา้ ฟา้ เพชรรตั นราชสุดา สริ ิโสภาพัณณวดี ณ พระที่นั่งดสุ ิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวงั วันอังคารที่ ๒ และวันพุธ ท่ี ๓ สิงหาคม พทุ ธศกั ราช ๒๕๕๔ โดยทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ โปรดกระหม่อมให้ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชด�ำเนินแทนพระองค์ ตามหมายก�ำหนดการดังน้ี 120

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ121

จดหมายเหตุงานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี 122

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ ณ วันอังคาร ท่ี ๒ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๕๔ เวลาบ่าย เจ้าพนักงานเตรียมการต้ังแต่งและตรวจแต่งเคร่ืองประกอบพระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกศุ ลสตั ตมวารพระราชทานพระศพสมเดจ็ พระเจา้ ภคนิ เี ธอ เจา้ ฟา้ เพชรรตั นราชสดุ า สริ โิ สภาพณั ณวดีภายในพระท่ีน่ังดุสิตมหาปราสาท และบริเวณพระลานพระท่ีน่ังดุสิตมหาปราสาทไว้พร้อม มีการตั้งแต่งแตกต่างจากการบ�ำเพ็ญพระราชกศุ ลพระราชทานพระศพประจ�ำวนั ดังน้ี ภายในพระท่ีน่ังดุสิตมหาปราสาท มุขด้านทิศใต้ ท่ีพระแท่นราชบัลลังก์ประดับมุกภายใต้พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร ประดิษฐานพระพุทธรูปประจ�ำพระชนมวารสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ตกแต่งฐานพระพุทธรูปด้วยมาลัยดอกไม้สด ถัดจากพระแท่นทรงกราบส�ำหรับพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ไปทางเบ้ืองซ้าย ทอดพระแท่นทรงกราบส�ำหรับพระบรมวงศานุวงศ์ท่ีทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ มให้เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ แทนพระองค์ มุขด้านทิศตะวันตก เบ้ืองหน้าพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ถัดจากพระแท่นทรงกราบส�ำหรับพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ไปทางเบื้องขวา ทอดพระแท่นทรงกราบส�ำหรับพระบรมวงศานุวงศ์ท่ีทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เสด็จพระราชดำ� เนินแทนพระองค์ มุขด้านทิศเหนือ ชดิ ผนงั ดา้ นตะวนั ออก ตง้ั อาสนส์ งฆส์ �ำหรบั พระสงฆส์ วดพระพทุ ธมนต์ ๑๘ รปู ดา้ นตะวนั ตกตง้ั เกา้ อี้ส�ำหรบั คณะองคมนตรี คณะรฐั มนตรี ข้าราชการช้ันผใู้ หญ่ ทตู านุทูต และผู้มาเฝา้ ทลู ละอองพระบาทรับเสด็จ มุขด้านทิศตะวันออก เบอ้ื งหนา้ พระราชอาสนพ์ ระบาทสมเดจ็ พระปรมนิ ทรมหาภมู พิ ลอดลุ ยเดช และสมเดจ็ พระนางเจา้สริ กิ ติ ์ิ พระบรมราชนิ นี าถ ตง้ั โตะ๊ ทอดเครอ่ื งทรงธรรมและเทยี นดหู นงั สอื เทศน์ เบอื้ งซา้ ยพระราชอาสนส์ มเดจ็พระนางเจ้าสิริกิต์ิ พระบรมราชินีนาถ เย้ืองไปด้านหลัง ทอดพระเก้าอ้ีส�ำหรับพระบรมวงศานุวงศ์ที่ทรงพระกรณุ าโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ มใหเ้ สดจ็ พระราชด�ำเนนิ แทนพระองค์ ท่ธี รรมาสน์ ตงั้ ไมโครโฟน โคมไฟส่องสว่าง และจดั ดอกไม้สดประดับตกแตง่ ขาธรรมาสน์ด้านหนา้ท่ีอาสน์สงฆ์ส�ำหรับพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ ๑๒ รูป วางแท่นต้ังพัด ขันน�้ำ และกระโถน ๑๒ ชุด ท่ีต้นอาสน์สงฆ์ ปสู นั ถตั สชี มพู ๒ ที่ ส�ำหรบั สมเด็จพระมหามนุ วี งศ์ (อัมพร อมฺพโร) และสมเด็จพระวนั รตั (จุนท์พรฺ หมคตุ ฺโต) เบือ้ งหน้าพระแทน่ ราชบรรจถรณป์ ระดับมุก ตง้ั มา้ สลักลายปดิ ทอง ทอดเครื่องนมัสการกระบะมุกส�ำหรับพระสวดพระธรรมคาถา บนพระแท่นราชบรรจถรณ์ทอดอาสน์สงฆ์พร้อมหมอนอิง ๔ ชุด ส�ำหรับพระสงฆส์ วดธรรมคาถา ๔ รูป มมุ เสาจตรุ มขุ ภายในพระทนี่ ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาท มมุ ฐานพระแทน่ ทกุ องคแ์ ละพระทวาร ตกแตง่ ดว้ ยแจกนั ดอกไมส้ ด 123

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี แตรวง และกองทหารเกียรตยิ ศพระศพตงั้ แถวที่พระลานพระทน่ี งั่ ดสุ ิตมหาปราสาทด้านทิศเหนอื ระเบียงมุขพระทน่ี ่ังดุสิตมหาปราสาทด้านทศิ ตะวนั ออก ชิดราวระเบียงดา้ นเหนือต้ังโต๊ะวางเครื่องจตปุ จั จยั ไทยธรรมบชู ากณั ฑเ์ ทศน์ ๑ ชดุ ประกอบดว้ ย ตะลมุ่ มกุ บรรจธุ ปู เทยี นพนมแตง่ ดว้ ยดอกไมส้ ด แจกนัมุกปักดอกไมส้ ด ๑ คู่ กญ๋ี วนบรรจุกานำ้� ชาพรอ้ มชดุ ถว้ ยชาลายน้ำ� ทอง ๑ ชุด โคมไฟฟา้ ๑ ชดุ และปากกาเชฟเฟอร์ ๑ คู่ พรอ้ มแทน่ หินออ่ น ผ้าไตรสดบั ปกรณช์ ุดเลก็ พรอ้ มใบปวารณา ๕ ชุด ถดั มาตงั้ เกา้ อีส้ ำ� หรบัพระสงฆน์ ง่ั พกั ชดิ ผนงั พระทน่ี งั่ ระหวา่ งพระทวารทง้ั สองตง้ั โตะ๊ วางเชงิ เทยี น พระเตา้ ทกั ษโิ ณทก และอปุ กรณ์เครือ่ งใช้สำ� หรบั เจา้ พนักงาน ครน้ั ใกลเ้ วลาเสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ถงึ คณะองคมนตรี คณะรฐั มนตรี ขา้ ราชการชนั้ ผใู้ หญ่ ทตู านทุ ตูและผมู้ าเฝา้ ทลู ละอองพระบาท รอรบั เสดจ็ บนพระทนี่ ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาท ศาลาทมิ คด ปะรำ� ทพ่ี ระลานพระทน่ี งั่ดสุ ิตมหาปราสาทด้านทศิ เหนือ และด้านทศิ ตะวันออกเฉยี งใต้ ตามต�ำแหน่งเฝ้าฯ เวลา ๑๖ นาฬกิ า ๕๐ นาที เจา้ หนา้ ทก่ี รมการศาสนานมิ นตพ์ ระสงฆ์ ๓๐ รปู ทจี่ ะสวดพระพทุ ธมนต์มี สมเด็จพระมหามนุ ีวงศ์ วดั ราชบพิธสถิตมหาสมี าราม สมเดจ็ พระวนั รัต วดั บวรนิเวศวิหาร พระพรหมเวทีวัดไตรมิตรวิทยาราม พระพรหมวชิรญาณ วัดยานนาวา พระพรหมเมธาจารย์ วัดบุรณศิริมาตยารามพระวสิ ทุ ธวิ งศาจารย์ วดั ปากนำ้� พระพทุ ธวรญาณ วดั เบญจมบพติ รดสุ ติ วนาราม พระธรรมวโรดม วดั ทนิ กรนมิ ติจังหวัดนนทบุรี พระธรรมกวี วัดราชาธิวาส พระธรรมเจดีย์ วัดกัลยาณมิตร พระธรรมวราภรณ์วัดเครือวัลย์ พระธรรมปิฎก วัดพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี พระธรรมโกศาจารย์ วัดประยุรวงศาวาสพระธรรมไตรโลกาจารย์ วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม พระธรรมธีรราชมหามุนี วัดระฆังโฆสิตารามพระธรรมธชั มนุ ี วัดปทุมวนาราม พระธรรมสทิ ธิเวที วดั สงั เวชวิศยาราม พระธรรมวมิ ลโมลี วดั ชลประทานรังสฤษฏ์ จังหวัดนนทบุรี พระเทพภาวนาวิกรม วัดไตรมิตรวิทยาราม พระเทพปริยัติมุนี วัดทองนพคุณ 124

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพพระเทพเมธี วดั อรุณราชวราราม พระเทพคณุ าภรณ์ วัดเทวราชกญุ ชร พระเทพรตั นากร วดั พนญั เชิง จงั หวดัพระนครศรีอยุธยา พระเทพสิทธิโสภณ วัดพระธาตุเชิงชุม จังหวัดสกลนคร พระเทพรัตนสุธี วัดเขียนเขตจังหวัดปทุมธานี พระราชธรรมเวที วัดราชโอรสาราม พระราชสิทธิมุนี วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎ์ิ พระราชปญั ญาโสภณ วดั สระเกศ พระราชจรยิ าภรณ์ วดั พระเชตุพนวิมลมงั คลาราม และพระโสภณสตุ าลงั การวดั บัวขวญั จังหวดั นนทบุรี ขน้ึ น่งั ยังอาสน์สงฆ์บนพระทีน่ ่ังดุสติ มหาปราสาท มุขด้านทิศตะวันออก ๑๒ รูปมุขด้านทศิ เหนือ ๑๘ รูป โดยน่ังเปน็ สองแถว สลับช่องว่างระหวา่ งกัน แถวละ ๙ รูป เวลา ๑๖ นาฬกิ า ๕๕ นาที พระบาทสมเด็จพระปรมนิ ทรมหาภูมพิ ลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมใหส้ มเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า เจ้าฟ้ามหาจกั รสี ิรินธร สยามบรมราชกุมารี เสดจ็พระราชดำ� เนนิ แทนพระองคไ์ ปในพระราชพธิ ที รงบ�ำเพญ็ พระราชกศุ ลสตั ตมวารพระราชทานพระศพ วนั แรกเสดจ็ พระราชดำ� เนนิ โดยรถยนตพ์ ระทน่ี งั่ จากพระตำ� หนกั จติ รลดารโหฐาน พระราชวงั ดสุ ติ ถงึ พระบรมมหาราชวงัรถยนต์พระที่น่ังเทียบที่หน้าประตูก�ำแพงแก้ว พระท่ีนั่งดุสิตมหาปราสาท ข้างพระท่ีน่ังราชกรัณยสภากองทหารเกียรติยศพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวถวายความเคารพ แตรวงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี เสดจ็ ขน้ึ ทางบนั ไดมขุ กระสนั พระทน่ี งั่ พมิ านรตั ยา ในการนพ้ี ระเจา้ วรวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จา้ โสมสวลีพระวรราชาทินัดดามาตุ โดยเสด็จด้วย เสด็จออกพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทไปยังที่ประดิษฐานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ ผู้มาเฝ้าทลู ละอองพระบาทยืนถวายความเคารพ สมเด็จพระเทพรตั นราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจกั รีสริ นิ ธร ทรงจุดธปู เทยี นเครอ่ื งราชสักการะพระศพสยามบรมราชกมุ ารี ทรงวางพวงมาลาท่ีหนา้ พระโกศทองใหญ่ ท่หี น้าพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ ทรงพระศพ เวลา ๑๗ นาฬิกา สมเด็จพระเทพรตั นราชสุดา เจา้ ฟ้ามหาจักรสี ิรนิ ธร สยามบรมราชกุมารี ทรงวางพวงมาลาของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิต์ิ พระบรมราชินีนาถ และพวงมาลาส่วนพระองค์ ที่หน้าพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ ขณะนั้นชาวพนักงานประโคมสังข์ แตรงอน แตรฝรั่ง เพลงส�ำหรับบท วงปี่กลองชนะ ประโคมเพลงพญาโศกลอยลม แตรวงบรรเลงเพลงมหาชัย ปี่พาทย์พิธีบรรเลงเพลงมหาชัย (ทางไทย) กองทหารเกียรติยศพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ถวายความเคารพ เม่ือทรงวางพวงมาลาเสร็จแล้วทรงจดุ ธูปเทียนเครอื่ งราชสกั การะพระศพและเครอ่ื งทองนอ้ ยท่ีหน้าพระโกศทองใหญท่ รงพระศพ ทรงกราบ 125

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดีขณะนัน้ ชาวพนกั งานประโคมสังข์ แตรงอน แตรฝร่ัง ทรงจุดธปู เทียนเคร่ืองนมัสการบชู าพระพทุ ธรูปประจำ�พระชนมวารท่ีหน้าพระแท่นราชบัลลังก์ประดับมุกภายใต้พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร ทรงกราบ ถวายความเคารพพระราชอาสน์พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ ทรงรับการถวายความเคารพของผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาท แล้วประทับพระเก้าอ้ีชาวพนกั งานวงสงั ขแ์ ตร และวงปก่ี ลองชนะ หยดุ ประโคม ผมู้ าเฝา้ ทลู ละอองพระบาทถวายความเคารพแลว้ นงั่ เจา้ หนา้ ทก่ี รมการศาสนาอาราธนาพระปรติ ร พระสงฆ์ ๓๐ รปู สวดพระพทุ ธมนต์ จบแลว้ พระสงฆ์ทง้ั นน้ั ถวายอดเิ รก แลว้ ลงจากพระทน่ี งั่ ดสุ ติ มหาปราสาททางบนั ไดมขุ ดา้ นทศิ ตะวนั ออกและมขุ ดา้ นทศิ เหนอืเดินทางกลับ ขณะน้ัน ชาวพนักงานประโคมสังข์ แตรงอน แตรฝร่งั ป่พี าทยพ์ ิธีบรรเลงเพลงกราวรำ� สองช้นั เจ้าหน้าที่กรมการศาสนานิมนต์สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ (ช่วง วรปุฺโ) วัดปากน้�ำ ที่จะถวายพระธรรมเทศนา และพระสงฆ์วัดปากน�้ำ ๔ รปู ทจ่ี ะสวดธรรมคาถาข้นึ นงั่ ยังอาสน์สงฆบ์ นพระที่นงั่ ดสุ ติมหาปราสาท มุขดา้ นทิศตะวนั ออก เมือ่ พร้อมแล้ว ปี่พาทยพ์ ธิ หี ยดุ บรรเลง เวลา ๑๗ นาฬิกา ๑๗ นาที เจ้าหน้าที่กรมการศาสนานิมนต์สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์(ช่วง วรปุโฺ ) ขึน้ นงั่ บนธรรมาสน์ และนมิ นตพ์ ระสงฆ์ ๔ รูปท่จี ะสวดธรรมคาถา ขึน้ น่งั บนพระแทน่ ราชบรรจถรณ์ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชด�ำเนินไปที่หน้าพระราชอาสน์ ผู้เฝ้าทูลละอองพระบาททั้งน้ันยืนถวายความเคารพ ทรงจุดเทียนดูหนังสือเทศน์พระราชทานแก่เจ้าพนักงานเชิญไปปักท่ีจงกลธรรมาสน์ ขณะน้ันชาวพนักงานประโคมสังข์ แตรงอน แตรฝรงั่ ปีพ่ าทยพ์ ธิ ีบรรเลงเพลงสาธกุ าร ทรงจดุ ธูปเทยี นเครอ่ื งทรงธรรม ทรงจุดธูปเทยี นเครอื่ งทองน้อยสำ� หรบัพระศพทรงธรรม แล้วประทับพระเก้าอี้ท่ีเดิม ปี่พาทย์พิธีหยุดบรรเลง ผู้เฝ้าทูลละอองพระบาทถวายความเคารพแลว้ นงั่ เจ้าหน้าท่ีกรมการศาสนาอาราธนาศีล สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ (ช่วง วรปุ ฺโ) ถวายศีลสมเด็จพระเทพรตั นราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจักรสี ิรินธร สยามบรมราชกุมารี ทรงศลี เจา้ หน้าทีก่ รมการศาสนาอาราธนาธรรม สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ (ช่วง วรปุฺโ) ถวายพระธรรมเทศนา สปัญญานรกถาจบแล้ว กลับลงมาน่งั ยงั อาสน์สงฆ์ เจ้าพนักงานดบั เทียนดูหนังสือเทศนแ์ ละเทียนที่เครื่องทรงธรรมทรงจดุ ธูปเทยี นเครื่องทรงธรรมท่หี น้าพระราชอาสน์ ทรงจุดธูปเทียนเครือ่ งทองนอ้ ย ทีห่ น้าพระโกศทองใหญท่ รงพระศพสำ� หรับพระศพทรงธรรม 126

ภาคท่ี ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ ทรงสดบั พระธรรมเทศนาทรงจดุ ธูปเทียนเคร่ืองนมัสการกระบะมุก ทรงทอดผ้าไตรพรอ้ มใบปวารณาส�ำหรับพระ ทีห่ น้าพระแท่นราชบรรจถรณ์ ทถ่ี วายพระธรรมเทศนาและพระสวดธรรมคาถาสดบั ปกรณ์ เวลา ๑๗ นาฬกิ า ๔๐ นาที สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า เจา้ ฟา้ มหาจกั รสี ริ นิ ธร สยามบรมราชกมุ ารีเสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ไปทรงจดุ ธปู เทยี นเครอื่ งนมสั การกระบะมกุ ส�ำหรบั พระสวดธรรมคาถาทห่ี นา้ พระแทน่ ราชบรรจถรณ์ แลว้ ประทบั พระเกา้ อที้ เี่ ดมิ ผมู้ าเฝา้ ทลู ละอองพระบาทยนื ถวายความเคารพแลว้ นง่ั พระสงฆ์ ๔ รปูสวดธรรมคาถา จบแลว้ กลับลงมาน่งั ยงั อาสน์สงฆ์ 127

จดหมายเหตุงานพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดีทรงหลง่ั ทกั ษโิ ณทกถวายพระกุศลแดส่ มเด็จพระเจ้าภคินีเธอ ทรงจดุ ธูปเทยี นเครื่องนมัสการกระบะมกุ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสดุ า สริ ิโสภาพัณณวดี ทห่ี น้าแท่นพระพิธธี รรม เวลา ๑๗ นาฬกิ า ๕๐ นาที สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า เจา้ ฟา้ มหาจกั รสี ริ นิ ธร สยามบรมราชกมุ ารีเสด็จพระราชด�ำเนินไปทรงประเคนจตุปัจจัยไทยธรรมบูชากัณฑ์เทศน์แด่สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์(ชว่ ง วรปุ โฺ ) แลว้ ประทบั พระเกา้ อที้ เี่ ดมิ ผเู้ ฝา้ ทลู ละอองพระบาทยนื ถวายความเคารพแลว้ นงั่ เจา้ พนกั งานภษู ามาลาเชญิ เสาบวั ๕ เสา สำ� หรบั รองรบั พระภษู าโยงมาตง้ั เปน็ ระยะจากหนา้ พระแทน่ ทป่ี ระดษิ ฐานพระโกศทองใหญท่ รงพระศพจนถงึ ธรรมาสนท์ ตี่ น้ อาสนส์ งฆ์ แลว้ ลาดพระภษู าโยงจากทปี่ ระดษิ ฐานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ น�ำมาพกั ไว้ท่ีเสาบัวข้างธรรมาสน์ ลาดพระภูษาโยงอกี สายหนงึ่ ท่ีหน้าพระสงฆ์ทง้ั ๕ รปู จากน้นัเชิญปลายพระภูษาโยงทงั้ สองสายสอดเชอ่ื มกนั บนพานพระมหากฐนิ เสรจ็ แลว้ ถวายความเคารพ เวลา ๑๗ นาฬกิ า ๕๔ นาที สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า เจา้ ฟา้ มหาจกั รสี ริ นิ ธร สยามบรมราชกมุ ารีเสด็จพระราชด�ำเนินไปยังหน้าอาสน์สงฆ์ ทรงทอดผ้าไตรพร้อมใบปวารณา จ�ำนวน ๕ ส�ำรับ ที่อาสน์สงฆ์แลว้ ประทับพระเกา้ อที้ ีเ่ ดิม พระสงฆท์ ง้ั ๕ รปู สดบั ปกรณ์ จบแล้ว เจ้าพนกั งานภษู ามาลาพับพระภษู าโยงทง้ัสองสายเขา้ ทเี่ ดมิ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า เจา้ ฟา้ มหาจกั รสี ริ นิ ธร สยามบรมราชกมุ ารี ทรงหลง่ั ทกั ษโิ ณทกพระสงฆถ์ วายอนโุ มทนา ถวายอดเิ รก เจา้ หนา้ ทกี่ รมการศาสนานมิ นตพ์ ระสงฆล์ งจากพระทนี่ ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาททางบันไดมุขด้านทิศตะวันออก เดินทางกลับ ขณะนั้น ชาวพนักงานประโคมสังข์ แตรงอน แตรฝรั่งปี่พาทย์พิธีบรรเลงเพลงกราวรำ� ชั้นเดียว เจ้าหน้าท่ีกรมการศาสนานิมนต์พระพิธีธรรมที่จะสวดพระอภิธรรมในเวลาค่�ำจนถึงเวลา ๖ นาฬิกา ข้ึนนั่งยังแท่นพระพิธีธรรมมุขด้านทิศเหนือ ฝั่งตะวันออกและฝั่งตะวันตกแท่นละ ๔ รูป ปี่พาทยพ์ ธิ ียตุ กิ ารบรรเลง เวลา ๑๘ นาฬกิ า ๘ นาที สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า เจา้ ฟา้ มหาจกั รีสริ ินธร สยามบรมราชกุมารีเสด็จพระราชด�ำเนินไปทรงกราบพระพุทธรูปประจ�ำพระชนมวารที่หน้าพระแท่นราชบัลลังก์ประดับมุกภายใต้พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร ผู้เฝ้าทูลละอองพระบาทยืนถวายความเคารพ ทรงกราบพระศพที่หน้าพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ ทรงถวายความเคารพพระราชอาสน์ ทรงรับการถวายความเคารพของผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาทแล้วเสด็จพระราชด�ำเนินไปทรงจุดธูปเทียนเคร่ืองนมัสการกระบะมุกที่หน้าแท่นพระพิธีธรรมฝั่งตะวันออก ทรงคมแล้วทรงจุดธูปเทียนเคร่ืองนมัสการกระบะมุกท่ีหน้าแท่นพระพิธีธรรมฝัง่ ตะวนั ตก ทรงคม พระพธิ ีธรรมสวดพระอภธิ รรม ขณะน้นั ผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาทยนื ถวายความเคารพและรอจนเสดจ็ ออกจากพระท่นี ่งั ดสุ ติ มหาปราสาทแลว้ จึงน่งั ลง 128

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ เวลา ๑๘ นาฬกิ า ๑๓ นาที สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า เจา้ ฟา้ มหาจกั รสี ริ นิ ธร สยามบรมราชกมุ ารีเสดจ็ ลงจากพระทนี่ ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาททางบนั ไดดา้ นตะวนั ตกของมขุ ดา้ นทศิ เหนอื พรอ้ มดว้ ยพระเจา้ วรวงศเ์ ธอพระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรราชาทินัดดามาตุ เสด็จพระราชด�ำเนินผ่านแถวผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาทที่พระลานพระทีน่ ่ังดสุ ิตมหาปราสาทหนา้ ปะร�ำ และศาลาทิมคด ไปประทบั รถยนต์พระทีน่ ั่งท่ปี ระตูกำ� แพงแก้วกองทหารเกียรติยศพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวถวายความเคารพ แตรวงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีเสดจ็ พระราชด�ำเนินกลบั ผมู้ าเฝา้ ทลู ละอองพระบาทถวายความเคารพ เสด็จพระราชด�ำเนินกลบั 129

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี พระธรรมเทศนา สปญั ญานรกถา สมเด็จพระมหารชั มังคลาจารย์ (ช่วง วรปุฺโ) วัดปากนำ�้ กรุงเทพมหานคร ในการพระราชพิธที รงบำ� เพ็ญพระราชกศุ ลสตั ตมวาร พระราชทานพระศพ สมเด็จพระเจา้ ภคินีเธอ เจา้ ฟา้ เพชรรตั นราชสดุ า สิรโิ สภาพัณณวดี ณ พระที่นัง่ ดสุ ิตมหาปราสาท วันอังคาร ท่ี ๒ สิงหาคม พทุ ธศกั ราช ๒๕๕๔ เวลา ๑๗ นาฬิกา ................................ นโม ตสสฺ ภควโต อรหโต สมฺมาสมพฺ ทุ ฺธสสฺ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมมฺ าสมฺพทุ ฺธสฺส นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมมฺ าสมฺพุทฺธสสฺ อนโตชฏา พหิชฏา ชฏาย ชฏติ า ปชา ตํ ตํ โคตม ปจุ ฺฉามิ โก อิมํ วิชฏเย ชฏนตฺ .ิ บัดน้ี จักได้รับพระราชทานถวายพระธรรมเทศนา โดยอนุรูปแด่พระราชกุศลทักษิณานุปทาน ซ่ึงสมเดจ็ บรมบพิตร พระราชสมภารเจ้าทัง้ สองพระองค์ ผทู้ รงพระคุณอนั ประเสริฐ ได้ทรงพระมหากรุณาธิคณุทรงบำ� เพ็ญพระราชกุศล ในสัตตมวาร ท่ีครบ ๗ วนั พระราชทานพระศพ สมเดจ็ พระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรตั นราชสดุ า สริ โิ สภาพณั ณวดี ใหเ้ ปน็ ไปดว้ ยนำ้� พระทยั ทบี่ รสิ ทุ ธผิ์ ดุ ผอ่ ง มคี วามรกั ใคร่ กลมเกลยี วสนทิ เสนห่ าเปน็ พระเชษฐภคนิ ี รว่ มสขุ รว่ มทกุ ข์ มาตงั้ แตเ่ บอื้ งตน้ จนกระทงั่ ถงึ ทสี่ ดุ น้ี ทง้ั น้ี ดว้ ยมหาบพติ รทง้ั สองพระองค์ผทู้ รงพระคณุ อันประเสริฐ มีพระหฤทยั มัน่ อย่ดู ว้ ยพระเมตตาธรรม พระกรณุ าธรรม อันเป็นที่สรรเสริญยงิ่ สมเด็จพระเจ้าภคนิ เี ธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสดุ า สริ ิโสภาพัณณวดี ทรงเป็นพระราชกมุ ารพี ระองค์เดยี วในพระบาทสมเดจ็ พระรามาธบิ ดศี รสี นิ ทรมหาวชริ าวธุ พระมงกฎุ เกลา้ เจา้ อยหู่ วั และพระนางเจา้ สวุ ทั นาพระวรราชเทวี ประสตู เิ มือ่ วันองั คาร ที่ ๒๔ พฤศจิกายน พุทธศกั ราช ๒๔๖๘ อนั เป็นเวลากอ่ นทพี่ ระบาทสมเดจ็ พระมงกฎุ เกล้าเจ้าอยหู่ วั จะเสดจ็ สวรรคตเพียง ๑ วนั แมส้ มเด็จเจา้ ฟ้าพระองคน์ อ้ ยพระองคน์ ั้น จักได้ทรงด�ำรงฐานะ “สมเดจ็ พระเจ้าลกู เธอ” ในระยะเวลาอันสัน้ ทง้ั ยังทรงมีโอกาสเฝ้าทลู ละอองธุลีพระบาทยังพระปีติสุดท้ายให้บังเกิดแด่สมเด็จพระบรมชนกนาถเพียงคร้ังเดียว แต่ครั้นทรงเจริญพระวัยข้ึนพระจริยาวัตรอัธยาศัยก็กลบั ละมา้ ยคล้ายคลึงกบั สมเด็จพระบรมราชชนกอยา่ งน่าอัศจรรย์ สมเดจ็ พระเจา้ ภคนิ เี ธอ เจา้ ฟา้ เพชรรตั นราชสดุ า สริ โิ สภาพณั ณวดี ประกอบดว้ ยพระเกยี รตคิ ณุ เปน็ลน้ พน้ แผข่ จรขจายไปในทศิ านทุ ศิ ไดท้ รงบ�ำเพญ็ พระกรณยี กจิ มากมายแกป่ ระเทศชาติ เพอื่ แบง่ เบาพระราชภาระของสมเดจ็ พระบรมบพติ ร และไดท้ รงรบั สถาบนั และองคก์ รตา่ ง ๆ ไวใ้ นพระอปุ ถมั ภ์ ทงั้ ในสว่ นทส่ี บื สานจากสมเดจ็ พระบรมชนกนาถ ในสว่ นของสมเด็จพระศรพี ัชรนิ ทรา บรมราชินีนาถ และโดยส่วนพระองคเ์ องเป็นจำ� นวนมากกว่า ๓๐ แหง่ อันเป็นท่ีประจักษ์อยู่แล้ว 130

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ ในส่วนคดีธรรม พระองค์ทรงมีพระราชศรัทธาเล่ือมใสในพระบวรพุทธศาสนา ได้เคยเสด็จไปทรงศกึ ษาธรรมะกบั สมเดจ็ พระญาณสงั วร สมเดจ็ พระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ทรงพระกรุณาเสดจ็ ไปในการพระราชกุศลตามคำ� กราบทลู เชญิ อย่มู ขิ าด โดยมิได้ทรงเลือกวา่ เป็นวดั ที่ใหญโ่ ต หรือวัดเล็กไมม่ ชี อื่ เสียงแตป่ ระการใด ไดเ้ สดจ็ ไปถวายพระกฐนิ สว่ นพระองคเ์ ปน็ พทุ ธบชู า สละพระราชทรพั ยส์ รา้ งถาวรวตั ถุ บำ� เพญ็พระราชกุศลในพระพุทธศาสนาตลอดพระชนม์ชีพ โปรดให้สร้างพระพุทธนิรโรคันตราย นำ� ไปถวายประจ�ำพระอาราม ตามอยา่ งสมเดจ็ พระบรมชนกนาถ นอกจากนี้ ยงั ทรงมีพระอปุ นสิ ยั มั่นในพระกตัญญูกตเวทติ าธรรมต่อพระบรมชนกนาถและพระราชชนนีตลอดพระชนม์ชีพ ทรงเคร่งครัดในการตรงต่อเวลา ทรงปฏิบัติพระกิจวัตรประจ�ำวันเป็นเวลา และไม่ทรงปล่อยเวลาให้ผ่านไปโดยเปล่าประโยชน์ ทรงประหยัดอดออมและโปรดความเรียบง่าย ทรงด�ำรงพระองค์หนักแน่นในคุณธรรม ผ่านความวุ่นวายทั้งภายใน ทั้งภายนอกที่ร้อยรัดพระองค์ ประดุจว่าได้ทรงถางรกชัฏผ่านไปได้ทุกคร้ัง ข้อน้ี ต้องด้วยวัจนะประพันธ์ พุทธภาษิตท่ีได้ยกขน้ึ ต้งั ไวเ้ ปน็ บทอเุ ทส วา่ อนโตชฏา พหชิ ฏา ชฏาย ชฏติ า ปชา ตํ ตํ โคตม ปจุ ฉฺ าม ิ โก อิมํ วชิ ฏเย ชฏํ แปลความว่า ประชาสตั ว์ รกชัฏทง้ั ภายใน รกชัฏทั้งภายนอก รุงรังไปด้วยรกชัฏ ข้าแตพ่ ระโคดมผู้เจริญ ใครจะพงึ ถางรกชฏั อนั นี้เสยี ได้ ดังน้ี เมอ่ื ครง้ั สมเดจ็ พระสมั มาสมั พทุ ธเจา้ ทรงประทบั อยู่ ณ พระนครสาวตั ถี ในยามราตรวี นั หนงึ่ เทพบตุ รตนหน่ึงมีความประสงค์จะถอนความสงสัยของตน จึงเข้าไปเฝ้าพระบรมศาสดา แล้วทูลถามปัญหาด้วยพระบาลที ย่ี กขน้ึ แสดงไวน้ น้ั พระบรมศาสดาไดท้ รงพระกรณุ าพยากรณป์ ญั หาแกเ่ ทวดา ดว้ ยพระพทุ ธภาษติ วา่ สเี ล ปตฏิ ฺาย นโร สปญฺโ จติ ตฺ ํ ปญฺ ญจฺ ภาวยํ อาตาปี นิปโก ภิกขฺ ุ โส อิมํ วชิ ฏเย ชฏํ แปลความวา่ นรชน ผ้มู ีปัญญา เห็นภัยในสงสาร มคี วามเพยี ร มปี ัญญาเครือ่ งบรหิ าร ตง้ั ตนไว้ในศลีแลว้ บำ� เพญ็ สมาธจิ ิตและปัญญาให้เจริญอยู่ เธอจะพึงถางรกชัฏอนั น้ีเสยี ได้ จะขอถวายวสิ ชั ชนาแตโ่ ดยย่อ พระสัมมาสัมพทุ ธเจา้ ผปู้ ระกอบดว้ ยพระมหากรณุ าธคิ ุณ ตรสั ดังน้ี ชใี้ ห้เหน็ วา่ รกชฏั คือ ความวุ่นวาย ความรกรุงรัง ท่ีเกิดขึ้นท้ังภายใน ท้ังภายนอก เก่ียวประสานกันแน่นดุจพุ่มไม้ไผ่ ได้แก่ ตัวตัณหานั่นเอง ตัณหาเปรียบดุจตาข่าย เกี่ยวประสานกันไว้ เพราะตัณหาน้ันเกิดขึ้น ย�้ำอยู่ในอารมณ์ทั้งหลายมีรูปเป็นต้น กลายเป็นรกชัฏที่ติดแน่นอยู่ในจิตวิญญาณ เป็นเหตุให้ต้องเวียนเกิดเวียนตาย ทนทุกข์ทรมานอยู่มิเว้นว่าง บุคคลผู้มีปัญญาประสงค์จะถางรกชัฏคือตัณหาน้ี ต้องมีปัญญา เห็นภัยในสงสาร ประกอบด้วยความเพยี ร มปี ญั ญาเครอื่ งบรหิ าร คอื คมุ้ ครองตน มน่ั อยใู่ นศลี ความเรยี บรอ้ ยทางกายและวาจา บำ� เพญ็ สมาธิและวิปัสสนาปญั ญาใหเ้ จริญอยู่ จึงจะถางรกชฏั คือตัณหาให้สำ� เร็จประโยชน์ได้ ดว้ ยประการฉะน้ี131

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี โดยอุปมาพระจริยาวตั รตรงตามพระพุทธภาษิต สมเด็จพระเจา้ ภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรตั นราชสดุ าสริ โิ สภาพณั ณวดี ทรงดำ� รงพระองคด์ ว้ ยพระปญั ญาคณุ กอปรดว้ ยพระวริ ยิ ะในการบำ� เพญ็ พระกรณยี กจิ นอ้ ยใหญ่ ด�ำรงพระองคม์ น่ั อยใู่ นศลี ทรงมพี ระเมตตาแนว่ แนใ่ นการสงเคราะหอ์ าณาประชาราษฎร์ และทรงเจรญิดว้ ยพระปญั ญาและพระกตญั ญกู ตเวทติ าธรรม จงึ ทรงถางความรกชฏั คอื ความวนุ่ วายทง้ั ภายใน ทง้ั ภายนอกดังเป็นทป่ี ระจกั ษ์อยแู่ ลว้ อมิ นิ ากตปญุ เฺ นขออำ� นาจพระราชกศุ ลทกั ษณิ านปุ ทานซง่ึ สมเดจ็ พระบรมบพติ รพระราชสมภารเจา้ทงั้ สองพระองค์ ผทู้ รงพระคณุ อนั ประเสรฐิ ไดท้ รงบำ� เพญ็ ใหเ้ ปน็ ไปแลว้ นี้ ขอจงเปน็ ผลสำ� เรจ็ แดส่ มเดจ็ พระเจา้ภคนิ ีเธอ เจา้ ฟ้าเพชรรตั นราชสุดา สิรโิ สภาพณั ณวดี สมตามคติวสิ ยั ในสัมปรายภพ ทกุ ประการ ในท่ีสุดแห่งพระธรรมเทศนา พระสงฆ์เถรานุเถระ จตุรวรรค จะไดส้ วดคาถาธรรมบรรยาย เพ่ือเพ่มิเติมเสริมสง่ พระราชกุศลศรทั ธา รับพระราชทานถวายวสิ ชั ชนา ขอยตุ ลิ งคงไว้แต่เพียงน้ี เอวํ ก็มีดว้ ยประการฉะน้ี ขอถวายพระพร 132

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพ ณ วันพุธ ท่ี ๓ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๕๔ เวลาเช้า เจ้าพนักงานเตรียมการตั้งแต่งและตรวจแต่งเคร่ืองประกอบพระราชพิธีภายในพระท่ีน่ังดุสิตมหาปราสาท และบริเวณพระลานพระท่ีน่ังดุสิตมหาปราสาทไว้พร้อม โดยมีการต้ังแต่งแตกต่างจากวันกอ่ น ดงั น้ี บนพระท่ีนั่งดุสิตมหาปราสาท มุขด้านทิศเหนือ ชิดผนังด้านตะวันออกต้ังอาสน์สงฆ์ส�ำหรับพระสงฆ์ท่ีสวดพระพุทธมนต์แต่วันก่อน ๙ รูป รับพระราชทานฉนั เพล ดา้ นตะวนั ตกตง้ั เกา้ อส้ี ำ� หรบั คณะองคมนตรี คณะรฐั มนตรี ขา้ ราชการชนั้ ผใู้ หญ่ ทตู านทุ ตูและผมู้ าเฝา้ ทูลละอองพระบาทรบั เสดจ็ มุขด้านทิศตะวันออก ทีต่ ้นอาสน์สงฆ์ ปสู นั ถัตสชี มพู ๒ ท่ี สำ� หรบั สมเด็จพระมหามนุ วี งศ์ (อัมพร อมฺพโร) และสมเดจ็ พระวนั รตั (จนุ ท์ พรฺ หมฺ คตุ โฺ ต) พร้อมแท่นปกั พัด ขันนำ้� และกระโถน จ�ำนวน ๑๒ ส�ำรับ ทต่ี รงข้ามอาสนส์ งฆ์วางโต๊ะเต้ยี ปผู า้ ขาวรองรบั ตะลมุ่ มุกเชญิ ภตั ตาหาร ๒ ท่ี ส�ำหรับสมเด็จพระราชาคณะ ระเบียงมุขด้านทิศตะวันออก ตง้ั โตะ๊ วางผา้ ไตรพรอ้ มใบปวารณา ๑๒ สำ� รบั เครอ่ื งไทยธรรมบชู ากณั ฑเ์ ทศน์ ประกอบดว้ ย ตะลมุ่ มกุบรรจุธูปเทียนพนมแต่งด้วยดอกไม้สด แจกันมุกปักดอกไม้สด ๑ คู่ กี๋ญวนบรรจุกาน้�ำชาพรอ้ มชดุ ถว้ ยชาลายนำ�้ ทอง ๑ ชดุ โคมไฟฟา้ ๑ ชดุ และปากกาเชฟเฟอร์ ๑ คู่ พรอ้ มแทน่ หนิ ออ่ น ใต้ระเบียง จัดภัตตาหารส�ำหรับพระสงฆ์ ส�ำรับคาว มี น�้ำพริกกะปิ ผักราดกะทิ ปลาทูทอดสปาเกตตีผัดแฮม ผัดผักโสภณหมูกุ้ง แกงมัสมั่นหมู แกงจืดลูกรอก ไก่ชุบแป้งทอด และข้าวสวยหอมมะลิส�ำรับหวาน มี องนุ่ มังคดุ พายลกู ตาล แตงจีน วุน้ อัญชัน ขนมชน้ั ใบเตย และกระทอ้ นลอยแกว้ บริเวณพระลานพระที่น่ังดุสิตมหาปราสาท ศาลาทิมคดหลังตะวันตก ตัง้ อาสน์สงฆส์ �ำหรับพระสงฆท์ ี่สวดพระพุทธมนตแ์ ต่วนั ก่อน ๙ รปู รบั พระราชทานฉันเพล หอนิเพทพิทยา ชั้น ๒ ต้ังโต๊ะส�ำหรับพระสงฆ์ ๘๖ รูป ท่ีจะสดับปกรณ์เท่าพระชันษาสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรตั นราชสดุ า สิริโสภาพัณณวดี รับพระราชทานฉันเพล โดยจัดเปน็ โตะ๊ ๆ ละ ๑๐ รปู ปะร�ำพระสงฆ์ ตัง้ ท่พี ระลานพระที่นัง่ ดุสติ มหาปราสาทระหว่างยอ่ มุมดา้ นทศิ ตะวันตกเฉยี งเหนอื ภายในปะรำ� ตงั้อาสน์สงฆ์ ๘๖ ที่ ด้านตะวันออกของปะร�ำ ต้ังเก้าอี้ส�ำหรับผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ มให้ปฏบิ ตั แิ ทนพระองคท์ อดผา้ ไตรสดบั ปกรณ์ ตง้ั พานพระมหากฐนิ และเสาบวั กลมุ่ รองรบั พระภษู าโยง ซงึ่ เชอื่ มจากพระภษู าโยงทพี่ านพระมหากฐนิ หน้าพระโกศทองใหญท่ รงพระศพบนพระทน่ี ่งั ดสุ ิตมหาปราสาท ตัง้ โต๊ะยาวปูผา้ ขาวสำ� หรับทอดผ้าไตรสดับปกรณ์ มุมปะร�ำด้านเหนือต้งั โต๊ะวางผ้าไตรพรอ้ มใบปวารณา จ�ำนวน ๗๔ ชุด 133

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี พระสงฆ์ ๘๖ รูป ที่จะสดับปกรณ์เท่าพระชนั ษาสมเดจ็ พระเจ้าภคนิ เี ธอ เจ้าฟ้าเพชรรตั นราชสุดาสริ โิ สภาพณั ณวดี มี พระเทพดลิ ก วดั ปทมุ วนาราม พระราชปญั ญาเวที วดั ตากฟา้ จงั หวดั นครสวรรค์ พระราชมนุ ีวัดเทพศริ นิ ทราวาส พระราชปญั ญาโสภณ วัดสระเกศ พระราชวชิรดิลก วัดเพชรสมุทร จังหวดั สมุทรสงครามพระราชวรญาณ วัดบปุ ผาราม พระราชสารเวที วดั สัมพนั ธวงศาราม พระราชพุทธิวราภรณ์ วัดกวศิ รารามจงั หวดั ลพบรุ ี พระราชวรมุนี วดั สงั เวชวศิ ยาราม พระราชปริยัตยาภรณ์ วัดอมรครี ี พระศรีมุนีวงศ์ วดั ธาตทุ องพระปรยิ ัติธรรมสุนทร วดั ราชสงิ ขร พระเมธวี ราภรณ์ วัดโมลีโลกยาราม พระปรยิ ัติกจิ วธิ าน วัดโสธรวรารามจังหวัดฉะเชิงเทรา พระพิพัฒน์วิริยาภรณ์ วัดไร่ขิง จังหวัดนครปฐม พระโสภณธรรมเมธี วัดสุวรรณคีรีพระวสิ ทุ ธภิ ทั รธาดา วดั ประยรุ วงศาวาส พระศรปี รยิ ตั โยดม วดั พระนอนจกั รสหี ์ จงั หวดั สงิ หบ์ รุ ี พระชลญาณมนุ ีวดั อทุ กเขปสมี าราม จงั หวดั ชลบรุ ี พระสรภาณโกศล วดั ไตรมติ รวทิ ยาราม พระรตั นมนุ ี วดั ไรข่ งิ จงั หวดั นครปฐมพระปริยัติสารคุณ วัดบรมนิวาส พระวิสุทธิธรรมพิลาส วัดต้นธงชัย พระโสภณธรรมวาที วัดบางนานอกพระพุทธมนต์วราจารย์ วัดสุทัศนเทพวราราม พระนิภากรกิตติพิลาส วัดตรีทศเทพ พระพิศิษฏ์พัฒนพิธานวดั หนองหอย จงั หวดั ราชบรุ ี พระพพิ ฒั นกจิ วธิ าน วดั วชริ ธรรมสาธติ พระพศิ าลพฒั โนดม วดั หนองโวง้ จงั หวดัสุโขทัย พระสิริพัฒนาภรณ์ วัดทุ่งศรีเมือง พระโสภณสุตาลังการ วัดบัวขวัญ จังหวัดนนทบุรี พระวินัยเวทีวดั เสนาสนาราม พระวนิ ยั สธุ ี วดั ธาตทุ อง พระสทิ ธพิ ฒั นาภรณ์ วดั ไชโย จงั หวดั อา่ งทอง พระมหาก�ำพล คณุ งกฺ โรวดั บางออ้ ยชา้ ง จงั หวดั นนทบรุ ี พระมหาสทิ ธชิ ยั ปรยิ ตตฺ เิ มธี วดั หนองโวง้ จงั หวดั สโุ ขทยั พระครธู รรมสารรกั ษาวดั บรรหาร – แจม่ ใส จงั หวดั สพุ รรณบรุ ี พระครไู พศาลพพิ ฒั นาภรณ์ วดั เสนาสนาราม จงั หวดั พระนครศรอี ยธุ ยาพระครอู รณุ ธรรมานวุ ตั ร วดั อรณุ ราชวราราม พระครสู นั ตกิ จิ จานกุ าร วดั บางสมคั ร จงั หวดั ฉะเชงิ เทรา พระครูศรสี ทิ ธกิ าร วดั แค จงั หวดั นนทบรุ ี พระครสู วุ ฒั น์ บญุ โญภาส วดั เชงิ เลน จงั หวดั พระนครศรอี ยธุ ยา พระครวู สิ ทุ ธินพคณุ วดั ทองนพคณุ พระครธู รี ธรรมานนั ท์ วดั บางแวก พระครโู สภณคณุ าธาร วดั สาลี จงั หวดั สพุ รรณบรุ ี พระครูมงคลภาวนานศุ ษิ ฏ์ วดั ปากนำ�้ พระครธู รรมากจิ จานยุ ตุ วดั ทองนพคณุ พระครสู รวฒุ พิ ศิ ษิ ฏ์ วดั มหาธาตยุ วุ ราชรงั สฤษฎิ์ พระครูวิสุทธกิ วีวฒั น์ วัดบุปผาราม พระครอู นุกลู ศาสนกิจ วัดศาลาปนู จังหวดั พระนครศรีอยธุ ยาพระครปู ระสทิ ธนิ พคณุ วดั ทองนพคณุ พระครศู รรี ตั นาภวิ ฒั น์ วดั ปราสาททอง พระครศู รสี งั วราภริ ม วดั ระฆงัโฆสติ าราม พระครนู นทมงคลวิศิษฐ์ วดั อทุ ยาน จังหวดั นนทบรุ ี พระครูวิมลธรรมธารี วดั นเิ วศนธ์ รรมประวัติจังหวัดพระนครศรีอยุธยา พระครูสุทธิปัญญาโสภณ วัดท่าการ้อง จังหวัดพระนครศรีอยุธยา พระครูโกมุทสิทธกิ าร วดั โกมุทพทุ ธรังสี พระครเู มตตามงคลวิศิษฏิ์ วัดวศิ ิษฏ์บญุ ญาวาส พระครวู ศิ ษิ ฏป์ ทมุ รตั น์ วดั บวั แกว้ศรัทธาธรรม พระครูปรชี าธรรมวิจติ ร วัดทรงธรรม จงั หวัดสมทุ รปราการ พระครศู ีลวฒั นาภรณ์ วัดประยุรวงศาวาส พระครสู ถติ ศลี วฒั น์ วดั บปุ ผาราม พระครสู ังฆกจิ โสภณ วัดหนองจระเข้ จังหวัดปราจีนบุรี พระครูปรยิ ตั คิ ณุ าธาร วดั มหาธาตยุ วุ ราชรงั สฤษฎ์ิ พระครสู ถติ ยบ์ ญุ วฒั น์ วดั ดา่ น พระครไู พศาลสริ วิ ฒั น์ วดั ปอ้ มใหญ่พระครวู บิ ลู กจิ สนุ ทร วดั วาปสี ทุ ธาวาส พระครวู สิ ทุ ธสิ รคณุ วดั บา้ นกมุ่ พระครสู ตุ วฒั นกจิ วดั ภาวนาภริ ตารามพระครูสมุทรประชาคม วัดกลาง พระครูเกษมวุฒิกร วัดลาดระโหง พระครูสุวัฒนกิจจาทร วัดไทรงามจังหวดั ตรงั พระครูปลัดสทิ ธิวัฒน์ วดั ไผล่ อ้ ม จังหวัดนครปฐม พระครูปลดั ธรรมวาศานุวัตร วดั แค จงั หวดัสพุ รรณบรุ ี พระครูปลัดรัตนวฒั น์ วดั บางพลีใหญก่ ลาง พระครูปลัดถาวร วัดไร่ขิง จังหวัดนครปฐม พระครูปลัดบุญธรรม อภิปุโ วัดพรหมธรรมนิมิต พระครูปลัดสุรพจน์ วัดบางขม้ิน พระครูวินัยธรสุวิจักขณ์วัดวังตะวันออก พระครูวินัยธรองอาจ อาภากโร วัดวีรโชติธรรมาราม จังหวัดฉะเชิงเทรา พระครูวินัยธรอารยพงศ์ วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม พระครูวินัยธรวรัญญู วัดพรหมธรรมนิมิต พระครู 134

ภาคที่ ๓ พระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระศพ และการบ�ำเพ็ญกุศลถวายพระศพวินัยธรยุทธศักด์ิ ิตวุฑฺโฒ วัดอรุณราชวราราม พระครูธรรมธรมนต์ชัย วัดบางสมัคร พระครูธรรมธรหัสดินทร์ วดั สคุ นั ธาราม และพระปลดั สมศกั ด์ิ ธมฺมรตโฺ น วัดรางต้น ครน้ั ใกลเ้ วลาเสดจ็ พระราชดำ� เนนิ พระราชวงศ์ คณะองคมนตรี คณะรฐั มนตรี ขา้ ราชการชนั้ ผใู้ หญ่ทตู านทุ ตู และผูม้ าเฝ้าทูลละอองพระบาทรอรบั เสด็จ ณ พระที่นัง่ ดสุ ติ มหาปราสาท ปะร�ำท่พี ระลานพระทีน่ ั่งดสุ ติ มหาปราสาทด้านทิศเหนือ และด้านทศิ ตะวนั ออกเฉียงใต้ตามตำ� แหน่งเฝ้าทูลละอองพระบาท เวลา ๑๐ นาฬกิ า ๑๕ นาที เจา้ หนา้ ทก่ี รมการศาสนานมิ นตพ์ ระสงฆท์ สี่ วดพระพทุ ธมนตแ์ ตว่ นั กอ่ น๓๐ รปู ข้ึนบนพระทน่ี งั่ ดุสิตมหาปราสาท นง่ั ยงั อาสนส์ งฆม์ ขุ ดา้ นทศิ ตะวนั ออก ๑๒ รปู นงั่ ยงั อาสนส์ งฆม์ ขุ ด้านทิศเหนือ ๙ รปู และน่ังยงั อาสนส์ งฆภ์ ายในศาลาทมิ คดหลังตะวนั ตก ๙ รูป และนิมนต์พระสงฆ์ ๘๖ รปู ท่จี ะสดับปกรณ์ขน้ึ บนหอนเิ พทพทิ ยา ชนั้ ๒ เพือ่ รับพระราชทานฉันเพลสมเดจ็ พระเทพรัตนราชสดุ า เจา้ ฟ้ามหาจักรีสิรนิ ธร พระสงฆ์ ๓๐ รูป สวดถวายพรพระ สยามบรมราชกมุ ารี เสดจ็ พระราชดำ� เนนิ ถงึ พระท่นี ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาท เวลา ๑๐ นาฬกิ า ๒๓ นาที พระบาทสมเดจ็ พระปรมนิ ทรมหาภมู ิพลอดลุ ยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหมอ่ มให้ สมเดจ็ พระเทพรัตนราชสดุ า เจา้ ฟา้ มหาจักรสี ริ นิ ธร สยามบรมราชกมุ ารี เสด็จพระราชด�ำเนินแทนพระองค์ไปในพระราชพิธีทรงบ�ำเพ็ญพระราชกุศลสัตตมวารพระราชทานพระศพ วันที่สอง เสดจ็ พระราชด�ำเนนิ โดยรถยนตพ์ ระทนี่ ง่ั จากพระต�ำหนกั จติ รลดารโหฐาน พระราชวงั ดสุ ติ ไปยงั พระบรมมหาราชวงั รถยนตพ์ ระทนี่ งั่ เทยี บทห่ี นา้ ประตกู ำ� แพงแกว้ พระทนี่ ง่ั ดสุ ติ มหาปราสาท ขา้ งพระทน่ี งั่ ราชกรณั ยสภากองทหารรักษาการณ์พระท่ีน่ังจักรีมหาปราสาทถวายความเคารพ ขลุ่ย กลองบรรเลงเพลงมหาชัย เสด็จข้ึนทางบันไดมุขกระสันพระท่ีนั่งพิมานรัตยา เสด็จออกพระท่ีนั่งดุสิตมหาปราสาท ไปยังท่ีประดิษฐานพระโกศทองใหญท่ รงพระศพ ขณะนนั้ ชาวพนกั งานประโคมสงั ข์ แตรงอน แตรฝรง่ั ปพ่ี าทยพ์ ธิ บี รรเลงเพลงชา้เรือ่ งสรอ้ ยสน ผ้มู าเฝา้ ทลู ละอองพระบาทยืนถวายความเคารพ สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสดุ า เจา้ ฟา้ มหาจกั รสี ริ นิ ธร สยามบรมราชกมุ ารี ทรงจดุ ธปู เทยี นเครอื่ งทองน้อยและเคร่ืองราชสักการะท่ีหน้าพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ ทรงกราบ ทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการพระพุทธรูปประจ�ำพระชนมวารที่หน้าพระแท่นราชบัลลังก์ประดับมุกภายใต้พระนพปฎลมหาเศวตฉัตรทรงกราบ ถวายความเคารพพระราชอาสน์พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จ 135

จดหมายเหตุงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดีพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ทรงรับการถวายความเคารพของผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาท แล้วประทับพระเก้าอ้ี ป่ีพาทย์พิธหี ยุดบรรเลง ผู้มาเฝา้ ทูลละอองพระบาทนง่ั ทีเ่ ดิม พระสงฆท์ ่ีสวดพระพทุ ธมนต์แต่วันก่อน ๓๐ รูป สวดถวายพรพระ ทรงประเคนภัตตาหารถวาย สมเด็จพระมหามุนวี งศ์ (อัมพร อมฺพโร) เวลา ๑๐ นาฬิกา ๒๘ นาที สมเดจ็ พระเทพรตั นราชสุดา เจ้าฟ้ามหาจกั รีสริ ินธร สยามบรมราชกมุ ารี เสด็จพระราชดำ� เนนิ ไปทรงประเคนภตั ตาหารถวายสมเดจ็ พระมหามนุ วี งศ์ (อัมพร อมพฺ โร) แล้วเสด็จพระราชด�ำเนินกลับไปประทับพระเก้าอี้ท่ีเดิม ผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาทยืนถวายความเคารพแล้วนั่งที่เดิมสำ� รบั ภตั ตาหารนอกนนั้ ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหพ้ ระราชวงศท์ รงประเคนพระสงฆร์ ปู ตอ่ ไปตามลำ� ดบั และปฏบิ ัติพระสงฆอ์ ยู่ ณ ทีน่ ้นั คือ พลเรือเอก หม่อมเจา้ ปสุ าณ สวสั ดิวตั น์ หมอ่ มเจ้ามงคลเฉลิมยุคล หมอ่ มเจา้ ชาตรเี ฉลมิ ยุคล พลตรี หมอ่ มเจา้ จลุ เจิม ยคุ ล และรอ้ ยโท หมอ่ มเจ้านวพรรษ์ ยุคล ทอ่ี าสนส์ งฆม์ ขุ ดา้ นทศิ เหนอื ของพระทนี่ งั่ ดสุ ติ มหาปราสาท ทรงพระกรณุ าโปรดเกลา้ โปรดกระหมอ่ มใหอ้ งคมนตรปี ระเคนภตั ตาหารถวายพระสงฆท์ ัง้ ๙ รูป และนั่งปฏิบัติพระสงฆ์อยู่ ณ ทน่ี ัน้ ตามล�ำดับ ดงั น้ีนายธานินทร์ กรัยวิเชยี ร นายอำ� พล เสนาณรงค์ หมอ่ มราชวงศ์เทพกมล เทวกลุ นายพลากร สวุ รรณรัฐ และนายอรรถนติ ิ ดษิ ฐอ�ำนาจ ท่ีศาลาทิมคดหลังตะวันตก และหอนิเพทพิทยา ช้ัน ๒ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมใหส้ มาชิกราชสกลุ ข้าราชบริพาร และข้าราชการชน้ั ผใู้ หญ่ ประเคนภัตตาหารถวายพระสงฆ์ ๙ รปู ท่สี วดพระพุทธมนต์แต่วนั กอ่ น และพระสงฆ์ ๘๖ รปู ที่จะสดบั ปกรณเ์ ทา่ พระชนั ษาสมเด็จพระเจา้ ภคินีเธอ เจ้าฟา้เพชรรตั นราชสุดา สิรโิ สภาพัณณวดี และนงั่ ปฏบิ ัตพิ ระสงฆอ์ ยู่ ณ ท่นี นั้ ปี่พาทยบ์ รรเลงเพลงฉิ่งพระฉันเพล เม่ือพระสงฆ์ทั้งน้ันรับพระราชทานฉันเสร็จแล้ว เจ้าพนักงานถอนส�ำรับและภาชนะออก ผู้ปฏิบัติพระสงฆ์กลับไปประทับเก้าอ้ีและน่ังเก้าอี้ที่เดิม เจ้าหน้าที่กรมการศาสนานิมนต์พระสงฆ์ท่ีมุขด้านทิศเหนือของพระที่น่ังดุสิตมหาปราสาท และท่ีศาลาทิมคดหลังตะวันตกลงจากอาสน์สงฆ์ ไปน่ังยังอาสน์สงฆ์ที่ปะร�ำพระสงฆ์ ป่พี าทยห์ ยดุ บรรเลง 136