คู่มือปฏิบัติสมถวิปัสสนากัมมัฏฐาน_๕_สาย

3 - 72 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุ ข) แผเ มตตาใหแ กค นอน่ื สตั วอ น่ื วา ดงั นี้ สพั เพ สตั ตา สตั วท ง้ั หลายทเ่ี ปน เพอื่ นทกุ ข เกดิ แกเ จบ็ ตายดว ยกนั ทง้ั หมดทง้ั สนิ้ อะเวรา โหนตุ จงเปน สขุ ๆ เถดิ อยา ไดม เี วรแกก นั และกนั เลย อพั ยาปช ฌา โหนตุ จงเปน สขุ ๆ เถดิ อยา ไดเ บยี ดเบยี นซง่ึ กนั และกนั เลย อนฆี า โหนตุ จงเปน สขุ ๆ เถดิ อยา ไดม คี วามทกุ ขก ายทกุ ขใ จเลย สขุ ี อตั ตานงั ปะรหิ ะรนั ตุ จงมคี วามสขุ กายสขุ ใจ รกั ษาตนใหพ น จากทกุ ขภ ยั ทง้ั สนิ้ เถดิ๖. เจรญิ พทุ ธคณุ ธรรมคณุ และสงั ฆคณุ วา ดงั นี้ อติ ปิ โ ส ภะคะวา อะระหงั สมั มาสมั พทุ โธ วชิ ชาจะระณะสมั ปน โน สคุ ะโต โลกะวทิ ู อะนตุ ตะโร ปรุ สิ ะทมั มะสารถิ สตั ถา เทวะมะนสุ สานงั พทุ โธ ภะคะวาติ (แลว หมอบกราบลงวา ) กาเยนะ วาจายะ วะ เจตะสา วา พทุ เธ กกุ มั มงั ปะกะตงั มะยา ยงั พทุ โธ ปะฏคิ คณั ห๎ ะตุ อจั จะยนั ตงั กาลนั ตะเร สงั วะรติ งุ วะ พทุ เธฯ สว๎ ากขาโต ภะคะวะตา ธมั โม สนั ทฏิ ฐโิ ก อะกาลโิ ก เอหปิ ส สโิ ก โอปะนะยโิ ก ปจ จตั ตงั เวทติ พั โพ วญิ หู ตี ิ (แลว หมอบกราบลงวา ) กาเยนะ วาจายะ วะ เจตะสา วา ธมั เม กกุ มั มงั ปะกะตงั มะยา ยงั ธมั โม ปะฏคิ คณั ห๎ ตุ อัจจะยนั ตงั กาลนั ตะเร สงั วะรติ งุ วะ ธมั เมฯ สปุ ะฏปิ น โน ภะคะวะโต สาวะกะสงั โฆ อชุ ปุ ะฏปิ น โน ภะคะวะโต สาวะกะสงั โฆ ญายะปะฏิปนโน ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ สามีจิปะฏิปนโน ภะคะวะโต

3 - 73 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยุบ สาวะกะสังโฆ ยะทิทัง จัตตาริ ปุริสะยุคานิ อัฏฐะ ปุริสะปุคคะลา เอสะ ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ อาหุเนยโย ปาหุเนยโย ทักขิเณยโย อัญชะลี- กะระณโี ย อะนตุ ตะรงั ปญุ ญกั เขตตงั โลกสั สาติ (แลว หมอบกราบลงวา ) กาเยนะ วาจายะ วะ เจตะสา วา สงั เฆ กกุ มั มงั ปะกะตงั มะยา ยงั สงั โฆ ปะฏคิ คณั ห๎ ตุ อจั จะยนั ตงั กาลนั ตะเร สงั วะรติ งุ วะ สงั เฆ ฯ ๗. ผทู เ่ี ปน พระอาจารยส อนจะกลา วใหโ อวาท และแนะนำหลกั ในการปฏบิ ตั ทิ เ่ี รยี กวา“ใหกัมมัฏฐาน” ตามสมควรแกเวลา ซ่ึงผูปฏิบัติจะตองจดจำและพึงนำไปเปนหลักในการปฏบิ ัตติ อไป๑๑๑ ค. ขอ ทค่ี วรเวน ในการเจรญิ กมั มฏั ฐาน ขอ ทค่ี วรเวน ในการเจรญิ กมั มฏั ฐาน มี ๗ ประการคอื ๑. กมมฺ ารามตา ประกอบกจิ อน่ื เสยี เชน เขยี นหนงั สอื อา นหนงั สอื สวดมนต เปน ตน อนั ไมใ ชก จิ ในการเจรญิ กมั มฏั ฐาน ๒. ภสสฺ รามตา มวั แตค ยุ กนั เสยี ไมต งั้ ใจกำหนด ๓. นทิ ทฺ ารามตา มวั แตเ หน็ แกน อน นอนมากทำความเพยี รนอ ย โยคบี คุ คล นอนแตน อ ยเพยี งคนื ละ ๔ ชวั่ โมง ตงั้ แต ๒ นาฬกิ า ถงึ ๖ นาฬิกากพ็ อ กลางวนั หา มนอน จงนกึ ถงึ คำเกา ทกี่ ลา วไวว า คชาพี ฤๅษผี อม นนั้ เปน เครอื่ ง เตือนใจ ๔. สงคฺ ณกิ ารามตา พอใจคลกุ คลอี ยกู บั หมคู ณะ ไมช อบอยตู ามลำพงั ๕. อคตุ ตฺ ทวฺ ารตา ไมส ำรวมทวารทงั้ ๖ ดว ยดี ๖. โภชเน อมตตฺ ฺ ตุ า ไมร จู กั ประมาณในการบรโิ ภค คอื กนิ อม่ิ เกนิ ไป ควร๑๑๑ ฝา ยวปิ ส สนาธรุ ะ (รวบรวม), “คมู อื การปฏบิ ตั วิ ปิ ส สนากมั มฏั ฐานเบอ้ื งตน ”, การปฏบิ ตั วิ ปิ ส สนาเพอ่ื พฒั นาบคุ ลากร มหาวทิ ยาลยั รนุ ท่ี ๖, ๘-๑๒ สงิ หาคม ๒๕๔๘, หนา ๘-๙.

3 - 74 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุ คะเนวา อกี ๕ คำจะอมิ่ ใหห ยดุ เปน พอดี ๗. ยถาวมิ ตุ ตฺ ํ จติ ตฺ ํ น ปจจฺ เวกขฺ ติ จติ จบั อารมณใ ด ไมก ำหนดอารมณน นั้ หรอื จติ ตกไปโดยอาการใด ไมก ำหนดรโู ดยอาการนน้ั ๑๑๒ ง. ขอ ทคี่ วรปฏบิ ตั ใิ นการเจรญิ กมั มฏั ฐาน นอกจากตองปฏิบัติตามนัยท่ีตรงกันขามกับขอที่ควรเวน เชนประกอบแตกิจท่ีเพงกมั มฏั ฐานโดยไมป ระกอบกจิ อน่ื ตงั้ ใจกำหนดโดยไมค ยุ กบั ผอู นื่ เปน ตน ทงั้ ๗ ขอ นน้ั แลว ยงัมขี อ ทคี่ วรปฏบิ ตั อิ ยอู กี มากมายหลายประการ ทสี่ ำคญั อนั ควรยกขนึ้ มากลา วในทนี่ น้ี นั้ ไดแ ก ๑. ตอ งมขี นั ติ มคี วามอดทนพรอ มทงั้ ๓ ประการ คอื ก) อดทนตอ ความยากลำบาก ข) อดทนตอ ทกุ ขเวทนา ค) อดทนตอ ความเยา ยวนของกเิ ลส ๒. เพื่อใหขันติธรรมนั้นสมบูรณ จะตองตั้งใจอยางแนวแนในการเจริญ กมั มฏั ฐานวา แมเ นอื้ จะเหอื ดเลอื ดจะแหง คงเหลอื แตห นงั เอน็ กระดกู กจ็ ะไมท อ ถอยละเลกิ ไปจนกวา จะบรรลถุ งึ ธรรมทกี่ ำลงั บำเพญ็ เพยี รอยนู ี้ ๓. เพอื่ ใหส มประสงคต ามขอ ๒ จะตอ งกระทำอนิ ทรยี ใ หเ สมอกนั คอื สทั ธา กบั ปญ ญาจะตอ งเสมอกนั คหู นงึ่ วริ ยิ ะกบั สมาธอิ กี คหู นงึ่ นี้ กจ็ ะตอ งให เสมอกนั ดว ย ทง้ั นเี้ พราะ - สทั ธากลา ทำใหเ ชอ่ื อยา งงมงาย ไมค ำนงึ ถงึ เหตผุ ล - สทั ธาออ น ทำใหค วามเลอื่ มใสนอ ยเกนิ ควร ชวนจะใหเ ลกิ ปฏบิ ตั ิ - ปญ ญากลา ทำใหค ดิ ออกนอกลนู อกทาง - ปญ ญาออ น ทำใหไ มเ ขา ถงึ เหตผุ ลตามความเปน จรงิ - วริ ยิ ะกลา ทำใหค ดิ พลา น ฟงุ ซา นไป - วริ ยิ ะออ น ทำใหเ กยี จครา น - สมาธกิ ลา ทำใหต ดิ ในความสขุ นนั้ เสยี๑๑๒ ขนุ สรรพกจิ โกศล (โกวทิ ปท มะสนุ ทร), ผรู วบรวม, คมู อื การศกึ ษาพระอภธิ รรม ปรจิ เฉทที่ ๙ ปกณิ ณกสงั คหวภิ าค, หนา ๓๑.

3 - 75 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยุบ - สมาธอิ อ น ทำใหไ มถ งึ อปุ จารภาวนา อปั ปนาภาวนา - สว นสตไิ มม เี กนิ มแี ตข าดอยรู ่ำไป๑๑๓ จ. การกำหนด การกำหนด มาจากภาษาบาลวี า สลั ลกั ขณา เปน คำไวพจนข องคำวา วปิ ส สนา๑๑๔และยังหมายถึง “ปริญเญยยะ” เชนคำวา “พองหนอ ยุบหนอ” ถือวาเปนการกำหนดทกุ ขอรยิ สจั เพราะภาวะทพ่ี องยบุ เปน ความทกุ ขโ ดยสภาวะ แมจ ะไมไ ดร บั ความเจบ็ ปวด แตก็เปนกอนทุกขของขันธ ๕ “รูปูปาทานขันธ” ที่อยูในหลักไตรลักษณ๑๑๕ การกำหนดรู(แนวยบุ หนอ-พองหนอ) คอื การใสใ จ การนกึ ในใจ การพดู ในใจ พรอ มกบั อาการทเี่ กดิ ขนึ้ ทางกายและใจ ใหไ ดป จ จบุ นั ไมก อ นไมห ลงั กบั อาการทเี่ กดิ ขนึ้ คอื กำหนดและรอู าการไปพรอ มกนั เหมอื นกบั การวางจติ เปน เพยี งผกู ำหนดรู แลว ปลอ ย อยา ไปอยากใหเ ปน อยา งนน้ั อยา งนี้ กจ็ ะเหน็ ความเปน จรงิ หมายถงึ การกำหนดรตู ามสภาพทเี่ ปน จรงิ ๆ โดยไมม กี ารวเิ คราะหวิจารณใดๆ ทั้งสิ้น เทคนิคการปฏิบัติแนวพองยุบน้ัน จะไมใหไปวิเคราะหวิจารณ คือกำหนดไปตรงๆ ทสี่ ภาวะนน้ั ๆ ปรากฏ โดยไมต อ งไปแยกแยะวา อนั ใดเปน รปู อนั ใดเปน นามเพราะรูไปก็ยังเปนบัญญัติ หากสภาวะท่ีแทจริงยังไมเกิด แตก็ไมใหไปบังคับวาตองไมคิดถาเกิดความคิดข้ึน ก็ใหกำหนดท่ีอาการคิด เพราะอาการคิดก็เปนอารมณวิปสสนา ใหกำหนดเชนกัน แตส่ิงที่คิดวาอันนี้เปนนาม อันนี้เปนรูป เปนบัญญัติไมตองไปสนใจ คำวา“กำหนดรอู ารมณ” คอื การกำหนดแลว รอู ารมณอ ยา งใดอยา งหนง่ึ หมายถงึ เหน็ อารมณตา งๆ โดยความสน้ิ ไป โดยความเสอื่ มไป การกำหนดรอู ารมณค อื รปู นนั้ และเหน็ อารมณคอื รปู นนั้ โดยความสน้ิ ไปและเสอ่ื มไป๑๑๖ ประโยชนข องการกำหนดรปู -นาม (ปรมตั ถอารมณ) มี ๖ ประการ คอื ๑. จติ ตงั้ มนั่ เปน สมาธิ (ขณกิ สมาธ)ิ ทำใหส มาธเิ จรญิ ขน้ึ และสตอิ ยกู บั ปจ จบุ นั ไดด ขี นึ้ ๒. เกดิ สตสิ มั ปชญั ญะละอตั ตาตวั ตน๑๑๓ เรอ่ื งเดยี วกนั , หนา ๓๐-๓๑.๑๑๔ อภ.ิ ธ. (ไทย) ๓๔/๕๘๔/๑๖๘-๙.๑๑๕ พระศรวี รญาณ ว,ิ มารจู กั วปิ ส สนากรรมฐานแบบพองหนอ-ยบุ หนอ, (กรงุ เทพฯ : บจก. สหธรรมกิ , ๒๕๔๑), หนา ๔๒.๑๑๖ พระเมธกี ติ โยดม (พณิ กติ ตฺ ปิ าโล), ธนติ อยโู พธ(์ิ แปล), วสิ ทุ ธมิ รรค เลม ๓, หนา ๓๓๗.

3 - 76 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุ ๓. สงั่ สมเหตปุ จ จยั เพอ่ื เวน ไกลจากกเิ ลส ๔. รูถวนทั่วอยางวิเศษในปจจุบันขณะ ทำใหเทาทันตอสิ่งท่ีปรากฏ และเห็นอยาง ชดั เจนของอาการนั้น ๕. ละความเกยี จครา น สะสมญาณหยง่ั รู ๖. กอบกอู สิ รภาพกำราบกเิ ลส และสกดั กนั้ กเิ ลสไมใ หไ หลเขา สจู ติ เพิม่ ขน้ึ ๑๑๗ อานสิ งสข องการกำหนดพอง-ยบุ มี ๗ ประการ ไดแ ก ๑. สกั กายทฏิ ฐหิ าย เนอ่ื งจากขณะทเ่ี ขา ไปกำหนดรแู ลว กจ็ ะรวู า เชน พอง-ยบุ ทอี่ ยใู นตวั เรา มใิ ชเ ราสตั ว บคุ คล ตวั ตน เราเขา เมอ่ื เขา ใจอยอู ยา งนก้ี ช็ อ่ื วา ขจดั สกั กายทฏิ ฐไิ ด ๒. สมั มาทฏิ ฐมิ รรคเกดิ เมอ่ื ขณะกำหนด เชน พอง-ยบุ อยนู นั้ ความสำคญั มน่ั หมายวา พอง-ยบุ ของเราไมมี ความรสู กึ ยนิ ดยี นิ รา ยไมเ กดิ และไมม คี วามรสู กึ ยนิ ดยี นิ รา ยในโลภะ โทสะ และ โมหะ ผลคอืกิเลสกไ็ มเขา มาเจือในจิต ๓. ตทงั คปหาน ดบั กเิ ลสชวั่ ขณะ เมอ่ื กำหนดอยู กเิ ลสดบั ไปชวั่ ขณะ ดบั ไปหายไปชว่ั ขณะหนง่ึ จงึ เปน ตทงั คปหานคอื ประหานกเิ ลส หรอื ดบั กเิ ลสชว่ั ขณะหนง่ึ มใิ ชต ลอดกาล ๔. เกดิ อนจิ จานปุ ส สนา ในขณะกำหนด จะเกดิ การเหน็ ถงึ ความตง้ั อยไู มไ ด “พอง-ยบุ ” ไมเ ทย่ี ง โดยมกี ารเกดิ ขนึ้ ตงั้ อยู และดบั ไปเปน ธรรมดา ๕. ทกุ ขสจั เมอื่ กำหนดอาการ เชน พอง-ยบุ อยู อาการนน้ั ๆ จะแสดงสภาวลกั ษณะใหเ หน็ วาพระไตรลกั ษณ การเกดิ ดบั เกดิ ความเบอื่ หนา ยและไมพ อใจในรปู นาม ทเี่ รยี กวา ทกุ ขภ ายในใจ๑๑๗ พระอธกิ ารสมศกั ด์ิ โสรโท, คมู อื การพฒั นาจติ ตามแนวสตปิ ฏ ฐาน ๔ สำหรบั ผปู ฏบิ ตั ใิ หม, (กรงุ เทพฯ : บจก. ศรอี นนั ต การพมิ พ, ๒๕๔๖), หนา ๕๒.

3 - 77 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยุบ ๖. สสั สตทฏิ ฐหิ าย ผลการจากกำหนดพอง-ยบุ ทำใหเ หน็ วา พองกเ็ กดิ ดบั ยบุ กเ็ กดิ ดบั มไิ ดเ นอ่ื งเปน อนัเดยี วกนั เมอ่ื เขา ใจอยา งนี้ เรยี กวา สนั ตตขิ าด คอื ความสบื ตอ ขาดไป ๗. อจุ เฉททฏิ ฐหิ าย เมอ่ื เขา ใจวา พอง-ยบุ มไิ ดเ ปน อนั เดยี วกนั รปู นามสงั ขารมไิ ดส บื ตอ เนอ่ื งกนั เปน อนัเดยี วกนั กท็ ำใหเ ขา ใจวา รปู นาม แตก าลกอ นไมม ี แตเ ดยี๋ วนเี้ กดิ มี ถงึ เกดิ มมี ากจ็ รงิ แตกต็ องแตกสลายไปดบั ไปเปน ธรรมดา มไิ ดส ญู สนิ้ ไป หากรปู นามยงั มกี เิ ลสอย๑ู ๑๘ หลกั การปฏบิ ตั คิ อื ใหเ ฝา สงั เกต จบั ตาดู หรอื ใหม สี ตอิ ยกู บั ปรากฏการณใ ดๆ กต็ าม ไมว า ทางรปู หรอืนาม ทมี่ นั เกดิ ขนึ้ ตามความเปน จรงิ การปฏบิ ตั นิ ม้ี ใิ ชเ พยี งวธิ ที เ่ี รยี บงา ยเทา นน้ั แตย งั เปนวธิ ที ม่ี ปี ระสทิ ธภิ าพอยา งยง่ิ ยวดอกี ดว ย ในการปฏบิ ตั ใิ หบ รรลผุ ลสำเรจ็ ตรงตามเปา หมาย คอืพระนพิ พาน ฉะนนั้ ความเพยี รเพอื่ ใหเ กดิ สตนิ เ้ี ปน สง่ิ ทสี่ ำคญั มาก ในการนำเราสทู สี่ ดุ แหงทกุ ข ดงั นน้ั ไมว า รปู นามใดๆ ทไ่ี มต อ งกำหนดหรอื ไมต อ งมสี ตริ ทู นั แตล ะปรากฏการณ จงึ ไมมี และทกุ ๆ ปรากฏการณข องรปู และนาม จงึ ลว นแตต อ งกำหนดทง้ั นน้ั ตอ งเฝา จบั ตาสงั เกตดตู ามทม่ี นั เปน จรงิ ในทกุ อริ ยิ าบถ ทงั้ ภายนอกและภายใน ซงึ่ สรปุ รวมกค็ อื การกำหนดรปูและนาม ใหไ ดป จ จบุ นั อยา งตอ เนอ่ื งในทกุ ๆ ขณะของจติ ทก่ี ำลงั รบั อารมณอ ยู เพอื่ เปนปจ จยั ใหว ปิ ส สนาญาณเกดิ ขนึ้ เรอ่ื ยไปจนกระทง่ั เขา สพู ระนพิ พาน๑๑๙ การเจรญิ วปิ ส สนากมั มฏั ฐาน เพอ่ื ตอ งการใหอ นิ ทรยี เ สมอกนั เปน สง่ิ ทส่ี ำคญั ทส่ี ดุถาหากจะพยายามปลุกแตสมาธิกันเรื่อยไปไมหยุดย้ัง จนกระทั่งเปนอุปจารสมาธิ และอปั ปนาสมาธิ แบบทำสมถกมั มฏั ฐานแลว กจ็ ะไดส มาธมิ ากมายแตอ ยา งเดยี ว สว นศรทั ธาวริ ยิ ะ สติ ปญ ญา ทงั้ ๔ อยา งนก้ี เ็ กดิ นอ ยหรอื ไมเ กดิ เลย เปน อนั วา อนิ ทรยี ท ง้ั หลายไมเ สมอกนั เมอื่ อนิ ทรยี เ หลอ่ื มล้ำตำ่ สงู ไมเ ทา กนั เชน นแ้ี ลว การบำเพญ็ วปิ ส สนากไ็ มไ ดผ ล วปิ ส สนา-ญาณจะเกิดข้ึนไมไดเลยหากขาดความเสมอกันแหงอินทรีย การบำเพ็ญวิปสสนาจึงไมใช๑๑๘ พระมหาอเุ ทน ปญ ญาปรทิ ตั ต, รวมรวมเรยี บเรยี ง, การปฏบิ ตั วิ ปิ ส สนากรรมฐานตามหลกั สตปิ ฏ ฐาน ๔, พระอาจารย ดร.ภทั ทนั ตะ อาสภเถระ ธมั มาจรยิ ะ อคั คมหากมั มฏั ฐานาจรยิ ะ, สำนกั วปิ ส สนา มลู นธิ วิ เิ วกอาศรม ชลบรุ ,ี หนา ๒๐-๒๔.๑๑๙ เรอ่ื งเดยี วกนั , หนา ๖๔.

3 - 78 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุอปุ จาระและอปั ปนาสมาธิ แบบบำเพญ็ สมถะ เพราะสมาธจิ ะมากเกนิ ขนาดไป แตใ ชส มาธิอกี ชนดิ หนง่ึ ชอ่ื วา ขณกิ สมาธิ คอื สมาธเิ ฉพาะขณะหนงึ่ ๆ เมอื่ ใชส มาธแิ ตพ อประมาณคอืขณกิ สมาธนิ แ้ี ลว กม็ โี อกาสทจ่ี ะใหอ นิ ทรยี ท งั้ ๔ ทเ่ี หลอื เกดิ ขน้ึ อยา งเหมาะสม สรปุ วา การบำเพญ็ วปิ ส สนาน้ี แทนทจ่ี ะใชส มาธมิ ากมาย กก็ ลบั ลดสมาธลิ งมาใหพ อควรกบั อนิ ทรยี อ น่ื ๆทเี่ หลอื เพอ่ื ใหเ กดิ ความเสมอกนั เมอื่ วปิ ส สนากมั มฏั ฐานจำเปน ตอ งใชข ณกิ สมาธเิ ชน น้ี แตเวลาทปี่ ฏบิ ตั เิ ขา จรงิ การณก ลบั ปรากฏวา ในขณะทโ่ี ยคาวจรบคุ คลกำหนดรตู ามอาการโดยคำภาวนานน้ั หากขณกิ สมาธมิ กี ำลงั ออ นปรากฏไมช ดั เจน เชน ตง้ั สตกิ ำหนดภาวนาในใจวา “พอง” นน้ั อาการพองนน้ั จะปรากฏตง้ั อยนู านกวา คำภาวนา คอื เพยี งแตอ าการพองปรากฏไดค รง้ั หนงึ่ คำภาวนาวา “พอง” กห็ มดเสยี แลว แตอ าการพองยงั มอี ยตู อ ไป เมอ่ืเปน เชน น้ี สมาธทิ เี่ กดิ จากคำภาวนาวา “พอง” กส็ ะดดุ หยดุ ลง ไมต ดิ ตอ ไปตามสภาวะของอาการพองซงึ่ ยงั ปรากฏตอ ไปอยา งชดั เจน ใจของโยคบี คุ คลกจ็ ะกระวนกระวาย เพราะสมาธมิ กี ำลงั นอ ยเกนิ ไป แตถ า เตมิ คำภาวนาลงไปอกี คำหนงึ่ กจ็ ะเปน การเพม่ิ กำลงั ใหส มาธิตง้ั อยนู านพอดกี บั อาการทปี่ รากฏ ตามสภาวะทเี่ ปน จรงิ ฉะนน้ั ทา นจงึ บญั ญตั ใิ หเ พมิ่ คำวา“หนอ” ซงึ่ ตรงกบั คำบาลวี า “วต” เขา ดว ย เมอื่ เตมิ เขา เชน น้ี สมาธยิ อ มจะดำเนนิ ไปไดโดยสะดวกดี ถา จะเปรยี บ กเ็ หมอื นกบั แสงสวา งของไฟนอี อน ขณะกำลงั ไฟไมพ อ หากไดหมอ เพม่ิ ไปมาชว ย แสงสวา งกจ็ ะแจม จา ไมม มี ดื สลวั หรอื ดบั อกี ตอ ไป เปน กมั มญั ญตาควรแกง านฉนั ใด คำวา “หนอ” กเ็ ปรยี บไดก บั หมอ เพม่ิ ไฟ คอื ทา นเพมิ่ เขา มาเพอ่ื ใหส มาธมิ กี ำลงัพอสมควร เมอ่ื สมาธไิ ดก ำลงั พอดี กเ็ ปน สมาธทิ เี่ รยี กไดว า กมั มญั ญตา ควรแกก ารเจรญิวปิ ส สนา เรอื่ งนแี้ มจ ะอธบิ ายอยา งยดื ยาว กร็ สู กึ วา จะเขา ใจยาก แตท า นทเี่ คยปฏบิ ัติวปิ ส สนาไดผ า นพบของจรงิ ในขอ นมี้ าแลว คงจะทราบไดด ี นอกจากนคี้ ำวา “หนอ” กไ็ มเปน คำทนี่ า รงั เกยี จอะไร อยา งทบี่ างทา นรสู กึ ตะขดิ ตะขวงใจอยู เพราะในพระบาลพี ทุ ธฎกี ากม็ คี ำนป้ี รากฏอยดู งั้ เดมิ เชน อนจิ จฺ า วต = ไมเ ทย่ี งหนอ, อญฺ าสิ วต = ไดร แู ลว หนอ,อโห วต = โอห นอ ดงั นเี้ ปน ตน เทา ทกี่ ลา วมาแลว ทง้ั หมดน้ี พอทจี่ ะสรปุ ไดว า คำวา “วตหนอ” นี้มีประโยชนมาก ตอการบำเพ็ญวิปสสนา ซึ่งตองใชปญญาและความเพียรอยางละเอยี ดลกึ ซง้ึ และเปน ทน่ี า อศั จรรยใ นการทที่ า นบญั ญตั คิ ำนไี้ ว สำหรบั เปน ประโยคเขา กบั

3 - 79 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุคำภาวนาตามสภาวะของรปู นามทป่ี รากฏ นอกจากนน้ั วต แปลวา หนอ กไ็ ด หรอื แปลวาธรรมทยี่ งั สรรพสตั วใ หข า มซงึ่ วฏั ฏสงสารกไ็ ด ดงั วเิ คราะหว า วฏฏ สสํ ารํ ตาเรตตี ิ - วโต(ธมโฺ ม) ธรรมใดยอ มยงั สรรพสตั วใ หข า มซง่ึ วฏั ฏสงสาร ฉะนนั้ ธรรมนัน้ ไดช อ่ื วา หนอ๑๒๐ ฉ. การปฏบิ ตั ใิ นอริ ยิ าบถยอ ยตา งๆ การปฏิบัติวิปสสนากัมมัฏฐาน เพ่ือใหสติไดปจจุบันและเกิดความตอเน่ือง ใหผูฝกกำหนดในทกุ อริ ยิ าบถ นอกเหนอื จากยนื เดนิ นง่ั โดยใหก ำหนดอยา งละเอยี ดทกุ ขณะทจ่ี ติทำงาน๑๒๑ ประโยชนข องการกำหนดอริ ยิ าบถยอ ย มี ๕ ประการ๑๒๒ คอื - ปด ชอ งวา งการกำหนด ในอริ ยิ าบถอนื่ ๆ - ทำใหก ารกำหนดมคี วามตอ เนอ่ื งไมข าดสาย - วริ ยิ ะ สติ สมาธิ ปญ ญา เกอ้ื กลู กนั คอ นขา งมาก - สง เสรมิ ใหอ นิ ทรยี  ๕ เทา กนั (สทั ธา วริ ยิ ะ สติ สมาธิ และปญ ญา) - มคี วามรอบคอบ ไมห ลงลมื ชว ยเพม่ิ ประสทิ ธภิ าพในการทำงานในดา นอนื่ ๆ ดว ย ๑. วธิ กี ำหนด เวลานอน และ ตน่ื นอน อริ ยิ าบถนอน เปน เรอ่ื งสำคญั อยา งยง่ิ ผปู ฏบิ ตั คิ วรใหค วามสำคญั ใหม าก อยาปลอ ย ปละละเลยเปน อนั ขาด ตอ งเพยี รพยายามกำหนดใหไ ดท กุ ครง้ั ทน่ี อน อยา งตอ เนอ่ื งและละเอยี ดทสี่ ดุ ถา ปฏบิ ตั ไิ ดช ำนาญแลว ในเวลาทเ่ี จบ็ ปว ย หรอื เวลาใกลจ ะตาย กจ็ ะเปน ประโยชนอ ยา งยง่ิ ในอริ ยิ าบถนอน หากไมฝ ก จนชำนาญ จติ ทคี่ มุ อารมณเ วลาใกลต ายจะขาดพลัง วิธีปฏิบัติคอื ขณะที่เอนตัวลงจะนอน พึงกำหนดตามจริงของกิริยาอาการและทา ทางของกายจนกวา จะนอน แลว กก็ ำหนดพองหนอ ยบุ หนอ จนกวา จะหลบั หลบั ไปเมอื่ ใดกไ็ มต อ งไปใสใ จ การมสี ตกิ ำหนดรตู วั อยเู สมอนี้ เปน การปฏบิ ตั ติ ามอริ ยิ าบถปพ พะกายานปุ ส สนาสตปิ ฏ ฐานแหง มหาสตปิ ฏ ฐานสตู ร ทวี่ า “เมอ่ื นอนอยกู ใ็ หร ชู ดั วา นอนอย”ู ๑๒๓๑๒๐ พระภทั ทนั ตะ อาสภมหาเถระ อคั รมหากมั มฏั ฐานาจรยิ ะ, วปิ ส สนาธรุ ะ, (กรงุ เทพฯ : บจก. ซี ๑๐๐ ดไี ซน, ๒๕๓๖), หนา ๒๕๓-๒๕๖.๑๒๑ พระมหาไสว ญาณวโี ร, วปิ ส สนาภาวนา, หนา ๑๘๙-๑๙๐.๑๒๒ พระอธกิ ารสมศกั ด์ิ โสรโท, คมู อื การพฒั นาจติ ตามแนวสตปิ ฏ ฐาน ๔ สำหรบั ผปู ฏบิ ตั ใิ หม, หนา ๕๓.๑๒๓ ท.ี ม. (ไทย) ๑๐/๓๗๕/๓๐๔.

3 - 80 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยุบนอกจากทา นอนปกติ ผปู ฏบิ ตั อิ าจจะนอนตะแคงแบบสหี ไสยาสน เอาขา งขวาลง หรอื ตะแคงขวา วางเทา เหลอ่ื มเทา กไ็ ด๑๒๔ ประโยชนข องการนอนกำหนดอริ ยิ าบถ มี ๓ ประการคอื - ชว ยใหห ลบั งา ย และไมก งั วล - จิตเปน สมาธิไดงาย - เปนการพักผอน และเปนการเช่ือมโยงอิริยาบถอ่ืนใหสม่ำเสมอ เพ่ือเสริม สัมปชัญญะ๑๒๕ ขอ ควรระวงั ในอริ ยิ าบถนอน มี ๔ ประการ คอื - ถนี มทิ ธะ ความงว งเหงาหาวนอน เซอ่ื งซมึ เกดิ ขนึ้ ไดง า ย - ไมค วรนอนมากเกนิ ไปสำหรบั ผมู งุ ปฏบิ ตั จิ รงิ ๆ อยา งมาก ไมค วรเกนิ ๖ ชว่ั โมง ความเกยี จครา นเกดิ ขน้ึ ไดง า ย อยา เหน็ แกน อนเกนิ ไป - ผปู ฏบิ ตั ทิ มี่ งุ ความสขุ สงบในชวี ติ ตอ งการหลบั พกั ผอ น กไ็ มต อ งตงั้ ใจกำหนดมาก๑๒๖ รายละเอยี ดวธิ ปี ฏบิ ตั ใิ นอริ ยิ าบถตนื่ นอน คอื ใหผ ปู ฏบิ ตั ธิ รรมตน่ื นอนเวลา ๐๔.๐๐ น.โดยมเี สยี งระฆงั ตปี ลกุ ทกุ วนั เมอ่ื ตน่ื แลว กท็ ำกจิ วตั รสว นตวั โดยการกำหนดทกุ อยา ง จะขอยกตวั อยา งการกำหนดตงั้ แตต นื่ นอนมาใหด พู อเปน ตวั อยา ง (สำหรบั ผไู มเ คยกำหนด) ดงั นี้ ขณะรสู กึ ตวั ตน่ื นอน กำหนดวา ตนื่ หนอๆๆ (กำหนดทคี่ วามรสู กึ ทเ่ี กดิ ขนึ้ ) หรอื ถา ไดยนิ เสยี งนาฬกิ าปลกุ หรอื เสยี งระฆงั กก็ ำหนดวา ไดย นิ หนอๆ ขณะลมื เปลอื กตาขน้ึ กำหนดวา ลมื หนอๆๆ ขณะเห็นภาพตา งๆ กำหนดวา เหน็ หนอๆๆ ขณะกระพรบิ ตา กำหนดวากระพรบิ หนอๆๆ ขณะขยบั ตวั ลกุ ขนึ้ กำหนดวา ขยบั หนอๆๆ ขณะคอ ยๆ ยนั ตวั ลกุ ขนึ้กำหนดวา ลกุ หนอๆๆ ขณะนง่ั อยู กำหนดวา นงั่ หนอๆๆ ขณะลกุ ขนึ้ กำหนดวา ลกุ หนอๆๆขณะยนื อยู กำหนดวา ยนื หนอๆๆ ขณะเดนิ ไปเปด ไฟ กำหนดวา ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ เมอ่ื ถงึ ทเี่ ปด ไฟ กำหนดวา ยนื หนอๆๆ ขณะยกมอื ขนึ้ กำหนดวา ยกหนอๆๆ ขณะเคลอื่ นมอื ไป กำหนดวา ไปหนอๆๆ ขณะมอื ถกู สวติ ซไ ฟ กำหนดวา ถกู หนอ ขณะกดสวติ ซกำหนดวา กดหนอ ขณะลดมอื ลงแนบลำตวั กำหนดวา ลงหนอๆๆ ถา จะเกบ็ ผา หม พบั ที่๑๒๔ พระมหาไสว ญาณวโี ร, วปิ ส สนาภาวนา, หนา ๑๘๖.๑๒๕ พระอธกิ ารสมศกั ดิ์ โสรโท, คมู อื การพฒั นาจติ ตามแนวสตปิ ฏ ฐาน ๔ สำหรบั ผปู ฏบิ ตั ใิ หม, หนา ๕๓.๑๒๖ เรอื่ งเดยี วกนั , หนา ๕๔.

3 - 81 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุนอน กใ็ หก ำหนดรตู ามอาการนน้ั ๆ เชน ยกหนอ ไปหนอ จบั หนอ (ผา หม ) พบั หนอๆๆ ยกหนอ ไปหนอ วางหนอ เปน ตน สวนการกำหนดนอน ก็ใหกำหนดคลายๆ กัน ในทากลับกันกับการกำหนดต่ืนนอนโดยใหก ำหนดในทกุ อริ ยิ าบถใหล ะเอยี ดและชา ทสี่ ดุ อยา งตอ เนอื่ ง และกำหนดทที่ อ งพองหนอยบุ หนอ นอนหนอ หลบั หนอ จนกวา จะหลบั ไป เปน ตน ๒. วธิ กี ำหนดเปด -ปด ประตหู อ งน้ำ ขณะเดนิ ไปหอ งนำ้ กำหนดวา ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ ขณะยนื อยหู นา ประตูกำหนดวา ยนื หนอๆๆ ขณะสายตาเหน็ ประตู กำหนดวา เหน็ หนอๆๆ ขณะยกมอื ขน้ึ กำหนดวา ยกหนอๆๆ ขณะเคลอ่ื นมอื ไป กำหนดวา ไปหนอๆๆ ขณะทม่ี อื ถกู ประตู หรอื ลกู บดิประตู กำหนดวา ถกู หนอ (ถา รสู กึ เยน็ รอ น ออ น แขง็ กก็ ำหนดรตู ามความรสู กึ นน้ั ๆ) ขณะจบักำหนดวา จบั หนอ ขณะหมนุ ลกู บดิ กำหนดวา หมนุ หนอๆๆ ขณะผลกั บานประตู กำหนดวา ผลกั หนอๆๆ ขณะปลอ ยมอื จากลกู บดิ กำหนดวา ปลอ ยหนอๆ ขณะกา วเขา ไปหอ งนำ้กำหนดวา ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ ขณะยนื อยู กำหนดวา ยนื หนอๆๆ ขณะกลบั ตวั เพอ่ืปด ประตู กำหนดวา กลบั หนอๆๆ (กำหนดปด ประต)ู ขณะเหน็ ประตู กำหนดวา เหน็ หนอๆๆขณะยกมอื ขนึ้ กำหนดวา ยกหนอๆๆ ขณะเคลอื่ นมอื ไป กำหนดวา ไปหนอๆๆ ขณะทมี่ อืถกู ประตู หรอื ลกู บดิ ประตู กำหนดวา ถกู หนอ, จบั หนอ ขณะหมนุ ลกู บดิ กำหนดวา หมนุหนอๆๆ ขณะดงึ บานประตปู ด กำหนดวา ดงึ หนอๆ ขณะกดลกู บดิ ประตู กำหนดวา กดหนอขณะปลอ ยมอื ลง กำหนดวา ลงหนอๆๆ ขณะกลบั ตวั กำหนดวา กลบั หนอๆๆ ขณะเดนิ ไปทำอยา งอนื่ กำหนดวา ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ หมายเหตุ ถา สภาพของหอ งน้ำยอ มแตกตา งกนั ดงั นน้ั ใหก ำหนดตามสภาพแวดลอ มโดยกำหนดใหล ะเอยี ดทส่ี ดุ เทา ทจ่ี ะทำชา ได ๓. วธิ กี ำหนดถา ยปส สาวะ และอจุ จาระ เมอื่ เขา หอ งน้ำเรยี บรอ ยแลว ถา จะทำกจิ หนกั เบา กใ็ หเ รมิ่ ตง้ั แตก ารกำหนดตน จติ ที่อยากทำ แลว เรม่ิ กำหนดตง้ั แตก ารถอดผา การนง่ั การเบง การรสู กึ ทป่ี ส สาวะหรอื อจุ จาระ

3 - 82 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุเคลอื่ นทก่ี ารไดก ลน่ิ เปน ตน พยายามกำหนดใหไ ดร ายละเอยี ดมากทสี่ ดุ เทา ทจี่ ะทำได ๔. วธิ กี ำหนด แปรงฟน ถา จะแปรงฟน กก็ ำหนดดงั นี้ ขณะเหน็ แปรงกำหนดวา เหน็ หนอๆๆ (เหน็ แปรงสฟี น )ขณะเคลอื่ นมอื ซา ยไปจบั กำหนดวา ไปหนอๆๆ ขณะมอื ถกู แปรงสฟี น กำหนดวา ถกู หนอขณะจบั แปรง กำหนดวา จบั หนอ ขณะนำแปรงสฟี น มา กำหนดวา มาหนอๆๆ ตอ ไปกำหนดเอา ยาสฟี น ขณะเหน็ ยาสฟี น กำหนดวา เหน็ หนอๆๆ ขณะเคลอ่ื นมอื ไปจบั กำหนดวา ไปหนอๆๆ ขณะมอื ถกู ยาสฟี น กำหนดวา ถกู หนอ ขณะจบั ยาสฟี น กำหนดวา จบั หนอ ขณะนำยาสฟี น มากำหนดวา มาหนอๆๆ ขณะยกมอื ไปจบั ยาสฟี น กำหนดวา ไปหนอๆๆ ขณะมอื ถกูฝาปด ยาสฟี น กำหนดวา ถกู หนอ ขณะหมนุ ฝากำหนดวา หมนุ หนอๆๆ ขณะวางฝายาสฟี นลง กำหนดวา ลงหนอๆๆ ถกู หนอ ปลอ ยหนอ ขณะยกแปรงมากำหนดวา ยกหนอๆๆ มาหนอๆๆ ขณะบบี ยาสฟี น ใส กำหนดวา บบี หนอๆๆ ขณะใสย าสฟี น กำหนดวา ใสห นอๆๆขณะยน่ื มอื ไปจบั ขนั น้ำ กำหนดวา ไปหนอๆๆ จบั หนอๆๆ (ขนั นำ้ ) มาหนอ อา หนอ ถกู หนอ(ถกู ปาก) อมหนอ บว นหนอ ขณะใสแ ปรงสฟี น เขา ปาก กำหนดวา ใสห นอๆๆ ขยบั หนอๆๆหรอื ขนึ้ หนอๆ ลงหนอๆๆ ขณะอยากบว นปาก (ทำปากขมบุ ขมบิ ) กำหนดวา ขยบั หนอๆบว นหนอ ขณะยกขนั นำ้ มา กำหนดวา ยกหนอ มาหนอ ถกู หนอ อา หนอ ยกหนอ ถกู หนอดดู หนอ เยน็ หนอ อมหนอ บว นหนอ เงยหนอ เหน็ หนอ (ใหก ำหนดรตู ามอาการเคลอื่ นไหวตามทเี่ ปน จรงิ ทแ่ี สดงนเี้ พอ่ื เปน ตวั อยา ง) ๕. วธิ กี ำหนด อาบน้ำ และใสเ สอื้ ผา ขณะเหน็ ขนั นำ้ กำหนดวา เหน็ หนอ ขณะยกมอื ไป กำหนดวา ยกหนอ ไปหนอ ขณะมอืถกู ขนั กำหนดวา ถกู หนอ ขณะจบั ขนั กำหนดวา จบั หนอ (ขนั นำ้ ) ขณะยกขนั ขน้ึ กำหนดวา ยกหนอ ขณะเคลอื่ นขนั ไป กำหนดวา ไปหนอ ขณะตกั น้ำ กำหนดวา ตกั หนอ ขณะนำมา กำหนดวา มาหนอ ขณะเทนำ้ กำหนดวา เทหนอ ขณะรสู กึ เยน็ กำหนดวา เยน็ หนอ (ถาตกั หลายขนั กก็ ำหนดเหมอื นเดมิ ) ขณะวางขนั ลง กำหนดวา วางหนอ ขณะเหน็ สบู กำหนดวา เหน็ หนอ (สบ)ู ขณะยกมอื ไปจบั กำหนดวา ยกหนอ ขณะเคลอื่ นมอื ไปจะจบั สบู กำหนดวา ไปหนอ ขณะจบั สบกู ำหนดวา จบั หนอ (สบ)ู ขณะนำสบมู า กำหนดวา มาหนอ ขณะ

3 - 83 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุถตู วั หรอื ใบหนา กำหนดวา ถหู นอ ถเู สรจ็ แลว เกบ็ สบเู ขา ทเ่ี ดมิ กำหนดวา ไปหนอ ขณะวางสบลู ง กำหนดวา วางหนอ ขณะยกมือไปหยิบขันน้ำ กำหนดวา ยกหนอ ไปหนอ จับหนอ (ขันน้ำ) ไปหนอตกั หนอ มาหนอ เทหนอ เยน็ หนออาบเสรจ็ แลว ไปหยบิ ผาเชด็ ตวั กำหนดวา ยกหนอ, ไปหนอ, จบั หนอ (ผา เชด็ ตวั ), มาหนอ, เชด็ หนอๆๆ ตอ ไปจะนงุ ผา หม ผา กใ็ หก ำหนดตามอาการตามทร่ี สู กึ จรงิ ๆ เปน ธรรมชาตใิ หช า ๆ เทา ทจี่ ะทำได (การกำหนดกค่ี รงั้ อยรู ะยะของการเคลอ่ื นไหว กำหนดไดค รงั้ มากเทา ไหรก ด็ เี ทา นนั้ ) ออกจากหอ งนำ้ มากก็ ำหนดปด ประตู ปด ไฟ กำหนดการหม ผา การสวมใสเ สอ้ื ผา เชน ยกหนอ ไปหนอ จบั หนอ มาหนอ ใสห นอ เปน ตน ใหกำหนดตามอาการทเี่ ปน จรงิ ซงึ่ ไมล ำบากอะไรเลย ยกเวน แตเ ราจะขเ้ี กยี จกำหนดเทา นนั้ ในการกำหนดอยทู หี่ อ งนน้ั เราจะตอ งมสี จั จะ ใหท ำความรสู กึ เหมอื นมคี รอู าจารยค อยดอู ยู เพราะถา เราไมก ำหนดกไ็ มม ใี ครเหน็ แตค รอู าจารยท า นรนู ะวา เราไมก ำหนด จะเสยี เวลาไปเทาไหรก บั การกำหนดกช็ า งมนั เพราะขณะทเี่ รากำหนดอริ ยิ าบถยอ ยอยู ถอื วา เรากำลงั ปฏบิ ตั ิวปิ ส สนาอยนู น่ั เอง คอื ไดศ ลี สมาธิ ปญ ญา พรอ มกนั ๖. วธิ กี ำหนดการเดนิ ไปสศู าลาปฏบิ ตั ธิ รรม เมอ่ื ถงึ เวลาปฏบิ ตั ธิ รรมตามตารางเวลาทที่ างสำนกั ฯ กำหนด ใหโ ยคที ป่ี ฏบิ ตั ทิ หี่ อ งก็ใหเร่ิมปฏิบัติอยูท่ีหอง โยคีท่ีตองการปฏิบัติท่ีศาลาปฏิบัติธรรมก็ไปได ถาเปนผูปฏิบัติธรรมใหม ควรทจี่ ะไปปฏบิ ตั ทิ ศ่ี าลาปฏบิ ตั ธิ รรม เพราะเมอ่ื ไปปฏบิ ตั ทิ ศ่ี าลาฯแลว จะทำใหเ รามกี ำลงั ใจมคี วามเพยี รมากขน้ึ ประโยชนข องการลงปฏบิ ตั ธิ รรมรวมกนั ทศี่ าลาปฏบิ ัตธิ รรมกค็ อื ทำใหพ ระวปิ ส สนาจารยต รวจสอบการปฏบิ ตั ธิ รรมของโยควี า เดนิ ไดถ กู ตอ ง นงั่ ไดถ กูตอ งหรอื ไม เพราะไดเ หน็ กบั ตา ถา ฟง จากการเลา เวลาสง อารมณแ ลว ยงั ไมช ดั แกอ ารมณใหล ำบากเหมอื นกนั และเมอื่ โยคเี หน็ คนอนื่ ตง้ั ใจปฏบิ ตั จิ รงิ ทำใหเ ราพลอยปฏบิ ตั จิ รงิ ไปดว ยเหน็ คนอน่ื เขาปฏบิ ตั ชิ า หรอื เดนิ นม่ิ ๆ เรากอ็ ยากทำอยา งนน้ั บา ง ทำใหเ กดิ ความเพยี รมมุ านะทจ่ี ะทำยง่ิ ๆ ขนึ้ และทำใหเ ราบงั คบั ใจตนเองได ถา อยคู นเดยี วทห่ี อ งมกั ตามใจตนเอง อยากทำกท็ ำ ไมอ ยากทำกไ็ มท ำ งว งกน็ อนเปน ตน เพราะไมม ใี ครรไู มม ใี ครเหน็ กอ นถงึ เวลาลงปฏบิ ตั ธิ รรม (เชา มดื เวลา ๐๔.๐๐ น.) ใหผ ปู ฏบิ ตั ธิ รรมทำกจิ สว นตวั ใหเ รยี บรอ ย ตามทเี่ คย

3 - 84 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุแนะนำแลว ใหก ำหนดอริ ยิ าบถยอ ยใหล ะเอยี ดทสี่ ดุ เทา ทจี่ ะทำได เมอ่ื แตง ตวั เรยี บรอ ยแลวกก็ ำหนดเปด -ปด ประตู ใสก ญุ แจหอ ง ดงั นี้ ขณะลกุ ขนึ้ ยนื กำหนดวา ลกุ หนอๆๆ ขณะยนื เตม็ ทก่ี ำหนดวา ยนื หนอๆ ขณะเดนิไปทป่ี ระตกู ำหนดวา ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ ขณะถงึ ประตยู นื อยกู ำหนดวา ยนื หนอๆๆขณะเงยหนา ขนึ้ มองทม่ี อื จบั ประตู กำหนดวา เหน็ หนอๆๆ ขณะยกมอื ไปจบั กำหนดวา ยกหนอๆๆ ไปหนอๆๆ ถกู หนอ จบั หนอ ผลกั หนอๆๆ ขณะเอามอื ลง กำหนดวา ลงหนอๆๆ กำหนดเดนิ ออกไปวา ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ เมอื่ เดนิ พน ประตเู ขา ไปแลว กำหนดยนื วา ยนื หนอๆๆกำหนดกลบั ตวั วา กลบั หนอๆ ยกหนอๆๆ ไปหนอๆๆ ถกู หนอจบั หนอ ดงึ หนอๆๆ ขณะยกมอืไปจบั กญุ แจคลอ งสายยู กำหนดวา ยกหนอ ไปหนอ จบั หนอ ใสห นอ กดหนอ ขณะกลบั ตวักำหนดวา กลบั หนอๆๆ กอ นจะเดนิ ลงขา งลา ง ใหก ำหนดเกบ็ มอื กอ น โดยเอามอื ไขวก นั ไวข า งหนา หรอื ขา งหลงั ไมป ลอ ยแกวง ไปมา เพอื่ ไมใ หร บกวนสมาธเิ วลากา วเดนิ ขณะทเี่ คลอื่ นมอืซา ยมาไวท หี่ นา ทอ งนอ ยกำหนดวา เคลอ่ื นหนอๆๆ กำหนดชา ๆ ใจตามรอู าการเคลอื่ นไหวของมอื ตง้ั แตย กขน้ึ จนกระทงั้ เคลอ่ื นมาแนบกบั ทอ งนอ ย ตาไมต อ งดมู อื เมอ่ื มอื ถกู ทอ งกำหนดวา ถกู หนอ มอื ขวา กก็ ำหนดเชน เดยี วกนั วา เคลอ่ื นหนอๆๆ ถกู หนอ จบั หนอ (จบั ทข่ี อ มอืดกี วา จบั ทฝ่ี า มอื ) เสรจ็ แลว กำหนดรอู าการยนื วา ยืนหนอๆๆ ใหร สู กึ ในอาการยนื คอื อาการตง้ั ตรงของรา งกายทงั้ หมด ไมด เู ฉพาะสว นใดสว นหนงึ่ หรอื ดไู ลม าตง้ั แตศ รี ษะจรดเทา พอรูอาการดแี ลว กำหนดในใจวา ยนื หนอๆๆ ชา ๆ ใหก ำหนด และรอู าการยนื ควบคกู นั ไปดว ย อยาทอ งแตป ากเฉยๆ แตใ จไมร อู าการ “ปากกำหนดและใจรอู าการ “ถา จะทำความเขา ใจวายนื เปน รปู จติ ทรี่ วู า ยนื เปน นาม กจ็ ะดี ขณะเดนิ ไปทบ่ี นั ไดกำหนดวา ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ คำกำหนดกบั อาการตอ งเรม่ิ และสนิ้ สดุ พรอ มกนั ไมก อ นไมห ลงั กวา กนั จงึ จะเรยี กวา กำหนดไดป จจบุ นั ขณะเดนิ อยใู หร ะวงั สายตา อยา เหลยี วซา ยแลขวา ใหท อดสายตาลงพนื้ หา งจากปลายเทา ประมาณ ๔ ศอก เมอื่ เดนิ มาถงึ บนั ไดทจ่ี ะลง ใหก ำหนดวา ยนื หนอๆๆขณะยกเทา ขน้ึ กำหนดวา ยกหนอ ขณะเคลอ่ื นเทา ไปขา งหนา กำหนดวา ยา ง (เคลอ่ื น) หนอขณะหยอ นเทา ลงกบั บันได กำหนดวา ลงหนอ ขณะเทา ถกู พน้ื บนั ได กำหนดวา ถกู หนอ เทาซา ยกก็ ำหนดเหมอื นเทา ขวา ยกหนอ ยา งหนอลงหนอ ถกู หนอ เมอื่ เดนิ ลงบนั ไดถงึ ดนิ เรยี บ

3 - 85 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุรอ ยแลว ใหก ำหนดรอู าการยนื วา ยนื หนอๆๆ ขณะกลบั ตวั กำหนดวา กลบั หนอๆ ขณะกลบัใหมีสติกำหนดรูอาการที่เทายกขึ้นเคลื่อนไปและวางลง รูใหตรงกับอาการ แลวใหกำหนดรูอาการยนื วา ยนื หนอๆๆ ขณะยกเทา ขน้ึ กำหนดวา ยกหนอๆ เคลอ่ื นเทา ใสร องเทา พรอ มกำหนดวา สวมหนอๆ หรอื เคลอ่ื นหนอๆๆ กไ็ ด ขณะเทา ถกู รองเทา กำหนดวา ถกู หนอ ขณะจะหนั ตวั กลบั กำหนดวา กลบั หนอๆๆ ขณะออกเดนิ ไป กำหนดวา ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอเดนิ สศู าลาปฏบิ ตั ธิ รรม ในระหวา งเดนิ ไปสศู าลาปฏบิ ตั ธิ รรม มกั จะมมี ารมาขดั ขวางการปฏบิ ตั ธิ รรม เชน ความอยากจะดปู า ยประกาศ ปา ยคำกลอนตา งๆ อยากทราบวา ใครเดนิสวนทางมา ใหห ยดุ เดนิ แลว กำหนดรอู าการอยากวา อยากดหู นอๆ เมอ่ื ความอยากหายแลวกเ็ ดนิ ตอ ไป หรอื มคี นเขา มาทกั ทาย กใ็ หห ยดุ เดนิ อยา มองสบตาเขา ใหท อดสายตาลงต่ำถา ไดย นิ เสยี งเขาพดู กใ็ หก ำหนดวา ไดย นิ หนอๆๆ ถา จะพดู โตต อบเขากใ็ หก ำหนดจติ ทอี่ ยากจะพดู กอ นวา อยากพดู หนอๆๆ ขณะพดู กก็ ำหนดรอู าการทปี่ ากขยบั ขนึ้ ลง พดู ใหน อ ยและสนั้ และบอกวา “ตอ งขอโทษดว ย ดฉิ นั กำลงั อยรู ะหวา งเขา กรรมฐาน พระอาจารยท า นหา มไมใ หพ ดู มอี ะไรคอ ยพดู เมอื่ดฉิ นั ออกกรรมฐานแลว ดฉิ นั ขอตวั ไปปฏบิ ตั ธิ รรมกอ นนะคะ ” พดู จบแลว กก็ ำหนดเดนิ ตอไป อยากจะขอรอ งผมู าปฏบิ ตั ธิ รรมทกุ ทา น หากไมม กี จิ จำเปน อยา ไดเ ขา ไปพดู คยุ ทกั ทายกบั ผทู มี่ าปฏบิ ตั ธิ รรมเลย เพราะจะทำใหผ นู น้ั เสยี สมาธิ ขาดการกำหนดทตี่ อ เนอ่ื ง และเปนบาปตดิ กบั ตวั ทา นเอง ทง้ั เปน การทำผดิ กฎระเบยี บของสำนกั ฯ ดว ย ๗. วธิ กี ำหนดในศาลาปฏบิ ตั ธิ รรม เมือ่ เดินไปจนถึงชายคาของศาลาปฏิบตั ธิ รรมแลว ใหห ยุดยืนท่รี มิ ฟุตบาท กำหนดรูอาการยนื วา ยนื หนอๆๆ ขณะถอดรองเทา กำหนดวา ถอดหนอๆๆ ทงั้ ขา งซา ยและขวาเมอ่ื ถอดเสรจ็ เรยี บรอ ยแลว กำหนดรอู าการยนื อกี ครงั้ ขณะเดนิ กำหนดวา ขวายา งหนอซา ยยา งหนอ เหมอื นทเ่ี คยกำหนดมา ขณะเหน็ ผา เชด็ เทา กำหนดวา เหน็ หนอๆๆ ขณะเชด็เทากำหนดวา เช็ดหนอๆๆ เมื่อมาถึงท่ีประตูเขา ใหหยุดกำหนดรูอาการยืนวา ยืนหนอๆๆขณะเงยหนา ขนึ้ มองทมี่ อื จบั ประตู กำหนดวา เหน็ หนอๆๆ ขณะยกมอื ไปจบั กำหนดวา ยกหนอๆๆ ไปหนอๆๆ ถกู หนอ จบั หนอ เลอ่ื นหนอๆๆ ขณะเอามอื ลงกำหนดวา ลงหนอๆๆ กำหนด

3 - 86 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยุบเดนิ เขา ไปวา ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ เมอ่ื เดนิ พน ประตเู ขา ไปแลว กำหนดยนื วา ยนื หนอๆๆกำหนดกลบั ตวั วา กลบั หนอๆๆ ยกหนอๆๆ ไปหนอๆๆ ถกู หนอ จบั หนอ เลอ่ื นหนอ (เลอ่ื นปด )กลบั หนอๆๆ ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ ๘. วธิ กี ำหนดหยบิ อาสนะมานง่ั เมอ่ื ถงึ ทอ่ี าสนะวางไวใ หห ยดุ ยนื กำหนดรอู าการยนื วา ยนื หนอๆๆ เงยหนา ขน้ึ หนดวาเงยหนอๆๆ ขณะเหน็ ผา อาสนะกำหนดวา เหน็ หนอๆๆ ขณะยน่ื มอื ไปจบั อาสนะกำหนดวายก หนอๆๆ ไปหนอๆๆ จบั หนอๆๆ ขณะดงึ อาสนะมากำหนดวา ดงึ หนอๆๆ ลงหนอๆๆ แลวเดนิ ไปหาทจี่ ะนงั่ สมาธิ กำหนดเหมอื นการเดนิ ทว่ั ไป คือ ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ เมอื่ ไปถงึ ทจ่ี ะนงั่ แลว ใหก ำหนดการปอู าสนะวา ยนื หนอๆๆ ขณะกม ตวั ลงกำหนดวา กม หนอๆๆเมอ่ื อาสนะถกู พนื้ กำหนดวา ถกู หนอๆๆ ขณะปลอ ยอาสนะลง กำหนดวา ปลอ ยหนอๆๆขณะยืดตัวขึ้นกำหนดวา ยืดหนอๆๆ เม่ือยืนเต็มท่ีแลวกำหนดอาการยืนวา ยืนหนอๆๆๆขณะปลอ ยแขน กำหนดวา ปลอ ยหนอๆๆ ทลี ะขา ง ขณะยอ ตวั ลงกำหนดวา ยอ หนอๆๆ หรอืลงหนอๆๆ ใหรูตามอาการเครงตึงและอาการเคล่ือนไหวของกาย ขณะเคลื่อนมือยันพ้ืนกำหนดวา ยนั หนอ หรอื ถกู หนอ ขณะหวั เขา ถกู พนื้ กำหนดวา ถกู หนอ ขณะยกมอื มาวางทหี่ วั เขา ขวาซา ยกำหนดทลี่ ะขา งวา ยกหนอ มาหนอ วางหนอๆๆ กำหนดรอู าการนง่ั คอื อาการเครง ตงึ ตง้ั ตรงของกายสว นบน กำหนดวา นง่ั หนอๆๆ วธิ กี ำหนดถอดแวน ตา ขณะเออื้ มมอืไปกำหนดวา เคลอื่ นหนอๆๆ ขณะมอื ถกู ขาแวน กำหนดวา ถกู หนอ จบั หนอ ขณะดงึ แวนออกกำหนดวา ดงึ หนอๆๆ ขณะวางแวน ลงกำหนดวา ลงหนอๆๆ ขณะแวน ถกู พนื้ กำหนดวาถกู หนอ ขณะปลอ ยมอื กำหนดวา ปลอ ยหนอๆๆ ขณะยกมอื มาวางบนหวั เขา เหมอื นเดมิกำหนดวา มาหนอๆๆ ควำ่ หนอๆๆ ลงหนอๆๆ ถกู หนอ ๙. วธิ กี ำหนดกราบพระ กอ นทผ่ี ปู ฏบิ ตั ธิ รรมจะเดนิ จงกรม หรอื นง่ั สมาธทิ กุ ครงั้ ใหก ราบพระกอ น ดว ยการกราบแบบมสี ตกิ อ น เปน การอนุ เครอื่ ง โดยเรมิ่ จากการนง่ั กระโยง หรอื นงั่ ทบั เทา กไ็ ด ตวั ตรงหลงั ตรง ศรี ษะตรง กำหนดจติ อยากจะกราบกอ นวา อยากกราบหนอๆๆ ขณะหลบั ตา กำหนดวา หลบั หนอๆๆ ตอ จากนน้ั ใหก ำหนดกราบพระ อยา งละเอยี ด

3 - 87 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุ ๑๐. วธิ กี ำหนดสวมแวน ตา ขณะอยากใสแวนตากำหนดวา อยากหนอๆๆ ขณะเอ้ือมมือไปกำหนดวา เคลื่อนหนอๆๆ ขณะมอื ถกู ขาแวน กำหนดวา ถกู หนอ.. จบั หนอ ขณะยกแวน ขนึ้ มากำหนดวา ยกหนอๆๆ ขณะเคลอื่ นแวน มากำหนดวา เคลอ่ื นหนอๆๆ ขณะขาแวน ถกู หนา กำหนดวา ถกูหนอ ขณะดนั แวน เขา ไป กำหนดวา ดนั หนอๆๆ ขณะปลอ ยมอื ลงกำหนดวา ปลอ ยหนอๆๆลงหนอๆๆ ขณะมอื ถกู หวั เขา กำหนดวา ควำ่ หนอๆๆ … ถกู หนอ ๑๑. วธิ กี ำหนด กอ นลกุ ขน้ึ เดนิ จงกรม เมอ่ื กราบเสรจ็ แลว คอ ยๆ ลกุ ขนึ้ ชา ๆ โดยกำหนดจติ กอ นวา อยากลกุ หนอๆ แลว คอ ยๆเอามอื สองขา งยนั ตวั ลกุ ขนึ้ ชา ๆ ขณะยกมอื ไปยนั พน้ื กำหนดวา ยกหนอ ไปหนอ ยนั หนอแลว กำหนดรอู าการขน้ึ ของรา งกาย กำหนดวา ขนึ้ หนอๆๆ จนรา งกายตง้ั ตรง แลว กำหนดรูอาการนนั้ วา ยนื หนอๆๆ กอ นทจี่ ะเดนิ จงกรม ใหเ กบ็ มอื กอ น โดยเอาไขวก นั ไวข า งหนา หรอืขา งหลงั ไมป ลอ ยแกวง ไปมา เพอื่ ไมเ ปน การรบกวนสมาธเิ วลากา วเดนิ ขณะทเ่ี คลอ่ื นมอืซา ยมาไวท หี่ นา ทอ งนอ ย กำหนดวา เคลอื่ นหนอๆๆ เมอ่ื มอื ถกู ทอ งกำหนดวา ถกู หนอ มอืขวากก็ ำหนดเชน เดยี วกนั วา เคลอื่ นหนอๆๆ ถกู หนอ จบั หนอ (จบั ทขี่ อ มอื ) ใหร สู กึ ในอาการยนื หมายความวา เรารวู า เรายนื อยโู ดยอาการอยา งไร กก็ ำหนดทค่ี วามรสู กึ นนั้ วา ยนื หนอๆการกำหนดใหกำหนดดวยใจ มิใชกำหนดดวยปาก ขณะท่ีกำหนดนั้นใจจะตองจดจออยูท่ีความรสู กึ ถงึ อาการยนื สว นคำทใ่ี ชก ำหนดเหมอื นกบั การสำทบั กบั จดุ ทใี่ จกำหนดอยู เหมอื นเปน พยานวา เรากำลงั มสี ตใิ นการกำหนดรอู ยเู ปน ปจ จบุ นั ๑๒. วธิ กี ำหนด ฉนั อาหาร วธิ กี ำหนด ขณะฉนั อาหารพอเปน ตวั อยา ง เมอ่ื จดั อาหารใสจ าน และนง่ั เอามอื วางบนหวั เขา แลว ใหเ รม่ิ กำหนดดงั น้ี ขณะเออื้ มมอื ไปจบั ชอ นกำหนดวา ไปหนอๆๆ ขณะมอืถกู ซอ น กำหนดวา ถกู หนอ ขณะจบั กำหนดวา จบั หนอ ขณะไปตกั อาหารกำหนดวา ไปหนอๆๆ ขณะซอ นถกู อาหารกำหนดวา ถกู หนอ ขณะตกั กำหนดวา ตกั หนอๆๆ ขณะยกอาหารมากำหนดวา มาหนอๆๆ ขณะเทอาหารใสข า วกำหนดวา เทหนอๆ ขณะคนอาหาร

3 - 88 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุกบั ขา วกำหนดวา คนหนอๆๆ ขณะตกั อาหารกบั ขา วกำหนดวา ตกั หนอๆๆ ขณะยกขน้ึกำหนดวา ยกหนอๆๆ ขณะทช่ี อ นถงึ ปากกำหนดวา ถงึ หนอ ขณะอา ปากกำหนดวา อาหนอๆๆ ขณะใสช อ นเขา ปากกำหนดวา ใสห นอ ถา รถู งึ รสอาหาร กำหนดวา รสหนอๆๆขณะปด ปากกำหนดวา ปด หนอ ขณะดงึ ซอ นออกกำหนดวา ดงึ หนอ ขณะมอื ลงกำหนดวาลงหนอๆๆ ขณะซอ นถกู จานกำหนดวา ถกู หนอ ขณะเคยี้ วอาหารกำหนดวา เคย้ี วหนอๆๆๆโดยเอาสตริ ทู อ่ี าการเคลอ่ื นไหวของขากรรไกรทกี่ ำลงั เคยี้ วอยู (ควรหลบั ตาเคยี้ ว) ขณะกลนือาหารกำหนดวา กลนื หนอๆๆ แลว เรม่ิ กำหนดตกั ใหม ใหก ำหนดอยา งนไี้ ปจนอม่ิ ขณะรสู กึอม่ิ กำหนด อม่ิ หนอๆๆ เมอื่ อมิ่ แลว จะดมื่ นำ้ ใหก ำหนดตามนี้ ๑๓. วธิ กี ำหนด ดมื่ น้ำ ขณะฉนั อาหารอยหู รอื ฉนั อมิ่ แลว ถา จะดมื่ น้ำใหก ำหนดตามตวั อยา งนี้ ขณะรสู กึ อยากดม่ื นำ้ กำหนดวา อยากดมื่ หนอๆๆ ขณะเหน็ ขวดนำ้ กำหนดวา เหน็ หนอๆๆ ขณะเออ้ื มมอืไปจบั ขวดนำ้ กำหนดวา ไปหนอๆๆ ขณะมอื ถกู ขวดน้ำกำหนดวา ถกู หนอ ขณะจบั กำหนดวา จับหนอ ขณะนำขวดไปกำหนดวา ไปหนอๆๆ ขณะเทนำ้ ลงกำหนดวา เทหนอๆๆขณะเอยี งขวดขน้ึ ตงั้ กำหนดวา ขนึ้ หนอๆๆ ขณะวางขวดลงกำหนดวา ลงหนอๆๆ ถกู หนอขณะปลอยมือกำหนดวาปลอยหนอๆๆ ขณะเคล่ือนมือไปจับแกวกำหนดวา ไปหนอๆๆขณะมอื ถกู แกว น้ำกำหนดวา ถกู หนอ ขณะจบั กำหนดวา จบั หนอๆ ขณะยกแกว ขนึ้ กำหนดวา ยกหนอๆๆ ขณะทแี่ กว ถงึ ปากกำหนดวา ถกู หนอ ขณะเอยี งแกว ดมื่ นำ้ กำหนดวา เอยี งหนอ ขณะดดู น้ำกำหนดวา ดดู หนอ อมหนอๆๆ ขณะกลนื นำ้ ลงคอกำหนดวา กลนื หนอๆๆขณะเอาแกว ลงกำหนดวา ลงหนอๆๆ ขณะแกว ถงึ พนื้ กำหนดวา ถกู หนอ ขณะปลอ ยมอืกำหนดวา ปลอ ยหนอๆๆ ตอ จากนไ้ี ป จะทำอะไรกก็ ำหนดรตู ามความเปน จรงิ ๑๔. วธิ กี ำหนด ลา งบาตร เมอื่ ฉนั อม่ิ แลว ขณะเกบ็ ของใชต า งๆ หรอื เกบ็ กวาดสถานท่ี กต็ อ งมสี ตกิ ำหนดรดู ว ยอยา ใหข าดสตกิ ำหนดรู การลา งบาตรใหก ำหนดตามสถานที่ บางแหง อาจใชก อ กน้ำ บางแหง อาจใชต กั เอาจากโอง ใหก ำหนดตามความเปน จรงิ โดยการรตู ามอาการเคลอื่ นไหวของมอื ทกุ ขณะ

3 - 89 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุ ๑๕. วธิ กี ำหนด ซกั ผา ตากผา ขณะหยบิ ผา ใสถ งั กำหนดวา ยกหนอ ไปหนอ จบั หนอ / ยกหนอ มา-หนอ ใสห นอขณะเออ้ื มมอื ไปตกั นำ้ กำหนดวา ยกหนอ ไปหนอ จบั (ขนั ) หนอ ไปหนอ ตกั หนอ ขณะยกขนั นำ้ มา เทใสถ งั กำหนดวา ยกหนอ มาหนอ เทหนอ ขณะเอาผงซกั ฟอกใสก ำหนอวา ยกหนอ ไปหนอ จบั หนอ มาหนอ เทหนอ ขณะคนและซกั ผา กำหนดวา คนหนอๆๆ ซกั หนอๆๆบิดหนอๆๆ ขณะตากผากำหนดวา หยิบหนอ มาหนอ สะบัดหนอๆๆ ไปหนอ พาดหนอใหพ ยายามกำหนดรทู กุ ๆอาการทเี่ คลอ่ื นไหวทง้ั หมด และใหผ ปู ฏบิ ตั กิ ำหนดตามความจรงิ ใหมากทส่ี ดุ การกำหนดรู (แนวยบุ หนอ-พองหนอ) หมายถงึ การใสใ จ การนกึ ในใจ การพดู ในใจพรอ มกบั อาการทเ่ี กดิ ขน้ึ ทางกายและใจ ใหไ ดป จ จบุ นั ไมก อ นไมห ลงั กบั อาการทเี่ กดิ ขน้ึ คอืการกำหนดและรอู าการไปพรอ มกนั เสมอื นกบั การวางจติ เปน เพยี งผกู ำหนดรแู ลว ปลอ ย อยาไปอยากใหเ ปน อยา งนนั้ อยา งน้ี กจ็ ะเหน็ ความเปน จรงิ หมายถงึ การกำหนดรตู ามสภาพที่เปน จรงิ ๆ โดยไมม กี ารวเิ คราะหว จิ ารณใ ดๆ ทงั้ สนิ้ เพราะจะทำใหเ กดิ การปรงุ แตง และตกจากปจ จบุ นั อารมณ หรอื อาจเรยี กวา ผดิ จากหลกั การปฏบิ ตั วิ ปิ ส สนากมั มฏั ฐาน ช. การปฏบิ ตั ิ ในอริ ยิ าบถยนื และอริ ยิ าบถเดนิ (เดนิ จงกรม) ในทางปฏิบัติตามทางสติปฏฐานนั้น ทานสอนใหกำหนดรูปกอน เพราะรูปเปนส่ิงท่ีปรากฏชดั เหน็ ไดง า ย ถา กำหนดอรปู คอื นาม นนั้ จะไมป รากฏชดั เพราะเปน สงิ่ ทล่ี ะเอยี ดเหน็ ไดย าก หมายความวา พงึ กำหนดรปู กอ น กำหนดนามทหี ลงั ดงั ปรากฏในคมั ภรี ว สิ ทุ ธิ-มรรค วา ดว ยทฏิ ฐวิ สิ ทุ ธนิ ทิ เทส แสดงไวว า ๑๒๗ หากโยคาวจรกำหนดรปู โดยมขุ นนั้ ๆ แลวกำหนดอรปู (นาม) อยู แตอ รปู ยงั ไมป รากฏขน้ึ มา เพราะอรปู เปน ของละเอยี ดสขุ มุ โยคาวจรผนู น้ั ไมค วรละความพยายามในการกำหนด ควรพจิ ารณากำหนดรปู นนั่ แหละบอ ยๆ ทกุ ขณะเพราะวา รปู ของโยคาวจรทช่ี ำระลา งดแี ลว สะสางดแี ลว บรสิ ทุ ธด์ิ แี ลว ดว ยอาการใดๆ สงิ่ทเี่ ปน อรปู ทงั้ หลายซงึ่ มรี ปู นน้ั เปน อารมณ กจ็ ะปรากฏขน้ึ มาเอง ดว ยอาการนน้ั ๆ โยคาวจรกำหนดธรรมทง้ั หลายทเ่ี ปน ไปภมู ิ ๓ คอื ธาตุ ๑๘ อายตนะ ๑๒ ขนั ธ ๕ แมท ง้ั หมดเปน ๒สว นวา นามและรปู นอกไปจากนามและรปู เทา นน้ั แลว หามสี ตั ว หรอื บคุ คล หรอื เทวดา๑๒๗ พระเมธกี ติ โยดม (พณิ กติ ตฺ ปิ าโล), ธนติ อยโู พธ(ิ์ แปล), วสิ ทุ ธมิ รรค เลม ๓, หนา ๒๔๕.

3 - 90 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุหรอื พรหมอน่ื อกี ไม ในสตปิ ฏ ฐานสตู ร พระสมั มาสมั พทุ ธเจา ตรสั ถงึ อริ ยิ าบถบรรพใหญ และสมั ปชญั ญบรรพยอ ย ไวโ ดยทางวปิ ส สนา และในคมั ภรี ว สิ ทุ ธมิ รรคกแ็ สดงไวว า อริ ยิ าบถบรรพ(หมวดอริ ยิ าบถใหญ ๔ ยนื เดนิ นง่ั นอน) สมั ปชญั ญบรรพ (หมวดอริ ยิ าบถยอ ย คเู หยยี ดกม เงย ฯลฯ) และธาตมุ นสกิ ารบรรพ (หมวดพจิ ารณาธาต)ุ ทงั้ ๓ หมวดนี้ พระพทุ ธองคทรงแสดงไวโ ดยทางวปิ ส สนา การปฏบิ ตั วิ ปิ ส สนาตามหลกั สตปิ ฏ ฐาน ๔ ครงั้ แรก ผปู ฏบิ ัตจิ ะยงั กำหนดทกุ อริ ยิ าบถ ทง้ั ในอริ ยิ าบถใหญแ ละอริ ยิ าบถยอ ยไมไ ด ทา นจงึ กำหนดใหน ำเอาอริ ยิ าบถ ๔ คอื ยนื เดนิ นงั่ นอน มาปฏบิ ตั กิ อ น และในอริ ยิ าบถ ๔ นนั้ ใหน ำเอาอริ ยิ าบถ ๒คอื อริ ยิ าบถเดนิ เรยี กวา เดนิ จงกรม และอริ ยิ าบถนงั่ เรยี กวา นง่ั สมาธิ มาเปน หลกั ในการปฏบิ ตั ิ และถอื เปน อนิ ทรยี ห ลกั คหู นงึ่ ในอนิ ทรยี  ๕ คอื วริ ยิ ะ กบั สมาธิ ดงั ทพี่ ระพทุ ธองคทรงแสดงไวเ ปน คำถามคำตอบในอปณ ณกสตู รวา “ดกู อ นภกิ ษทุ ง้ั หลาย ภกิ ษใุ นพระศาสนาน้ี ในกลางวนั ทำจติ ใหบ รสิ ทุ ธ์ิ จากนิวรณและอกุศลธรรมทั้งหลายอันเปนเครื่องกำบังใจ ดวยการเดิน จงกรม ดว ยการนงั่ สมาธิ (รวมทง้ั ยนื ) ในเวลากลางคนื กท็ ำจติ ใหบ รสิ ทุ ธ์ิ จากนิวรณ และอกุศลธรรมทั้งหลายอันเปนเคร่ืองกำบังใจ ดวยการเดิน จงกรม ดว ยการนงั่ สมาธิ ตลอดปฐมยาม (ยามตน ) ครน้ั ถงึ มชั ฌมิ ยาม (ยามกลาง) ในเวลากลางคืน ก็สำเร็จสีหไสยาสน เอาขางขวาลง (นอน ตะแคงขวา) วางเทา เหลอ่ื มเทา มสี ตสิ มั ปชญั ญะ ทำไวใ นใจกำหนดจะ ลกุ ขน้ึ ครนั้ ถงึ ปจ ฉมิ ยาม (ยามสดุ ทา ย) ในคนื นนั้ กล็ กุ ขนึ้ ทำจติ ใหบ รสิ ทุ ธ์ิ จากนิวรณและอกุศลธรรมท้ังหลาย อันเปนเครื่องกำบังใจ ดวยการเดิน จงกรม ดว ยการนง่ั สมาธิ ดกู อ นภกิ ษทุ งั้ หลาย ภกิ ษชุ อื่ วา เปน ผปู ระกอบ ความเพยี รในการทำตนใหต น่ื อยเู สมอ ดว ยวธิ กี ารปฏบิ ตั อิ ยา งนแี้ ล”๑๒๘ ทก่ี ลา วขา งตน นคี้ อื ทางทฤษฎี แตใ นทางปฏบิ ตั จิ รงิ นน้ั ตอ งปฏบิ ตั ใิ หค รบทงั้ ๔ อริ ยิ าบถคอื ยนื เดนิ นง่ั นอน รวมทง้ั กำหนดอริ ยิ าบถยอ ยดว ย ดงั จะไดก ลา วตอ ไปอริ ยิ าบถ หมายถงึ กริ ยิ า อาการ และทา ทางของกายขณะทก่ี ำลงั เปน ปจ จบุ นั เชน ขณะนน้ั กายตงั้ อยู หรอื๑๒๘ ม.ม. (ไทย) ๒๐/๑๖/๑๕๙-๑๖๐.

3 - 91 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุทรงอยโู ดยอาการใด กพ็ งึ รใู นอาการของกายในขณะนน้ั วา เปน อริ ยิ าบถอนั นน้ั จำแนกออกไดเ ปน ๒ สว น คอื อริ ยิ าบถใหญ ๑ อริ ยิ าบถยอ ย ๑ อริ ยิ าบถใหญม ี ๔ อยา ง คอือริ ยิ าบถยนื อริ ยิ าบถเดนิ อริ ยิ าบถนงั่ และอริ ยิ าบถนอน ดงั มหี ลกั ฐานแสดงไวว า “ภกิ ษุทง้ั หลาย อกี อยา งหนงึ่ ภกิ ษเุ มอ่ื เดนิ อยู กร็ ชู ดั วา เดนิ อยู เมอ่ื ยนื อยู กร็ ชู ดั วา ยนื อยู เมอ่ืนง่ั อยู กร็ ชู ดั วา นงั่ อยู เมอื่ นอนอยู กร็ ชู ดั วา นอนอย”ู ๑๒๙ ซง่ึ ในแตล ะอริ ยิ าบถนนั้ กม็ ลี กั ษณะทแี่ ตกตา งกนั ซง่ึ ทกุ คนกเ็ คยใชอ ริ ยิ าบถทง้ั ๔ เปน ประจำ และจะตอ งใชอ ริ ยิ าบถดงั กลา วนี้ไปเรอ่ื ยๆ จนกวา ชวี ติ จะหาไม การปฏบิ ตั วิ ปิ ส สนาหรอื สตปิ ฏ ฐาน ผปู ฏบิ ัตมิ คี วามจำเปนอยา งยง่ิ ทจ่ี ะตอ งรจู กั ลกั ษณะของแตล ะอริ ยิ าบถดงั กลา วน้ี เพอ่ื ความสะดวกในการกำหนดและมวี ธิ หี นง่ึ ทจี่ ะทำใหร จู กั ลกั ษณะของอริ ยิ าบถตา งๆ ได นน่ั คอื การแบง กายออกเปน สว นๆคอื สว นบน ตง้ั แตศ รี ษะลงมาจนถงึ สะโพก และสว นลา ง ตงั้ แตส ะโพกลงมาจนถงึ ปลายเทาการแบง กายออกเปน สว นๆ น้ี จะทำใหเ ราสามารถกำหนดไดว า อริ ยิ าบถตา งๆ นนั้ มลี กั ษณะแตกตา งกนั อยา งไร นอกจากนอ้ี ริ ยิ าบถใหญ ยงั สามารถแบง ออกไดอ กี เปน ๒ ประเภทคอือริ ยิ าบถไหว และ อริ ยิ าบถนงิ่ อริ ยิ าบถไหว ไดแ ก อริ ยิ าบถเดนิ สว นอริ ยิ าบถนง่ิ ไดแ กอริ ยิ าบถยนื อริ ยิ าบถนง่ั และอริ ยิ าบถนอน ซงึ่ รายละเอยี ดของแตล ะอริ ยิ าบถ จะไดก ลา วอธบิ ายดงั ตอ ไปนี้ อริ ยิ าบถใหญ ๔๑๓๐ การปฏบิ ตั วิ ปิ ส สนากมั มฏั ฐานตามแนวของมหาวทิ ยาลยั มหาจฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลยัจะใหเ รม่ิ ฝก ตามหลกั กายานปุ ส สนาสตปิ ฏ ฐาน ๓ อยา ง คอื ขณะเดนิ จงกรม (รวมอริ ยิ าบถยนื และเดนิ ) ขณะนงั่ สมาธิ และขณะอริ ยิ าบถอนื่ ๆ ทกุ อยา ง ดงั จะไดก ลา วตอ ไปนี้๑๒๙ ท.ี ม. (ไทย) ๑๐/๓๗๕/๓๐๔.๑๓๐ พระมหาไสว ญาณวโี ร, วปิ ส สนาภาวนา, หนา ๑๗๕.

3 - 92 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยุบ๑. อริ ยิ าบถยนื ยนื เปน อริ ยิ าบถนงิ่ โดยไมม กี ารเคลอ่ื นไหวสว นใดสว นหนง่ึ ของรา งกาย ลกั ษณะของการยนื คอื กายทงั้ สว นบนและกายสว นลา งตงั้ ตรงและนงิ่ ถา ยงั มกี ารเคลอ่ื นไหวอยู กไ็ มเรยี กวา “ยนื ” (แตเ ปน กายทเ่ี คลอื่ นไหว จะตอ งกำหนดทกี่ ายเคลอ่ื นไหว จะกำหนดกายยนืไมไ ด ตอ เมอ่ื กายนน้ั หยดุ นงิ่ ไมม กี ารเคลอื่ นไหวแลว จงึ จะกำหนดกายยนื ได) ลกั ษณะเชน นี้เรยี กวา “การยนื ” การกำหนดหรอื การดกู ายยนื นน้ั คอื ใหท ำความรสู กึ ทว่ั ทงั้ รา งกาย หรอืระลกึ รใู นรปู ยนื ซงึ่ ตง้ั ตรงอยนู นั้ ไมใ ชไ ปดทู ขี่ าหรอื เทา ทก่ี ำลงั ยนื อยู วธิ กี ำหนดกายยนืหรอื ยนื กำหนด มดี งั น้ี ใหย นื ตวั ตรง และศรี ษะตงั้ ตรง วางเทา ทง้ั สองเคยี งคกู นั ใหป ลายเทา เสมอกนั และใหห า งกนั เลก็ นอ ย มอื ทง้ั สองไขวก นั เอาไวข า งหนา หรอื ขา งหลงั กไ็ ด (เหตทุ ที่ า นใหไ ขวม อืกนั เอาไวน น้ั โดยปกตคิ นเรา เวลาเดนิ แขนทง้ั สองจะแกวง ไปแกวง มา ฉะนนั้ เพอ่ื ปอ งกนั มิใหแ ขนทง้ั สองเคลอ่ื นไหว และเพอื่ มใิ หก ลายเปน ๒ อารมณ จงึ ตอ งใชม อื จบั กนั เอาไวน น่ัเอง ซง่ึ ในการเดนิ นนั้ ทา นใหส งั เกตการเคลอื่ นไปของเทา ) มองไป หรอื ทอดสายตาไปขา งหนา (ทอดสายตาลงต่ำ) ประมาณ ๔ ศอก หรอื ๑ วา หรอื ระยะภายในไมเ หน็ ปลายเทา กพ็ อขณะทท่ี อดสายตาไปตามทางทเ่ี ดนิ นนั้ ตอ งสงั เกตหรอื เอาความรสู กึ มารวมไวท อ่ี าการกา วไปของเทา ทงั้ หมด เคลอ่ื นไปหรอื กา วไปแคไ หน กใ็ หรสู กึ แคน นั้ สว นสายตาทท่ี อดไปนนั้ จะไม

3 - 93 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุรสู กึ วา เหน็ เปน อะไร เปน เพยี งแตส กั วา เหน็ เทา นนั้ ตงั้ สตไิ วท ก่ี าย รอู าการของกายทก่ี ำลงัยนื ตง้ั ตรงอยนู น้ั แลว กำหนดหรอื ภาวนาในใจวา “ยนื หนอๆๆ” ๓ ครง้ั การยนื และการมสี ติกำหนดรตู วั อยเู สมอ เปน การปฏบิ ตั ใิ นอริ ยิ าบถบรรพในสตปิ ฏ ฐานสตู ร ทวี่ า “เมอื่ ยนื อยกู ร็ ชู ดัวา ยนื อย”ู (ฐโิ ต วา ฐโิ ตมหฺ ตี ิ ปชานาต)ิ อยา งนเ้ี รยี กวา ยนื กำหนดในอริ ยิ าบถยนื ๑๓๑ ประโยชนข องการยนื กำหนดอริ ยิ าบถ มี ๕ ประการ คอื - ทำใหก ารกำหนดเกดิ ความตอ เนอ่ื งกนั - จติ เปน สมาธไิ ดค อ นขา งงา ย - ทกุ ขเวทนามนี อ ย ใชพ นื้ ทน่ี อ ยในการกำหนด - ทำลายบญั ญตั ขิ องรปู ยนื เปน สภาพรอู าการ - ทำใหเ ขา ใจสภาพของเหตปุ จ จยั อนั องิ อาศยั กนั และกนั เกดิ ขนึ้ ตงั้ อยู ดบั ไป๑๓๒ ๒. อริ ยิ าบถเดนิ (เดนิ จงกรม)๑๓๑ ท.ี ม. (ไทย) ๑๐/๓๗๕/๓๐๔.๑๓๒ พระอธกิ ารสมศกั ด์ิ โสรโท, คมู อื การพฒั นาจติ ตามแนวสตปิ ฏ ฐาน ๔ สำหรบั ผปู ฏบิ ตั ใิ หม, หนา ๕๒.

3 - 94 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยุบ อริ ยิ าบถเดนิ จดั เปน อริ ยิ าบถไหว แตก ารเคลอ่ื นไหวนน้ั ตอ งอยทู เ่ี ทา หมายถงึ อาการกา วไปหรอื อาการเหวย่ี งไปของเทา แตล ะกา วๆ ถา ไหวทส่ี ว นอน่ื นอกจากเทา แลว ไมใ ชอ ริ ยิ าบถเดนิ ลกั ษณะของการเดนิ นนั้ อยทู ก่ี ายสว นบนกบั กายสว นลา งตงั้ ตรง แลว เทา ขา งหนง่ึ ยนืตงั้ ตรงยนั กายไว เทา อกี ขา งหนง่ึ กา วไปหรอื เหวยี่ งไปขา งหนา เรยี กวา ยนั กายไวข า งหนง่ึและเหวย่ี งไปขา งหนงึ่ ผลดั เปลยี่ นกนั อยอู ยา งน้ี ฉะนน้ั การเดนิ จงึ อยทู อี่ าการกา วไปหรอืการเหวย่ี งไปของเทา แตล ะกา วแตล ะครง้ั ถา ทา นไมเ ขา ใจวา การเดนิ อยตู รงไหนทา นกจ็ ะกำหนดการเดนิ ไมถ กู การปฏบิ ตั ขิ องทา นกจ็ ะไมไ ดผ ล และวปิ ส สนากเ็ กดิ ไมไ ด๑๓๓ พระพทุ ธองคไ ดท รงตรสั สอน อานสิ งสใ นการจงกรม ๕ ประการ คอื - ภกิ ษผุ เู ดนิ จงกรมยอ มเปน ผอู ดทนตอ การเดนิ ทางไกล - ยอ มเปน ผอู ดทนตอ การบำเพญ็ เพยี ร - ยอ มเปน ผมู อี าพาธนอ ย มสี ขุ ภาพดี - อาหารทก่ี นิ ดมื่ เคย้ี ว ลมิ้ แลว ยอ มยอ ยไดด ี - สมาธทิ ไี่ ดเ พราะการเดนิ จงกรมยอ มตงั้ อยไู ดน าน๑๓๔ การเดนิ จงกรมมี ๖ ระยะ เรม่ิ จากงา ยไปยาก ดงั น้ี ก) จงกรม ๑ ระยะ : ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ ข) จงกรม ๒ ระยะ : ยกหนอ เหยยี บหนอ ค) จงกรม ๓ ระยะ : ยกหนอ ยา งหนอ เหยยี บหนอ ง) จงกรม ๔ ระยะ : ยกสน หนอ ยกหนอ ยา งหนอ เหยยี บหนอ จ) จงกรม ๕ ระยะ : ยกสน หนอ ยกหนอ ยา งหนอ ลงหนอ ถกู หนอ ฉ) จงกรม ๖ ระยะ : ยกสน หนอ ยกหนอ ยา งหนอ ลงหนอ ถกู หนอ กดหนอ๑๓๕ เดนิ จงกรม หรอื เดนิ กำหนดนนั้ ตามหลกั ของการปฏบิ ตั วิ ปิ ส สนา ทา นมไิ ดส อนใหเดนิ จงกรมทกุ ระยะ ตงั้ แตร ะยะท่ี ๑ ถงึ ระยะที่ ๖ ในคราวเดยี วกนั เพราะกำลงั ของอนิ ทรยี คอื ศรทั ธา วริ ยิ ะ สติ สมาธิ ปญ ญา ยงั ไมพ ฒั นา ดงั นนั้ จงึ จะสอนใหเ ดนิ จงกรม ๑ ระยะกอ น๑๓๓ พระมหาไสว ญาณวโี ร, วปิ ส สนาภาวนา, หนา ๑๗๖-๑๘๒.๑๓๔ อง.ฺ ปจฺ ก. (ไทย) ๒๒/๒๙/๔๑.๑๓๕ พระมหาไสว ญาณวโี ร, คมู อื พระวปิ ส สนาจารย, หนา ๑๐๘.

3 - 95 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยบุ ก) จงกรม ๑ ระยะ : ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ กอ นเดนิ ใหก ำหนดตน จติ วา “อยากเดนิ หนอ อยากเดนิ หนอ อยากเดนิ หนอ” (สำหรบัผปู ฏบิ ตั ใิ หม ยงั ไมต อ งกำหนดตน จติ ใหก ำหนดเดนิ จงกรมไดเ ลย เพราะอนิ ทรยี ย งั ไมพ ฒั นา)ใหย กเทา ขวาขน้ึ ชา ๆ ใหห า งจากพน้ื ประมาณ ๑ ฝา มอื ตะแคงของผปู ฏบิ ตั เิ อง แลว กา วเทาไปหรอื ยา ยเทา ไปขา งหนา ชา ๆ ไมใ หส นั้ ไปหรอื ยาวไป ใหพ อดๆี แลว วางเทา ลงกบั พน้ื ชา ๆโดยวางใหเ ตม็ เทา พรอ มกบั ตงั้ สตกิ ำหนด ตง้ั แตเ รม่ิ ยกเทา กา วไปจนถงึ วางเทา ลงกบั พนื้ วา“ขวายา งหนอ” (ผปู ฏบิ ตั จิ ะกา วเทา ขวาหรอื เทา ซา ยกอ นกไ็ ด) สว นเทา ซา ยกม็ วี ธิ กี ำหนดเชน เดยี วกบั เทา ขวา คอื ยกเทา ซา ยขน้ึ แลว กา วไปจนถงึ วางเทา ลงกบั พน้ื พรอ มกบั กำหนดวา ซา ยยา งหนอ ทกุ ครง้ั และทกุ กา วใหก ำหนดตดิ ตอ เนอ่ื งกนั ไป โดยมใิ หห ยดุ พกั เทา คา งไวและมใิ หก ำหนดแยกคำกนั วา ขวา...ยา ง...หนอ ซา ย...ยา ง...หนอ ซงึ่ จะไปซำ้ กบั การเดนิ จงกรม๓ ระยะ พงึ เดนิ จงกรมและกำหนดกลบั ไปกลบั มาอยอู ยา งน้ี เพอ่ื ใหจ ติ ตงั้ มนั่ อยกู บั การเดนิจนกวา จะครบตามเวลาทตี่ ง้ั ใจไว เชน ๓๐ นาทหี รอื ๔๐ นาที หรอื ๕๐ นาที หรอื ๑ ชวั่ โมงการเดนิ จงกรมและการมสี ตกิ ำหนดรตู วั อยเู สมอดงั น้ี เปน วธิ ปี ฏบิ ตั ใิ นอริ ยิ าบถบรรพ ใน

3 - 96 ธรรมปฏบิ ตั ิ ๕ สาย : พองยุบกายานปุ ส สนาสตปิ ฏ ฐานแหง สตปิ ฏ ฐานสตู ร ทว่ี า “เมอ่ื เดนิ อยู กร็ วู า เดนิ อยู” (คจฉฺ นโฺ ต วาคจฉฺ ามตี ิ ปชานาต)ิ ๑๓๖ อยา งนเี้ รยี กวา จงกรม ๑ ระยะ ขอ สำคญั ขณะเดนิ ตอ งใหเ ปนปจ จบุ นั คอื คำกำหนดหรอื คำภาวนากบั เทา ทกี่ า วไป ตอ งใหไ ปพรอ มกนั มใิ ชก า วเทา ไปกอ นแลว จงึ กำหนดตามทหี ลงั หรอื กำหนดไวก อ น แลว จงึ กา วเทาตามทหี ลงั ขณะเดนิ จงกรมอยูถา มอี ารมณอ นื่ แทรกเขา มา และเปน อารมณท ช่ี ดั เจน จนจติ หลดุ จากอาการเคลอ่ื นไหวของเทา ใหห ยดุ เดนิ จงกรมแลว ปฏบิ ตั ดิ งั น้ี ถา จติ คดิ ออกไปนอกตวั ใหห ยดุ เดนิ เอาสตไิ ปกำหนดรอู าการทจี่ ติ คดิ กำหนดวา คดิ หนอๆๆ เมอ่ื จติ หยดุ คดิ ใหก ลบั มากำหนด ขวายา งหนอ ซา ยยา งหนอ ตอ ไป ถา ไดย นิ เสยี งตา งๆ เปน เสยี งทชี่ ดั เจน จนจติ เราไมอ ยกู บั อาการเดนิ แลวใหห ยดุ เดนิ ไปกำหนดรอู าการไดย นิ นนั้ ๆ กำหนดวา ไดย นิ หนอๆๆ ไมต อ งสนใจวา เปน เสยี งอะไร เมอ่ื อาการไดย นิ หายไป หรอื เบาลงแลว ใหก ลบั มากำหนดอาการเดนิ ตอ ไป ถา รสู กึเมอื่ ย ปวด ใหห ยดุ เดนิ ไปกำหนดรอู าการปวดหรอื เมอ่ื ยแขน กำหนดวา ปวดหนอๆๆ เมอื่ ยหนอๆๆ ตามความรสู กึ ในขณะนน้ั เมอื่ อาการปวดหรอื เมอ่ื ยหายไปหรอื เบาลงแลว ใหกลบั มากำหนดอาการเดนิ ตอ ไป ถา รสู กึ คนั ใหห ยดุ เดนิ กำหนดอาการคนั วา คนั หนอๆๆกอ น ถา ทนไมไ หว อยากจะเกา กำหนดวา อยากเกาหนอๆๆ ขณะเคลอื่ นมอื ไป กำหนดวาเคลอ่ื นหนอๆๆ ขณะทมี่ อื ถงึ ทค่ี นั กำหนดวา ถกู หนอ ขณะเกา กำหนดวา เกาหนอๆๆขณะรสู กึ สบาย กำหนดวา สบายหนอๆๆ ขณะลดมอื ลง กำหนดวา ลงหนอๆๆ ขณะมอื ถกูขอ มอื กำหนดวา ถกู หนอ แลว ใหก ำหนดอาการเดนิ ตอ ไป ถา เผลอไปมองขา งนอก ใหห ยดุเดนิ ไปกำหนดรอู าการเหน็ กำหนดวา เหน็ หนอๆๆ ไมต อ งสนใจวา เปน ภาพอะไร แลวรบี กลบั มากำหนดรอู าการเดนิ ตอ ไป ถา อยากดนู าฬกิ า ใหห ยดุ เดนิ กำหนดวา อยากดหู นอๆๆขณะดนู าฬกิ า กำหนดวา ดหู นอๆๆ เสรจ็ แลว กลบั มากำหนดรอู าการเดนิ ตอ ไป ถา อยากเปลยี่ นมอื เมอื่ เดนิ นานไป รสู กึ ปวดแขน อยากเปลย่ี น ใหห ยดุ เดนิ กำหนดวา อยากเปลย่ี นหนอๆๆ ขณะเปลย่ี นมอื จากการจบั กำหนดวา เคลอ่ื นหนอๆๆ เสรจ็ แลว กลบั มากำหนดรูอาการเดนิ ตอ ไป เมอ่ื เดนิ ไปจนสดุ ทางเดนิ แลว กา วสดุ ทา ย ใหย นื เอาเทา เคยี งกนั กำหนดวา ยนื หนอๆๆ ขณะรสู กึ อยากกลบั ตวั กำหนดวา อยากกลบั หนอๆๆ ขณะยกเทา ขวาแลว๑๓๖ อา งแลว .