คู่มือปฏิบัติสมถวิปัสสนากัมมัฏฐาน_๕_สาย

2 - 181 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : อานาปานสติ วนิ จิ ฉยั ในอานาปานสตขิ นั้ ท่ี ๑๕ สนิ้ สดุ ลงเพยี งเทา นี้ ตอ แตน จี้ ะไดว นิ จิ ฉยั ในอานาปาน-สตขิ นั้ ที่ ๑๖ สบื ไป.ตอน ๑๖ อานาปานสติ ขน้ั ท่ี ๑๖ (การตามเหน็ ความสลดั คนื อยเู ปน ประจำ) อานาปานสตขิ นั้ ท่ี ๑๖ หรอื ขอ ท่ี ๔ แหง จตกุ กะที่ ๔ มหี วั ขอ วา “ภกิ ษนุ นั้ ยอ มทำในบทศกึ ษาวา ‘เราเปน ผตู ามเหน็ ซง่ึ ความสลดั คนื อยเู ปน ประจำจกั หายใจเขา ’; ยอ มทำในบทศกึ ษาวา ‘เราเปน ผตู าม เห็นซ่ึงความสลัดคืนอยูเปนประจำ จักหายใจออก’.” (ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสสฺ สสิ สฺ ามตี ิ สกิ ขฺ ต;ิ ปฏนิ สิ สฺ คคฺ านปุ สสฺ ี ปสสฺ สสิ สฺ ามตี ิ สกิ ขฺ ต.ิ ) คำวา สลดั คนื หรอื ปฏนิ สิ สคั คะ นน้ั มลี กั ษณะ ๒ อยา ง คอื การสลดั คนื ซง่ึ สง่ิ นน้ัออกไปโดยตรง อยา งหนง่ึ ; หรอื มี จติ นอ มไปในนพิ พานอนั เปน ทดี่ บั สนทิ แหง สงิ่ ทงั้ หลายเหลา นน้ั อกี อยา งหนง่ึ . อยา งแรกมคี วามหมายเปน การสลดั สงิ่ เหลา นน้ั ออกไปในทำนองวา ผสู ลดั ยงั คงอยใู นทเี่ ดมิ ; อยา งหลงั มคี วามหมายไปในทำนองวา สงิ่ เหลา นนั้ อยใู นทเ่ี ดมิ สว นผสู ลดั ผลหนไี ปสทู อ่ี น่ื . ถา กลา วอยา งบคุ คลาธษิ ฐานกเ็ หมอื นอยา งวา เปน คนละอยา ง แตยอ มมผี ลในทางธรรมาธษิ ฐานเปน อยา งเดยี วกนั เปรยี บเหมอื นบคุ คลทส่ี ลดั สง่ิ อนั เปน ทร่ี กัทพ่ี อใจ เขาจะกระทำโดยเอาสงิ่ เหลา นน้ั ไปทง้ิ เสยี หรอื จะกระทำโดยวธิ หี นไี ปใหพ น จากสงิ่เหลา นนั้ กต็ าม ผลยอ มมอี ยเู ปน อยา งเดยี วกนั คอื ความปราศจากสงิ่ เหลา นนั้ . การทท่ี า นกลา วไวเ ปน ๒ อยา งดงั นี้ เพอ่ื การสะดวกในการทจ่ี ะเขา ใจสำหรบั บคุ คลบางประเภททม่ี สี ตปิ ญ ญาตา งกนั มคี วามหมายในการใชค ำพดู จาตา งกนั เทา นน้ั ; แตถ า ตอ งการความหมายทแ่ี ตกตา งกนั จรงิ ๆ แลว กพ็ อทจ่ี ะแบง ออกไดเ ปน ๒ อยา ง ดงั น้ี คอื :- (๑) สง่ิ ใดยดึ ถอื ไว โดยความเปน ของ ของตน (อตตฺ นยี า) การสลดั คนื สง่ิ นนั้ กระทำไดด ว ยการสละสงิ่ นนั้ เสยี กลา วคอื การพจิ ารณาจนเหน็ วา ไมค วรจะถอื วา เปน ของของตน. (๒) สงิ่ ใดทถ่ี กู ยดึ ถอื ไวโ ดยความเปน ตน (อตตฺ า) การสละสงิ่ นนั้ ๆ นน้ั กระทำไดดว ยการนอ มไปสนู พิ พาน กลา วคอื ความดบั สนทิ แหง สง่ิ นน้ั ๆ เสยี .

2 - 182 ธรรมปฏบิ ัติ ๕ สาย : อานาปานสติ อยา งไรกด็ ี เมอื่ พจิ ารณาโดยละเอยี ดแลว จะเหน็ ไดว า สง่ิ ทยี่ ดึ ถอื ไวโ ดยความเปน ของตนนนั้ สลดั ไดง า ยกวา สงิ่ ทยี่ ดึ ถอื ไวโ ดยความเปน ตวั ตน ทงั้ นเ้ี พราะวา สงิ่ ทย่ี ดึ ถอื ไวโ ดยความเปนของตน น้ันเปนเพียงส่ิงเกาะอยูกับตน หรือเปนบริวารของตน จึงอยูในฐานะท่ีจะทำการสลดั คนื ไดก อ น. ขอ นเ้ี ปรยี บเทยี บไดง า ยๆ กบั ความรสู กึ วา ตวั กแู ละของกู : สงิ่ ทเี่ ปน“ของกู” อาจจะปลดทิ้งไปไดโดยงายกวาสิ่งที่เปน “ตัวกู” ซ่ึงไมรูจะปลดอยางไร จะทิ้งอยา งไร ขนื ทำไปกเ็ ทา กบั เปน การเชอื ดคอตวั เองตาย ซง่ึ ยงั ไมส มคั รจะทำ. แตส ำหรบั สงิ่ ที่เปน “ของก”ู นน้ั อยใู นวสิ ยั ทจี่ ะสละได ดว ยความจำใจกต็ าม ดว ยความสมคั รใจเพอื่ แลกเปลย่ี นกบั สงิ่ อน่ื เปน ตน กต็ าม หรอื แมเ พราะหลดุ มอื ไปเองกย็ งั เปน สง่ิ ทอี่ าจจะมไี ด; สว นสง่ิทเี่ รยี กวา ตวั กนู น้ั ยงั เปน สง่ิ ทมี่ ดื มนตอ การทจี่ ะสลดั ออกไป หรอื หลดุ ออกไปเอง ทง้ั นเ้ี ปน เพราะมนั เปน ตวั ๆ เดยี วกนั กบั ทย่ี นื โยงอยใู นฐานะทเี่ ปน ประธานของการกระทำทกุ อยา ง. ฉะนั้นการทจี่ ะสลดั คนื เสยี ซงึ่ ตวั กู จกั ตอ งมอี บุ ายทฉี่ ลาดไปกวา การสละของก.ู เมอ่ื กลา วโดยบคุ คลาธษิ ฐาน กเ็ ปน การกลา วไดว า เมอ่ื ตวั กอู ยากสลดั ตวั เองขน้ึ มาจรงิ ๆ แลว กต็ อ งวงิ่ เขาหาสง่ิ ใดสงิ่ หนงึ่ ซงึ่ สามารถทำลายตวั กใู หห มดไปโดยไมม สี ว นเหลอื และขอ นก้ี เ็ ปน การแสดงใหเ หน็ ความหมายทแี่ ตกตา งกนั อยเู ปน ๒ ประการ กลา วคอื “ตวั ก”ู ไดส ลดั สงิ่ ซงึ่ เปน ของกแู ลวเหลอื แตต วั กู จงึ วง่ิ เขา ไปสสู ง่ิ ซงึ่ สามารถดบั ตวั กไู ดส นิ้ เชงิ อกี ตอ หนง่ึ . ความแตกตา งในตวั อยา งน้ี ยอ มแสดงใหเ หน็ ความแตกตา ง ๒ อยา ง ดงั ทกี่ ลา วแลว ขา งตน ไดโ ดยชดั เจน คอื จติ สลดัสงิ่ ทง้ั หลายทง้ั ปวงเปน การสลดั คนื อยา งท่ี ๑ และจติ แลน ไปสนู พิ พานอนั เปน ทดี่ บั ของสง่ิทง้ั ปวงรวมทงั้ จติ เองดว ย นกี้ อ็ ยา งหนงึ่ เปน ๒ อยา งดว ยกนั ดงั น.้ี ถงึ กระนน้ั กต็ าม เมอื่ กลา วในทางปฏบิ ตั จิ รงิ ๆ แลว ความแตกตา งทง้ั ๒ อยา งนี้ กย็ งัคงเปน เพยี งความแตกตา งในทางนติ นิ ยั ไปตามเดมิ สว นทางพฤตนิ ยั นนั้ ยอ มมวี ธิ ปี ฏบิ ตั ิ และผลแหง การปฏบิ ตั อิ ยา งเดยี วกนั แท. วธิ ปี ฏบิ ตั เิ พอ่ื ความสลดั เบญจขนั ธ หรอื อายตนะออกไปนน้ั มไิ ดห มายถงึ การสลดั อยา งวตั ถุ เชน การโยนทงิ้ ออกไปเปน ตน ได แตห มายถงึ การสลดั ดว ยการถอนอปุ าทานหรอื ความยึดม่ันอยางใดอยางหน่ึงให ไดจริงๆ เทานั้น. การถอนอุปาทานนั้น ตองกระทำดวยการทำความเหน็ แจง ตอ อนจิ จงั ทกุ ขงั อนตั ตา จนกระทงั่ เหน็ ความวา งจากตวั ตน ไมว า จะเปน

2 - 183 ธรรมปฏบิ ัติ ๕ สาย : อานาปานสติตนฝา ยทเี่ ปน เจา ของ หรอื เปน ตนฝา ยทถี่ กู ยดึ ถอื เอาเปน ของของตน. เมอื่ วา งจากตนทง้ั ๒ฝา ยดงั นแ้ี ลว จงึ จะถอนอปุ าทานได และมผี ลเปน ความไมย ดึ ถอื สงิ่ ซงึ่ เปน ตน เหตแุ หง ความทกุ ขไ วอ กี ตอ ไป. แมใ นการพจิ ารณา เพอ่ื ถอนความยดึ ถอื ในเบญจขนั ธ หรอื อายตนะสว นใดสว นหนง่ึ ซง่ึ ถกู ยดึ ถอื วา ตน กต็ อ งทำโดยวธิ เี ดยี วกนั แท คอื พจิ ารณาเหน็ อนจิ จงั ทกุ ขงัอนตั ตา อกี นนั่ เอง หากแตเ ลย่ี งไปในทำนองวา ทงั้ หมดนเี้ มอ่ื เปน อยา งนม้ี นั เปน ทกุ ข เมอ่ื ไมอยากทกุ ขก น็ อ มจติ ไปเพอื่ ความดบั สนทิ ไมม เี หลอื ของสง่ิ เหลา นเ้ี สยี จะไดไ มม อี ะไรทกุ ขอ กี ตอไป เรยี กวา เปน การนอ มไปสนู พิ พานหรอื มจี ติ แลน ไปสนู พิ พาน แตท ง้ั นมี้ ไิ ดห มายความวาตอ งรอไปจนกวา รา งกายจะแตกดบั หรอื วา จะตอ งรบี ทำลายรา งกายนเ้ี สยี ดว ยการฆา ตวั ตายดงั นกี้ ห็ าไม. การฆา ตวั ตายไมไ ดท ำใหอ ปุ าทานนนั้ หมดไป กลบั เปน อปุ าทานอกี อยา งหนงึ่อยา งเตม็ ทอี่ ยทู เี ดยี ว จงึ จะฆา ตวั ตายได. สว นการรอไปจนรา งกายแตกทำลายนนั้ ไมใ ชว ธิ ีของการปฏบิ ตั ิ และการแตกทำลายของรา งกายนนั้ มไิ ดห มายความวา เปน การหมดอปุ าทานเพราะคนและสตั วต ามธรรมดาสามญั กม็ กี ารแตกตายทำลายขนั ธอ ยเู องแลว เปน ประจำทกุ วนัไมเ ปน การทำลายอปุ าทานไดด ว ยอาการสกั วา รา งกายแตกทำลายลง. เพราะฉะนนั้ การฆา ตวั เองตายกด็ ี การรอไปจนแตกทำลายเองกด็ ี ไมเ ปน การดบั อปุ าทานทย่ี ดึ ถอื วา ตวั ตนไดแตอ ยา งใดเลย จงึ ไมแ ลน ไปสนู พิ พานไดด ว ยการทำอยา งนนั้ ยงั คงทำไดแ ตโ ดยวธิ ที ย่ี งั มชี วี ติอยนู แ่ี หละ. เมอ่ื พจิ ารณาเหน็ วา ถา มคี วามยดึ ถอื วา ตวั ตนอยเู พยี งใดแลว กจ็ ะตอ งมคี วามทกุ ขนานาชนดิ อยทู ต่ี นเพยี งนน้ั จงึ นอ มจติ ไปในทางทจ่ี ะไมใ หม ตี นเพอ่ื เปน ทตี่ งั้ ของความทกุ ขอ กีตอ ไป นเ้ี รยี กวา มจี ติ นอ มไปเพอื่ ความดบั สนทิ ของตน ซง่ึ เรยี กไดว า นอ มไปเพอ่ื นพิ พาน แลวกต็ งั้ หนา ตงั้ ตาทำการปฏบิ ตั ิ เพอ่ื ใหเ หน็ อนจิ จงั ทกุ ขงั อนตั ตา ในระดบั สงู สดุ ซง่ึ ทำใหไ มร สู กึวา มตี วั ตนเหลอื อยจู รงิ ๆ มแี ตส งั ขารธรรมลว นๆ หมนุ ไปตามเหตตุ ามปจ จยั ของมนั . สงิ่ ที่เรยี กวา ความทกุ ข เชน ความแกค วามตาย เปน ตน กร็ วมอยใู นกลมุ นน้ั คอื เปน สงั ขารธรรมสว นหนงึ่ ในบรรดาสงั ขารธรรมทง้ั หมด ทห่ี มนุ เวยี นไปตามเหตตุ ามปจ จยั ของมนั ไมม สี ว นไหนทม่ี คี วามยดึ ถอื วา เปน ตวั เราหรอื ของเรา แมแ ตจ ติ ทกี่ ำลงั รสู กึ นกึ คดิ ได หรอื กำลงั มองเหน็ ความเปน ไปของสงั ขารธรรมเหลา นนั้ อยู จติ นน้ั กม็ ไิ ดย ดึ ถอื ตวั มนั เองวา เปน ตวั ตน หรอื ยดึ ถอื ตวั

2 - 184 ธรรมปฏิบตั ิ ๕ สาย : อานาปานสติมนั วา เปน จติ -ผรู ู ผเู หน็ : แตก ลบั ไปเหน็ วา ตวั จติ นนั้ กด็ ี การรกู ารเหน็ นน้ั กด็ ี เปน แตเ พยี งสงั ขารธรรมลว นๆ อกี นนั่ เอง และเหน็ วา สงั ขารธรรมทง้ั หมดทงั้ สนิ้ นนั้ กเ็ ปน สกั วา สงั ขารธรรมคอื เปน ธรรมชาตหิ รอื ธรรมดาทเ่ี ปน อยอู ยา งนนั้ เอง หาใชเ ปน ตวั เปน ตนเปน เราเปน เขา เปนผูยึดครองหรือถูกยึดครอง ดังน้ีเปนตนแตประการใด เม่ือจิตเขาถึงความวางจากตัวตนอยา งแทจ รงิ ดงั นแ้ี ลว กเ็ ทา กบั เปน การดบั ตวั เองโดยสน้ิ เชงิ ซง่ึ เรยี กวา นพิ พานในทน่ี ี้. เพราะฉะนั้น ปฏินิสสัคคะ คือการสลัดคืนชนิดที่ใชอุบายดวยการทำจิตใหแลนไปสูนพิ พานนนั้ กม็ วี ธิ ปี ฏบิ ตั ิ มคี วามหมายแหง การปฏบิ ตั ิ และมผี ลแหง การปฏบิ ตั เิ ปน อยา งเดยี วกนั กบั ปฏนิ สิ สคั คะ ชนดิ ทม่ี อี บุ ายวา สลดั สง่ิ ทง้ั ปวงเสยี ; เพราะวา อบุ ายทง้ั ๒ วธิ นี ้ี ลว นแตม ีความหมายอยา งเดยี วกนั คอื ทำความวา งจากตวั ตนหรอื ทเ่ี รยี กวา สญุ ญตานน้ั ใหป รากฏขนึ้มาใหจนได ถาไปเพงความวางของฝายสิ่งท่ีถูกยึดถือ ก็เรียกวาสลัดส่ิงเหลานั้นออกไปแตถ า เพง ความวา งของฝา ยทเี่ ปน ผยู ดึ ถอื กลา วคอื จติ กก็ ลายเปน การทำจติ นน้ั ใหเ ขา ถงึ ความวา ง (คอื เปน นพิ พานไปเสยี เอง) ความมงุ หมายจงึ เปน อยา งเดยี วกนั คอื เปน การใหทง้ั ๒ฝา ยเขา ถงึ ความวา งโดยเสมอกนั ความทกุ ขก เ็ กดิ ขน้ึ ไมไ ด : และโดยพฤตนิ ยั ทงั้ ๒ อยา งนน้ัเปน อยา งเดยี วกนั คอื มแี ตเ พยี งอยา งใดอยา งหนง่ึ ถา ถงึ ทส่ี ดุ จรงิ ๆ แลว มนั กด็ บั ทกุ ขท งั้ ปวงไดด ว ยกนั ทงั้ นน้ั . และการทใี่ หส ง่ิ ทง้ั หลายทง้ั ปวงวา งไปโดยทจ่ี ติ ยงั เหลอื อยเู ปน ตวั ตนไมต อ งวา งนน้ั เปน สงิ่ ทมี่ ไี มไ ดห รอื ทำไมไ ด เพราะวา สงิ่ ทเี่ รยี กวา ความวา งนนั้ มนั มเี พยี งอยา งเดยี วตวั เดยี ว หรอื สงิ่ เดยี ว ถา ลงเขา ถงึ จรงิ ๆ แลว มนั จะทำใหว า งหมด ทงั้ ฝา ยผยู ดึ ถอื และฝา ยสงิ่ ทถี่ กู ยดึ ถอื ทงั้ หลายทงั้ ปวง ฉะนน้ั โดยพฤตนิ ยั เมอื่ ปฏบิ ตั ถิ งึ ทสี่ ดุ แลว ยอ มวา งไปทงั้ ๒ฝา ยพรอ มกนั ในทนั ใดนนั้ เอง; ถา ผดิ จากน้ี มนั เปน เพยี งความวา งชนดิ อนื่ คอื ความวา งทไี่ มจรงิ แท เปน ความวา งชว่ั คราว และเพยี งบางขน้ั บางตอนของการปฏบิ ตั ทิ ยี่ งั ไมถ งึ ทสี่ ดุ มีผลเพยี งทำใหป ลอ ยวางสง่ิ นน้ั ๆ ไดช ว่ั คราว และกป็ ลอ ยไดเ ฉพาะแตฝ า ยทป่ี ลอ ยงา ย เชนฝา ยทถ่ี กู ยดึ ถอื ไวโ ดยความเปน ของของตน หรอื ของกู บางสว น เทา นน้ั แตไ มก ระทบกระเทอื นถงึ ตวั ตนหรอื ตวั กเู ลย. ตอ เมอ่ื ใด สญุ ญตาหรอื ความวา งอนั แทจ รงิ ปรากฏออกมา เมอ่ื นนั้จงึ จะวา งอยา งแทจ รงิ และไมม อี ะไรรอหนา เปน ตวั ตนอยไู ด ตวั ตนฝา ยการกระทำกด็ ี ตวัตนฝา ยทถ่ี กู กระทำกด็ ี ตวั การกระทำ นนั้ ๆ กด็ ี ตวั ผลแหง การกระทำนนั้ ๆ กด็ ี ไมว า จะถกู

2 - 185 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : อานาปานสติจดั ไวเ ปน ฝา ยกศุ ลหรอื ฝา ยอกศุ ล หรอื ฝา ยอพั ยากฤต คอื มใิ ชท งั้ กศุ ลและอกศุ ลกด็ ี ยอ มเขาถงึ ความวา งไปดว ยกนั ทง้ั หมดทงั้ สน้ิ . อาการแหง การสลดั คนื กลา วคอื ปฏนิ สิ สคั คะมขี น้ึ ไดถงึ ทสี่ ดุ โดยไมต อ งมใี ครเปน ตวั ผสู ละคนื เพราะเปน ของวา งไปดว ยกนั ทงั้ หมด แมแ ตต วั การสลดั คนื ตวั สง่ิ ทถ่ี กู สลดั คนื กย็ งั คงเปน ของวา ง กลา วคอื เปน ความดบั สนทิ แหง ความมตี วัตนนนั่ เอง. ฉะนนั้ เมอื่ กลา วโดยปรมตั ถห รอื โดยความจรงิ อนั สูงสดุ แลว ยอ มกลา วไดว าความวา งอยา งเดยี วเทา นน้ั เปน ตวั ความสลดั คนื อยา งแทจ รงิ และมเี พยี งอยา งเดยี ว หามีเปน ๒ อยา ง หรอื หลายอยา ง ดงั ทก่ี ลา วโดยโวหารแหง การพดู จา ดว ยการแยกเปน ฝก ฝา ยดงั ทกี่ ลา วอยา งบคุ คลาธษิ ฐานขา งตน นนั้ ไม. เบญจขนั ธก ด็ ี อายตนะภายในทง้ั ๖ กด็ ี อาการปรงุ แตง ซง่ึ กนั และกนั ของสงิ่ เหลานน้ั อนั เรยี กวา ปฏจิ จสมปุ บาทกด็ ี เปน สงิ่ ทอ่ี าจถกู สลดั คนื โดยสน้ิ เชงิ ได ดว ยการทำใหเ ขาถงึ ความวา ง ดงั ทกี่ ลา วแลว นน่ั เอง. การพจิ ารณาเบญจขนั ธโ ดยความเปน ของวา ง นนั้ ยอ มเปน การสลดั คนื ซงึ่ เบญจขนั ธอยใู นตวั มนั เอง กลา วคอื กอ นหนา นร้ี บั หรอื ยดึ ถอื เบญจขนั ธบ างสว นวา เปน ตวั ตน บางสว นวา เปน ของตน ดว ยอำนาจของอปุ าทาน บดั นเี้ บญจขนั ธน น้ั ถกู พจิ ารณาเหน็ ตามทเี่ ปนจรงิ คอื เปน ของวา งไปหมด ไมเ ปน ทตี่ งั้ แหง อปุ าทานอกี ตอ ไป อปุ าทานจงึ ดบั ลง. เมอื่ อปุ าทานดบั กไ็ มม อี ะไรทจี่ ะเปน เครอ่ื งยดึ ถอื และเบญจขนั ธก เ็ ปน ของวา งไปแลว . เมือ่ ไมม กี ารยดึถอื หรอื การรบั ไวเ ชน นี้ กม็ ผี ลเทา กบั เปน การสลดั คนื ทงั้ ทไี่ มต อ งมตี วั ผสู ลดั คนื เพราะจติ และอปุ าทานก็กลายเปนของวางจากตัวตนไป. การพจิ ารณาอายตนะภายใน ทง้ั ๖ โดยความเปน ของวา ง กม็ ลี กั ษณะอยา งเดยี วกนั กบั เรอื่ งของเบญจขนั ธ เพราะอายตนะภายในทง้ั ๖ นน้ั เปน สว นหนงึ่ ของเบญจขนั ธไ ดแ กขันธที่ทำหนาท่ีรูอารมณที่มาสัมผัสนั่นเอง หรืออีกอยางหนึ่งก็กลาวไดวาหมายถึงกลุมแหงเบญจขนั ธ ในขณะทท่ี ำหนา ทร่ี บั อารมณท างตา หู จมกู ลน้ิ กาย และใจ นนั่ เอง การทำใหสงิ่ ทงั้ ๖ นเ้ี ปน ของวา ง กค็ อื การพจิ ารณาโดยความเปน สงั ขาร หรอื ความเปน ธรรมชาตลิ ว นๆหามคี วามเปน ตวั ตนแตอ ยา งใดไม แตม ลี กั ษณะเปน เครอื่ งกลไกตามธรรมชาตขิ องมนั เอง ในการทจ่ี ะรบั อารมณไ ด ตามธรรมดาของรปู ธรรมและนามธรรมทก่ี ำลงั จบั กลมุ กนั อยู ซง่ึ สามารถ

2 - 186 ธรรมปฏบิ ัติ ๕ สาย : อานาปานสติทำอะไรได อยา งนา มหศั จรรย จนเกดิ ความสำคญั ผดิ ไปวา สงิ่ เหลา นเี้ ปน อตั ตาหรอื ตวั ตนหรอื วา มอี ตั ตาตวั ตนอยใู นสงิ่ เหลา น้ี. การพจิ ารณาสงิ่ เหลา นจี้ นกระทง่ั เหน็ โดยความเปนของวา งนนั้ จดั เปน ปก ขนั ทนปฏนิ สิ สคั คะโดยแท โดยใจความกค็ อื แยกขนั ธส ว นทเ่ี ปน จติ ออกมาพจิ ารณาโดยความเปน ของวา งนน่ั เอง. การพิจารณาอาการแหงปฏิจจสมุปบาท โดยความเปนของวาง นั้นเปนการพจิ ารณาใหเ หน็ วา กลไกโดยอตั โนมตั ขิ องรปู ธรรมและนามธรรมกลา วคอื การปรงุ แตง นน่ั นี่สบื กนั ไปเปน สายไมม หี ยดุ นน้ั กเ็ ปน เพยี งกลไกตามธรรมชาตขิ องรปู ธรรมนามธรรม ทส่ี ามารถทำหนา ทอ่ี ยา งนนั้ เองไดโ ดยอตั โนมตั ใิ นตวั ธรรมชาตเิ องลว นๆ ไมต อ งมอี ตั ตา หรอื เจตภตู เปนตน อะไรทไ่ี หนเขา ไปเปน ตวั การในการกระทำ หรอื ใชใ หท ำแตอ ยา งใดเลย มนั เปน เพยี งการเคลอ่ื นไหวของธรรมชาตลิ ว นๆ ปรงุ แตง กนั เอง ในเมอื่ เขา มาเกยี่ วขอ งกนั มกี ารกระทำตอบแกก นั และกนั ผลกั ดนั เปน เหตแุ ละผลแกก นั และกนั จงึ เกดิ อาการปรงุ แตง เรอื่ ยไปไมม หี ยดุ .เพราะฉะนน้ั รปู ธรรมและนามธรรมเหลา นนั้ ในขณะทกี่ ำลงั เปน เหตเุ ปน ปจ จยั กด็ ี หรอื ในขณะทก่ี ำลงั เปน ผลหรอื เปน วบิ ากกด็ ี และอาการตา งๆ ทม่ี นั ปรงุ แตง กนั เพอื่ ใหเ กดิ เปน ผลมาจากเหตุ แลว ผลนน้ั กลายเปน เหตตุ อ ไปในทำนองน้ี อยา งไมม หี ยดุ หยอ นกด็ ี ลว นแตเ ปน อาการตามธรรมชาตขิ องรปู ธรรมนามธรรมลว นๆ ไมม อี ตั ตาหรอื ตวั ตนอะไรทไ่ี หนทม่ี สี ว นเขา ไปเกยี่ วขอ งดว ยเลย ทกุ สว นจงึ วา งจากความหมายแหง ความเปน ตวั ตน และความเปน ของของตนโดยสน้ิ เชงิ . นคี้ อื อาการสลดั คนื ออกไปเสยี ไดซ ง่ึ ปฏจิ จสมปุ บาทธรรมทกุ ๆ สว น ทง้ั ทเ่ี ปน สว นเหตแุ ละสว นผล และสว นทกี่ ำลงั เปน เพยี งอาการปรงุ แตง . ฉะนน้ั จงึ เปน อนั กลา วไดว าการสลดั คนื ซง่ึ กลมุ แหง ปฏจิ จสมปุ บาทน้ี เปน ทงั้ บรจิ าค-ปฏนิ สิ สคั คะ และเปน ทง้ั ปก ขนั ทน-ปฏนิ สิ สคั คะ กลา วคอื สลดั คนื เสยี ไดท ง้ั สว นทเี่ ปน เบญจขนั ธ คอื สว นทเี่ ปน ผล และทงั้ สว นที่ถกู สมมตวิ า เปน จติ เปน ผทู ำกริ ยิ าอาการเหลา นน้ั อนั เกดิ ขนึ้ จากความไมร จู รงิ หรอื ความหลงผดิ โดยสน้ิ เชงิ . เมอ่ื ประมวลเขา ดว ยกนั ทง้ั ๓ อยา ง กเ็ ปน อนั กลา วไดว า เปน การสลดั คนื เสยี ซงึ่ โลกในฐานะเปน อารมณ และสลดั คนื เสยี ซง่ึ จติ ในฐานะเปน ผเู สวยอารมณค อื โลก และสลดั เสยีซง่ึ การเกย่ี วขอ ง หรอื การปรงุ แตง ผลกั ดนั กนั ตา งๆ บรรดาทม่ี อี ยใู นโลก ทป่ี รงุ แตง โลก หรอื

2 - 187 ธรรมปฏิบตั ิ ๕ สาย : อานาปานสติทเ่ี กย่ี วพนั กนั ระหวา งโลกกบั จติ ซงึ่ เปน ผรู สู กึ ตอ โลก เมอื่ สละคนื เสยี ไดท ง้ั หมด ๓ ประเภทดงั นแ้ี ลว กเ็ ปน อนั วา ไมม อี ะไรเหลอื อยู สำหรบั เปน ทต่ี ง้ั ของความทกุ ขห รอื ความยดึ ถอื ซงึ่เปน เหตแุ หง ความทกุ ขอ กี เลยแมแ ตน อ ย มอี ยกู แ็ ตค วามไมม ที กุ ข ความดบั เยน็ ความสงบรำงบั ความหลดุ พน ความปลอ ยวาง ไมม กี ารแยกถอื โดยประการทง้ั ปวง หรอื อะไรอนื่ กต็ ามแลว แตจ ะเรยี ก แตร วมความวา เปน ทส่ี นิ้ สดุ หรอื เปน ทจ่ี บลงโดยเดด็ ขาดของสงั สารวฏั ฏ กลา วคอื กระแสของความทกุ ข ซง่ึ เรานยิ มเรยี กภาวะเชน นว้ี า เปน การลถุ งึ นพิ พาน. ทง้ั หมดนเี้ ปนการแสดง ใหเ หน็ ไดว า ปฏนิ สิ สคั คะคอื การสลดั คนื นนั้ มคี วามเกย่ี วขอ งกนั อยา งไรกบั ความหมายของคำวา นพิ พาน. ผปู ฏบิ ตั อิ านาปานสตมิ าจนถงึ ขน้ั นแี้ ลว จะตอ งเปลย่ี นกฎเกณฑใ นการกำหนดพจิ ารณากนั เสยี ใหม คอื ยา ยใหส งู ขน้ึ ไป ใหเ กดิ มคี วามรสู กึ ชดั แจง ในการสลดั คนื ของตน. คอื หลงัจากเหน็ ความเปน อนจิ จงั ทกุ ขงั อนตั ตาแลว เกดิ ความพอใจในการทค่ี ลายความยดึ ถอื หรอืในความดบั แหง สงั ขารทงั้ ปวงแลว ทำจติ ใหว างเฉยตอ สงั ขารทง้ั หลาย ทไี่ ดพ จิ ารณาเหน็ โดยความเปน ของวา งอยา งแทจ รงิ อยทู กุ ลมหายใจเขา -ออก. ทางทดี่ ที สี่ ดุ เขาจะตอ งยอ นไปเจรญิ อานาปานสตขิ นึ้ มาใหม ตง้ั แตข น้ั ที่ ๑ แลว คอ ยเพง พจิ ารณาทกุ สง่ิ ทกุ อยา งทป่ี รากฏ นบั ตงั้ แตล มหายใจ นมิ ติ และองคฌ านขนึ้ มาจนถงึ ธรรมทเ่ี ปน ทต่ี ง้ั แหง ความยดึ ถอื โดยตรงเชน สขุ เวทนาในฌาน และจติ ทก่ี ำหนดสงิ่ ตา งๆ ใหเ หน็โดยความเปน ของควรสลดั คนื หรอื ตอ งสลดั คนื อยา งทไี่ มค วรจะยดึ ถอื ไวแ ตป ระการใดเลย;แลว เพง พจิ ารณาไปในทำนองทส่ี ง่ิ เหลา นน้ั เปน อนจิ จงั ทกุ ขงั อนตั ตา ยง่ิ ขนึ้ ไปตามลำดบั จนจติประกอบอยดู ว ยความเบอ่ื หนา ย คลายกำหนดั ตอ สง่ิ เหลา นนั้ ประกอบอยดู ว ยธรรมเปน ท่ีดบั แหง สง่ิ เหลา นน้ั คอื ความเหน็ แจม แจง วา สงิ่ เหลา นน้ั ไมไ ดม ตี วั ตนอยจู รงิ จนกระทง่ั ไดปลอ ยวาง หรอื วา งจากความยดึ ถอื ในสง่ิ เหลา นนั้ ยง่ิ ขน้ึ ไปตามลำดบั จนกวา จะถงึ ทสี่ ดุ แหง กจิทตี่ อ งทำ คอื ปลอ ยวางดว ยสมจุ เฉทวมิ ตุ ตจิ รงิ ๆ. แมใ นระยะตน ๆ ทย่ี งั เปน เพยี งตทงั ควมิ ตุ ติคอื พอสกั วา มาทำอานาปานสติ จติ ปลอ ยวางเองกด็ ี และในขณะแหง วกิ ขมั ภนวมิ ตุ ติ คอื จติประกอบอยดู ว ยฌานเตม็ ทม่ี กี ารปลอ ยวางไปดว ยอำนาจของฌานนนั้ จนตลอด เวลาแหง ฌานกด็ ี กล็ ว นแตเ ปน สงิ่ ทต่ี อ งพยายามกระทำดว ยความระมดั ระวงั อยา งสขุ มุ แยบคายทส่ี ดุ อยู