Б. Майлин-Тандамалы шығармалары

— Айтолкын, айтшы, KniMi кандай? — Жинаган жиЬаз буйымы кандай? — Кейлеп киген кос етек пе екеи? — Kecreci бар ма, оюы кандай? — Коммунист деген, шокынбай ма екен? — Мойнында таккан крест жок па екен? — Mine3i кандай баягыдай ма? Элде езгерген кекен-секен?! Сураура сурау жалгасып жатыр, Жаудырып сурау манырасып жатыр. Сураушылар жалыккан кезде, Айтолкынга сез тид'1-ау акыр: — Дэмеш кэд1мп — бурынгы Дамеш! Бурынры деуге сияр да емес: Б!з екшел1 (йрдеме киген, Сыртында — жылтыр эм!ркен галош. Кейлеп копыр —сэтен-ау деймш, Изеден шолак —сурама кеш'н. Тырысып жаткан 6ip апемет, Тарткандай каскыр карынан жешн. Касын кыркыпты банталдай кузеп, Он алдай, десейип, тэп Tayip, кыз ед. Каугадай б1рдеме «шлап» дсй ме, Кнед1 ендеп, езшше тузеп. ¥н жаккан бетке, ер'шде бояу, Азгаи адамFa амал да жок-ау. — Астапыр-алда: Лстапыр-алда! Деп тйгсплер келмесш алта. КуГик болтан 6ip бала екен гон, Картянганда кемшр мен шалра .. — Не дспд| шешей: банта thi'ii пе? — [>айы суйin пе, бул cyiiin пе? — ¥затмлганда келшшек болыи, Жаулык салып па, саукелс к и т не? — Kyfieyi cipa урын кел1п пе? — Алганда кслiir пе, бурый кел'т Кыз KepccTOpi, кол устатары, Соларыи ед! деп ырым 6epin пе?.. ¥лбосын ауызын сылп етмздь Мэкен Ke6icii( сиырга нмберш, Жсрдш шаиын бурк етюздк Кснеске тагы Kipe бергенде, 157



«Bip болар— дед!, кене бер!» ¥лбосын, Мэкен сыртынан карал, Сыпаны сезге о бастан олак.; Бастарын изеп туристы да: — Оцбасын!— дед! — кэрерм1з ani-ак!.. 1928

KYBAK.AH Кубакан он да болды, сол да болды, Кубакан тарам-тарам ж ол да болды. «О н», «солды» ш арласа да, шарты келш. Жылтырак кара портфель колда болды. Алтыннан кезьвдрж кезде болды, Жыбырлап аузы узйлмес сезде болды. К еш еп таудай Minin буг1н жойып, Кулпырып сагатында взге болды. «Значит», «так ск азать» накыл болды, Ж ел кайдап шыкса, сотая жакын балды. Keuieri кеселд! iciH буркеп, тырып, Кеуде урып журт кезш де батыр болды. Аяпын кердец-керден, керден басты, Ксрдсидеп кыруар журт, елден асты. К ай жердей жалт 6epepiH кайдан бйлдж, Кыр етш 33ipibie белден асты. Кубакан кубылуды каш ан коймак? Коймаса, елдщ тез! каш ан жоймак? Шермиген кара портфель тырс-тырс шертш, Шытымсыз документке кашан тоймак? 1928

ЭЛЭУЛЭЙ!.. Элэулэй, элэулэй, элэулэй... Енд! ортак. элэйлэйга жарлы мен бай. Жерлire мун, шаттыкка кошаметкей, Эн салсак элэулэйлэп 6ip азгантай. Элэулэй — еси куйж жараны ашар, Ескшщ тэжрибеа сананы ашар. Саналып сана Kipce, сансыз бейнет, Жж туып: exi тап боп арапы ашар. Мун да бар элэулэйда, шаттык та бар, Кеншн сершлгендей шаттык табар. Киядан куйкылжып кеп «Жеб!рейлi» Бергендей жан суйшер шаттык хабар. Ызывдап сэры самауырын бурк-бурк кайнап, Ирендеп жоиары ушкан буы ойнап. Табада жайнаран шок демдеп койып Ke»inipi куйып отыр шайды жанлап. Куржьщдап, маддай терлеп, бойы жыльш, Ынтасын шайта салран шал бугшп. Кесеге каткан нанды мала тусш, Жымындап езу тартар кейде кулш. «Кабарым жыбыр-жыбыр, жыбыр тартад, Жаным-ау, бугш мет KiM куантад? Сарьтдым тун уйкымды терт белемш, Бергей деп карагыма абырой-бак,!..»

Домбыра шал колында сарнап, зарлап, Кеткендей ой-киялы жутып-жаямап. Bipece келешект! кул1мдетш, B ipece жыларандай жауын KapFan. Ыцылдап шал айтады Элэулэйш: «Ш аттанып элэулэйга мен салайын! Ж урепм оттай шауып алып ушты. Турнандай 6ip куаныш маран дайын. Жиырма бес журек жарм ас кайтып келш, Жалынды жастык, >nirep сенген елш. Жалгыз-ак, журек жеген арманым бар, ©леем деп карарымнык жузш керш. Сол Т1лек орындалып, тастыррандай, Кушакты кулыныма аштыррандзй. Т уз ceyin душпанымнын мерейше, AcubiHFaH айбындарын бастыррандай. ИлаИым, т!лек тауып, куанайын; Ж ары к етш карей алдымда калкатайым! Арманнан шыгатьщ кун бола ма деп, Эн салып жубанамын — Элэулэшм...» Ш ер баскан шал ж у р еп н жаралы кып, Басына кангы берген каралы кып. Жалрыздан айрылранда зар ещреген: «Н есш е жараттыц,— деп,— балалы кып?» Окопке ж1г1т алран дебет патша, Алынбай калады скен акш а тапса. Ш арасы ж э л ры з улдыц жанра куйж, Н е болмак жалтыз сиыр, атты сатса? Окопке кару емес, курек бермек, Сорыста — кару, елде — курек керек: Карусыз жаланаш кол, жалгыз улдын Т1леущ кемп1р-шалы титеп кер.мек. Кеп болран кездщ жасын аш ме екен? Кулакка ун мен зары тнд| ме екен? Л олы куш ержке умтылган бурк-сарк келш, Шынжырды caFaFbiHaH кнды ма екен?..

Ынылдап шал айтады Элэулэйш, Кеткендей жанды жеген ауыр уайым: «Тагынан патша кулан, бостандык боп, Кайтады,— дед! 6ipeyi,— калкатайын!» Элемд! кара журек как боп басып, Жутатын жалмауыздан аузын ашыгт, Жанылган тобасынак иундарлар гой, Теплген канасынан толып-асып; «KeMnip-ау, патша кулап, тары ушыпты, Басынан киген тажы—бары ушыпты; Сел болтан как майданы демш алып, Жауласкан жас уландар табысыпты! Ылайым тыныш тыры болсын дайым, Сен де жай, бата берщ кол жаяньш!..» \"Плеин туп-тугел кып шубыртып кеп. Ой ceprin шал айтады элэулэйш... Ондары кара куннin i3i 6irri, Ызрарлы — кэрл|' кыстык сызы 6irTi. Майдандар — адам капы сел боп аккан,— Бейбгг боп cinin, жердщ жуз1 кептн К.ан емес кэз'фг! кун — майдан енбек, Болса да кай майданда енбек жецбек. Bipirin уйымдасып, куанып, тулеп, Парады ел кедеш жогары ерлеп. Кетпенш иыкка асып, журген сайын Жумысып вш'мд!' кып 6ip бой дайым, Откенд! кейде ecxepin, онFa шомып, Ыцылдап шаруа айтады элэулэйш. «Элэулэй, олэулэй, элэулэй... Kemeri кесел болран мырза мен бай — Тыйылып, козыдай боп кегенлелш. Курамыз жана турмыс, кулпырран жай!..» Жана eMip, жана турмыс устарымыз, Жалганда орнатылып ушпауымыз. Жер жуз1 б1зден орнск алып отыр, Гулдешп ауыл-аймак кыстагымыз... 1$28

Ж АЦАРТТЫ ЦА31Р Ж Ы Р Д Ы АУЫЛ Байлары бастап, Батыры жаскап, ©cipMeft ойын, бойын да; Айдаса, spin, Айбанды бурш, Ti3riHi 6ipey колында; Мелшиген, мулп'р, мунды ауыл! Жанарггы, Ka3ip, жырды ауыл! Кун кулмей квктен, Кезден жас тэккен, Малшы, малай батырак; Бауырлап баск.ан, барм ей жастан, Бай енбепн сатып ап. «Кулшылык.», «кулдык» кунд1 ауыл, Жанартты, к,аз!р, жырды ауыл1 Балапан жастар, Буралы аскдр, Бэйге атындай жараран, Бш м ге шелдеп, «Бер, бш м бер» деп Аслан д а ансап караран. Кайгысы калын. сырлы ауыл, Жанартты, каз1р, жырды ауыл!.. Сулуын сатып, Шал кызбен жатып, Ар, уятты аттаран; «Албасты» басып Ар, »irep жасып, Талыккан, таны атпаган; 164

Туманды калыд — тунд1 ауыл, Жанартты, к,аз1р, жырды ауыл! Ka3ipri ауыл! Кэд1рл1' ауыл- Кун! шыадан кул1мдеп1 KeM-Keriri, Ic TeTiri Табылып жаткан б1ршдеп. Керд! кез1 турды ауыл, Жанартты, каз!р, жырды ауыл! Байлары кайда? «Байларды айда!» Кедейден шык,к,ан декрет. Айтканы зан Айдайды пак... ©йткеш — кедей ук!мет! ¥лы 1‘ске суйтл\" К1рд! ауыл. взгертп, каз1р, жырды ауыл! Мектеб1 анау: Желб]'реп жалау, Кооператив ортада. Малайлар бастык, Сайлаган бас кып, Кенестеп алкала. Келеге бетш бурды ауыл, Жанартты, Ka3ip, жырды ауыл! Уйымын ашып, Береке тасып, «Коммуна» деген ат алды, Элемге жыр боп, Асулы кыр боп, Абыройлы ел атанды. Жана eMipre к!рд; ауыл, Жанартты, каз1р, жырды ауыл! Заводы бурк-бурк, Машина зырк-зырк, Кесем! куши жумыскер. EcKi eMip тозып, Жаналык озып, 1стелщ жатыр улы icrep. Жана ем1рд1 курды ауыл! Жанарта бср, жырды ауыл.

ЖАС К.ЫРА.Н ТТЛЕКТЕР Желком ер жастанып, Шекпешн жамылып, ¥йкыга мае болып, IJJapmaFaH сабылып; Кисайды, кор erri, Серт кайда манаты? Ол копти. Ол Kem i, 1здедк табады. Талдырмаш ж а с саусак Снпайды денесш. Сабылран тым шаршап, Жанеа бул демесш . Бойы epin, елж1реп, Ecinen, керкпдк Сез1нд! сум журек, Сэулес1 К0рп1д!. — CeH6iciH? — MeHMiii fo6. — Кап... ¥йкы жекгенП^ — Ока жок, келд1М рой. Бйюм Fofl мен сени. Бшеди. Куледк Отты кез кадалып. Шыдатпай ж у реп. Журген куй таралып. 166

Желком ер—ак жастык, Кек орай — кус мамык; Жерш кып, уай мастык, Н е бар ед кысталып?!. Ж М г жас, журеп от, Куйед1, жанады. Отка e3i келген деп. Ем кайдан табады?.. Кыз cyFa барады, Тулымы салбырап. Карады... карады, Каи бет1 балбырап. Кара кез от шашып, ¥шк.ынын ушырар; Айта алмай сез ашып, Ж1г1т жас кысылар. Кысылып... Heci бар, Кушакка алые па? Шакырса, суйген жар, Мазданып бармас па?.. Жас, талап зор, Алыска кетпекпм. Аскарлап асып бел, Максутка жетпекшк Ак таяк колында — Каруы, куралы. Аттанбак орынга Жанатып шырагы. Ол алые, жол алые. Dip кетсе, келе ме? Сырыпды аш, кол алые, Кермей ме, каре ме?!. Уытты ОТ К93Д1, От шашып кездестГ. Ал, жаска бер, сез бер1 Мундай кез келместь 167

Жар суйген журеп Жабырып, налымай, Куанды туледь Жазы-кыс арымай. Ж 1'гер бар, бшм бар, Асудан аскандай, Айбаггы TypiR бар, АлFa бас жасканбай!.. Жслком ер, ак. таяк МузсШин азыры. Жана куш басты аяк, ©Mipaiu азыры! Жас кыран тулек-тщ Жолы айдын казылды. Жарасы журекп'н Жазылды! Жазылды!..

КОК СИ Ы Р Эленде бар кек сиыр, Эленде баска жок сиыр. Сорым, борыш, киермен Кек сиырра бэр! yflip. Торпактан торпак калмады. Кек сиыр екеу болмады. «Кугсыз сиыр болды» деп, Айжаа 6ip кун каррады. Куйсей Tycin кек сиыр: «Болман,— дедй— кеп сиыр. Торпарын узбей жылына. Мендей тапкан жок сиыр. Торпарымды жалмайсьщ, Bip тойымдык алмайсын. Тамарыиды асырап. Тары меш каррайсын. Неге колхоз бодмайсын? Here ортара салмайсыц! Берекеге кол сурып, Неге ауыл конбайсьш?!..» Куйсей Tycin кек сиыр, Кек сиыр кай 6ip кекке yfiip. Bip бузау тары тауып ед, Элекед жед!—етке yfiip. 170

Бузаудын ет! былжырап, jVcTayFa келмей ылбырап; «Е т б!ттП» деп опык. жеп, Сейлейд Айжан тунжырап. «Салмалык та калмады, Шэй де 6iTTi колдагы. Шокпыт KiiiM— бур1'лген, Кейлектщ мынау тозганы. Береак алып алкымная, Калмады борыш артьщнан. Imin-жемщ yaripin. Бола ма куша артылран?..» Кок сиыр тыидяп кунюлд!. Кеш'лш айгты 6ip кунгп — ©з|'ндеймен 6ipirin, взгерт коныс, журтьщды! Кер салынран каласын, Кешеннщ кер арасын. Шелегщ сутке толады, Барасын, Айжан, барасын!.. Желб!реген туын кер, ¥ран салган шуын кер. Дукен толган кездеме, Ала бер, Айжан, ала бер! Жарытпаймъш жалрыз мен. Береке-курт, кепте екен, Сут заводка сен кожа,— Колхозга ен, Айжан, колхозга ен!.| Кек сиыр жолды бастады, Айжа екен оны костады. Мал корара, Бекмырза, Келедз какпа ашкалы. Корасы кандай сиырлы, Сиыры 6ip уШрлк TyriH тартсак май шыгар, Сымбатты, сем1з, буШрль 171

Кек сиыр болды келесЬ Ipi сиыр денеск Жаласып жатты жакындап, Куттыктау ма, о Hcci?.. Айжан юрд] муше боп, Айжандай тары муше кэп. Кооператив кездеме Bepiri жатыр еселеп. 'Лйжан aFa з а в о ж а , Машина ызын мауытта. Эбд!рак бай келш ед: «Эрман, эр], жуытпа?» Айжаннан шыккан «Приказ» Абысыира yriT наз. Аймакка корран, кузетип, Эбд1раквд — керд1 каз! Бригада басы Эбекен, Бригадасы к.ол екен. Куйзслген ем)'р — кун втт!, Жарык, соуле бар екен! Косылган ем!р бригадир, Бушр шырып бвлшш. Дании тамак, не жейсщ? Асбасшы жур жуг1рш. Кул1м-кул!м Эбекен, Шыркаран не?— эн екен. Мундан да жанра рахат, Мундай да турмыс бар екен!.. то

В А Р А В А II Барабан! ¥р барабан! ¥р барабан! Дауысыкнан азан-дабыл жыр таракан. Желб|'реп кызыл шымкай орамалдар, Шарылысьш кун бетше нур таракан. Барабан! ¥р барабан, Ылкшсш жер!.. Сертлсш : ceprin, кунап, сйшнсш ел! Эне тур: Ленин жолы — Ленин колы, Пионер, дайынбысыд?.. Туынды экел!.. Раз, два... Ленин ата, жолындамыз. Партия — кол канатын сонывдамыз. Серт берген сулет1м!з Казакстан, Баулысак байге атыидай колывдамыз. Раз, два... Жана ем1'рд!д !скер!м13, Жалынды от жарлы-жалшы куштер1М1'з. Веленш социалист беа'гшде, Жана e.wip кемссшщ еснтап'з. Раз, два... Он жылры енбек жем|'ам|'з, Партия, тузет, болса KeMiciMi3. Кенест1ц квленксс!н сая кылып, Кенейд|’, кенеймекш: epiciMi3. Раз, два... Ецбекнн’ елдщ барланымыз, Коммундж ¥лы барыт алканы мыз Элемге куд!регп топ — кыр корсет!п, ¥раны тепсоплдш салганымыз. 173

С ары арка— кан жайларан, би билегеи, Сансыз ел кайры жутып, кушт! илеген. Кун!не келсен келдщ — б у ш келдщ, Безенген жана eMipre кешкен елмеш Сарыарка — т1лс!з мылкау т ш я шыкты, Тш нд1 шыгаратын бШ м шыкты. Бесжке социалист!к непз кылып, Ойнайтын кек майсанда улын шыкты. Сарыарка — алтын койнык казран болды, Г уд еп завод-фабрик азан болды. Желб1реп коммун туы белесшде, Той тойлап елщ азан-казан болды. Сарыарка — хан жайларан, канмен беккен, Мын сан ел кайры жутып, жасын твккен. Караш ы: кан ориында калын енбек, K y iu i кер кул!м-кул!м нурын сепкен. Сарыарка — улы енбекке орда кылдык, Саянда жана ем'фге непз курдык. Сайрандап алтын елке алабынды, в с калкам, пионер!м, мын-мын кулдык! Р а з, два... Желб1реген Ленин туы, К ер ане, кекл ж апкан коммун туы! «Дайынбыз! Ж ана ем!рд! орнатамыз!» Бул шу не?— жер кушреткен жастар шуы! Р а з , два... Сок барабан! Сок барабан! Сэн ордадан елкене жыр тараран. Ж а с улан шойын дене: дайынбыз де, С елт етсш meTKi элем 6ip караран!.. 1930

Ц1ГЕКЕЦ МЕИ КОК ШОЛАКТЫЦ АЙТЫСЫ Кур екек: — Кок шолак! Кырындайсыи, кырындайсын, Жем сурап бурынгыдай бурылмайсык. K.aK.TbiFbin TiJiepcerin, кенш гул ак., Мыц жылры журтга калган журындайсык. Сен де 6ip кабагынды ашсаи неттч? Жаз етт1, куз! жетп, кыс та жетп. Аз ба ед1 саган деген сактаган жем, Ежелден оидай icKe йен enxi. Шокиган 6ip кебендей анау uie6iM, Шукысан жемщ дайын — шоп етег'ш. G.Mipre сен1менен енбек ортак, Жарыктык, жануарым, тэу етемш!.. CepiriH — корада тур кара сиыр, Сиыр деп карамасан, жылкыга yfiip. Ортаксыз: жем де езше, шоп те взще, Сен де 6ip, сершлсейил uiUFbin 6yilipl Колхозда калын мэстек сапырлысып, Куйрыгын кулындай гып кузеп-Kecin; Toftipi олар... Сендей тэуip 6ip аты жок, Bip 03in yitai жанра берген несш. Жануар, жас кушмнен жсбелеген, Кореек де бейнет, азап елемеген; Bepi кел: ураны ашып, жем шыаарып, Салайын шеп суырып шемеледен... 175

К е к ш о л а к.: — Курене! Муртыи танкы, сопымысыц? Сопы боп сен намазды окырмысыц? Алданып арамзанын ку тш1не, Омалып енд1, жалгыз отырмысын? ©м!рде 6ip жарыган кунщ бар ма? Жарнтын, cipo, сенin ту pin бар ма? Култектеп анаган да, мынаган да, Куреке-ау, мен бншейтш сырын бар ма. Туб!не сешц жеткеи осы култек, Адамсын эуре-сарсан журген 6ip тек. Ауылда айкай-талас кызган кезде, Айтпап па ем колхозына бар да Kip!—Деп' Курен ат, кула, ш абдар, жирен каска, Олардыц, en/ii, менен ж у п баска. И л irim такымына сен сорлынын, Мен калдым Mauri азап арылмаска! Сауырысы курен аттьщ тостагандай! Аякты кере-керс тастагандай. Ж ем ш жеп, уакыты мен тынып алып, Та гы да кут'ш керек баск а кандай?! Ж а з болса, тракторы кемектесш, К ул а аттын шоктыры д а барады scin! Ж арымай жейтш жемге, я тынымга, Итпрдеп жалгыз езщ ... какой кэсш?!. ¥ялм ай ез мулкнсщ ез1н тырып, Астыгын жатыр анау жерде iuipin. . К угп м деп м ш детпш артпай-ак кой, Жегешм меши жел1м буй тт журш... Мен емес, кара сиыр о д а айтады, Екеум1з бас косканда кеп айтады. «Косылам колховдардын фермасына, Ж срШ м жалрыздыктан» дсп айтады. Ti3eaai кушактаумен сен каласык. Мен кетсем, барымталап немдо аласык. 176

Устасыл отксн еш'р калмайтыидай. Бар ед! менде, осы, к ан та аласын? Е, байнус... баста сез!м, санан кайля? Коргайтын ceHi корган, панац бай ма? Ж!к-ж!к боп журт бел'лпп табыи тапты. Куреке-ау, осы ccHiK Ж1пн кайда? Шьшынды айт: байшыл болсан, мен кетсмш. Меш устап кала алмайды сет и жемщ. К.олында «куйыршыктык» ойыншык бон, Мумкш бе 6ip айыпка uiKneyiM? 1л1ксем, Kim кер'шгсн Mine шауып, Аты дел «бай-кулактын» жала жауып; ©кпеге тегтлеумен елт'фмей мс, Алрандай жет1 коян жерден тауып?!. К у р е к е н: — Кек июлак! Тым катты айттыц жузд1 жыртыл,— Калганда колхозынан бонды ipKin. Баймен тап болам деген еш ойым жок, Куйд'фме, жаным, онша MeHi буйтш. К ен к.оныт казсксннш баласымын. Ескыпк, жаналыктыа арасымыи. «А т алсац ауылыцмсп» дсген накыл, Бузайын елдш не кып рэа'мш? Ж ас болса, 6ip шамара келш ед1, Б1р кезде ел ipreci «6epiK» едк Осы ел dip тутасып шыгар-ау деп, Квцын'м тап осыран секхп едь.. Жекелйс — ата мура, ырым ед|, (Эрине, кэз1р емес, бурын едк) Опшылык— ортак казан — ораштау боп, Курекен бойыи тежсп турып едь.. «Куйыршык» менщ TaFap атым ба ед1? Осы iciM, cipa сосан жакын ба сд1? Катынмен куш кеше акилдассам, Одагы: «к!ргев1н жен, манул!» дед!.

«Ф ер м а* деп к ар а сиыр кыныр тартып. Бермейтш болып жур рой cyriu де артык. Шынимен камалыппьш 6ip тубекке, Ойлап ем куш кеше жалкыз жатып. Сешмен сырласкалы ойым бар-ды, Сол ойым сен айтканга дэл ме дэл-Д!. 1Салраным буран акыл OFaui емес, Деп ед м‘: 6ip жасаскан Kapi мал-ды. Бул болса ceniK ойын, мен костадым, Журе кой колхозына, ал, бастадым! Eid ойдыц 6ip жердей кеп туШсуш— Ж ок екен, cipo, ani алжасканым. Урада жаткан астык капке тусснг, Коп керсш и гш п н — колхоз iuicin. Жумсап кеп актык кушт1 адуындап, Жарыктык, кек шолакым, сен 6ip кушан. Кятын-ay!.. Катин кайда? Таста уйдИ Ty6i мен езгсртемш мына куйд!! Ж ур ед1 кептен д е e3i енжарланып, Курекен колхозка енд!, басын ид!. Ka3ipri куш те колхоз, ic те колхоз, Жумылды жумыла кеп ici<e колхоз. Тобынды кадран-куткан толыктырди, Тойывды тойла, колхоз, icie, колхоз!.. 1930

КОЛЛЕКТИВЕН ЖЫРЫН АЙТ1 Миллион кездер караран, Миллион милар санаран, ¥лы esrepic тур|‘н айт! Турмыстын кштш бураган, Миллионные! басын кураган, Сол турдт терец сырын айт! Bapin айт та — 6ipiH айт: Коллектив™ жырын айт! Ауыл тур! —кур ауыл... Кур ауыл емес бул ауыл: Кайнаран ем'ф ‘ишнде. 03repic, кайта курылыс, б.'ирде жана кубылыс, Iciнде екп(н — кушжде. Miне осыныц сырын айт. Кеп сырдьщ туйш 6ipin айт! Адыра калган шацырактар, «Айбынды ата аруактар» Мойынра !лд1 курымын; Басына кара куи туып, Куи емес, айсыз тун туып, Бэйбше Kecri тулымын. Тулымынык кескен тубш айт!.. Бэйбшеш'н сырын айт!.. Ipi де ipi топ курып, Топ т!лег1 сот курып, Кеден к!мд| жундед:? Тайталасып алысар, Тапжылтпан карысар, 179

Tan душпанып kim дед1? Юм душпан eai б!л in айт! Юм жунделген шыкын айт!.. Казанпан каспак, жалаган, К,азандыкка каратан, «Катын» аты ю'мде еда? Юм де болса теп болып, Салтан уран ем болып, Удед1 бупн, ундедь Сампылдаган сезш айт! Ереуш салгап кезш айт!..- . Курал кылып «устап»ты, Куран кылып устапты, Еибек Kipin есепке; Б5р дауыспен ш еш ш п , Кеппен жоба к есш п , Жол калды м а есекке? Жасалеан ж оба, жоспарды айт! Мундай KiM жоспар жоспарлаид!.. Enniii де екпш, зор екпш! Тау жьшарлык мол екпш! Cyiiciii К0пт!н Kyiuine! Еск!нщ кулш ушырып, Жанадан сэуле Tycipin, ктеген к ар а, iciue! Ictctch осы iciii айт! Куш-ri колдыц куш!н айт!.. З^ек шолак мойын босатып, Ецбекп бипм жасартып, Буркылдаган трактор. Балгадай сауса к бугшп, Мыркымбай вннтке уншп, TcTirin тауып бурап тур; Трактордыц жырын айт! Жсрд1 т!лгсн тур in айт!.. то

Ш ®ЭШ АМА¥

РЭЗИЯ KJ.13 Эл1МН|'н кеткенше кеп кун erri, Б1р хабар сонан 6epi болмай кстть Жазтан хат, айтылган свз, кулак кагыс Сулуды тыныш журген кайгылы erri. Ойлайды: «жэпе кайта керсем бе?»— деп «Уэде келешекке берсем бс?»— деп, «Жарык жуз, жака талап Эл1мжаш1ып Жанына жолдас болып ерсем бе!»— деп. Карайды кайта-кайта дуап жакка Kepince 6ip жолаушы мшген атка, «Осы 0Л1М болмас па екен?» деген оймен, ¥ за к кун караушы ед! кайсы уакта. «Bip келмей кете ме» деп 1ш! жаннп, Кеп кутш, келмеген сок назаланып. Ойменен неше турл|\", уйкы кермей. Жайлауга саргаюмен жетт! барып. п Bip кун!, кун де ыстык аптап ед!, Ескеи жел кун бататын жактан ед1. Бай кетш 6ip жумыска бвтен елге, Бэйбше конак уйде жаткан едь Токалы о да кеткен ауыл кезш, Урсатын K ici жогын анык сезш. 183

Р эзи я улкен уйде отыр жалгыз, Оймекеи неше тур.'а кун вт ш ш . Кашаинаи Эл1м е ;а есЗ-дерть Ойлайды жалгыз болса кет'т ерки К слешек кызык куннен дэмел1 боп, К ем емес еш паидеден ажар-керкь B ip кезде, 6ip арбалы пар ат жеккен, Жолменен дуршдетш келш шеттен, Б о з уйдш сыртына кеп тусе калды, К;с!дей конак асы ум it еткен. Арбадаи тусш ж аты р exi Kici, B ipeyi — сакалдылау, 6ipi — Kiuii. Орысша ки1м киген, баста калпак, Б!лд1рш OKbiFaiibiH тур рой туе!. Келгешн уйге конак кы з да бшп, Тоссдд торге керпе турегелш. Алдында — сакалдысы, жасы — кейш, EciKTen сэлем 6epin келд| Kipin. Ж а л т erin караганнан б!лд! танып! Ж ымимп жас wiriTi к езш салип; Сыпаны создерменен амандасты, К е з кадап 6ip-6ipiHe жуз1 жанып. К а р а иды кайта-кайта кыз да поймай, К анш ама караса д а тур гой тоймай. «КатесЗз аткан о р ы м т г ш ме?» деп, Х а т жо1пн Эл1М-дагы отыр ойлай. Буралып орыпынан сулу турып, К ерген соц гаш ык ж ары н жуз кулпырып; Д аярлап ак шарасын, саба nicri, Беруге кымыз куйып талап кылып. Ка.шрлеп KopiciH де, жасын-дагы, (Ж олдастыц жолы болды касындагы: Ол1мд1 ылауменен алып келген, С д а 6ip Курман ед1 осынд эры ). 3 1K,biMbi Fa канып алып Kerri шалы, Узбестен iuiin отыр Эл м эль 184

Калган сок уй оката, кезш калап, Жымиып аз-кем кулд! гашык жары: — Мен с!зд!, узарган сон келмес,— деп см, Бу уйд1 енд! кайтып кермес, деп ем; Жумысы болса-дагы шетпен кетер, Жолымен «кара сордын» журмес!— деп ем. Сулудын Эл!м биш айткан назын, Ж уРУге TyciHaipai уакыты азын: — Каладан б1ржолата шыгып келем, 0тед1 бостандыкпен осы жазым... ш Тускендей достык доска махаббаты. Сез болды былтырры Эл!м жазган хаты: — Биш'рмей 6ip хабарын буран шсГпн, Рэзия-ау, жатыр ма едщ ткчеп акы?! — КайтеШн, катынамай жаттыц аз in, Болды гой дуан жакта eni кез1м. Хат жазып ж1берейш десем-дагы, Журген'ш KejiTipe алмай eui6ip кез!и. Жауапты капсшем бе ctere, жаным? Alines жок булданатын б‘1зде, жаным. «Жок, деген,— нгЫктщ ерте кеил», YMirri 03ipine узбе, жаным... Ei<i есе Эл1м бугаи тасып Kerri, Куаныш бурыпгмлан асып кетп. Удетп': айткан леб1з, жакыпдык саз,— Журеп'и тырнап журген гашык дертп. IV Журе алмай Эл1м конды сол кун кешке, Рашыкпен жолыксам, деп алып еске. Эз1лдеп айтса-дары, шынмен катар: «YMirri узбе!» деген бар-ды есте. Кыз барып конак уйге тесек салды, Узамай тыстан сез1п Эл!м барды. 183

К ерген сои суйген ж ары н окашада, К уш актап акша беттен cyflin алды. Ж ымиып Разин кы з турды кулш: — Журмесш унт болып, 6ipey бшп..« Е тед 1 9 л iM байрус к у л а к кагыс: — Ж атам ,— деп,— ж а л гы з кайтып тыным кылып? — KepepMi3 i3flecTipin ci3re жолдас, Н а к жалгыз ж аткы зудьщ жеш болмас... Буралып суйгеншщ кушагында: — Келемш, сыкырлатпай,— дед1— ecisn аш... — Карагым, келесш бе?.. — Келем, келем! — Уэде берест бе? — Берем, берем! Бетш ен шеп етк!зш таиш суй!п: — Рэзия-ау, ризамын,— дед1,— сенем!.. т Ойында Рэзияга берген серт!, Kyiuefifli iarepri уппн кайгы дертГ- А улына бара салып акылдасыл, А йттырмак болды Э л ш Kerin еркГ- Д эу л ет жок ойып берер Сансызбайда, БермеШй жалгыз кызын Баттал жайга. Дос-жарын жиып алып акылдасып, Б т е алмай не кыларын калды ойга. Ж е н керд| анттырганды бэрЬдагы, «Р е тк е келер, эл1, малы-дагы»; К ар асп ак болды э л ш щ келгеншше K yfieyi Сансызбайдыц жанындагы. Э л 1м н1ц кенш и кимай ауыл-аймак, Ж1берд! уш Kicrni бар , деп айдап; К еш те р жарлысынып деген ой foA, С е й л е с т, ииеттер!, к у д а болмак— Д эулеп' Баттал байдык бала жастан, '-ал тан ат, жиган м улш журттан аскан. 186

Kici ед! C03i адыр, тзкаббарлау, Кететш 6ip беи ауса кайрылмастан. Келгенмен ылеи кедей бойын тецеп, Сездерш тындамады Баттал елеп: «Бермеймш мен кызымды кацгырранга, Бет алды шатаскаи сез неге керек?!» Бул болды кудаларра тарткан сыйы, Конбестж онайлыкпен катты тыйы, Yin нуда: салкам арба, пар ат жеккен, Yftine кайтып Kerri келмей куМ... TI Саудагер TponcKiHiH манайында, Ел кезш панда кылу талабында, Bip ж т т катыны елш бойдак журген, Мекеш «Торызактыц» алабында; К,ыпшак ед арры Ty6i, руы «арык», Аз рана дэулет жиган азаптанып; Жасы бар жиырма бес-отыздарда, Саудамен дуан жакка журген барып. Ксз болып Баттал 6aflFa 6ip жолында, (Келбетп', тэу'ф »iriT тур-порымга; БылРары кара корап, nepiM арба, Шылдырлап сэнд|' ызбырой кос торывда)';' Мейман бол конып жатып корд! кызын, ¥натты суйердей боп баскан i3in. Сейлесш, айттырмак боп Рэзияны, Бзйгеге TiKTi мырза енд1 03iH. Батталдын 1здегеш мал менен бак, Аталы бай баласы болган сои тап. Кел1сш, малый алып, бермек болды, Бэлен деп жубауратып кайтармай-ак. Той кылып, ат шаптырды елin жиып, Куйеуш кад1рлед1 болган cyftin. 187

К ездесш мундай кунге Рэзия кыз, К езш ен тура алмады жасын тыйып. Н ы к ед1 уеден Эл1мменен, «Tipifle айрылман,— деп, жаиым сенен!» Кетерде айткан cesi эл1 есшде: «К,ош боп тур, еуйген сэулем, жарым!»—деген. Б аск ака оны тастап к ал ай барар? Айрылып Эл1м будан калай калар? Keijecin алдагы icxi жекдеу ушш, Ойланды 6epeiiiH деп енд1 хабар. Х а т жазды cyfireHiHe мунын айтып: «П элсден куткарасын Meni кайтып? К ун кылып мал орнына сатып отыр, Bipeyfli тауып экем сенен артык- Бармаймын байласа д а мырзасыиа! Б и л т м келер анык 6ip басыма. С енем ш сырттан с аган e3iMciHin, Уадеге опасыздык кылмасьща. Е р болсан тэуекелге бу белшдП Т а л а к кыл меп1н у ш ш жер, суынды! Б е л п а з келешектщ не болары, 1стейж, тым кешжпей, 6ip тынымды. M eiii а яп отырган ж о к эке-шешем, К ол yuiiH берер емее «ел д 1М» десем. EuiKiMre кор болам деп ойламаймын, К арагы м , сен турганда аман-есен!.. Суранмыи Tipfliriimi 6ip кудайдан, * Отырмьш артык к ер ш сеш байдан. Тез1 Kiri 6ip ел1миен б аск а icTin, К арагы м , кеп кеш жпей енд1 ойлан! ¥ за м а й уакытыц болса, 6ip келш кет! У.Р пешй< алдагыны кенескен еп. Men сорлы cyFa кетш , т а л кармадым, •bip жордем еуйген ж ар д ан бола ма деп!»

тп Ал ган сон Рэзиянык жазган хатын, Аулынан шыкты Эл1м >Kerin атын. Жолшыбай тыным алмай icejiin жегп, Коргенше кумар болып асыл затын. Bip уиге сол ауылда кона кетп, Мейманка Kin бермейд! шай мен етть Yii neci Эл1мменен тундей курдас, Одагы HtiriT ед! ете епть Замандас, Эл!мменен коптен тапыс, Болгаимен араласкан ауыл алые; Достасып Рэзиямен таныекалы, Мэл1м-д1 арадагы оган бар ic. Жумсады Эл1М муны: «барып кел!»—деп, «Жайына Рэзияиыц канып кел»—деп, «Коруге тунде уакыты болар ма екен? Хабарын ауыз ба ауыз алып кол!»— деп. Тур екен Разня да «келе ме?» деп, «Хаттары жазган сезге сене ме?» деп; «Солем айт карагыма, келсш жылдам, EuiKiMiten каймыкпасын коре ме!» —деп. Kyaerin ауыл сыртын Эл1М журдй Есч'тт! келе жаткан 6ip сыбдырды. Ак уйден жалгыз, шыгып, буран кагып, Наздакып Разия кыз ж ет т келдп Cymci/i, кушактасып ею рашык, Отырды шетке барып маукын басып. Муддел! ойындэры сезд! айтысты, Болнан сон 6ip-6ipi.MCH амандасып. — Карагым, Рэзияжан, калай жайыц? Жакында келin Kerri бйаем байын. Уоде ryHeyri айткан 6epiK пе едн Деп турсын кэз1ршде не кылайын?.. — Эл1м' -ау, не деген'1Н?.. Байым кайда? Тием деп кашан айттым баска байра? 189

Жутпаймын уэдеш елгешмше, Inrreri сырым мэл1м 6ip кудайта... «Вармысын уэдеде?» «Бармын!.. Бармын! Сешмен косылута ынтызармын...» EKi ж ас неке орнына кол алысты: Разня: «Твдйм саган!» Э л!м: «алдым!..» «Енд1 б!з отырмайык кун етюзш, Ж урмесш ауыл ж актан 6ipey сезш. А т жегш, жолдас алып, Рэзияжан, Ауылымнан 6ip сен yrniH шыктым безш. Ceni алып женелемш дуан жакка, Дайын тур манагыдан жегул! ат та. И л ект! калайынша бермес екен, Тэуекел, сыйынайык жаппар хакка...» Косылып, «Я алда» деп аттанысты, E pirin TypFaH пар ат алып ушты. Кун жарым жолда ж у р ш дамыл кермей, Д у ан га аман-есен кел in тусть Ke3i ед! б о л ьш е ви к т щ ту р г а н парлап, Ж олырып 6acTbiFbiHa б а р ы п арнап, «Е ш адам кагылмасын» деген катаз, Алды да, жатты сонда потер жалдап. IX Ол уакыт жуандардын элдГ кезГ, Туп-тугел терт тул1П малды кезь Кедей теддж алганга imi куйш, Ы замен кермейтугын жанды кезь Кедейлер элдене алм ай басын косып, К ед е р п — душпандары жолын тосып; К аланы аз эскермен коргай алмай, Уакытш а большевиктер кеткен жосып. Кылышын жаркылдатып актар келд1 «Эй, бэлем!» деп а к т а р га жактар келди Э л1м мен Разнята киын болды, Bip жанды ылайсанда сактауга ендЕ.

X Баттал бай мунын шаккан достарыпа; «Кудайдын кенбеймш,— деп,—косканына!» Ж!бергек ызаланып жылап-жылап,— Кедейд1Ц, кызын алып кашканына. Куш кылып ойланса да алайын,—деп, Дуаира адам жинап барайын,— деп; ©нерл! журттан аскан болса-дагы Армансыз 6ip шайкасып калайын,— деп; Бастыры большевикпн турган коргап, Эл1мнен ала алмастай кызын зорлап; Куйеуш арыктагы, акылдасып, Шакыртып отыр ед1 эдей ариап, Кезше нак солардын басын коскан, Каптады ак эскер! op6ip тустан. Эл1м' нен керген «жэб|'р» муцын айтып, Жершде зарлады бай ушыраскан. Досы деп большевиктщ шагым берд!, ¥ры деп даттап жатты Эл!мдерЛ1. Батталды дос-жарлары, куйеу'шен, Калара ак эскерлер ала кёлдк Э л1м де жатыр екен мэл!мдешп, YcrineH байлар келд1 шагым 6epin. «Осылар жаб1'р керш тур екен» деп, Костады ак эскерлер келген epin. Кенесш бастыктары кылды буйрык; «Мундайды эр жерде де б1здер тыйдык. 1с кылрэн пара,ченеи жауыз екен, Большевик бастыгына берш сыйлык. Атындар устандар да, керш казып, Батталга кызын кайтар журген азып».., Жумсады 4—5 солдат куралымен, К,олына буйрыктарын 6epin жазып... 191

XI Kyni ед1 бейсенбшщ, 6eciH кез!, Э л 1м ш н уайыммен акш ы л жузй Отырды каниен капер шэйш iiuin, Дасында — жан жолдасы байдык кызы. Шырайы Рэзияныц бупн сынык, Е ш жерде отыра алмай тыным кылып; Шэй кунып, 6ipep кесе imin зорга, Д а л а г а шыгып кетш, келд! Kipin. — Йемене, Розияжан, суриллт туш ? 1стеген жайшылыкка келмейдг icin: Ш эй батпай журегше шыктыц тыска, Шынывды айт, элде 6yriH аурумысьщ? Отырды орнына калтыранып, Умтылды imefliH деп ш эйш алып: — Бшмеймш бупн осы неге екешн, Ж урепм калтырайды, iniiM жакып. Тус1мнен оянып ем бупн шошып, Д а л а га imueii шэйд1 келд!м кусып, Булдырап ек1 кез1м, ж урек согып, Dip поле келе жаты р м еш кысып... — Дайдагы жок сезд 1 айтып корыкпа бекер, Ж азылып, шэйпии iiu, басыц кетер; К а к осы коркыиышты Ke3iMi3 гой, Ешнорсе бола коймас, 6api де втер... Э л 1МН!ц аякталмай айткан кеб!, Д а л а д а элде нелер дурйлдедк EciKTeH Kipin келд1 4 — 5 солдат, Дасында Баттал, арык куйеу едн Орнынан «армай!» деп Эл1м турды, Ойбайлап, шэйш тастап, кыз да унтылды. Дызды устап 6ip екеу! уйде калыи, ©3reci ещц 0л1мд1 алып журдк Даланын. кешес!мен шыкты тыска, ¥саты п аткалы тур уш кан куска. 192

Он саржан жерге койып кездегсиде, Ж упрш жеткен екен кыз байрус та! Кушактап «карагым!» деп кулай Kerri, Бес мылтык катарынан туйреп erri. MefipiMcia тас бауырлар аямай-ак, Жазыксыз eni жастыц канын тектк Абайсыз кыз да Kerri 6 ip re ел in, Кдсына тындаганда жакын келш. 0л!м1пн кеудес1ие басын коя: «Карарым!.. Кдрарым!» деп дыбыс 6epin. Ыстык кан журегшен саулап акты, Kenipmin, уйып, ciiui, жерге батты. 1ренжш манайында селеулер де, Ырралып басын булрап сыбдыр какты... 1920

6TIPIKKE БОЙГЕ (Ертег1) Хандар, хандар, хандар, хандар, Карашысын ерткен. MiHin Tycin, T®rin iuiin, Кун етк!зген желжпен. Сайрандаран, ойрандаран, Сарыарканыи даласын. Хандык курып 6e;iin, бвлш,— Сорлы казак баласын. Хан — кудайы, к а р а т ы — кул, Айткан CG3i — ш аригат. Атадан ул, у л п алып, Мурасы бон алтын так. Сурген дэуреп, керген кызык, Ел батыры — nei<epi. Бэрж айтсам, кейш кайтсаы, Свз узакка кетедь Баягыда салтанатты, Сауыкшыл 6ip хан бопты. Ойын-тойдан кызрылыкты — Коре келген хан кепть Бэршен де коре-квре — Жиренген сон, а л т е п кол,

6з!пш е 6ip сажай icri, Ойлап-ойлап тауыпты ол. Уэз1рлерш жиып алии, Ж\\'ртка буйрык тп|)«тклн: «Болса тупеи OTipiKiiii, Журтты аузына караткап: Келсш 6opi, керсТн Meiriit — Ойынымпыи кызыгын. Келген журтка — шаршы топка, Керсететш кызырым: • Айтса олар 6ip eTipiic, «Рас» дессм, шмн болар. Аллан алмай, лрблй ал май GiipiKuii муц болар. Меи «6т!рж» дессм егер, GTipiKUii ЖСНГС1М. Rip кезе алтын бшнесше — Хапыцыздыц бермеп!.. Алтын алмак, 6aiii.ni кал мак, Журт клеш-ген туылиг. Алый хабар, жииандм олар, GripiKTi жупрш. K.ipi карий, жас бала ля.— 1лн 6ipi да калмайлм. Cf.:i сурлсыи, ж<ш сурасым, Jiipiji-uipi алдап;ш. B.ipiiiiu де oci-дсрп — Кпкпеген умУтиснпи Ke.iai 6api байгсге. Калии топты, Kapaini.ici.iii Cyiiiueji, хан Kopin. Покер сопла, КЫЛ1.Ш1 колла, Шикты ортага сэнденш.

Майдан жерге, алтын тагын Ориатады бш кке. «Капе» — дед! — буйрык бердь Хан отырып бижте. К аз мойынды мыс кезенж, Jiui TO.iFan сары алтын. «Мен алсам!» — деп, «мен алсам!» - Журттыц ойы — бэр! алтын. Алтын элек — алиан адам, Байыгаинан таспай ма? «Тенелд’ш » — деп, «кенелд!м» —дсп, Журтты аякка баспай ма?1 Хан o.Mipi шырысымен — 0Tipii<iui таласты. «Мен унгпм»— деп, «Мен буйтим»— Bapi де айтып карасты. Хан жауапты к ы ска берд!: «Bapi де рас, нанамын...» 1лек-лек болтан eTipiKiui — Тужырып таудай талабын. Шыкты 6api, yMir узш ,— Козе толFan алтыннан. Атак алран куларынын — Ж ок Cipeyi артылиан. Bip таз бала, ycxi дал-дул, Келд1 ханнын, алдына. ©TipiriH айтты ретпен, Руксат сурап алды да. ©Tipiri ете жойдын, Ж ас бала да нантысыз. Алтын кимай, «Р а с » дейд!, Уяты жок хан арсыз. Шаршамады, талм ады да, Туйдектегп т а з бала:

«Келл! ес!ме 6ip okhfs, Сабыр ет, хан, аз рана. Баярыда, бала кушм, Жер де жака жаралран; Зурэ суду жерде онда, Ай Зурэдан нур алрап. Кект!н жуз! тебшп'дей, Тау менен тас жок едк Жер жузш т бэр! казак, Мал менен жан кеп едк Бала кушм, шыктым кырга, Жидек, шие тергелй Б!р топ бука гуршдесш, TinTi маза бермедк Барып журген 6ip Kopi шал, Ipin аккан мурнынан. YcTi дал-дул, кез! сокыр, Жан шошырлык пормынан. Торрайдай бит жыбыр-жыбыр, B ipi Kipin, 6ip шыгар. Cin6ipMereH манкасынан Шалдыц 03i туншыгар. EpHi жалак, жалац аяк, Киеыд таяк колында. Аксай басып, асып-сасып, Буканыд жур соцында. Таксыр ханым! Бьлеаз бе, Сол жаман шал шм е/ц?..» «Ж ок бшмеймш, ал айта гой!..» Баска еш нэрсе демедк «Бшмесеш'з, мен айтайын Шалдын жеш-жосыгын: Бул шал С1зд!н. окек!з ед1‘. Рас па, ханым, осыным?. 197

«Рас» десенТз, бок мурын шал,— Слзге эке болраны. Кенбесешз, eTipiK деп, Алтьгады т аз алРаны...» Хан шошынды, жеркенш, «Рас» деуге болмады. «б и р ж !» деп айтып салды, Тазды кудай ондады. Каз мойынды мыс кезешк,— Imi толган сары алтын. Аз рана айткан ©TipiKKe Алранынын, 6api алтын!,. 1922

ХАП КТЙЕУ1 Б!р байдын болран екен уш баласы, Бейне 6ip катар ескен кол саласы. Кенжеа' ес бммейтш дэлду болып, Акылды K lci бодрал ею' агасы. Эке-шеше елген сои сырдан тартып, Аралары суймейд! жындыны артык. Кошаметкей б!р жактан катындары, Куып шыкты, деп оран: «келме кайтып!» Кет дегенде, есжтен ит те кетер, Кет деген сез суйекке барып жетер. Капша жынды болса да, тумасы ед1, Агасынын кууы болды бекер. Оны б!лер жындыда акыл бар ма, (Сура езшен, нанбасан, жакын бар да). Журд! сорлы баладай кулге аунап, Сура барган байланып катьшдарга. Ауыл-аймак бэр:' де мез1‘ болды, Жолатпайтын жындыны кез! болды. Бала боктап, ит талап, катын KapFan, Кадрыратын сорлынын кез1 келдь БеН ауса кай жакка, солай кетп', Шаршап, талган жержде кулай кеттн Арып, ашып, элшен тайран кезде, Элде калай, бул жынды «кудай!» лепты «влемш рой, енд), аштан ай далада, Неге Meni кавдырттын ай далага?. 199

Ата-ананык, дарига, Tipi кезГ, А з куч болсын к ай та 6ip айналар ма?1.» Элде-калай жылады ж а с балаша, M eлД1р' еген ондайда ж а с тамаша. Сумандаран жуйрж ж ел снпап, суйш, Маужыратты, т ер б егй ж ас анаша... Ke3in журген жаранды «кыдыр» мен «бак», «А кыл» жолдас, эйтседе, косылмай нак. ¥йыктап жаткан д ал а д а жындымызга — Сайран кылран ymeyi келед1 тап. « Б а к » пен «кыдыр» кеудесш тым кагалы, «Н е бар шлт б!зде» деп шын кагады. «А кыл» дары, сал м актап барлык купив, Жолдастарра м актанш ак тан калады. Талай Kepic арада бола журген: « Б а к » пен «кыдыр» талайра кона журген. Б ай бггкендер мактанш ак, таркылдак кеп, «А кыл» сыртта бой тежеп кала берген. « Б а к » пен «кыдыр» м эз болып байытканга, Сэи-салтанат берд1м деп бай мен xaHFa. • М ай жиганра мэз болган карындарды, Сынап кара, нанбасац, акыл бар ма?! « Б а к » пен «кыдыр» кеиест! «конайык» л01' «Жындыныд корранышы болайык» деп, « Б а к » айтып ед, кенбед! «кыдыр» сорлы, « 1 и т ш г е акылды алайы к» деп. Ы мырага келе алм ай «акы л» калды, «А кы л» бзi калганын макулдады. « Б а к » пен «кыдыр» кол жайып, басын синап, Жындыны байытура жакындады. Алтын кылды сол ж ер д 1-н топырарын. Шьш ыкыласпен кондырды «бак» да багын. «Ж ат осымен» дед! де, олар кетп: «ьорармыз, деп, нак келсе елер шагын». 200

Сумандаган cyfipiK жел снпап, cyfiin, Маужыратты, тербегп уын куйып; Талып келш кеьплген тэтт! уйкыдан — Жынды баски кетердь есж жиып. Сап-сары тас мацайы домаланган! Жылт-жылт етш кей 6 ipi оттай жанган. Куннш нуры кул1мдеп, шакылысып, Караганда адамньщ кез1 талган. Жынды мунын не екенш 6 iae алмады; «Бак», «кыдырдан» еш пайда кыла алмады; Тула бойы ел-сал боп калган екен, Ушке шейш умтылып тура алмады. Суйреплш акырда турып 3opFa, ЕкЬуш тасты енкейш алды колра; Eci-flepTi елдеп талаган нт, Итке атпак, егерде келсе жолда. Бег алдында мунарткан белес ед1, Жетт! жынды, тым алые емес едк Кырра шыкса, кел басы мал мен адам, Жана келген керуен—Kipeci ед!. Куанраннан бул сорлы тасып Kerri; Жылдам-жылдам аягын басып жегп; Кой coioFa 6ipey жур кайрак 1здсп; Ж ерошакка Keu6ipi асып erri. Жалрыз кайрак бэрнпн ортасында, Туйешшш деп журсе калтасында; Уйыктап журген сорлыдан калып койгаи, Кеше кешке журтында, от басында. «Кайрак! кайрак!..»— б!р!нсн 6ipi керш, Туйешйп Kefl6ipi жатыр урып; «Менде тас бар, жараса...» дед! жынды. Мал соятын 6ipeyre жакын кел in. Конынынан шыгарса, сап-сары алтын! Мынау хабар тан кылды керуен халкын. Шакыртады жындыны керуен басы, Bi.iefiin деп бейнелеп icTin эртын. Б. Май.™ 201

«К айдан алдын?» деп ед1, айтты шынын, Кереййс деп шындырын, енд!, мунын, Жындыны алып ортага, кеде жатыр, Екеу-екеу еейлест кубщ -куб1н. Б эр ш щ де жуздер1 кул!мдейдг; Emfiip цайрьг, еш ашу бшнбейдг; Ж аткан жерш жындыныц келш тапса, Сап-сары алтын, топырак квригбейдь К ары к болды керуен алды, алды, К анш ама алтын туйеге симай калды: — Керуен басы ш акы рад,— дегенменен, Ж урттын 6api жиналып, ж етш барды. А ксакалды Kici едй узын бойлы^ Сабы р меиен сейлейтш терен ойлы. Элеуметш кергенде куанышты, Е зу тартып азырак кулит койды: «Ш акырраным сендердк келсш деп ем, М ынау турран KapinTi керсш , деп ем; Бул алтынра себепкер болушы юм? Осы жерде журт т еп е бш еш деп ем; Пер'ннте ме, KiM бшген, я кыдыр ма? Кездеспей жур ж алранда KiM кыдырга? Б а л а кылам мен муны... керек болса, Дуииеге ешкайсыц тар л ы к кылма. Бул ж т т т щ жолына барым курбан, ©3iM Tipi турганда кем — кор кылман. B ip туйе алтын берем деп калын малра, Ж алры з кызын сураймын барып ханнан. Хан болранмен, алтынра о да дигер, «Тисец, кызым, MbmaFaH езщ бLi» дер. «Б ь т» дегенi «ти» деген: ic йтпей ме?! Сол уакытта аркайсыньщ жэрдемщ бер»- *Б е р ем Ы » деп элеумет шу-шу eTTi, Айгай-унрай дауыстар ж ер кушреиттн Сап-сары алтын туй енщ бел! талып, Аман-есен керуен елге кепт!... 202

Керуен басы айтканын кылмай коймас, Елден тандап касына алып жолдас. Кол кусырып, здеппен Kipin барып, «Алдиярлап!» ханына иед'( бас. Кабыл алып хан муны, жен сурады, вткен-кеткен ктерд! сез кылады. Елден безш, жыл тэулж керуен болып, Пайда кылган саудагер ханра унады. Керуен басы жупщц «алдиярлап» «Келга ед1м ел1мнен ci3re арнап: Калын малга 6ip туйе алтын 6epin, Кыз айттырып, ниет1м куда болмак! Bip туйе алтын аласыз, тек десешз, BepepiM жок одая квп «кем» десешз. Баска жерден, кайтейш, 1‘здеймш де, C i3 ретке, кема'нш, келмесеш'з.» Хан болранмен — ханда алтын кеп болмайды, Еш KiM мундай калын кеп те алмайды. Терец ойга lycipai хан сорлыны, Алтын женбей адамды тек калмайды. Уэз!рлерш шакырып, кенес курды, Араласкан алтынмен айтты сырды. Катынга да, кызга да айтайьш деп, Ш абарманра тез бар деп буйрык кылды. Акку кустай таранып кызы келд!. Кол кусырып сэлемд] кызы бердь Он жарына отырды экесшщ, Хан сейлейд!\" хабарды кызып ендг «Жаннан артык керетш карагым ен, Акку кустай сыланып таранып ен, Айт шынывды, уялмай, ойын калай, Суйгенщ бар, злде 6ip, жаралы ма ен?! Рнзалырывды !здеймш жалгыз сенin, Кызатурын алтьгнра жок кой жешм. Баратурын жерщ бай, куйеущ сай, Уйгарраным болсын ба, элде, меищ?!»

Кыздык жуз! ойменен торгынданды, Экесшен руксат ап, уйге барды. «К,удай жазды, мен кенд1м, кайтейш» деп, ¥замай-ак, сол куш, хабар салды. Illemeci де барганын макулдады, Алтынды айтып 6ip KeMnip такылдады. Булан KaFbin ерке ескен хан кызына, Катын болар доурен! жакын калды... «Ханнын тойы болмак» деп хабар шыкты, Ж урт жумысын, той уш ш , талак кыпты. «Мерекемдд KepciH» деп, мырзалыкты, Ат шаптырып, хан 6 ip кун, жиды журтты. Kopi-жасы калмастан, ел1 келдй Ханнын, ендй мактанар жер1 келдк Неше катар уй Tirin а к ю тзден, Келгендерге сыйлыгын бере бердк Куйеу келд1, сол куш, жолдасымен, Керуен басы м!нг1зген жоргасымеи. Ак отаудын сыртыпан epin келдн Арнап койFaн эдей! кол басымен. А сил нибск кнгеш жепгелерк Коцыраудай боп сылдырап тенгелерг, Коп жыл болды демешн, коп кун болран, Мундай купдн жындымыз, кермегелй Гмр келшшек устады жорра басын, Bip келшшек устады ердщ касын, Ваекалары тус!рд! суйемелдеп, Хан кызынын болаш ак жан жолдасын. Бэрш де одеп, ж умсак сез, сыбыр, icpic, CeMi3 каздай байпандап майда журк. Жалп-жулп етш журетш ен далада KyfieyiMi3re кершд1 epci бул ic. А к OTayFa юрпздй алтындаган, Кереге, уык, бау, шуы жалтылдаган; Yйд!ц irni толран кыз, 6 opi суду, Шашпаулары 6ip кушак, саллылдаган. 204

¥ялу жок, куйеуде, эдеп те жок, Бейшл ескен пенде гой эдепке жок; Такымынан 6 ip бурап шымшып алды, Bip сулу кыз келin ед «жездекелеп». Суду кыздын кезшен ж асы шыкты. Баска кыздар келместен, кашып жытты. Жездесшсн сый алкан кейб1'р кыздар, УГш-уйше, екпелеп, тарап к ет'. «Тэкэппэр» деп бэр! де ©сек такты, ве е к такпай кайтсын-ау, шымшу батты. Ханныц берген, конактар сыйын керш, Е л дщ кез1 жататын жакындапты... Карсы алган куйеуд1 жецгелер!, Уйде, тыста шылдырлап тенгелер!. Керщд/ккс алгалы ылги алтын, Кврсетуд!' кызды экеп жен коред:'. Курулы тур он жакта торгын шатыр, Ешнэрседен хабарсыз куйеу жатыр. «Керсетей1к жарынды, KepeciH бе!» Деп, сызылып, женгелер салады акыл. «К ерем » деген жалилз сез, KiM айтпайды, E ci барлар куйеуд! унатпайды. Алтын кумар катыидар арашалап: «Кайтсын, енд], койшы...» деп тым актайды. Сылдьтр-сылдыр, тенгелер сылдырлады, Куб1'рлед1, элде KiM, сыбырлады. Былк-былк басып, буралып, ханныц кызы, Женгелер! жанында, жакындады. Кыз жакындац куйеуден евз тартады, «Алганым» деп, ныкка кол артады. Кызды кайтсын? Иленш отырсын ба? Е с бшмейтш, эрине, жынды аркалы. « 0 pi кет» деп, хан кызын калды туй|'п, (Косылыскан, мшекей, нагыз суйш!) «Маскаралап!», беттерш шымшып, жулып, Женгелер! ыза боп кегп Kyftin.., 205

Асырыс ханра барып хабар жеттГ, «¥рды» деп айтыса алмай, десп «сект». Ойын-тойда отырран хан ecim , Iuii бауры epieHin, куйт Kerri. ©ceKiui tu i турар ма сырды шаптай, Абыройын эр KiMHiH сейлеп ашпай. «Хан xyfieyi акылсыз б!р ееалан, riepi соккан жан екен,— десп,— жастай». Bipflen 6ipre eciTin кулшН журт, Ханныц-дагы ашуын 6 uiicri журт; • Кумарланып аярын куте бердк Немей тынар екен деп бул icri журт... Хан кэрленсе коя ма кырып жоймай, 1с штейтш кез бар ма артын ойлан: «Мундай корлык ем^рде кергешм жок, Дарра асындар жындыны,— дейда,—ойбай!» Уоз1рлер! макул деп басын ид!, Ел-журтына токтатты берген сыйды. • Ашуымды xepciH деп элеумепм, Хан кайтадан таратпай журтын жиды. Хан кызына бурыннан ынтык жйтг, BipiH 6ipi сейлед! туртш ж1г1т: «¥ р м ак тугьп, кум арм ыз 6ip суюге, Курсын,— дейда,— болганык буйтш *irfr». «Э л ш бышес элек» деп, шалдар да жур, «Сен кыз бол» деп «мен куйеу» балалар жур- K ap i-куртац катьшдар, келшшектер, Шымшып-шьшшып алады беттерш кур- Ж урт кызыкты алдары кергел1 жур, Куда-куйеу кысылып, елгел1 жур; Кашшерлер дайындап дар арашын, Мойынынан куйеудщ tareni жур... Ашу мелен кыз ж аткан есш танып, Уйге барып опаша тесек салып. K e3 in жумды, маужырап уйыктап neni, b ip K3pi шал тусшде кел.у танып.

«Мен кыдармын, куйеуш маран бала, Куйш-жанып жургешм сокан бола. CaFaH жазган вм1рл1К сол жолдасын, Т1Л1МД1 алсан, алды-артыц Teric кара. Сен е.тпрткенменен де, елменд1 ол, Киындыктьщ азабын кермейд! ол. Калган жасын етед1 осыменен, Ceni ешюмге вдлынан бермейци ол...» Ж ок боп Kerri аксакал айтып муны, Кыз кэре алмай калады кайтып оны. ¥йкысынан оянды шошырандай, Су'ррылданды обменен кыздын ещ. Экесше етш1'ш сезш салды: «©лтдрмей-ак койсын» деп, «рарып жанды». «Айтпайтынмын, 6ip айтсам кайтпайтынмын» Деп, акырып, хан мулде ашуланды... Дарбазанын дар aFaui сс|‘пнде, Керген жаннын калмастык eci мулде. Bip кашшер, кейша'з кара кулга, Байлауын да уйретп, шешуш де. Ж урт таныркап карайды нетед1,— деп, Сорлы жазган шын елш кетедй— деп, Ж олдастары коштасты куйеуменен, Актык едн'р, минутын жетедь— деп... «Б а к » пен «кыдыр», «акы л» мен елд! кезген, © летш ш куйеудж 6yriH сезген. Ео'ркесп', аясты, кеп жыласты, Д ар арашын, жэллатын Kepin кезбен. «Акыл» онша еа’ркеп мойымады. «Б а к » пен «кыдыр» акылды ойына алды: «Bip амалын табарсын, сен тапсан» деп, Акылга кеп eneyi жалынады. 1— «KepeKTi куш б1зде емес, сенде екен!— деп, Ж ур екем‘з адасып (Из бекер,—деп. Коншы — кон! — деп— сорлыра елмес буркн», «Б ак » пен «кыдыр» жалынды «жолдас ен»— деп.

Акыл сорлы ежелден кешлшектеу, б т Ы п г п киын рой кабы л етпеу. Мейлшше барды да куйды акылды, О ларда жок сарандык — тартып ептеу. Жынды куйеу данышпан бола калды, Куйран акыл миына кона калды. Кашшерлер асура дап-дайын тур, К,ызранатын кез келд1 шыбын жанды. Жан-жагына каранды, ханды 1здед1, Ж ылы жузд1 езш е ж анды 1здедь «У эз!р бар на?» деп едь шалдау i<ici: «Не. айтасын, yoeipiH 6 i3 6 i3»,— дедк «Л кты к минут-саратка келшшн рой, Енд1 аз рана болмаса, елшшн Foil. Ж алрыз ауыз xaHFa айтар арызым бар, Кабылдасац, уэз1рлер, ершме кой...» Куйеу сезш жетюзд1 ханра барып, Хан отыр куйжпенен ызаланып. В лердеп арызын тындамакка, Bip адамды жумсады кел,— деп,— алып. Куйеу келд|, сызылып сэлем берд1, Тур-сипатын куйеудщ хан да кердй «К ош айтысар кунin бул ем1'р!кмен, Не муцын бар айтатын, сейле!..»— дед1. «К удай жазып болып ем куйеу ci3re, Кызынызды лайык па суймеу 6i3re. ¥рканымды нелжтен, 6ip желжпен, Керек ед! б|'лсешз езпи з де. B ip a K , хансыз, тез келд! ашуыныз, Л айы к кой ашуды басуыныз. Е ц болмаса, MOHiciH бйип алмай, Ж ен бе Mciii дарына асуыцыз?! Кызынызды урдым мен, суйсем-дагы, ¥ррандыкка ез1м д е куйсем-дакы. 1уран куш шырылдап апасынаи, Ауызданран арам сут — HTTin эры.