Б. Майлин-Тандамалы шығармалары

тенит аяялын бурскткен сургылт ycKini ке — afiTcyip кун бет'шде сур­ гылт мунар бар, буалдырлангая туман бар. YcKi'piK. Аяз. Тулданган кун. Луыл. Yii саны жкырма шакты. Ортасында мектеп, узыкшалап салынган пляса жср ум. Мектеп макы сыкыр- лап nipin-шырып журген журт: улкен-юип, бала-шага. — Жкналды ма? — Жниалды. — Кашан бастайды? — К.аз:р... Аласа, караты мектеп уй! аузы, мурнынан шыгып толып тур. — Элп жаманат рас болды ма? — Рас квр1‘нед!... Ажар сынык. Ауыр курс1непндер бар. Дагдарган ni- uiin... Bipine 6ipi караЛды. — Енд! кайтер екеи? — Бьпмейм1з... Жииалдык кой, айтар... Мурал1.ч Maadaicri ашты. Каладан келген ек!л баян- дамага KipicTi... — ...влдЛ — деды Дагдарган, жабыккан пшлндер ауыр Kypciii.ai. Усте- pine ауыр жук арткандай болды. Енш' кайтер екем13?! — деге» ой алып-ушып, минутында мын кулпырды. — ...¥лы устазымыз, кырагы басшы, кымбатты жол- дасымыз кайтпас жолгасапар шект!. Bis жет!м калдык-.. Bipan, мойымаймыз, онык айтып кеткен всиет! бар, салып

кеткен жолы бар. Оньщ бастауымен nicirt, каткам партия- мыз бар. Партия жетепнде отырып ic ктесек, 6i3 кандай киындыктан да аман етш кетемЫ — Бэсе, солай болу керек кой! — Журт журтшылырыл icrey керек кой! — Элмейм1з1 — Адаспаймыз!.. Журт Ж1гер1 манарысынан ecin, суррылт беттерге кап жуп'рд!. Алдаил кунге сен!м, иман тугандай болды... МэжЫс аякталгалы жатыр. Калык каткая сенсеи тымактардыцiiuinen 6ip тымак жогары кетершлЬ Тымак* тын астынан бас шыкты, Талканбайдын туткьшгтай ка­ ра бетн жылтыраран Ke3i, уйыскан калык кара сакалы кершдй Коз жанарында !ок!лген жас мелт-мелт етш тур. — Уа, журт!— дед!.— Каракгыра камалгаида, жа- уыздар сорып кан алганда, малдан билш, бастан epiK кет* кенде, атын ес!'ткен epiMi3 едь Буп'н елген хабарыи ес!-- Tin отырмыз. ©лгеггмен де салып кеткен жолы бар, дет отыр гой. Соиык жсшынан артык жолды б!з !здеп таба алмаймыз. Мына мектеп жас буынды тэрбислсйтш орны- мыз ел!. Жас буын соиын жолында тэрбиеленеш, соныч есиетж орындайтын бсшсын, сонык атын манн журепнде сактайтыи болсын!.. Кебш макулдасандар, осы мектеп:т сонын атымен атап, Л енин м е к т е б i десек деймш. — Дурыс! — Макул! — Ленин мектеб! болсын! — Ленин атыиа аталсын!.. Жас балалар 6ipine-6ipi карап жымындасып: — Б|'з, енд! Ленин мектебшш июю'рт! болдык!—■ ...Бес жыл STTi. Таскулак ауылы тулеп, куиап кетт!. Кооператив, артель ашты. ¥йымдаскан шаруасын кер- кейтт:. Шаруасы керкейген сайын мектеп жумысын да умыткан жок. ©зара салыктан жиналган акшара бес белмел! Fbin агаштан мектеп уйш салып, Л енин мек­ т е б ! деген сезд! алтындап жазып, мектеп мандайына кадады... ByriH Лениннн!н елген!не бес жыл. Бес жылдык шн'н* де Ленин мектеб! казак даласыидагы мектептш алдына 410

туст!. Ленинн!н атына лайыдты ic 1стед1. Пионер!, комсо- молы бэйге атындай Т1з'из5п, улы майданга аяд басуеа умтылып отыр... Бупн Ленин мектебнше жиылыс. Ленинд1 еске ту- Ыредк Бссжылдыд жумыстарына кортыиды гстейдь Жнылыста Талданбай да бар. Талданбай не айтар екек? Кандай усыныс дылар еден? ...Эне, мурал1м мэжЫст1 ашты. Пионер, комсомолдар сап тузеп датар турып: — Дайынбыз!деп nipiuiKci3 таза дауыстарымеи аленш шыиылдатгы. Калбаев Талданбай турды. Ажары ашыд, жуз! кул!м, Mepefii устем. — Сейле, Талданбай! Сез ceniKi. Усыиысык орында- лады. Айтушы сен бол, орындаушы 6i3 болайыд!

„БЕКБКРГЕЯ МЕКТГЛЛ» ...Ауылдын дотанындагы денсске узыншалау салын- ган молад араш уй б!рден кезге' тусед!. Арашы жаца. Терт Tepeseci бар. Макында кодырсыран дора-допсы жок, сайдад... BipaK, бала кеп: быгып жатыр, кайнап жатыр— 6ipey Kipin, 6ipeyi шырып жатыр. Мэз-майрам боп ойнап жатыр,— ездершше дуанышты, шаттык тойын тойлап —^Бул не дылран уй? — деп сурасак, сельсовет му- nicci Кали, желбейш кетере Tycin, квк1репн жогары котерin: — Бул «Бекберген ыектеб!!» — дейд!. Калиды жаныка ерт!п, датарласа отырып мектепке барсан жас балалар ойынын токтатып алдыднан шыга- ды. Квздер! жаудырап тесте дарайды. Юм екешид1 61л- rici келген секищенедй Айтканынды ынтамен тындарысы кслгеи сек1лденед1. Жан-жагыдиаи дамалакан жаудыра- Fan кэз езиио де ерггпей доймайды: ерисш, тула бойын балдиды, кеншн кетермед!, ыржындап куле берест... 0pi-6cpi турган сод, неге айтканынды езщ де бкт.мей: — Жаса, балалар, жаса!—допет. Мектепке Kipin келсец алдында датарлакан парта тур, Мутал1'мк!Н столы тур. Уйдщ керегесш даптап дара так­ та тур. Воршен де жорары, мектепт!к тори кабыргасында iay ai суреттер тур: Лениннш, Сталинит, Елтайдыц су- perrepi... Солардаа бэлшм темеп, «Кеспе элшпемен» да- тарласа 6ip дазадтыд cypeTi 1лул!: басында сенсеи берк! бар, аягында бастамалы ет!к, уетшде шолад тон. Жадин келin, олай erin, былай ет!п, данша уц!лш дарасан да еш взгешелт жод—ауылдыц жабайы казагы. Opi-6epi дараган сон Калига бурылып:

— Бул KiMitiit cypcTi? — деп сурасац: — Бул Бекбергеи отагасыныц cypeTi рой,— дейд!. Мектеп Бскбергсн атында. Мектеп уй!нде Бекберген- iiiu сурет! !луяь Мунша ардакталран бул не кь'лган Бек- бергеп, легсн ofrra каласын. Мсктептсн шыра келгенде алдыннаи езеншк кабагы кездесед!. Кабакка келin карасац, к®з ушындары жердщ 6opi i;opiiif'::i: ерin жаткан кар, ойдым-ойдым кара жер, келкш жаткан су, кардан-карды сагалап итппп бара жатка>! журташ!!, а!;дарайлап жайылып жаткан мал, асыр садки асык ойнап жаткан жас балалар, суат басы- па алка котан тура калып онпме cofuh жаткан кыз- келшшек, екеу-ушеу бас косып ел кыдырран кыдырма — 6spi де кез алдында, 6opiH де козшнеп етшзш нецелecin, карайсыц... Ауыл адамдары 6iprinaen жннала бастайды. Ллды- меп жазды экпме кыльга етедк — Кардыц epyin керддк бе, жаксы cpin жатыр-ау ез!, ойпак жерд!н 6opi су болып кеттта,— деп G6iur бастайды. — Кар суынан кайыр шамалы рой, жазры жанбырды айтсай:лы, жаз жацбыр болсын деп т1ле. — Жыл басынык ырымы жаксы, eriK-тшсн б т к болтай да. — Биыл б!тсе керек... — Кайырбек осы сенin болжайтыньщ болатын ед1 рой, соныпды койып кетт1ц бе?— деп, Gip жнчт Кдйыр- бект: кажауга Kipicejd. — /Молла молдэлырьш, баксы баксылыгын тастап жаткаида Кайырбек тастамай кайтсш,—деп eiviumi 6i- peyi Кайырбект! жактай сайлеген болады. ' — Кайырбеют'н тастауы бекер, былтыр Шонбай бак- сьшы милиция устайтында Кайырбек жамаи сасыпты Fofi, Ж:бектш yfiiitc барып: «Ойбай, жекеше, меш жасыра кер» —деп айтады дейдк.. —^Рас па едк Кайырбек? — Уай, койшы, кайдары жокты айтатыпдгрык не? Мен баксы болып бал ашканым жок, молда болып сада- ка глганым жок. Шонбайра усап, алмасты доpi деп 6epin, ешк!мн:ц катынын е.тргетм жок, милициянык менде ncci бар?..- Бас косканда кысыр созбен уакыт алдырран- ша ортнлыктан кслгем мына ж!г!т те тур, шаруашылык- тар'ыкнын жайын сейлсхпп, 6i.'iicin, б1лмегепдср1ц болса,

сурап алсандаршы,—деп Кайырбек салмакпен сейлел, журттык 6eTin екЫпп энпмеге аударады. Журт suriMeci eKiniuire бурылады. Шаруашылык жа- йын колга алады. Артель ашу керек, коллектив болу ке- рек. КалаГг ашады? — Бекбергеп бишараныц елш калгандыгы Foft, эйт- песе артельд! де, коллектив!нд|* де элдекдшан ашып гас- тамас па едк— деп 6ipeyi курсinген тэр1зденедн Тагы Бекбергеп? Бекберген им? Жумбак. Енд1 су- рамай амыгын бьтмей не гып шыдарсык? — Бекберген дегендерщ им елц?—десен журт бетше ажырая калады. Бет элпеттер!: «Векбергенд: бЬтмей жур- ген бул KiM ©3i?» дегендей болады. Кали ортага таман келш, шалжия отырады. ЖебейдД алып алдына кояды. Сакалын тутамдай тусш, басын жогарырак кетеpin, бай- салды дауыспен Бекберген жайын жырлауга KipiceAi: — Шетте журген баласыз гой, бйшеса'з, Бекберген дейтш отагасымыз болган,—деп 6ip суре кылып бастап кояды. — Бул бала кайдан бйЫн, б!здщ елге бурый келген жок кой,—деп, екпшп 6ipeyi костап кояды. — Бекберген деген отагасымыз болган. Ос,ы ауылды- Ki. Аталаспыз, жакын агаларымыз едь Кедей ед'|. Бшак пысык ед1. Кермегеш жок. Kici eciriiwe ©Mipi вткен. Осы совет келгеннен былай гаиа к©з1н ашкан. Содан былай ептеп сезге Kipe бастады. Сайлау болганда Бекберген сельсоветке 1Лнт. Заем-помощка сайланды. Одан ауыл- най болды. Одан болыстын орынбасары болды. Одан уездж, губернияиын съездерше де сайланып барып жур- дн.. Журе-журо мулде ысылды. Жадалыктармен танысты. Сол жаналыкты елге экелш орнатам деп тырысты... Журт баста унатпай карады. «Кулкыны yuiin жур» дсуиллер де болды. Шрак, сол журМнде Бекберген кыл шаГшап, дэн жуткан жок, обалы неге керек: ол дуниего KOTTi гой, мактагапым емес, шыныныц ©31 осы. Кунд!з- туш журсе де, б|реуден «расходым» деп, «шыгыным» деп сабакты ине алган адам емес, не керсе де ©3i кередк.. ©3i каукылдак адам eai, бншара: «Будан жаманымда да тойга баргам. Каз|'р—атым бар, сиырым бар, будан ар- тык маган не керек?^ EH.airi еибепмд!, ел, сендер yuiiii спорем»—деуш! едн* YuiiHuii жыл болып барады. Болыстын кызметшде жургенде губернияга барып келдБ Келген ынгайында осы 414

отырран бор!м1'зд1 жинап алып: «Артель ашындар, кол­ лектив болыидар? Мектеп салындар!» дед упт айтып ед1 келш... Ынк ете а.лмадык, айтканын гстсмекш! болдык. Артель аштык,. Осы ауылдары «Кайынды сай артел!» сондары Бекбергеннш ашып бергеп артель «Осы кун! уез кол астынд.ч (5Ipjhiiii артель» деп 6 i3re мактау 6epin отыр Foil... Мыиау TypFan мектеп — Бекберген атында. Мектеп 1шшде L'ly.ii турган Бекбергеншц суретш де кердпиэ рой... Осы мектепт! салура Бекбергеннен кеп енбек cinipreH ада.м жок. Бекберген болмаса бул мектеп 6i3re жок ед!. Тертжш; ауылнайга карайтын 10 ауыл бармыз. 10 ау- ыл терт атага белшедй Тансык деген атанын баласы бес ауыл. Сонсоцгылары 6ip ауыл, ек1 ауылдан. Тансык бслд| ата, бай ауылдар. Тертпишшн тардыры солардын колында болып келген. Оларга карсы келш сез айтатын адам тертшш'шен шыккан емес... Окыгапдар да сол Тан­ сык тобында болды. Ауылдык, болыстык, кецесшщ кай жершде болса да Тансык. тукымы отыратын балды. Со- сын. ез тобыныц тьлепн уске шырармасын ба, Тансык тукымы бурынры куйшде доу1рлеп журе бсрдь.. Айналайын совет кедейд! колтыктады. Арка суйер со­ вет! болтан сон, ксдей де бурынры жаскамшактырын коя- ды екен. Бурын Тансык тукьшынын жел жагынан журе алмайтын болсак, совет келгеннен былай сайга Kipin, как repine- барып отыратын балдык. ЭщЧме билiriи Тансык тукымына рана 6epin коймай, кенесш шешетшд! шыгар- iiipaic, вузы тушып калган тукым онанлыкпен басыл- макшы емес кой, Тансык тобы да кепке шешн карсы- лаСты. Окырйн балаларын кенсе бпкеиге жауып ж!бсрд1. Балыcm да, губернияда да адамдары отырды. Солар аркыль: жумыстарын астыртын бМрстщд! шыгарды. Bi3 даурырып далада калып та журдж. Тауымыз кантып, токтап кала жаздаран кундер!.м1з де болды... Бекберген бишаранын срекше жумысын айтпакшы болып келем-ау... Бекберген салармен салгыласуга жа- рады. Байлар жумысты астыртын бтрсе, Бекберген со- лардык сонына туеш, урлыктарьш ашып отырды. Коптin алдына салып, талкыра 6epin отырды. Бекбергешйн бас- тауымен кеп e3inin каулысын шыгарып, th-cti орында- рына 6 epin отырды. . Тер тпш пдег! ыцыршагы айналган кедси бидш, ауыл. 415

Б1здш ауылра ем!рде шыр бтсен емес. Кедейлиспк ке* cipinen тамак, ушш тозып, осы ауылдын орнында жаи калмаган кездср де болды. Ауыл болсак, бас коссак, ез керепиш ез1М13ден табылса,—осы кенес тусында болып отыр... Сол кезде Жакен дейтш 6ipey ауылнай болды. Кедей- дщ баласк ед1. Bipaic, оибаган шГркш, сайлаиып алран соц, Ksnuiiri кисайып кетл. Кедей намысын аякка басып, аталык жолына тартты. Тацсык тукымынык т1лепл ус- тем кылуга тырысатын болды. Ук1мет жэрдем! болса, алдымен соларра берелнд'1 шыгарды. Елмеи кенеспей ез белмен ic icTen кететш де болды... Сол кездой жумысы- ныд 6ipi мектеп едь YimieT тортшшч ауылра 6ip мектеп берсе, Жакен ауылнай кептщ каулысын дылып к.г?аз Tycipin, мектетт Турсынныц ауылына орнагыпты. Турсын дейтш Тацсыктын тукымындары 6ipiniiii бай. Биыл езш конфискелеп, жер аударып ж1бердис. Сол Турсын мек- тепке ас yfliH 6epin уйше айлап акы алатынды шыгарма- сын ба?! Мсктеггпц ашылраныи б|з 61’р-ак бкчдЫ. Ан-танбыз. «Ук1мет кедейджк Мектеп те кедейдЫ болу керек смес пе ед!? Турсынныц yftiHen мектеп ашданы нес!? Кедей баласы окымасыи, кез1 ашылмасын дегенi ме?..» дсйм^з. Кур езара кункЬтдескенiм13 болмаса, ашып ешнарсе айта алгаи жокпыз. Сабак, бастайыц деп жатыр дегенд1 ес)т- ксн сои, балаларымызды жетелеп алып баррап болдык... Тобакабыл дейтш бар. О да Тацсык тукымы. Тобака- был торыз жыл би болран. Соныц Са.'пм дейтш баласы болушы едк Ишанныц медресесшен ок,ып шыккап молда ед!. Ауылында меилт бар. сол меимтте «Меппт молдасы» болып та журетш. Сол Сэл!М жакары ашылран мсктепке мутал1Мболыпгы!.. Балаларды алып барганда ез1.\\пз шо- шып кегпк... «Мектеп деген! кате шырар, дш окуын окытатым орын болар» дсп те дудамалдандык. BipaK, сурай келе шын мектеп екешн биццк... С|з абайладыцыз ба, жана мсктепке Kipe 6epreniMi3- де 6ip кара домалак бала кездесп гон. Сол мент балам. Биыл 12 де, Мектспл бныл б тр ш отыр... Сол баламды Сол1'м муга.-пмгс мен де алып барран болатыимын. Ыбьг- рай дсйт1иш'ц уГпнде баламды жязгызбакшы болып, же- тектеп мсктепке алып бардым. Yii толран бала жерд! лзерлеп отыр екеи. Отырыстары бурынры молдара жи- иалран балалар сиякты. Бурынры молданыц алдын ез1м13

де талаЛ керген адамбыз рой. Бурынрыдан езгешел1г1 бол.маран сои, мсктеп болгандыры кзйсы, деймш imi.Miieir. — Сэл1.м, шырарым, мына 6 ip баламды окелш ед1м,— деп СД1М, мешц KiM екеш'мд! танымантын да шкрар дей- Miit, кабагын тукситс карады. Терезепгн алдындары орын- дыкта далага карап отыр екен. — Орыи жок, балалар толып калды, енд1 бала алыи- байды,— деда Мен шошыя катт!М. Апалактап калдым. Tycine алма- дым. Мсктеп тортшийге аркан ашылран. TapriiuuiHin баласи турел окымазапмея, жакын ауылдардын балала- ры оку керек емес пе? Мунда окымаса, буран i<ipe алма- са, кайда барып окымакшы?.. — Шыраплм, онид калай, кирш1 ауылмыз, б5зд'щ ба- лаларымыз окымаганда, буган к!мнщ баласы келш окымакшы,—деп бастай 6epin ед|'м. — Отакасы, законынды кой, антканра тусш,— кырт кест! да тастады. ©3iM ызакор, ашулаишак адаммын. АшуланРаным сондай, тула бойым калшылдап, ез!мдЬвз1м устай алмай кала жаздадым. Сал1мд1 бара жарадан алып, уйдеи суй- реп шырарып, теиспм де келдк.. Баламды алып ауылга келсем, Бекберген маркум ке- л!п тур екен. Жупрш сорэн барып, Сгыпмшн emin седан алмагаймын ба: — Совет адамымын дейсщ, советтш. басыида журм!н дейеш, 6 i'riprenin кайсы? Ек аргысы мектеп ге ашып бе- ре алмайсын...—дсп. Бшиараныц мшез:'нщ жаксылыгы-ай, кенкйчдеп куле бердп Alenin каркыньш басылган кезде, жайлап ce3in — Кали,-—дед|',— езщ де корin журс!и,—дед!,— 6i3- д:к мекемелер:м13 a.ii кунге колайсыз адамдардан арыл- май жур. Байды жактаушылар, байдын TWierin орыпдяу- шылар мекеме адамдарынык 1шшде ал! дс болса бар... Б!рак кун санап ecin келем13, оларды сырып, билжп колрэ алып келе.'из...—дедй Сондай оцбагая 6ipeyj!in шалырымен болып отырран жумыс кой, ока жок, ер-ген елш жинатып, кенесш керермЬ,—дед!... Ертенше СЛД1 жинатты. Мектеп жайын кенести Мек- тепт|д орынсыз жерде туррандыры, мурал1М1мн колансыз- дыры айтылды. Б:з кедей табы деп журм13-ау, кедейлер- 417

дщ кейде беталды лагып кетет!н1 бар, сол жиылыста б!з- дан тертшпншн кедеш бет алды лакты: — Мектептщ туррэп >Kepi дурыс. Баска жердей аша алмаймыз, мектепке беретш ун!м!з жок,—дед'и Бекбергеннщ мулде куйin кеткеш рой: — Окбайсын, кедей, осыны сез деп айтып турсындар ма? Б1зд| адам кылып журген бай ма екен? Байсиз бгэ еле ме екем!з?.. Сез емес. Уй керек болса, ез yftiiuU тегЫ берем, эйда каулынды icTe, Keiiiip мектептН— деда... Мектеп кешпейтш болды. Балаларымыз Kipe алмады. Бекберген тикгп орындарга жолырып, !зденш журдь Не бтргешн 6i3re айткан емес... Bip кун! жазрытурра салым, Бекберген ауылра келд1де, бэр!м1зд1 жинап алды: — Мектеп керек пе? —деда. — Керек! — деп шу ете калдык. — Керек болса,—дед!,-— мектеп осы ауылга орнай- тын болды. Сэл1мд1 мурал!мд|'ктен шырарттым. Мектеп салдыру yuiin уюмет акша берд!,—дед]. Ойпырмай, мундай куанбаспыэ. Айкай-уйкаймен ау- ылды басымызра кетерд]'к... Жумыска KipicTiK. Казан ба- сында араш тасыдыц. Bip жыл дамыл кермей журш, осы мектеп уйш калкигтык. Сонда салынган мектеп едлау бул,—деп, Кали ce3iu аяктарандай болып, KUlipin ток* — Hecin айтасыи, б1зд!н басымызды курап ел кылу туралы Бекберген бишаранын ецбег! елшеуЫз ед! гой,— деп скжип 6 ipeyi KypciHAi. — Б)здщ ячейка сол мектеп салынатын жылы ашыл- ды-ау... — Из сол жылы ашылды... Мектеп ашылардан 6ip жеп' бурый ячейканын 6ipinuii жиылысы болып, Бекбер- генлл хатшы кылып санлап едж кой... Мектеп жайы, артель —коллектив жайы, партия, ке- нес, комсомол жумысы 6ipineH сон 6 ipi айтылып, еске са- лынып жатыр. Отырfандардыц Ke6i партия Mymeci. в з ­ дерете айтса, Бекбергешпн шэк1ртП Бекберген елген. Бекбергенге ескертюш кылып, мектегт сонын атына атапты. Ауыл — жанарран ауыл. Жана ем1рдщ табалдырырын аттарак ауыл. Мынау отырган каудыр тон, сенсен тымак- тар —жан.а ауылдык уйткысы, жаца ем1рдщ устасы. Та- лай кедергш!, киын-кыстауды бастан етк{зш, енда курдел! жумыска бегл шыпдап бурып отыррандар... 418

р а у ш а и - ко м м ун пот Алба-жулба караша уйд!к сырт жарынан карасан, 1ш1 вртенш жатыр ма дейт!нс!н— булыккан тутш уйдщ те- ciK-TeciriHCH буркырап ш ырып жатыр. Уйдщ ортасында улкен кара казан. Астында заулап ж а т а я от; казанный Шнде 6 ip уйр!лш, 6ip бузылып кайнап жаткан сабын. TeMeHri жаулыкпен басын тумшалап орап альгп, мандай tepici тыржиып терлеп-тепшш, Айнабайдьщ Зейнеб! сап- ты калакпен сабын былкан жатыр. Кузг1 жел ыскырып келш сокканда, к!шкеие уйд! ушырып экете ме дерсщ; уйдщ тес(гжен азынаган жел отты уйткытып жандырмайды, ащы тутш булыгып, козге Kipin елт1р' !п барады. От басын коршалай отырран терт-бес катын: бэршщ K03i казанда... Сабын ишсе, бузаушык алып уйдьуйше тарантын ойлары бар, б:рак, сабын болмай амалдары курып, ащы тутшнщ азабын керш отыр. Улжан кемшр твменп жаулыры!1ьщ шеимен квзшен аккан сорасын суртп де, шаныракка карап: — Акырза.маннын кун! де жел, туш де жел, б!р жадырап а'шылмады-ау,— дедн — Шеше-ау, осы баягы KyHHiH 6 ipi де жок кой,— деп Кулзипа Улжаннык сезш min ала женелдк— баярыда, жас кел1яшек кушхнзде, мундай «кер баскан» заыанды керген жок сдж... Онданы заман кызык едк Куш де жа­ дырап, квн1лд1 кетерш турушы ед|... Ауыл сонда кырры кузекте шыгар деймш. Бака шешен бар, Кезелкараиын уШндеп келш бар — 6apiMi3 К,осетердег1 агаштан шеп- шек терем 13 деп шыктык...

— Е, ол элп Меруерттщ жырык Kyfieyi келетшде — Из... из... Ойбай-ау, о да 6 ip кызык замап екеп-ау. Шырайльшиьщ кезге туст, журттык аузынык суык ку- рытып журген кез1... Шешей, сояда сен де бар шыгарсын дейм!н, тунде куйеуден акша алып, Шырайдымды алып барып керсетпекш! болдык кой. Бай-бай, сондары Шы- райлымнын жылараны-ай!.. Эл! кунге eciMiiea кетпейдк.. «влирсекдер де бармаймын, ол квргмнщ жанына барга- нымша, елгешм артык!», дсп cipecin отырьгп алды... Bi3- днт де, шешесшш де сезш тындамаган сон, Биагалардыц 03! келд! гой... Биагялардын сондары ашуланраны-ай; «Осыдан бармай, бет!ме куйе жаратын болсан, оз колым- нан бауыздап блт!рем!..»—дсп калш-калш eTTi-ay... Б!з коркып уйден шыка жвнелдж... Артынан бзйбше кел'ш, алып барындар дед!. Уйден алып шыкканымызда Шы- райлымнын жаны жок шырар деп ед1м, былк-сылк ет!п буыны Keiin калран екен... Улжан, быксыран отты турткьпеп жандыра отырып, Кулзипанын C03ine езшше кортынды !стедк — Онын не жаксылыры бар дейсщ. Жас адамньщ касарып, ата-аиасыныц батасын алмау жаксы ырым емес кон. Сол кыз барран жершде де онбады—барган- иак наукаска айиалып, акырьшда кор болып елд!... Ар- уакты сшкшд)рген сон жай койсын ба... Онда, 6ipaK, журттьщ аузында дуа бар едк Kapi-aca, тепн ж!бермей- Tin сд'1. Осы KyHi сонын, 6api де жок. EKi кушпн 6ipiiue зке-шешесш жылатып кашып кеткен кызды кересщ... С.оныи 6opi де барган жершде эп-эдем1 болып бала су- — Шсшей-ау, онысы iieci екен? Каррыстьш шынымен- ак дарымаганы ма? — Акырзаман болганда мусылманнан дуа квтсрЬтед! дейд! рой. Сол рас. Каз|'рде канша каргасац да ешб|'р кэр Кулзппанын ойына бардоме Tycin Kerri. Кулзипа айг- пай тезе алатын болмады. Отты кесеп-косеп ж1бсрш, он- гшесш кыздыра сокты: — Шешей-ау, к.аргысы жукпайды дегенщ ып-рас...- Баярыда жас кун1м)зде, ерд!н бетшеи алу дегенд! бьпмей- т!н едш. Байьшыз руксат бермесе, уйден аттап шыкпай- тын ед!К... Байдыц бетшсн алу мыкты кунз дсп саналушы сдь Осы Kyui соныц 6ipi бар ма? К,ит етсе осы кунп жас 420

келшдер, ез!нд1 уйден айдап шыккапдай... Жана осында келерде Мырзаганын yiiine барып ед>м... Сендерге айтура умытып отыр екем-ау... Раушан келhi тымырайып, тара- мыс ecin, байы Msci жамап отыр екен... Мен барран сон Мырзара: «Мына келшдерше х.ой десендерш!. Мен айт- сам, карысып тындамайды. Жагыпардыц мазан кылып сайлатнаныма эурелек1п жургенш кормейсш бе?! Болма- са, осы елде ядам курып налганная сайлады дей ме екен?..» дед!. Мырзака кейin, муцын айтып отырра.ч соц, мен аяп кетш: «Келш шырагым!» деп бастай 6epin ед|М, не бет1мд! айтайын, кетре женелдк «Ешюмшк акылы- ныц iteperi /кок, барамын деген сои барамын?...» деп, ой- бай, урксыниан аулак, сендей кекдолы вз уй!мде де бар... Бармак, туг!л шоиынып кет,—деп уйден шыга жо- нслд1м... — Ол бетпан па, ол бетпан айтар,—деп ¥лжан кэр- лешп алды. Кеше еабынга су таситын адам керек болып, кел:н!н жiберin шакыртканда, Раушан жумысым бар деп келмеп еда. Седан 6epi Зейнеп те Ticin кайрап жур ед1. Енд!, Кулзипанын Раушанга екпелеп келгешн б]'лген сон, Ke­ rin налай аларыи бйпмей жургсн Зейнеп те ашуга мыкты Miиди — Ана сорлы таздыц жамаидыгы гой. Эшейшдо адамсып, шэнпрлеп сейлер едй енд! кайда калды екен?.. Малга алкан кунд!, тiлiн алмараида, т!лш-т!лш алмас па?!-— деп, шакыр-шуныр етшзш, былгап жатнан ка- заниыц туб.'н ойып ж!берс жаздады. Кулзипа баста Раушаннын энп'.мес1н бастаганда, кос- таушылар б м а ма, жок па деп ек! ойлы болып бастап СД1. Енд1 ¥лжан мен Зейнепт!н ciceyi 6ip,ieii niiMipKena cs/иеп костаган сон, Раушаннын энпмесш тез догаркысы келмедь Раушанга коптен тнпн кайрап жур едк Бэкентай Раушанга каладан 6ip кэйлек экелш, сояан калганын балама кэйлек Tirin берейш деп Кулзипа сурагаида, Рау­ шан бермеген. Берущ былай турсын: «Сендер байдар- сындар гой, кедейге телм!рулерп1 уят емес пе?» дсп, Раушан кекетш кулген. Онын ycTine бугшг! бст!нен ал» паны тагы коеылды. Eimi Кулзипа аяр ма?! Сездт кы- 3biFbiHa ькргендштен, булыгып кезше KipreH TyTiH.ai до елеыед!. Eci-дерт! Раушанды мукатып кск алу болды. EisiHini жагыиан, Зейнептщ ашуы барын сезген сои, Рау- 421

шанди жамандасам, бузаушыкти молырак. берер деген дэмес1 де бар едь.. — Шеше-ау, айта берсеи. fjiрталati сез болады, азган заманпын neciii кермсспш дейсш... Кеше Дэукара бар, 6i3AinylUeri кайнын бар — бэр! бас косып сейлесш отыр- ды. Кудай жазбасын да, ешткенде иманыи турппгед1: Съезд! коммунистер шакырыпты дейди съезге барган- дарды ко.ммуниске жазады —дейди коммунист болган адам аз дуннеде алданын дидарыи кермейд!—дейдй.. Жарыктык. Дыргынбай калпе айтыпты гой: коммунистке жазылгандарга жаназа шыгаруга болмайды, оларды жу- май кому керек деп... Ол Kicwep бшед! гой... ¥лжан Кулзипаныи бул сезш тагы костады: — Келш, сенin cesiiiai Tipi.nTeflin. Мына Кыдырбай- дапл KapiM.ni 6i.ivmi ме едщ? — Е , эл п тер1 мен сауда icrefiTiH KopiM бе? Былтыргы б;здш коныр снырдын TepiciH алатын KspiM деген бар ед1 гой... — Енлеше, сол KepiMHiH Сарыкыз елше 6epin отыр* гап 6ip кызы болатын. ©3i эбден бойжеткен болатын. Kylleyi елin, артьшдагы кайнысына отастырган болатын... Сол кыз былтыр дуанда кызмет ктеп журген 6ip «тере- мсн* таныс болып, «тере» алмак, болып, кыз тнмек бо­ лиды гой. Эке-шешес! б!лмесе керек, агалары бшпт! дей- дк.. Bip кун! элп <тере» мнлиниямен келш кызга бас- салыпты... — Эй, имансыздын iciH караты... Е, айта бер... Ше- — lileiueci ойбайын салып кызына жабысдан екен, eccHiK Keperin жок, суйгеш'ме косыламын»—деп мили- шшлардын арбасмна Minin алыпты,— дейдй.. — Лстапыралда-ай, кудай-ай, не сумдыкты керсет- т:ц-ау!.. Не деген бета'здш еда!.. — Сол кыз биыл ауылыяа келген екен. Луылы жара- сын устап отыр дейдь Бурынгы KHiMiiiin бэр!н тастап, куйрык-жальш кузегси байталгаа, сып-сида болып, ком­ мунист KHiMiH киш алса керек; мойнында Kpeci бар легенд! де айтады... — Не дейд!, шсшей-ау?1 Рас дейме?.. Ол бетпакты ауылдан неге кумайды екен?! — Кайдан кусын, кит етсе коммунисте айтады. Ком­ мунист ectice айдатып алады да, караты уйге жабады...

Ана ад м р ак коз Биаралар сондайларра карсы болам деп . кярацгы уйде отырран жок па? — Б эсе, десейш!... Ай, зам ан азды рой. Keraeri б!зд!к ж ас кундер|м1зде, о л Б и а га л а р д ы каранры уйге ж аб у ту- г!л, ж ан бетш е карай алм ауш ы едн.. @з!м1з еткен esaipi- Mi3re сол Kicinia ycTine Kipin кврген емесшз... Сол к!с|ден корынраннан алты айры ж а з га уйш е барып, 6ip урттам кымызын д а iumeynii ед1 к... О д а 6ip кы зык зам ан екен- ау!... — Ол атамды урлыкка ар аласкан унии жауыпты яей- д] рой,-— деп eciK ж а к т а отырран ж ас зйел Рэш купх ете калды. Отты коршай отырган кемшрлер Рэшка тесе карады. Зейнеп алакез!мен карап: — Торге карап журениен отырма, жугеншз кеткен. кайб!р ырысыц каулап бара жатыр ед1 ?1— деп жешре сейледь — Осы Kyuri ж астар ес!ткен сезш тере журед1-ау,—■ деп Кулзипа кекетп. — А руак ж ар боп, айтеучр, орыстыц аузына ыпкг.ей калды рой; орыстыц аузы на ипксе, алдымен баратындар- дын в31 осы гон,— деп Зейнеп сабынын был Fan ж аткан куй!, Р эш к а тары туйл^ге туст!. А байсызда аузыпан шыгып кеткен б!р ауыз ce3i yuiiii мунш ам а ж ер-ж еб1 р!не ж еткенше Р эш мыкты назаланды. Ашуы кел in алкымына тырылып. ке з1 ж асаурап: — Б а р с а, нес! бар дейсш ? Барран адамдар менен ар- ты к емес шырар,— деп, орнынан турып, тыска карай жу- ripin Kerri. О т басында отырран кемп!рлер excipeiie карап, ауыз- дарын сылп етгазд!. — Оцбаран кун, ту ра тур, байын келс!н, жоныннап тасп а алдырм асам, меш ц Зейнеп аты.м курысын! — деп Зейнеп казанды бурынгыдан л о м ан шакырлатып был- — А стапы ралдай, сезш кар аш ы ! — деп кемп!рлер ж а- раларын устасты. — А кы рзам анн ы н адамы гой...—деп бастары н изес- Ti... Е к ш д ! элет!нде, отты корш ай отырран кемшр- лер, ж ылы бузаушыкты етектерше орап, уйлер1не та-

II Керуешйц кара жолымен елкеш ерлеп 6ip арбалы коле жатыр. Бул—Бакен. Арбасындагы ак жаулыкты — катыны Раушан. Болыстык кексесшде эйелдерд'щ жиы- лысы болмакшы екен, соган кешеп ауылнайдык уйше келген «тере» катыныпды алып барасык, дсп Kerri. 1\\а- •тыиды арбага салып кыдыру — В&кснтц ойыиша, елдш одетiндс жок парсе. Бата окыр, теркшдсу сиякты ерекше жуыкстар болмаса, ойелдщ уйдем шырып журуппк e3i epci той деп ойлайды. Луылындагы Тьшакбайдын катыны eni жылдан 6epi мешел ауру. Тымакбай салдыр-салак адам. Елдщ эдет-гурпын есше де алмайды. Дорнер.тср ауруды жазады екен дегенд! ecixKen сон, катьшып арба- сыиа салып алып, Тымакбай калара шапккллйды да турады. Ауылдын ержкен адамдары Гымакбайды келеке кылады. «Кдтынжанды» дейд!. «Кятынынан коркады, ка- тыныныд айткапын ек! кыла алмайды» деп те есептейд!. Сол есептсушшщ 1щшде Бэкеннщ 031' де бар. — I-Шркш, не квр!нд1 екен?! ©лее соидай 6 ip жаман катып табылмайды дсп корка ма екен? Арбасыка салып алып шапкылауга журттан уялсайшы!— дсп талай айг- кан. Екд!, сейткен Бакен 6yriH Раушанды арбасыка салып алып, ел кыдырып барады. Баска жерге барса да 6ip copi-ay, «болыстыц» ауылына бара жатыр!.. «ЦБркш, той тойлай бара ма екен, жаулыгын нюшандатын арбасьша салып алып, ел кыдырура уялсайшы!..» дсп элдек1мшк айтпасына т а кешл?! Айтып та жатыр. Шет-лсагасын ауылдан шыкпай жатып 03i де ecTin кетт!. «Мырзараны кара басты, кел1шпн айкайынан коркып, алып барралы жатыр...» деп Кулзнпа бушл ауылга сея тасып болыпты... Атын жегin жургел! жатканда, Кайырбайдыц катыны ке- л!п: «Келншщ олжасынан б!зд1 де ескер!» дейдн Бул не деген жынды! Болыска шапкылап, «дошка» шыккан то- варды жеп карык болатын баяны 17-жыл бар дей ме екен? Элде, кекетш айтып тур ма? Куйгелек Бакен муны ойласа, одан жаман куйедн Куне келе сумдыкты бастаган сол Fofl дегендей, кешег! ауылнайдыкше келгеп «тореге» токталады: «Апырмай, бул не деген жындылык? Эйелд! желпспрш не кылмак- шы? Ойелд1 жинагакда не айтпакшы екен? Тыныш отыр- гап шаруаны оуреге салрандай не кершд! екен?!..» дейдк

Тыныш турмыс —уй турмысы Бэкенге кымбат, Танер- теп турып шомын уйсе, шаруашылыгын icTcce, шаршап келш, Раушаннык он т1зесш баса отырып, терлеп шэй inice; нызыл 1шрдеи жатып уйкысын кандырса — одан арткк. турмыс бар, одан кызык нарсе бар дсп Бакен ой- ляды ма екен? Бакен, шыныида уйкушш болып оскен Kici; еркек болып, журтпен 6ipre журш-турып, ел аралап, соз барып керген емес. Сайлау, жиылыс дегеиге барган ленде емес. Неге бярмайсын, десен: «0 й, не бар сопда, б.'зге сез тяер дейсщ бе?!» деп, иыгын 6ip кетерсдк Ей аргысы салын т!збесш жазу ymiu шанырткаи ауылнайдыи жнылысына да барган емес. Сейтга уй- рснген адамга б!рден «узак» жолга шыру, узак жолра шыкканда да, «елге кулкЬ болып жаулырын шошандатып катьшын ала шыру налай онай болсын-ау!.. Бакен осыны ойлап кысылып келед!. Элдеюмнен уялрандай болып, мандайы winoin терилгсн сек1лденд]. Жол устлнде жургш- Ш]'лер ксздессе, танымайтын адам болса да, сонын бетше карай алмайды. Kicire карайтын бетЫ жок кой— деген- дей болады... ICyari куп гой. Аслан ала шабыр булт. Ойнакшыкаи кун, керпесш буркеиген кыздай 6ipece шарбы бултты бе- тше устай койса, кейде, Бэкенд1 мазак кылып кулгендей, булттан шыра салып жымындайды. Kopi кайткан нурын себелеп, калык киш киш келе жаткан Бокенд! бусанды- рады. Куннен уялса да, карсы кездескен жургшнплерден уялса да, элде кыскы аязда киетш шидем куш иыкты ба- сып ауырлатса да,— Бакен бусанып, терлей бастады. Ба- тырдыц обасыныц басына шыккап сон атын -гоктатып, арбасынан тустк Ауылдан шыккалы, араз кладей томсарып, артына бурылып караган жок едк Арт жарында отырран Рау- шанга кез! тускен жок едь Арбасынан тускен куй1нде Раушам Ky.aiMcipen карсы алды: — Жол жургеннщ ез1 кызык болады екен рой. Ауыл- дап шыккалы б'фталай нэрсеш керд!м... Жол усп'иде «ет!п бара жаткан турл'1 жолаушылар кердш... Жака тусынан OTin бара жатканда, поселкага караумен бол- дым. Апырмай, турмыстары кызык болады екен рой: 6i3- д!ц ауыл сиякты кощпн арасында кокырсып жаткан ел емес, уйлерМн арасы тап-таза, каз-катар т!з1лш жара- сып-ак отыр!.. Дуниеде эйелден сорлы бар дейсщ бе! Каретнп бейнет, ошактын уш бутында отырып, em6ip 423

кызык. кере алмай, дуниеден етед!. Осынык 6apin кер!п елген еркектерде арман жок кой!.. — дед! Раушан кур- Ат токтаган сои. басына ораран ак бвкебайын uieiuin, Раушан да желп!нд1. >K','3i кул1м кагып, томсарган Бэ- кешпн ашуын жойып, кулд1ргенше асык едь Раушан курсшдй.. Раугааннын ауылдан шыккалы ой- лап келе жаткан ойы жогаргы айткандары едк Эйел мен еркек неге катар болмайды екен? Еркектщ баратьш же- рше айелдер неге бармайды екен? Осыны тыятын к!м екен? — деп ойлап келе жатыр ед!. Бэкенше, «жаулыгым шошакдап кыдыруым унт болар» деген ой Раушанда жок едй Бакен атыныц жалын ондап, аркасынан снпап, квзйпн киьтрымен Раушанра карайды. Раушаннын Кызыл _шы- райлы жуз!, Ky.aiMciperei! квз!, баптап сейлеген сез! Бэ- кенд! сикырлакан скякты болады. Бакен кандай катты ашура мшгеиде де, Раушан кулЬжпреп бет!не караса, ж!бш сала беретик Акырында ез! де кулш жчберетш. Бул жолы да солай болды. Елдщ эдет-гурпын, елд'т eceriH ойлап маиадан бер! кыс.ылып келе жатса да, Рау- шанмен бетпе-бет келген сон, Раушаннын отты кеш нике шок Tycipin жандырраи сон, Бакен KeftiCThcri умытты. Бакен Раушаннын т!легше косылрэн сиякты болды. Рау­ шам еркекпен б!рге дуннен! керем десе, дуниеден арман- сыз ©тем десе Бакен карсы болмайтын ееквдендк — Катын! Баскара жаман шырарсыц, 6ipaK езше жаксысыи, esiMe кымбатсын! ©сектеген журт есектей жатар, ойпап-кулш барып кайтайык— Жалгыз сен емес, баска жерлердеи де айелдер барады дейД1 рой. Регаз жерше езщ де бармассын,— дед! Бакен кешлдеиш. Обаныц басынан женелгенде ei;eyi манагыдяй арбага Minrece мшбей, катарласа Miaai. Бакен бетше карап сдь Раушаннын Kesi тус!п кул!мС1 ред|... ш Болыстыц кенсес! квк твбеленгея араш уй екен. Кен- ссн!н алдында уш-терт арба тур. Арбанын жанында, ба- сыи бекебаймен тумшалап орап алган картандау эйел- дер, 6ipeii-capaH еркектер отыр. Шеттен 6ipey келсе, отыркан юсшердш, тесе карайтын эдет! гой: «Катынын арбасына салып мына сорлы да жеткен екен» деген Kiel

сею лдент 6api де карай калды. Лузы кемсиген б!р кем- nip, арбадан т у с т жаткан Раушаига бажырая карап, кабарын тыржита тусш, жанандары отырган таррыл бег- Ti айелге б!рдемеш сыбырлап айтып екеу5 кункшдедь Мунысы — «6i3 келеек, жасарымызды жасарая адамбыз, б:зге 6api6ip; жас басымен ел кыдырып мына ппркшге но ж о к екен?1» — дегеи сиякты болды. Раушан олай деп онламаса да. Бакен с м а й оклады. Бакен тары уялыс тапкан сияктанды. Теке сакалды, кенже букадай кыржиып келген, ады- рак кезд1‘ кара Kici Бэкенге карай бурыла Tycin: — Кай ауылдьщ баласысын, ш ырагым?— деди — Тасыбайдын ауылыныюмш. — Е , келшд1 жиылыска экелдщ бе?.. Не кылса да, совет ук1мет1 эйелдерд! жарылкап-ак жатыр... Не кыла- сын, 6ip тенселш калатын ш ь т а р !— деп кемиектеу кел­ ген, келбака тэр|'зд1' таргыл Ke.Mnipine карап кул1'мс!редк Kewnip жулып алрандай: — Окбай, кудай, мен келейш деп келшпш бе, Дэмст- кенжанды жазып кеткен сон, сонын орнына к е л т отыр* мын. Kici eciriH ашып кермеген жас ойел баланы жиы­ лыска нс бет1М!збен экелмекшз?! — деп, езшщ кунэаз екендтш айтып, басын арашалады. — ©й, ит, euiip ушндН Дэметкен ауырып калган сон, сонын орнына келш отырмын деп айт дегенiM кайда? — деп байы кейш калды. Абайламай айтып калганына кемшр кысылып: — © 31м1здщ балалар foA, булар ешюмге айтпас. Б е­ лые сураса, солай деп айтам рой,— деп кемт'р кызаран- дап бойын тыныштандырран болды. К ар а Kici — Е рмак дейтш екен. Bip кездерде ауылнай, би болган Kici екен. Аскан бай болмаса да, атка Minin адам болраннын аркасында, «езш е карарандардыц» TaF- дырын колына устаран адам екен. К аз1рде ол куШ жок, Ka3ip жасканш ак. YKiMeTTiH iciidH бэрш шаншу кередь E6iH тапса сыкак кылрысы д а келедь Ел арасындары ic басындарылардын колайсыз жакта- рын т е р т айтып отырып, 6ip кезде Ермак отарасы, баяры Asyipin эцпме кыла бастады. AxMerrin болыс кез1нде езР нщ елубасы болранын; тал ас ш татта ауылын сонына ер- Tin, Ахыеттщ партиясынан шыкканын; ш тат кезшде Ахметтщ уйшде айлап конакта болып, сэры казыны емгендтш айтты: 427

— У а, дарнра-ай, о да 6ip замай екен-ау!.. Бокбасар, Кордабай, Ордабай — 6apiMi3 бас косып, сэулетпен ат- танар едж. Ауылдан шыккан кун! Жэпекен уй!не кона- мыз. Улкен уйден дэм татып кету — борыш сиякты. Жэ- пекекшн Бикасап дейтш 6a36iuieci бар. Б1з барсак, ба- рын 6epin, конак кылады... Bip жылы, талас штаттык кез1 шыгар деймш, болыс шакыртты деген сои, жолыгкп кайтабык дел, Бокбасар екеум!з шыктык. Жэпекек ауы* лы куздж сайда отыратын кузп кун едь Ымыртта ке- лш тусгж. Куанып калды. Вэйбше барын аскан екен, уйеме табак етт! экелш алдьшызра койды... Эипмен! сокып отырып жей 6epinni3; 6ip кезде табакты кайтарар- да кез!мд1 садсам уйеме табак еттеи аз-ак калдырган екем1з... 0 ткен floyipiH суреттей отырып келш, Ермак Ka3iprire тустк Мурнын myftipin, кабагын тыржитып, бурыирысы- нан жаман К1'ржидл — Toftipi, осы куш-i ic пе, кур эурешЫк. Бурынгыныц 6ipi до жок. Манадан 6epi арбаныц касында канырап отырмыз... Елден де уят кеткен; барсак дурыстап шзйш да бермейдь.. Апырмау, баскасы келш, осы катындардын жиылысы калды ма екен? Буларды жньш кайтпекнп екен? ©31,м 0з болып, катындардын жиналганын кергешм осы... Заман акыр жакындаранда не болмайды дейсш,— деп, аксакал Kypcinin, салалы саусарымен куйектей са- калын тутамдап, тарады. Кара кемшр басын шулгып: — Баскасы баска-ау, осы «кызыцды жиылыска апа- расын» дегеш-ак етп-ау!.. Yfti Kyiirip ауылнайдын араз- дыкпен жаздырып койраны рой,— дед!. «Сен булдфесш-ак,» дегсндей боп Ер.мак кемшрше ежфейе тапл 6ip карады... Имендеген аккуба ж!г!т — болыстып хатшысы, тыска шырып булардын жанында шшкене турып, уйге юрЗндер деп шакырды. -- Болыс сураса, айт: Дэметкенжак ауырып калып ед|'; с!зд1н корпизден корыкканнан, шалымды epxin, 63i.\\i келш турмын де,— деп катынын онаша алып калып, Ермак тары пысыктады. Кецсешк улкендеу белмесше Klii3 твсеп тастаган екен, жиылыска келген ойелдер каз-катар т!з!л1п отырысты. Раушан мен Бакен де Kipin, босага ж акка таман отырды. Ермак KeMnipiMeH Kipiii, терден орын берер ме екен деп 423

дэмелешп Kimnene турса да, епш м козгалмаран сок бо- сага ж ак ка булар да отырды. Жиылыска келген эйелдер- д 1ц саны 3 0 дан асады. Оннан аса еркек бар. Эйелдердт бэр! де «жасарымды жасаран, енд'1 марай 6api6ip» деп отыррандар. 1шшдеп ец жасы Раушан болып шыкты... Уйдщ екшш! ж ак бурышында узыншалау стол бар. Столды жаралай болыстык кенес агасы, хатшысы, жэне орысша KniHreH 6ip эйел отыр. Караторы келген жас кана аГ:ел, болыспен катар отырып стол усы идеи кагазды ак- тарысып жатыр. Раушан 6ip кергеннен баскамен жумы­ сы болмай, сол ойелге кезд: кадады. Отыргаи отырысы, каразды алып окыгакы, колы ыайысып ж азу жазганы— 6epi де жарасып турран сияктанды... Жебел1 келген сапы ж!г!т, есжке барып, насыбайын тастап келш, элп эйелмен сыбырласты да, кепке карап бурылды: — Бостандык болысынын болыстык эйелдер конфе- рсцциясы ашылды деп жариялаймыи... Енд! жиылысты баскаратыи адам сайлауларыныз керек,— дедк Отырран эйелдер тусшбей 6ipiHe-6ipi карады. Bipcbi- пырасы езара кункйймен отыр едк Уйд!и сол ж ак буры­ шында отырран 6ip эйел: — Алда сактасын, шешей, 6ip суыртпак ж 1п алран емесшз. Алмасак та есектей беретш кара шешейд1к эдетч рой,— деп ернш буртитып, тары да айтпакшы едк — Б аска энпмелерпш коя турсакдар да болады,— деп, олН сэры Ж|пт — болыстык атком агасы ескерт1п erri. Сейлесш отырран eKi эйел корыккан адамдай ур- nuicin тына калды. — Кане, жиылысты баскару уопн орталарьщыздан 6ip-ei;i sficvifli сайлап койыцыздар! Стол басында отырран эйел уй '1шшдег! эйелдерге те- ric кез салып erri. BocaFa жакта отырран PayuiaHFa ка­ рап кадалды да: — Мына эйелдщ аты kim? — дед!. «Тары 6ip жерге сайлап журмесе Hri ед|'?» деп Бэкен- ш'н журеп су ете калрандан болып, абыржып, козрала тус!п: — Таксыр, 6i3 кедей адамбыз. Жур!п-турура келж те жок. Осы келгенш'н ез!нде де Тымакбайдыц атын сурап жепп кел iп отырмыз,— дсд1 кез!н жаутандатып. Стол басында отырран эйел де, болыс та кулш ж 1- берд!:

— Б!з ешюмд! ешкайда зорлап сайламаймыз. Осы болатын жиылысты баскзратыи адамдар керек, соган орталарыныздан 6 ip-eKi эйелд! сайлауларыныз керек,— деп, элг! эйел тагы 6 ip тусшд!рш erri, Ермак, элде неге, кул!мс!рей Tycri до: — М ы н а келш жарайды рой, осы Kicini сайлау ке­ рек,— деп Раушанды нуспады. ©з кызын уй!нде жасырып, кемп1р1и экел!п отырып, б!реуд! айдап салганына Раушаннын да, Бэкеннщ де жыны келдй Раушан: «Мен болмаймын» деп айтура ай- налып ед!, б!рак стол басындагы эйел баланы 6ip кер- геннен унаткан сеюлд! ед!, сол етш ш салып отыррандай болран сои, ун шыгармады. — Атышлз Kim? — Раушан. — Жиылысты баскарушылардын б!р!не Раушанды сайлаура карсылыктарыныз жок па? — деп, сэры ;к!пт екшгш кайтара сураганда, эйелдер Tycince де, тусшбесе де, бас нзеген болды... Раушан сол орикнда отыра берем десе де, болмай столдьщ басына шакырды. Орысша кишген эйел бала- нын жанынан бутан орьш бердь Столга отыруга барган- да, Раушаннын туда боны калтырап, буыны босап, коз! булдырап кеткен сеюлд! болды. Бет!нен оты ш ы ры п к ы - зарып, терлей бастады... Орысша кишген эйел бала — Мэриям дейтш ед!. Уез- д!ц эйелдер бел!мш!н бастыры едк Болыстык эйелдер жиылысып етк!зу уhiin келш отырганы ед!. Жиылысты баскарура Раушаннан баска адам шыга коймаган сон, болыстык атком арасын мэж!л!ске хатшы- лыкка белплеп, элп эйел баланын вз! баскарды. Мэж1- aicTiH кун тэрпбш жариялады. Bipinmi баяндама езш'ц;! екен, 031 соз алып, баяндамара Kipicri: еск! кезде казак эйелшщ кунд!кте mipireHi'H, мал орныиа усталраныи, суймеген ада.мына зорлап косканыи, кекес ушмет! эйел- д1 еркскпем тен устайтынын, эйел бостандынын жарыкка шьтару ушш арнап декрет ш ьтар ьт, калыц малды, кеп катын алуды, суймеген адамыпа зорлап косуды тыига- нын—бэрш де калдырмай бсйнелеп айтура KipicTi. Жиы- лыстары эйелдер баста ешнэрсесше тусшбейтш ceKi.i- денсе де, айта келе эипме кекейлер!не кона бастады. Окта-санда аузын сылп етюзгендер! де болды... — Бостандык вздтшен келмейдк Бсстандыкты алу 430

ушш кемлТк кврген аламнык езнпн тырысуы керек. Эйслге тенд?к алып берем, эйелдТ еркекпен тен устаймын деп кенес уш м еи нсан салып Kipicin отыр. Ушметтш бул iei ездпчнен орындалмайды. Буран эйелдердш ездер1 де кптнасу керек. Еркекпен б]рдей адам екенд!ктер!н, акыл- ойынын еркектен кем еместш н ойелдер icneH кврсету ке­ рек. Елде кенес орны бар. Е л жумысынын 6api кенес ор- ны аркылы орындалады. Эйел бостандыры да кенес ормы аркылы жузеге асады. Осы кенес орнында эйелден адам бар ма? Бар, 6ipaK сирек. Б!рен-саран, окып, квз! ашылган эйел болмаса, кеш ш л ш эл! кунг1 ошактын уш бутьшап шыга алмай отыр. Уйшен аттап шыруды, жиылыска баруды, кенес жумысына араласуды кеб! 6ui- МСЙД1'... Ke6i айып керед!... Буран, 6ip жарынан эйелдер- д щ epi, кыздардын эке-шешеЫ де себепкер. Олар керте болады; жург1збейд1, туррызбайды. Бурынрыдай байлап, матаи устарысы келедь Бул — кате. Муны, енд! кою ке­ рек. Эйелдер де еркекпен б;рдей, журтшылык жумысына араласуы керек!— дед! Мэриям. Б аяндам а бгскен сон, сурайтын свздерщ !з болса су- равдар десе де, сез сураган эйел болмады. Ж алрыз-ак Ермак отырып: — Жиылысыныз б1ткен сон кемшрлер!м1зд! уйге алып кайтамыз ба, элде, тары 6ip жерге суйретеаз бе? — дед!. Мэриям кулш: — Корыкпаныз, алып кайтасыз,— дед1. С в з сураган, турып сейлеген эйел болмагаиына М э­ риям кынжылды. Баяндамада айтылмай калкан сездер! болса, сурау аркылы толыктырмакшы еда, ол болмады. Жиылыста отырран К1'лен кемгпрлерден ешнэрсе шыга- тын Typi жок- О ларга керек бостандык — уй!не барып, жун!н ecin, кудайына кулшылык кылу рана сек и ш . Мэриям дардарран сон, Рауш анга карап: — Элде ci3 б1рдеме айтасыз ба? — деп кул1'мсфед1. Рауш ан сасайын дед!. Стол басына келгендег1 кы- сылрэндык шшшнен ж ац а рана арылып, еркшдеп отыр- ган сешлд! болып едь Енд1 свз свйлеуге тура келген сон манарыдан бетер енд! кысылды. B ip aK . кысылса да, 6ip- деме айтуды езш е борыш санады. Осы столдын басына келген адам свйлеуге ти!с шыгар деп ойлады. Тула бойы калтырап, буыны босап, орнынан турды. Е рш дЬ ршдедк Аузы кургап, тамары к е у т калган седалд! бол-

ды... Е кш т! жягынан — Бакен де, Раушаннын сейлегс- Л1 турганьш керш, будшрш алмаса itri ед1 деп састы. — Мен не айтайын... тек, мына Kiel айт деген сон айтайын деп турмын... Бул idcinin манядан 6epi айтка- нынын 6api дурыс... Тунеукуш б1здщ ауылдагы кисык аяк Биагалардыд кызы узатьглды. Kyfleyi алпыека кел- ген шал екен. Еркежан бармаймын деп жылап ед|, ауыл болып жиналып, арбасына басып салып берда... Сонып iiHii«e ауылнай да болды... Б!здщ «анау» да барамын деп ед1, кез жасына каларсын деп мен Ж1бермедш... Еркежя::.-'ын cyiiin журген xdriTi бар еда, соны кедейсР nin, Биагалар бермеяь.. Эйелге мал жолдас емес кой, теш жолдас, Мына 6ip жаман байьтмыз бар, б1р!м1зд! 6ipiMi3 унаткан сон, ойнап-кулш мэз боламыз да журе- Уйдщ iuii ду кулд!. Мэриям да азырэк кул!мс!реп, C63in белмендер деп журтка eriHiui айтты. — Тагы не айтайын деп едЫ... Умытып та калдым... Эйел, еткен ем!р!не уйден шыкпайды. Луылдан баска жерд! кермебд!, бймейд!... Осы жолы мен 61'рталай нэр- селерд1 керддм, eMipiue посолька дегенд! керген емес едам, жол бойында оны да керд!'м... Болыс дегенд'1 кол жетпейтш аснаидары 6ip нэрсе шыгар деп ойлаушы ед1М, енд!, бугш 6ip столдык басында катар отырмыз... Журсе, керсе, эйсл неге адам болмасын. Еркектт бьпгенш эйел де бьледй Еркектеп бар ми эйелде де бар... Эйел адам болмаса :«Жаксы эйел жаман еркекп адам кылады» деп аталарымыз неге айткан?.. Жаман еркект! эйелдщ суйсп адам кылранын керген соц айткан... Тагы не айтайын деп едйм... Айтпакшы, жана 6i3 келш тускешлпзде, мына Kici (Ермакты керсетш) арбасыныц жаиында отыр екен. Осы жиылыска сайланган кмзьш уй1нде калдырып, ор- нына кемшрш экелгешнс мактанып отыр... — Ойбай, шырагым, Даметкенжаи ауырып калды,— дсп Ермак та, KCMnipi де баж етс тусть — LUspnin! Бул не дегеи бете!.) e,ni, жас басыиаи та- кылдап... Б1роуд! шанлымай-ак сойлесе кайтеяд екен?!— деп кемшрлердщ кункидегекдер! болды... Раущан сезш битргеи cois, Мэриям кантадан турып сейлед!. Раушанды аузынан тушрмедй Раушаннын сезР шц бэрш мысалра алып сейлсдй — Ел арасында осы Раущан сек!лд! эйелдер аз емес. Раушандар жумыска еркекпен тец тусетщ эйелдер. Рау-

шаидарды кецсс жумысыиа баулыса, жумыска уйретсе, еиш'мнен д е кем !стемейдй Раушан — ел шпндеп куц эйслдердщ арасынан шыккан кесем. Раушанныц бул шы- гып сейлегенш мен куттыктаймыи!!— деп Мэриям кол шапалактады. Болыс та, баска еркектер де колдарын 6ipre шапалактады. Раушанды журттыц бэр! мактап, ке- терген сои, Бэкеннщ тебес! кокке тшендей болды... Уездйс жиылыска Раушан ею л болып сайланды. Та­ ры 6ip эйел керек ед!, баскаларыныц peri болмаган сои, болыстык атком арасы Ермактыц кызын сайлау керек, деп усьшыс юрп'здк Ермак «кызым ушш ез1м барайьш» деп етнпш айтса да, тывдалмады, Ермактыц кызы Дэ- меткен, Раушанмен 6ipre уездж жиылыска баратын болды... IT К ала. Ei<i кабат, уш кабат уйлер. Сымдай тузу тар кеше бойы лек-лек болып шубырган адам: Каланын ше- тше кел!'п «(ргеннен Раушан екшкп дуниеге шргендей болды. E si арбамен келе жатыр, алдаяы арбада Мэри­ ям, сонры арбада — Бэкеи, Дэметкен, Раушан — ymeyi. Дэметкен мен Раушан катар отыр. Екеушщ K03i кеше- HiH eiti жарында. Eneyi де таныркаран iiopcecin айтпай тезе алатын емес: — Дометкеи, мыианы карашы!.. Ойбай-ау, не б е т щ ! айтайын, мыпа mipKiH шашын кыркып койран ба? — Кейлепн, кара! — Маскара!.. — Мына 6ipeyi ж алацаяк кой... — Tino, бэлекет, вз!'цмен кет! Bipnopce куршрегендей болды. Бакен Раушанды иы- рынан тартып калды: — Эке атсыз арба!— дедi. — Бетш -ай, сикыр шыгар... Т1'збектелген 4— 5 туйел! кешеш'ц ортасымен Kerin б а ­ ра жатыр ед1, автомобиль тусынан ете 6epin, курк ете калды. Туйелер шошып кетш, ордац erri. Раушан, До- меткендер де селк етп. Тустарынан агызып ете шыкты. Раушан адамын тустей алмады, epni кызарган 6ip эйел- fli гама квз| шалып калгандай болды... Ат токтай калды. — Мынау мешн noTepiM, осыида туснщер,— деп Ма­ риям KyviiMcipen булардык касына келдк Кун узакка ж м журген сои, арбада отырып аяктары уйып та кал- 433

ран екен, Р ауш ан тускен ы н гайда аягын мамырлап бас* Колтыктаскан 6ip эйел мен еркек булардыц тусынан ете 6epin, таныркаган адамдай тура калды. Раушан да оран тааыркап карады. Тырнадай сорайран, мурны ими* ген, KS3i туздай эйел екен. Ею 6eTi ун жаккандай аппак, ерш цып-к.ызыл бону, Раушан тезе алмай, кулш ж!- бердп — Кудай ауре кылган сон кайтсш!— дедк Юршштен салган узыншалау Кызыл уйдщ шетю 6ip белмеш Мэриямнын потерi екен. Белмесшде eiu6ip жи* Ьаз жок, бурышта теьйр кереует, 6ipep стол, орындык* тар тур. Стол уст! текшелеп жиналган штап, катарлап койган, толып жаткаи суреттер. Мэриям булардын асты-устЙ1е тусумен болды. Су экелш жуындырды. Жупрш журш eai шэШн даярлады. Неше турл1 тэтт! тагамдарды, конфетт1 столдын устше уйш койды. Койкезденген кара бужыр эйел Мэриямга келiп аман* дасып, алдекайдагы энпмелерд! согып жатыр. Аузы-ау- зыиа жукпайды. Неткен сезшен ед1 деп Раушан бетше карай калды. Ce3i Раушанга TyciHiKcis, eMipine eciTne- ген сездер! бар: «газет», «венйр», «спектакль!» деген сез* дерд1 элденеше рет айтты. — Сонымен бупн спектакль бола ма?— деп Мэриям кайталап сурады. — Спектакль болады. Ойын артынан концерт бола- ды. Концертке мен де катнасам, Батсайы «Азат эйел!» деген еленд! такпак кылып айгады. Кара бужыр эйел 6ipiHin артынан 6ipiH туйдектетш отырыгт Мэриямга карап кул1мс!редц — EcTin пе ед, келд! гой,— дедц — KiM? — Оби. — Кайда? — Осында жур. Менен с е т сурап ед|, жакын арада келед: дед|'м... Спектакльге барсац кереа'н! Мориямиын жуз1 кубылып, уялган адамша кызарып, кепке шешн ундемей, шэшн !шумен болды. Ет жеген сок Раушан мен Дэметкен маужырап, тесек салып жатамыз десе де, Мэриям болмады: — Эдеш калага келген соц, ойынды керпщер, кызык болады,— деп кыздырды. 434

Бакен шеш;нш жатып калып ед!, ол барма аеп kv- 61‘рлеумгн болды. Дзметкен 6apyFa карсы болмаган сон. Бакенаin ренжитшш б:лсе де, Раушан да барма к т ы бол- ды. Слз жур1н13, деп Мэриям Бэкенге жабысып сдк — ©й, курсын, шаршап ке.адм,— дсп Бэкен Tepic ай- надып жатып алдьт. Каланьщ квшесн жулдыздай шам. Сендей сорылысып шубырган адам. Раушан мен Дэметхен аузын ашып, ж ай- жг.р'ына караймын деп кер!нгенге 6ip кактыгады. Раушан сур!н!п 6ip рет кулап та калды. Магазишйн тусынан оте бергеиде, терезедеп жайнап турган нэрсеШ корд!. Раушан кезш айыра алмай тура калды: — Апырмай, мьша маталарды елге неге апармайды екен?— дед!. Дэ.меткен екеу! катарласып, терезеге тонд!. Матанын кепт!г(ие коз тунады. — Ана 6ip кызыл сотен Наушабайдык кел!н!н:ц кие- Tin кайлен снякты екен. — Байдын келш! болган сои алдырган Fo.’i. — Мына 6ip пул!шт! карашы. — Ылги кымбат кэрселер Foft... — Бет!м-ау, мына 6ip аяк кшмнщ а к т е а калай би- iic ед1? Муны калай киед1 екен?.. Дометкен жан-жагьша аландап карады да: — Раушан-ау, Мэриямнан айрылып калыппыз гой!— дед!. — Н е дейдк ойбай-ау! Дукенд! тастай 6epin, eKeyi апалактап б:ресе олай, 6ipece булай жупредк — Дэмсткел-ау, сен 6uiecin бе, 6i3 ж аца кай жактан келд1к? — Мына жактан келд!к. — Кой, бекер, мына ж актан кел.щх... Екеу! канш а ойласа да, кай жактан келгенш, бет- тер! кай ж ак екенiн б:ле алмады. Бурыштан жылт етш, ор ы ста кшнгеи б!р ж ас ж !пт шыга келд!. Тусынан ете бергенде Раушан бажырайып карады. PayinaiiFa ода icesinin киыгымен карап erri. — Дэметкек-ау, мынау казак сыкылды Foft, осыдан сурасак кайтед!? Раушаннын сезш жас Ж1'г!тт!и кулагы шалып калды, анадай жерде турып арткна карады: 435

1— Оздерге him керек ед ? •—дед!. К азак екетн бьлгеи сон, куанып кетш, Раушан мен Дэметкеп ентелеп жанына жетш барды. Таиауынык ас- тьшда рана шолтиган мурты бар, кентек epin келген, имектеу кара сур жптт екен. Ke3i ойнакшып, Раушан мен Дэметкенге кезек-кезек кадалумеи болды. Раушан, ентш'н зорга басып, сейлеп жатыр: — Ауылдан бугш келш едйс. Катындар жиналысы болады деп Мэриям ертш экелш ед!... Ойынра апарам деп Мэриям ертш альт шыгып ед1, жана осы жерге келгенде, дукендеп товарра караймыз деп, адасып кал- Кэра сур Ж1Г1Т езу тартып кул!мс1ред!. ©3i панданып, калтасынан шылым шырарды. Тарта* скзд—арТамратыденпызРдааурш, акнормыекнпаДнэымзедтакре,нгкееруескытнедрыщ. Мэриям болса, мен каз!р тауып берейш,—дедк Мэриямды тауып берем деген сод Раушанныд журеп орнына тускендей болып, жнггтщ колы макрум болма- сын деп шылымныц 6ipcviH 03i алып, аузына т1стед1, 6i- реуш Дэметкенге бердк Дэметкен алмаймьщ десе де, за- мандас адамныд бергеи нэрсесш кайырмау керск деп, Раушан зорлагаддай болып, Дэметкеннщ колына устат- Кара сур жпчт элпдей емес, жузш жылытып, Kiuii- peiiin, жакын тартуга айналды. — Ж енгемдш саз-ак, 6ipiiieH-6ipi алып-бермеген сок, замапдастыктыц earn не?.. Солай гой, женгей?— деп Раушаига жакындай густ!. Мына ипркш каитед! деп, Раушан азырак шеп'ншек- тесе де, онсыз Мэриямды таба алмайтын болган сон, кун) тусксн адамнын калпын icTen, жштгеп алыстауды койды. Ymeyi катарласып, кашенщ ортасымен салып барады. Журген сайын жМт жакындай туседи Б]рдеме- лерд1 аитып кулген болады. Bip мезплде, жакындай ту- cin, жнтг колыи Раушаинын колтыгынан еткьз'т-ак, ал- ды. Раушан сесксшп, колын жулкып тартып калды. — (лзге не болган! — дед! ашулы жузбен. — Oiiuaii, женгей кашеде жургенде колтыктасып жу- ру керек, ойтпесе уят болады!.. — Казакша-ак журе берсек кайтед!? —- ¥ят болады деймш, жецгей, б1реулср карсы кел- се: «CyMipefiin бара жаткандарын!» деп, кулед! гой...

Раушан дардарраядай 'болып, бурылып Дэметкеяге парады. Манарыдай емес, шамныц жарыры булдыр ра­ на туседк Дэметкеншд не турде келе жатканын Раушан б|'ле алмады. Эйтсе де, басы бос кыз рой деп, ж т т к е Дэметкенд1 усынды: — Ендеше, мына кызбеи журтаз... Кашеш'н бурышына таман ек! кабат ак уй тур. Ма- дайы жулдыздай самсаган шам. Bipeyl Kipin, 6ipcy шы- рып, кайиая жатыр. Булар д а келдь — Ойын болатьш уй осы, Мариямды осыдан таба- мыз,— дсп Ж1Г1Т алдымен сып crin Kipin «erri. Какты- ра-мактыра Раушан мен Дэметкен де к1рд1. Алдыцры уй кед зал екен, залдыд imi шн т!рескен адам. К,ан ко­ белек ойнагандай, екеу-ушеуден колтыктасып, уйдщ iiaia шыр кобелек айналып жур. Манары ига, нешетурл! жат норселерд|‘ Раушан осында кордк Bipen-саран казактар да коршедн — Мэриям 6ip жерге кетшп-, каз1р келедй огап шеШп буфетке барып отыра турайык,— деп сур жпчт келш Дэ- меткецщ тагы колтыктады. Дэметкен, тартыишак. туйс- дей, eici Kesi жан-лсарында, кейin тартып суйрелеумен болды. З ал да журген адамдардыд 6opi колтыктасып журген сон, сур ж т т т т бул колтыктасуы Раушанка ма­ нарыдай epci «оршбедк Торт бурышты кед белме. Терезелер! Kici бойы бар. Ортасьшда катарлап scipren жапырактар тур. Уйдщ ка- быргаларьшда, жердей Te6eciiie шей in жеткен айналар тур. Kipin келген каркында томпак 6eTTi кара торы кыз- ды 6ip ж нпгпн суйрелеп бара жатканын корд!, оныд артьшда салбырап, жаульггы шошайып, аузын ашып ацы- райьш, 6ip к аза к эйел! кетш барады. «Мыла 6ip катки- дар да ойьшга келген гой» дсп ойлап ед!, хсакындап кел- гендс, ез1‘н Kopin, айна екенш Раушан сонда барып 6L>iin, кулш ж!берд!. Ак белдемше байлап алган, узын муртты 6ip орыс жыдмандап хсетш келдь Сур ж !г!т былдырлап сейлескен болды. Э дегенше болмай, элп орыс, мойны какиган к а ­ ра бетелкелердщ алтауьш экелш, столдыд устпге 'пзш- Tin, Kici басы 6ip стаканная койды. Раушан мен Дэмет­ кен ац-тад кальш, 6ipine-6ipi карайды. К ара сур ж т т куулмдеп, eni лсарында eici эйел отырганын куаныш кыл- ган адамдай, жан-жарына к етерш п карап койды. Во- 437

телкелерд1 ецкейт!п куйып ед1, сап-сары Шрнэрсе Kenipin сала берд'к — Муныцыэ не, шырарым-ау? — Корыкпа, женгей, бул каланыц кымызы... Кане, кетерш лпбереШк!— деп, Ж|'пт стаканын алып, Дэмет­ кен мен Раушанныд стаканына типзш тыкылдатып, ci- Mipin салды. Раушаи шолдеп отыр ед1, кымыз дегеи сон делебес! к,озып, ернше типзш ед1, аузы кермек татып кетт!. — Кой, ойбай, мына пэлеищ iuie алмадым!— деп ста­ канын кайта койды. Ж т т зорлап отырып Дэметкен мен Раушанга eid стаканнан пиво 1шк1зд1. ©3i кызып алып, энг!меш туй- дек-туйдепмен ж 1берд1. Кайдары-жайдарыны калдырмай айгуга KipicKen сон, аккешл Ж1г1т екен деп, Раушан мен Дэметкен аузын ашып, айтканына уйып тындаумен бол- ды. Сур ж!riT, 6ip мезп'лде жудып алгандяй кылып: — Оздср мен!ц к!м екешмд1 бшмейаздер. ©З1м’ д1 та- ныстырайын: уездiк а к т а бшпмшщ инструкторымын. Айыма 150 сом жалунша аламын, атым— Эбд1ш,— дедь 150 сом деген Раушандардыц есту1не коп а к т а гой, улкен торе екен деп ойлады. Торе басымен ездерш елеп, сейлесш отырганга, Раушан тавданрандай да болды. — Мыиа кудаша куйеуге бершген бе, элде, басы бос па?., деп сурады Обдшд — Берклген. — Дэуде болса, суймеген адамына кез болып отырран шырар! Дэметкеннщ куйеушщ кандай екенш Раушан бшмей- Д1 рой, жаксы-жаман деп Дэметкеннщ оз! де айта кой- мады, Эбдшх жауап кутпестен сез1н жалгап алып же- нелдй — Тенд1к замани туды. Эйелдер бурынрыдай именуд! кою керек. Кении' суйген адамымен ойнап-кулу1 керек. Суймеген адамына катын болып баратыи заман Ka3ip о т ', каз!р — эйел бостандырынын заманы!.. дедь ©3i Дэметкеиге топе Tycin, столын жакыидатып отыр- ды. Колын апарып Дэметкеннщ колынын ycrine салды, Дэметкеннщ саусак 6iTKCHine салран ала-кула балдак- тарын козрэп, суырып карады. — Ибай, ауыргтыныз гой,— деп, Дэметкен кул1мсЬ реп, колын езше карап тартайын дедь

— Кой, кудаш а, ауырарлык ешнорсе болран жок,— деп, Эбд<ш кол ын к,ыс.ып койды. — Ойпырмай, сендер мыида отыр ма едпшер! — деген Мэриямиын дауысы ест!лд1. Рауш ан куанып кетш, орнынан ушып турды. Об,гиш столын жылжытып, Дометкеннен арасын ашынкырап — 1зде»геген жер!м жок, пэтерге де бардым. Епд1 таза адаскан екен деп туш лш ед!м... — Мен болмаранда бул idcLiep мыкты адасатын ед.1,—■ доп 0бд!Ш а'ащрген енбегш айта бастады. Бэр! косылып ойын болатыи залра барды. Уйд! жан- рырыктырран музыка. Журт сырылыса отырран. Орта шеиiне бул ар д а барып отырды. Мэр иямды тауып алран сон Рауш ан мулде кешлденш, ек1 esyi куларында, екш- mi дуннеге icipren сияктанып отырды. Музыка тынды. Залдык шамы сешп, сахнанын шымыл- дыгы ашылды. Раушанныц алдына тогайлы калын араш келin шыкты. Алыста, коз ушында, муиарланран таулар, жалтырап жаткан кол, кыбырлап жайылган мал кор!ке- Д!... Ойын басталды. Раушан езш вз! умытый, ынтырып . карай бердй.. Раушандардын калага келгешне ymiHiui кун болгаида жнылыс ашылды. Театр уй!шц залы толран ойел. К,ыз, келшшек сирек. Keoi орта ж аск а келген эйелдер. Bipen- саран мыжырайран ке.мшрлер де бар. Жиылыс баскарушыларды сайлаганда, Раушан тары i.iiKTi. Болыс.тары жиылыс секшдк муида д а жнылысты баскарушылардын жанына барып отырура тура келд!. Б!р- акоран карананда, мунда коп озгешелис бар: жнылыстагы эйел коп, жиылыс баскарушылардын ншкде еркек жок. Dip орыс эйел! сейлед!. Оиыц артыкан былрары дорбакы колтыктаган, 6ip к азак ж ! г т шырып сейлед!. К азак ж !п т не айтар екен деп Раушан куларын тн<се де, айтканыиын б!р!не тус!нбед!, «зиачыт»тан кеп айткаи cosi де бол- мады. Б!р эйел, шумакталрап кэп кярязды колтыктап, жиы- лыста отырракдарра б!р-6:рден бер!п жатыр. Жнылысты баскарушыларра улест!ргенде, б!реу!н PaymaiiFa д а бердк Жазуы бар, калбиран, буктеул! караз ал га и журт кайтер екен деп, жан-жарына карап ед!, жанындагы эйелдер 439

буктеуш жазып, ауыздары жыбырлап, ушлш карап жатыр екен. Раушан да буктеуш жазып, ортасын ашып ед'1, ешн- mi жарындары 6ip суретке i<e3i тустй Мьша 6ip cyperi neci екен? Аузы мыжырайран кемшрдщ cyperi ме? — деп ойла- ды. Бул — Раушаннын езшщ cypsTi едк Кеше ойелдер башмГне барган жерде, газет баскармасыньщ 6ip адамы кездесш, Раушаннын аты-жешн жазып алган. фамилия- сын сураранда, Раушан айта алмарак сон, «Шокпарбаев> деп Бакен айтып берген. Жалбыр шашты орыс Раушанды столга отыррызып койып, сурстш Tycipin аламын деп кун узакка кагазды шимайлаган. Сол жгрд!н езшде-ак мынау сешн сурет!н дегенде, Раушан ©зш-©31 танымап едк Га­ зетке басып отырраны сол сурет екен. Бip ойел казакша баяндама ктедк Эйел c©3i ©те Tyci- niicri. «Эйел кун, ойел мал ориыиа сатылтан... Енд1 эйел- дер еркш турмыс алуы керек» деген сездер Раушаннын журеп'пде курандай жатталып жатыр. Залда отырран кеп ойелдер де, уйып тындап отырран секши. Кептен не шык- пайды, ©зара куб!рлссш, кейб^реулер:' бетш шымшьш, ©31мен ез! болып отыррандары д а бар. Раушан бшкте оты- рып, залдарыларга тепе коз салды. Карай келе, сыпайы гана KisinreH ж ас эйелге K©3i TycTi. Дангелек 6erri, Кызыл шырайлы эйел; басында бос салран ж .!бек шэл1 бар. К,о- лында калам, кагаз. Баяндамашыныц c©3iHынтамен тын­ дап, окта-текте б!рдеме>п каеазына жазып кояды. Раушан содан кезш алмай карады да отырды. Баяндама бккеа сон, м эжш с агасы сурау берунллер бар ма деп сд|, отыркан эйелдер ундемей калды. Жалтыз- ак олп эйел орнынаи козгалып, кагазына карап турып, 6ipii:iii артынап 6ipiH сурауды шубата бастады. Кешке жакын жиылыстан тарап, уйге келш шэй 1'шкен сои жумысым бар ед[ деп Мэриям кыдырып Kerri. Бэксн атын сугарым, жемдеп, шаруашылыгына Kipicri. Дэметкен мен Раушан, уйде тек отырганша дсп, кашеге шырып, какгтаныц жаньшдагы отыргышка exeyi катарласа отыр­ ды. Yui куниеи 6epi керген-б!лгеид1 еске Tycipe бас- — Дуниешц 6opineH макурым болып, текке кор боп жур екем!э гой: кызыктын бэр1н адам журсе керед1 екен гой!— деп Раушан курешд!. Кара келеикеде кешенщ ортасымен 6ip-eni адам ©Tin бара жатты да, Раушандардыц тусына келген сод жалт бурыльш, Tenin к м in: 440

— Уа, жецгей, сэлеметслз б е ? — дедь Эбд'нн екен. Жаньшда бакалтак, келген 6ipeyi бар. — Колынызды экел, кудагна, амандасайык.! — дсп, Дэметкеншц колын устап, Эбд!ш жамына жанаса отырды. Ойын куш' керш таяыс болиан сон, Раушаи да, Дэ- меткен де жатсынып кымсынбады, бурыннан yiiip адам* дай шуй!ркедесш сезге юрдЬ Атын жайлап болкп какпанын сыртына Бэкен шырып ед1, Раушан «Эй!» ден шакырып алып, адасканда б!зге ксздескеи мыма Kici ел! деп, Эбд:шпен таныстырды. — Текке отырганша кыдырсак, кайтед!? Мына отага- сы да журс'ш,— деп, Э бд ш усыныс кылды. Калапыц кызырына адам тоя ма, ныдырмаймын деп нарысушы табылмайды. Эбднп Домсткенд! колтыкгап ап, алра xycin тартты. Каланыц 6ip ж ак шетше карай шырып барады. Б ак а xrirfr баста Эбд!штерд!н артынан таман журсе де, эрРбсргдеи сон олармен катарласып, 6ip-CKi кешеден еткен сон, Дэмегкеннщ екпшН колтырынан о да жармасты. Раушан Бэкеишц колтырына жармасты. Бэкен оды- paiiып каш а да, каланыц TspTi6i осылай болады екен, деп Рауш ан тусшд1рд1. Э бд ш т! кетере мактап, акш а ic- теп шыгарушы екен, ете онды ж !п т екен,— дед!. Бурыштары eni кабат кызыл уйге келin Эбдш; тура калды. — Кане, отарасы, мыпау уйге Kipin азырак пиво iuiin шыксак кайтед!? — деда. «А кш а 1степ шыгаратын» адам отарасы деп улыла- ран сон, онын устше пиво 1‘шей!к деген сон, Бэкен арса- лацдап сала бсрдь Мурыш болыс болганда, сопыц тойында пиво iuiKeiii бар едь Содаи 6epi пиво десе кулагы елекдеп сала бе­ реди Успнп' уйдщ тукшрдеп тарау белмес!пе келш огыр- ды. Электрл! шамы бар екен, сэулес! кызгылттанып ту- cin, уйд!ц iuiin кемеск! Kepcexin тур. Эбд!ш столды такылдатып урып едь белдемшел! ур- пек бас сэры кыз ж етш келди — Пел дшежна пиво! — Пивон курсын б!з iiunen.Mi3,— дед1 Раушаи. Б ак а ж!п‘т Эбдгнгп xyprin калып: — Бул Kicmepre тэтп'ден эпер,— дед!. 441

— Дэм1 тэтт! болса, iuiin керейЬс,— деп Раушаи ку- л1мс!ред1. — Ойбай, желтей, тэттипн неше атасынын улын тап десен де табамыз,— деп Эбдш басындары картузын столга алып урды. 6 бутылка пиво, ei<i бутылка портвейн столдын уст<11в катарланды. Конактарта тэтДш куйып, ездер^пивоны lurri. Bip-eid рет шкеннен кейш, энпме кыза бастады. Раушан сампылдап сейлеуге айиалды. Кайдагы-жайда- рыны айтып, Бакен де кекш жонелдь Сап-салмакты Дэ- меткен де, булттан шыккан кундей, шырайы жанып ашы- лып, езу!н жимай кулуге айиалды. Эбд1Ш Дэметкеннщ о жер, бу жерш 6ip устап, нытыклап, булкынтанда кушак,- тагт калып отырды. Бака HtiriT Раушанмен катар отырган. Женгелеп дэйек тутып, стаканын алып, бергенде, бутылканы куйранда, абайламай тшп кеткен кыльш колын Раушанныц колына кактырады, бетш-бегше типзш калады. Екншл бутылка- ныл coHFbi стаканын куйып берщ, Раушанмен iuiin болып, бака жшйг колын столдын астына жупртщ, Раушанныц колын устап, кысты. Раушан албырттанып отырып, ке31- nit; киьтлмен бака жМтке карап, шыдай алмай кулш жШердь Куланып, бака ж т тт щ колын бу да кысты. — Отагасы актан imyre калайсыз?— деп бака копт сурап едп — Шырагым, бплит сендерге берд'ж кой, ездеpin 6iле бор! — деп, Бэкен ыржаландап куле бердь Ак арактын уш рюмкасын катарынан жутты. Далара шыклакшы болып орнынан турып e,ii, тэлДректеп барып, ущин кабыртасын сузе, Бэкен кылжия кулады. Кулан жатып неге екенш ез! де бйлмей, ylijii басына Kerepin кулд). Б1‘рдеме айтайыи деп едь тип курмелin сенлей ал- Содгы стаканын йыкенде тын сияктанса да, Раушан б!рдсн o.'icipen сала бердь Журеп лоблып аузына тыры- лып, басы шыр кобелек айналып кегп... Элде пс уакытта, io3ia ашыя алванда, Эбдшплн Дэ- меткелш кушактап cyfiin отырканын корд!. —- Эй, уятсыз, суйме!.. Нец бар 6ipey;uu кызында... Ceniu нексл! адамыц емес!.. деп, умтыла берем легенде, арт жакынан 6ipey кушактай алды. Бака жпчт екен: — Женгей, мазаламаныз, олар кызыкка бата береш,- 6i3 де 03i.\\ii3ine кызыкка батайыц! — деп, суюге ыцгайла- 442

нып, ыстык лебш Раушанныи бетше жакындатты. Раушан TiTipneHin Kerri. Ттркенген санын, бойын баскан ауырлык сершлгендей болып, куш! KipeftiH дедй Ашулы екпшмен бака K irirri кеудеден irrepin кеп калып едк бака ж Н т столды жастана кулады. Столдык устшдег! шынылар шылдыр етш жерге Tycin, стакан бггкен кул-талкан болды. — Бул не? Не icren жатырсындар? — деп 6ipey Kipin келд!. 1\\азак милициясы окон. Бака ж 1ггг орнынан суйретшп турып, PayuianFa кай- тадан ж арласа бергенде, милиция шап берш бака ж1птт! устай алды. Раушанныи акылы uipin Kerri бшем, милицияга юш- кене карап турды да: — KapaFbiM, мына пэлелерден б!зд! куткара кер! — деп жылап коя бердк.. TI Рауш ан шошып кеткендей басын кетерш алды. Жан- жагына бурыльш карап, ак-тац болып 6ip азга шейш ecir-i жия алмай отырды. К езш ук ат ап екшпл рет Караганда, кш'мшен. Kyfli жанында бук Tycin жаткан Бэкенд! керд!. BypbiHFbi Бакен, езш щ Бэкеш. Бес сандыра агаштай мур- ты эр жерде 6ip тырбиып, делдиш тур. К езш щ алдьш- дары тыртыры, мурнынын. устшдеп бужыр танбасы — 6api де Рауш а нныц кунде Kepin журген белплерк.. Мунын PaymaiiFa канша жаттыры бар? Муны жштжтеп карап, ез кезш е 03i cen6ereni калай? Екганп жарына бурылып едц шашы обырап, монтиып кана уйктал жаткан Дэметкенд! керд!. Дэметксн де ки'шшен, 61'рак тесекте жатыр, басында жастык, астын- да керпе бар... Раушан жан-жарына карана келе уйдщ сап жзрындлгы Мэриямнык кереустш керд1. KepeyerriH тусындагы Мариямнып суреДне таяу, муртын пуш- пактап кырыккан, K©3iH Мэриямга карай кадап турган сиякты сурланраы эдсм1 кшмд|' еркектщ cypeTin кердк.. Бул суретТср Раушан осы уйге тэу келгенде-ак шул! тур ед|‘. Келген кун! Раушан 6ipep у н ш п карап, сосын кай- тып онымен жумысы болмай кеткен секшд1 сд1. Енд! кезд1 кадады. К езш кадаран сайын, туманданран киял карацрыдан жол тауып, PaymaHFa eciK аш а берген се- кi.TД1 болды. Булар киял аныктала келе Раушанныи ойына еткен тундегш! туырдь Раушан селк еткендей бо- лыл, жалма-жан ойлады: не болып едц не калып еш? 443

Бэр! де булдыр, пиво шгетш уйге колтыктасып барганын, столдыц ycTine шыныиыц самсап толгаиын, Эбд!штщ жалбыр шашын тарай Tycin, OTipiK кулш, буларра дэйек болганын... тары тарылардь! Раушан ойымен шолып erri. Ойлаган сайын Раушаниын бойы ттркенш , ыза-ашу кернсй борд!. Б ip кезде, неге екенш 93i де бммей, ориы- нап ушып турып, кабыррадагы ixy.ii суретке жетш бар­ ды. Колы калшылдап, суретке енд1 тие бергеиде, кул!м' cipen отырраи Мэриямяыд суреп'не кез1 туей. Токталды. Ашу кернеген кезде бастакы жалгыз-ак киял! — Мэри- яммен катарласып турран cyperri жулып, алып, жырту едЬ «¥ятсыз! Эбдшке усап, Lirepi тшеул! жас кызды оурелегел1 жур екеп! Окдоан еркекте дш жок. екен!» деп, cyperri жыртып: Мэриямиын денесше жабыскалы тур­ ран «арам колды» бтрмеюш ед!. Муны icTece, окыгап еркекке езшшс нос берем деп ойлап ед!. BipaK, Мэриям- ньгд суреп'н керген сон ейнш! 6ip ой келш карсы болып, суреттен Раушаннын колын нарып зйберд). Раушан Мэ- риямды 6ipinmi квргеннеи-ак эйел затыныц шл'ндег! тен- ci3 данышпаиы деп багалап ед!. Аты эйел болмаса, Мэ- риямдар ешймге колжаудык болмаска тшс. Олай болса, cyperri жыртудык ж ей жок. Мумйн Мэриямныц 6ip жакын адамыпын, арасынын я баска сондай б!реуш'т cypeTi шыгар. Юм CKenin аиыктаман жыртса, артьшан сурет Мэркямга керек болып журсе, Раушан не бетш айтпакшы? Неге жырттац дегенде айтатын жауабы не?. Раушан салбырап Teceriue келд!. Бойы ауыр тарткан, басы ауырып, meKeci зыркылдап шыгып барады. Буын- буыны калтырап аурудан туркан адам секьзд . Бэкенн'щ жанына катарласып жатьщ, вз!неп-0з! онка шомды. 0т- ксн OMipAi кез алдынан б1ртшдеп сэулелешпрт етйздк.. ... Раушаннын окда жас кезн Женгелер! эз!лдеп, ку- fieyin келд1 деп cyfiiHiui cypaFan. Kyfleyi келген кыз кешл- дену керек шыгар деп, Раушан кейлденген турге Kipirr, жецгеяершщ айтканын карыспай орыидагаи... Созданы Kyiieyi осы Бакен ед!. Бокен тэу келгеннен-ак, Раушанга «ьштык» болкандырын антып: «Tipi болсам coni ретйт- песпш» деп уэдесш бергем... Келшшек болып тускешпе 6eciHini жыл екен, содан 6epi Бокен серин орьшдап келе жаткан ссйлдк Раушаннын айтканын е й еткен емес... Бала кетермей сырдац тартып кеткен сон, бала беретш дуалы баксы бар дегенд1 естш, Раушан coFan ушюртемш дсгснде де, Бакен 6ip ауыз созге келместен, жалгыз бу- 444

зауын бермекпЯ болып Эл1мбайдан карыз акша алып, апарып караткан... Оныц бо р т койып осы жолрыны айт- сайты , кай еркек ж ас катыньш съезге экелщ отыр?. Раушан болыстык жиылыска еюл болып сайланраида, ауыл болып есектеп, елд! басына котерген жок па? Ком- мупистер азрьтрып катыныннан айырып ж!беред1 деп Бэкенд1 азгырушылар да болтан жок. па? Бэкеи олардын a3FbipfaiibiHa панды да. Жиылыстан жаны шошыды. «Катын осыныц б!зге не Keperi бар? Уйде отырсак кай­ те,^?» деп Раушанмен акылдасып та керд1. Б 1рак Раушан барамыи деп кесш айткан сон, Бэкен сезшз кенд!. Журттын. осегше бола Раушанныц кецш н жыккысы кел- мед1. Соншама ардактагандай Раушаннын касиет! не? К,ала Раушанта ж ат. Каланыц атын есггкеш болма- са, керген емес. Кердй Каланыц кызыры айтып 6 iTipri- ci3 . Елге барса абысын-ажындарымен сейлессе, каланыц кь1зыгын Рауш ан бзр жылда айтып б!т!ре алмастык... Ktvirc.ai oaf солай деп ойлап жур едк BipaK кешегпп ой- ласа, Раушанды ашу кернеп кстедй Каланыц не бар жак- сылырын кешеп' жер жуып турран сеюлдй Апырмау, осыныц бэрш адам тацкаларлык кылып улпрткеиде, сон- дай орынды б т р у г е кударетшен келмед1 ме екен?— деп ойлады. Мунымсн кабаттаса Раушанныц ойына Эбдпи келш тустк Эбд1штщ тур'1 кубыжык болып кершуге ай- налган. Э б д ш — окырам еркек, «акш а ютеп шыраратын» торе. К аланы тузетуцй ici.M? «Окыган еркектер шырар!» дсп ойлады Раушан. Олай болса, сад окыган еркектщ 6 ipi Эбд1ш емес не? Э бд ш болса ол... Осы жерге келгенде Раушанныц ойы шым-шытырык болып, ж збш ш ушыи жоралтты. Ж алрыз-ак устап кал­ ганы —«окы ган еркек ж ауы з!» деген ceHi.vii болды. Одан api терендеп, шиеленген жумбакты шеше алмайтыи бол- гандыктан, Раз'шан ойын догарды. Обырараи шашып ко- лымен сипап желкесше кайырып салды да, Бэкенге к а­ рай аунап тустй Бэксншн бетше тесше карап, кушмшреп ж1бердк Вэкешпц кушарына Kipin, ei<i бетшен кезск не кезек суйд|... тн Рауш андар съезд болып ж аткан уйге келгенде, дем- алыс Ke3i болып, журттыц 6opi алдынгы белмеде са- пырласып жур екен. Ж ургендсрдм кеб), Раушанныц ез1 сеюлд!, елдеи келген эйелдер. Bip ж астау эйелдш соцын- 445

да Бэкеиге усап. енгезер 6 ip ж1ггг салбырап жур. Орта ж асты 6 ip-eiti ойел кершген адамиа кэктырып, эЛдеюмш !здеп журген сек'лд!, ан а жерге, мына жерге 6 ip барады. Тусынан ете берит 6 i_i>eyi Р ауш ан га жабырайып парады. — Е, келд^одер ме?— деп М эриям ttyfliMcipen келin, Рауш анны н б тег;н ен устай алды. Белец алран аттай Рау- шан к,апел!мде шошынкп ш сгМ п те к.алды. Артынаи Мэ­ риям екенш бьчген сон, бетш е ту ра карай алмай, томен карал кызарып Kerri. Мэриям Раушаннын уялранын еез- се де, б!лмегенге салыньш, сазгс ж убауратты : жнылыс- та болтан энпмелерд1 айтты. Ж нылыска келген 6 ip ;;i- ciniH ш а тан шью аркп, жиылыстын б!ту!не каратп ай эпе- л!н алып кетпекип болранын айтты. Mycipani кызы деген ж ас эйелд!н шырып сейлеп, елдеН эйелдердщ турмысын аянышты турде кезге елестеткеидtriii айтты. — Сен одан кем сейлемес едщ . TyHeyri болыстары жиылыста сойлегешвдей тагы сойлесен кайтед!?.. Сен tit сондары сайлсгенпии' мен Эб!лгс айтып едам, куанып калды: «К азак эйелдершш арасында ондайлар аз емсс, тек соларды дурыс тэрбиелеп, адам катарына косуымыз керск» д с д и . Айтпакшы, сен Эбыш ен таные емес шыгар- сык-ау, осында журген кершедц ж ур таныстырайьш,— деп Мэриям Раушаннын колтырынан ш ш а л а жвнслд|. Тартынш ак аттай шег!ншектеп Рауш ан екшим боя- мен1'н ecirine epin барды. Велмеге сид! Kipe берелпз де\" генде, Рауш ан жулып алгандай кылып: — Мэриям!— дед!. Мэриям К1 Д1 р 1 п тура калды. — Б|[>дсме айтанын дед|'ц бе? — Айтайын деп ед1м. Рауш ан анта алмай курмелш, томен карады. — Уялма, ойыца келгенд; ант. Мспен сыр ж асырура Title etvtecciit. Meiti езщ ш к шын досына сана,— деп М а­ риям жакындай туст!. «Айтсам ба екеи?» деп Рауш ан eid-окты болды, айт- канда не дсп айтпакшы? Окыган еркекке т'[л ти пзее, бэ- ptKTintn памысы 6 ip дегендей, окыран айелге — М эриям- Fa д а Tiiin кетпей ме? О кдоап ни ц бэр in адамш ылыктан шырарранда, адамш ылык атын алаты н кнм? Эйелл.| куц орнына устап турран, эйсл бостапдыгын ая кк а басып отырран ек! катыны бар еллег| Ырыспайдын адам бол- рапы м а ? «А дамшылык» дегеи нэрсе Ы рыспай сек1 лд| 446

.1 дс

эйелд! кулданып уйреиген ту кы м дар ; жалрыз эйел емес, кэрт-кэсер,терд| езш-жаншып, солардьщ куипнен пайда- ланып, 6ipeyiH екеу кылып байып отыргаи тукымнан ш ыккандар. К едейд in, кушйкте ж ургем эйелдердш тец- дпс алган ды ры — оларга ойыншык. Э б д ш сияктылар 6 1 зд1'н !айм !зд е а з емес. Кенес ж умы сы на Kipin алып, на­ н если акшасымен куши Kepin ж урш , екГниг£ жарынан — TynKi максатын д а колына ал а журедн.. Б ]р ак кенес ук1- мет! д е коз жумып отырран ж ок, ондайлардьщ i.aine ту- cin, буркенген тоиын ашып, т и ш и ж азасы н берумен келедь Е л д щ K03i аш ылса, эйел заты катар р а Kipin, ер- кекпен 6 ipre ic icrecin, соцпалдык турмысты куру ж у ­ мысына ж ум ы ла Kipicce, Эбд1ш сияктылар езш ен оз'| сытылып шырып калмакшы... Мэриям кеп сейлед1. Мэриям сейлеген сайын Рау- шан елж!реп, Мэриямнын аузына караумен болды. М э­ риям сезш 6 iripin, Раушаннын бетш е карап кул1‘мс;'ред1 . — Мен caFan ашуланып ед!м, енд! ашуым таркады. Шынында сендерд! онаш а тастап кеткея ез!'мде д е анып бар. О ка ж ок, бул сабак болды, ек1'нш!лей осыны есщ - нен шырарушы болма... Эйдэ, ж ур... Эб1лге барай ы к,— дел дедекгетш ал а женелдл. Кысык кезд1 келгсн тапал сэры ж т т кул1 мс!реп кар- сы алды. Мэриям Раушанды айтып таныстырып ед1 , ку- AiMcipen, ш лдй колын усынды. МайЭЕЫдай емес, Рау- шан онш а шошынбай были е тю зш колын устата бердi. — С енщ айтып ж ургенщ осы Kici екеи рой,— деп Эбьп М эриямра карады,— бул «icu iep кай е л д ш ? — Сабын келдпй. — Сабын кеддМ ?— деп Э бш кайта сурады. — Ие, Сабын келдш. — Meiiin сайлау етю зуге бараты н ауылым екеи рой. Ендеше кы зык болды, бул ю'Ыш мен ауылнай кылып сайлаймыи. — Болады, болады, сайла!— деп Мэриям косылып ала женеллн Рауш ан бола алмаймы н рой деп к а ш а урыс салса да, Эб!л мен Мэриям созге келт!рместен сырттан niiuin койды. Белмедсн шыра бергенде Бэкеи «ip in е;й, Мэриям шакырып алып, Эбьлмсн таныстырып болып: — Bi3 Раушанды ауылнай кылып сайламакш ы бол- дык.!— дедк Бэкен не екенш е тус!нбей аузын ашып ан- тан болды. 448

тш K e 6 ic б асы н кем етш ак ш а ка р бар. Элсш a.ai кы лау- лап, улш лдек мамык, кар ж ам ылып жатыр. А лбарда сы- кы рл аран м ал . Bipew iep м ал ы н а ш еп суырып салы п, 6 i- р еулер cyF apun , с ан -сап ал ак Kecin кылып ж аты р. Арбасыныц доцгалары сыкырлап ауылды басы на кв- Topin, одеMi торы атты ж еккен 6 ipey кел in Бэкен ш ц yiii- Hiu eciic алдына ту р а кал ды . Басы ндары тулга тымарын алып, шлюп карын пакты. Ед!рейген кара муртьш ко- лымсн сылап, ширатып конды. Юшкене nesi сыксыйып, ку л ш турранын д а , Keiiin турранын д а ад ам ай ы ра алм ас- тык. — Салаумаликум!— деп Бэкон алдынан карсы шык- ты. Б у л Keprni ауылдары Д е м е сш деген едк Р ауш ан ау- ылнай болгалы Демесш осы уйд1 жаралап, Бэкенмен ж ак ы н болы п kctti*. Рауш анм ен eneyisi 6 ip р ет к о н ак к а д а игякырды. Э й еддщ aidM болракын epci nopin ауылы к у ц ю л д е л . оты рганда, Д е м е с!н кай та ж аксы керген ni- ш щ керсетумен келедп — Келш озбырлык кылып ешюмнщ алдына шыккан ж ок. У ю мет сайлаган соц болмай кайтсш. Зам ан осы- лардыю', болганы-ак макул!— деп сайланран ж срдщ озш- де-ак Д емесш костап шыккан. К акпара аркасын суйей отырып, Демесш насыбайын атты. Бэкенш ц шаруашылырын, амаидырын калдырмай сурады: — 031М д е кел ш к а й тса м деп ж ур е;им, оныц усп'не 6 ip ж у м ы с ть щ болып к а л ган ы ...— деп сезннц аярын 6 i- ДрмеЙ токтады. — Ол не жумыс? — ©й, Бэкен-ай, ж урттын e3 i карап журуд! койран рой деп Miи. Э л ш ен келса б;р еуд| м укатура ж ур тты н ж а- ны к у м а р -ак . И темгенш ц ба л а сы н а мел кы з берм ей м ш дегешм ж ок. КайтеШн, б а л а кенбедь 9 йелд1 ц басына бостаи ды к легенд! осы куШ беслктеп б а л а д а бш едь.. К аза к ы а д ам д ар рой, ук1 .метт!ц зан ы н д а ж ум ы стар ы ж о к ш ы гар д е й -Min: «К ы зы н м а л г а с атты » деп сол И темген ycTiMiieH а р ы з берш тк.. С оган , м а л алм ай узатканды ры - ма келлкнеи караз алып кояйын деп едш ... М а л а л м ад ы м дегеи1 ж а л а рой, оны Бакен ж ак сы 6 i- ледк М ы н а то р ы а т сол ку рдасы н ан «с у т ак ы р а» Minren 449

аты. Кырык ж е т Ы сап ая алряянп елке бойынла б:л- ыейт!!! алам жок..- Б !р ак ПэкенЫн ойьшша, ауылнай ме- pin басып берсе, ж ай журтгын бьлгеш ая ц асты болып калмакш ы рой... Раушаннын калтасындары мер Деме- ciHKiH 6 ip кер ёпк е ж арап кетсе, одан артырын Бакен су- ра-лайды д а . Букйч елде Бэкенд! бауырына тартып, ж а- кын болып журген осы Д емесш. Былайгы ж урт Бэкенге оскырып караранмен, оныц 6 api д е Д емесш ш ц кебюш тастаган ж ерге бара алмайтындар рой. Бакен баска ойра келместен Д емесш шц тш егше ко- сылды: — Катыннын койнындэры мер а з д ш керегйЦзге ж а- райтын болса, бастырып берешн. Ci3 fe кызмет кылма- рапда, KiMre кылмакшымыз!— дедК Демесш мырс ет!п кулш, сулу муртын тары dip си- пап койды. — Yrtre Kipini3, ас астырайын. — Кой, азаптанба. К елш эю м адам , кенсе жумысы- нан д а босамайтын шырар... Келген1 и жалрыз бул емес кой. Сорымнын алдын еойып ек: «Кайным келш сы ба- расын жсл кетЫн» дсп женгец солем айтып калды, кай- та келшд! ерте ж у р т е зш кон ак болып кет... Бакен жымыц-жымыц етш, б!рер какырынып тама- рын кенеп койды. Ж урттын кезш де esiniu улкен адам балранын, жумысы барлардын шакырып силайтынын ж а- ца сезген сеюлдендь Ш елек данрырлап ед1, сура шыккан Рауш ан екен. Де- месшд1 Kepin, itw pin токтады. — Ден cay ма, келш, мал-жан амаидык па?—деп Де- Meciii ж албапдап амандасып жатыр. Раушан: — IUyKip,— деп ерш'н б!р жыбыр етшзд! де койды. Басына тарткан жаулырын ондай тусin Бокенге ка- рады: — Мен бузауларра су окелш берейш, шелдеп турран кершедь Сен «теремди шакыртасын ба, жаздыратын караздарым бар eai,— дедК «Терем» дегеш — Жаксылык дейтш жас бала ж т т . Сайлау болранда Раушанра хатш ы кылып белгшеген. 1с- Ti ж урп зе д е бшедш. BipaK Бэкенге суй и м д! емес. Ж а к ­ сылык, ксл1п караз актарып, Р ауш анра б1 рдемелерд1 айт- са. Бакен сезштешп сездерш тындайды д а турады... Bip рет ауылнай кол астын Teric кыдырып список ж азур а ту-

ра келгенде, Ж акеылыклен 6 ipre ж(бере алмай Бэкеи вз! де epin шыккан... — С ол кт'т-ак. пале болды-ау, шакы ртпай-ак келсо кай тед! екен ?!— деп Бакен а з ы р а к кей'стйс биилрдк Р а у т а н ундемей cyFa карай журе 6 epin едк — Ой, капли, тура тур,— дед! Бакен. — Йемене? — М ы и а KiciHiH ж ум ысы бар бКпем, соиы 6 irip in ж Р бер. — Н е жумыс ед1 , кайнака? —деп Раушан бурылып кайтып келдь Д ем есш муртын сипай тус1 п, жумысын айтты. К азн! кул1 мдетш киыгымен Раушанка карап койды: — А р азд ы к пен icren ж ургендер1 рой,— деп икемдей Куйентес! иырында, кара шелект! колымсн козкап те н с е л д ф е ту е in Р а у ш а н аз-к е м oiipa шомды. Б к ы л ж аз- ды куш Костомардын басында отырраада, Д ем есш кы- зын Керейге бермекпн болып, артмиш а болмай топты мал ды ай дап келд)'... К осто м ард ы н басьш аи и зй гп 'п ай- дап откенде, кол басында отырран елден кормеген адам жок— Рауш ан онда д а су ал а барып, кудык басында ту- рып уш -терт катын малды керген. — «Б а й д ы н ici ба р м е н » деген р ас-ау, <31р у й д щ ыры- сын ж ещ блтш айдап келе жатканын кордщ бе?— дсп езд1-ез1 кунк!лдескен. Р а у ш а н онда ауылнай ем ес ед!. Б !р а к керген к е зд щ ж азы ры ж о к , е з к э з1 мен ке р д | кой... Еид1 , коре б!ле, мал алган ж о к деп каказды кал ай бер- мекгш'? О я ы к уетш е, М эриям биыл кудайды к за р ы н кы- лы п: « Е ш xiMHin ал д ауы н а туспе, е и р ш к е мер басуш ы болма, басы н кетед!» деп к аксап калган. С айлаура ксл- ген Эбйп д е Р а уш ан д ы о н а ш а ш ы гар ы п алы п, не бар акылын айткаи. О каш а ш ыгарып алып сейлест! деп же- ш л ауы здарды ц кезш де есектегендер: де болып едь Di- рак опдакы Эб!лдщ айтканы: «С актан , 6 ipey алдап орга жырып ж урм есш ! Куманды нэрсеге мор басушы болм а!..» дегеп сд|. Д емесш ш н мал алканы куманды м а? Алабуй- рек екы рды о з кез'м ен кердд. М ы н а ж ег;п ж ур ген торы атты д а калы кнан алды, деп ел ш у лаа ж ур. Осынып бо- piH к ар е ту ры п не рып м ер басп акгп ы ?!. Рауш ан курсЫдй Ш елепн тенселтш турып: — К айнага, шыньщызды айтыкызшы, мал алуыцыз рас e a i ро й !— дедк 451

— С е н т онда ней бар?— деп Бэкен е яф е й е карады. — К елш weniH сезЫ е тусш бей тур,— деп ДемесШ кецюлдеп кулдь — Ж о к , кай н ага, TyciHin турмын. — Ендеше, несш сурайсын, MOpiimi бас та бер,— деп Бакен тары Kipicri. Бакенная дауысы буры пш дан д а катап дау шыкты. Рауш ан мандайын тыржитып, сурланып сал а бердн Мер баспаса, Бэкекши к е н ш кал ады . Кен|‘л1 кал сa, esi томырык адам , кепке шеши а р а з болып, куйш-п?ссд1' да журедк Бул куй Бэкенге, acipece, Рауш ан ауылнай бол- раннаи 6 epi пайда болды... B ipaK Бзкеинш кеш лш та- баы дегенмен, абройды д а ойлау керек кой. ©TipiKKe мер басса, ертен ол ашылып калса, Раушаннык ез басына зи яя келу былай турсын, ОСпл мен М эриямшк бет! не iuip- кеу бол .май м а?!. Муны онлатанда Рауш ан калтыранып кеткен сеи л д! болды. Ш елегш е зш е таман кымкыра — Ж ок, кайнага, eripiKxe мер баса алмаймын!— дед!. Мыиау кантед! дегендей, Бэкен де, Д емесш де ажы- райып карады . Рауш ан Tepic айналып, шелепн былган- датып с уатка карай ж уре бердк Айнабайдьщ кызы eci- riHiH. алдын куреп ж атыр ед1, тусынан еп п бара жатып: — Еркеж ан , ж ур cyFa барай ы к!— дедк К ы з KyperiH тастай 6 epin, Р ауш ан га epin журе бер- генде, ш еш ес! керш калып, баж ы лдап шакырды. Кызы — А згы кга epin азайын деп ж ур екенсщ, енд1 гэр1 со­ там ергежнд] норейш!— деп тыкыртты... Ш ам ж ак к а н кезде Ж аксы л ы к келлн Самауырын капкап, д астар кан ж аю лы тур. Бэкен кушсше басын ты- тып, бук Tycin жатыр. Раушан казан пештщ алдында те­ зок усатып, пешке калап отыр. Ж аксылык кундеп кал- нымен пеш тщ куысында туртан кол сандыкты ал ьт, кагаздары н ак тар у га Kipicin ед |, Бэкен басын KeTepia, Кв31'и а л а р та карады . А ш улы кез^меи Ж аксылыкты атын ж 1 бергендей болды. — К а г а з ж азаты и болсац, кунд>з кел, тунде мазаны алушы болма, ж ина!— дед]. Ж аксы лы к не eKenine TyciHe алм ай, ж алтандап Бэ- кенге карай бердй Ренж]ген турмен сыбырлап Раушан кслдк Ж аксылыктын апалактап калранын керген соя: 452

— Онда жумысыц болмасьш, ж аза бср!— дед!. — Керермш жазранын!-—деп Бэкен козралыккырап койды. — Ж аз, уюметНн кагаздарын сандыкка жиып ко- Йып, мен басымды ж1бере алмаймыи! — Эй, коясын, ба? — Коймаранда кайтпексщ,— урмакпыски? ¥рып кер, гтуртекел icTcn езнцЦ каз1р айдатып ;i;i6epeiiini.. Бакен калш-калш erri. Раушапга ем!р!нде мупдай ашулаиран емес едк ©3-031 бо'лып Раушанра б!р-ак кол тнпзген, онда да дэлдеп урман, сипай С1лтеп, басында- ры жаулыгыи рана ушыркп Tycipin едь.. Бэкен орнынан ушып турды. Раушан куш сокса да, 1шшен коркып тур ед1, Жаксылыктык артына таман жы- лысты... Ьэкен Kynicin суйрете барып, d iriH кид! де, уй- ден шыра женелд!... Юшкене шам сырырайып, сэукелесшш ушынан со- зылып тутш шырып тур. Уйд1Н iuii кара куцп'рт. Дала боран. ¥йткыран жел карды экелш терезеге тысырлатып, жапсырып жатыр. Жаксылык етбетшен жатый караз жазура Kipieri. Раушан жашяида шокиып отырып, буртж жастыц K03i- нен ЫТК.ЫП шыкканын сезбей д е калды... Бэкен cKi-уш кунге ineiiin уй карасын кермед1. Ермак- тын уй!не барып жатып алды. Кулзнпа уйден уйге жу- ripin, осек тасумек болды. — Коммунист болыпты деп е.м Foil, рас екен. Мырза- раны уйшен куып шырыпты... Каранты уйге айдатам деп- Ti... Бет!м-ай, мундай эйелд! к!м керген?!. — Паны да 6ip сорлы, айтканын штеп ерд! де журдБ Бастаи катан устау керек ед1 — калага апармау керск ед[... _ — Апармауына каратты ма, epiKCis вкетт! foh... Ол катында дш бар дейс!н бе, айтканын icreuece, тастап жу- ре беруден тайынбас... — Шешей-ау, сен бшетш шыгарсын, ана хатшы бала мен Раушаннын кец!л! жакын деген рас па екен?— деп Cip катыи Кулзипага тепе тустй — Бэр! рас, «елш бузылран адам foh, oFan не айтса да сияды,— деп Кулзнпа оны шынра шырарып койды. 453

Бэкен уйге келмеген сайын Раушан кешлс1.зд!кке т у се бердЬ Мезг1л1мен тамарын да icren iiue алмады. Журт есектеп журер деп хатшына уШнщ макына жолатпады. Тун бойына уйыктай алмай, керер танды kosimch аткы- зып журд]. Квз! Main бара жатса, калтырап-д'фмшеп, сурлаиып, жудырытын туйin Бэкен теша келе жаткан секйхдь Бэкеншн туынде бурыигы жаксы керу, аяу бел- rici жок — колынан келсе, Раушанныц канын iniyre та- йынбайтын адам секмда... Уйкысынан турган сок албардага малый жайлады да, какпасынык алдына шыкты. Кун тымырсык аяз. Жердщ кары ширап, такталана баста тан. Арбаны тастап журт сыртытып шана жегш жур. Kniм! жука адамдар д!р- дектеп, желге карай алмай ыктай бередк Bip-eKi эйел су алып келе жатыр екеи, Раушанныц тусына келгенде кы- рын карал куккьпдестк — Бозбала карал тур-ау!— деген сездерш Раушан- иын кулагы шалып калды. Раушанра мылтыкпен атып жгбергеннен ауыр тядй — Не айтып барасыд, шешей? — деп Раушан сурла- ныл, uirepi карай журдК Катындар одырайысып тура калды. — Кой кетешк, бул бетпакпен бажылдасып kim тур- сын?—деп 6ipeyi куккйлдеп ед1, екшнлЫ соны костаган- дай, Раушанныц келу1н кутпестен жур in Kerri. Раушан бурыирыдан жаман ашуга мшд1. ©секпй, улы т1лд1 эй- елдерд| эз;рей!лден бетер жек кердк Жалрыз булар ра­ на емес, ауылдын эйелдершщ бардак каллы осы. Рау- шанмен бу.рынгыдай шуйпркелесш сейлеспейд!, сыр айтысып мундаспайды. Раушанра кез келсе, б!рдеме дел кубгрлсп араз адамнан жаман кырын карал кетед1-. Б!- рсн-саран катындар турып сейлескеимен кектеп кекетш, мукатып болады. Раушаннын дурыс созш де бурыска шы- гарады. Бурынрынын усп'не Бэкеинщ ашу шыгарып бе- тен уйде жатканы улкен кайры болды. Ауылдын iuii гу- гу энп'ме: Бэршщ ермеп Раушан. Раушанды есектеу, Раушанра жаппаран жала калдырмау болды... Бул ке- fliccia куйд1 аз да болса жеюлдету yniiii Бэкенмен табы- су керек. Бэкенд1 уйге экелт, бурынры турмыска Kipy керек. Бэкснгц уйге шакыру ymiH Раушан Ермактын yfiiiie женеддй Кайырбайдын ecirinin алдында 3— i еркек бас косьш, свйлесш тур екен, Раушанды керген сон сездерш 454

коя койып, бэр! де карай калды. Кайырбай кезш кадай тусш , ж ебес! козгалы п, Kyfiiureii п!шшмен: — Э й , к у д ай -aii, кермеген 1 м !з ке п екен рой!— дед!. — Вэкеш пд нашарлыгы гой, болмаса, какандатып кокгаи ш а, осы катынды Т1л т - т 1 л ш салмас па?1— деп екпиш Gipeyi куш посты. — Бакен калан урсын, кит етсе, протокол !степ тур- ыега ай датам деп отырса ез!ц де ксркарсы д?— деп то-, лы кш а келген лсылтыд сэры xcirto Бэкенд! ж ак таган Кайырбай к ен т калды: — Ауылнайдыд Дротоколынан елген адамды корге- н!м ж ок. Басы мды мыд жердей с!б!рге айдаса д а, а з ка- тыпым б о с а т!л!п-т1л1п ал а р ед!м ... Байы ж ам ан болтан сон басыиып отырганын кармейс!н бе?— дед!. К ай ы р бай ды н шж ш ге.ч с а з in тусынан «Tin б а р а ж а- тьш Р ауш ан ecrin калды. EcTin калды гой, дегендей ж а- кы нда ту р ган Kiel Кайьгрбайды таягы м ен ту ртть — EciTce, eciTe берс!н, катыннан коркып, айтатын сез!МД1 ай тпай ту ра ал м аи ?— деп К айы рбай дауы сы и т ьд а р ы п свйлед|. Рауш ан ы за кысып т!стенген куй!, Ер.мактыд yiiiiie келд!. Уйде ж ан жок, ж алры з-ак Бэкеп, кугнсше басын тыгып, бук тусш жатыр екен. Уй iuii караколедке, -ср е­ зе б аттаскан кы рау. Кун coyjieci болар-болмас кан а те- резеге тусе бастаган. Ж е г ш б ал адай бук тус!п ж аткан Бокепд! керген сод Рауш ан н ы н im i елж iреп kctti. Ы сты к ж асты к кезш ен ка- л ай ш ы гы п кеткен ш д е бЬлмедк Ак.ырын басып Бэкен- Н!« ж а к ы н а кел ш , б !р т !зе р л с я отырды. — Эй, турсайшы, уйге барайык! Д ауы сы калтыраны п, ж ы лаганы н, ж алинганьш б!л- г!з;п тур. EuKeiiin ЕэкеннЗк KyniciH аш ты . Бетйх ап ар ы п б с т ш е таял ед1 , буртдстенген ыстык ж ас домаланып Бокешнц бет!пе а га бастады . — К ал ка.м !.. Араздыкты__ кой ... Мен! рен ж 1 тпейг.ш« дейпнщ кай да? Сен уйге барм аган сод мен Tipi олш журдпн гой... Ж ур тка карайты н бет!м д е калм ад ы ... Жур, уйге барайык!.. Рауш ан бстш-бстп:е таяды . Бэкенглп 6eTineii шопыл- даткп суйд! д е, блердеп cesiH айтып жалынды. «Ендн-э- pi сеiiiя, ай тк ан ы дн ан ш ы к п а й ы н !» деген с езге ш еи ш ап г-

ты. BipaK, Бакен былк етпед!, Бакен сурланып, TicrenroH куй!, коз!п|ц жанары жасаурап, мелшиш жатып алди. Dip ауыз сез айтпады. Раушаннык суйек босатарлык. еез- дернин 6ipine де Ж1б1мед1. EciK ашылып ед1, Кулзипа екен, даладагы суыктыц бэрш уйге Kiprise, жаман i<e6iciiiiK басы какайып, пешке келin суйекдь Раушан басыи катерin турып отырды. Кулзипа Раушат-а мыскыл кез!мен парады: — Йемене, сорлыны енд) мунда да тыныш жаткыз- байын дедщ бе!.. Эбден сагыиып бара жаткан шыгар- сыц!..— дедь Раушан ызаланып, калтырап коя берд'ь — Жумысып. болыасып, бай ез1МД1и! — Байыпнык кап екеиш 6i.neMi3,— деп Кулзипа мыс- кылдап кулдй — Тэйт api, тарт тшндН Накактан б!реуд1 неге k i- нараттайсын?.. Мойныма койып бере аласын ба?.. БР реуд) накактан KinapaTTaFan адамнын жазалы болагы- ныл бнпесщ бе?.. — Тартсак тарт тшвдН Тер1мде отырып шаптыга- тын меш'ц кай атам едщ!.. Кергеназ бетпак, кергена'з- fliriiwi ушкде отырып ideceii де болар!..— деп Кулзипа мулдс ершелендк Раушан ашуга тыгылгандыктан жылап яибердк Кул- знпаиыц шашынан бара жулайын деп ед1, эюм адам к1- . circ кол кату керек емес дсген Жаксылыктын айткан законы еш'не Tycia, e3in-03i кушпен басты. — Тур, уйге жур, уй менш емес, сенin уйщ. Ашуыц келсс уйден мен: айдап шык,— деп Раушан Бэкснд! тарткылай бастады. Бакен салбырап басыи нотерд!. — Жур деймш! — Тарт Т|'л1ПД1, бармаймын! — Осы уйден сеш алмай кстпеймш! — Эн, коясын ба? — Коймаганда уратыныц ной... Мен сенщ катынып- мын. Мен урганынды кетерем... Урман тугш ш трем де- сенде, уйге журил! — Кет opi,— деп Бакен Раушанды енбеннен итер!п ж1бердй Раушан шалкасыпаи туст!. Кулзипа мыскыл- дап кул!п тур екен. Раушаннын iiui от болып ертсн1п кет- кеи сеюллендй — Мейлщ ура бер, 6ipa«. уйге жур!— деп Раушан 436

каЛтадая жабысып еда. Бул жолы Бзксн зякты жумсады. Аягыисн Teyiir ж 1бергенде, Раушан шалкалап барып кулады. Жаулыеы ушып тутть Табалдырыктагы агаш ка Tiiiя басы азырак. дынкылдаган секшденд!, 6ipaK ашу кериеа кеткенджтен ауырганын онша сезбедк Оркынан турып дударланган шашын жиып жаулырын басына тартты. Калтырап отыргаи куй] Бэкенге актык per ка­ рали: — Барасыа ба. жок па? Бакен сурланып, мелшид!- де калды. Рауш ая уйден шыгып Kerri. Уйдем калай шыкканыа 03i де сезбедк Кайырбайлар гоп сейлесумен тур екен, ашумея пш ккап Раушан туп-тура соларга келд!. Бул неге коле жатыр дегеадей еркектер ажырайысып карады. — Е, Раушан, ауылиайлык калай екен?— деп сэры ж т т жымыкдап кулдк Рауш ая калтырап тур. ©кпеа аузыяа тыгылып, сей- леуге epiK бермейп'и сеш'лдя Кяйырбайга карап п'кйе- iiin: — Кая яaFa, журттыц бэр! налоп'а салып болды. Осы ауылдагы влмел1 кедей Бака атам да тугел телеп б т р - Толып жаткая малмеи отырып налопшзд! уакытын- да телемеу!н13 уят!.. — С1з уялмай-ак койыцыз, келш, уяты болса езьме келед! той,— деп Кайырбай сурланайыя дели — Айткандай-ак бар екен!—-деп mend 6ipey куцкш- ез!МД1 айыптап журу1 мумкш... Онык ycTiae с!з малы- дызды тугел жаздырып. отырраи жоксыз, 150 сиырыцыэ бар, списокге 5 0 сиыр деп жаздырыпсыз, 100 сиырды укЬ меттен жясырып отьтрсыз. Создан кеарпизден былайгы кедейлерге салык ауыр тусш отыр... Талкект! койып, тв- лейтш болсан бупя теле, эйтпесе болыска айтып, ма- лынды сатуга адам шырарам! Кайырбай кысылып сала бердй Былайгылар 6ipine- 6ipi карай жымындасты: Кел!н ашулы екен... Келшд! ашуландырган элп Бакен шырар. Ол итке yfliae бар деп айтайыншы!.. деп Кайырбай мэйменкелей бастады. — Жок, кайнага, ол ею арага делдал болмай-ак ко- йыныз. Табыскымыз келсе ез:‘м|'з де табысамыз... С !з ез жумысынызды бш р]щ з — 6yriuneH калдырмай налокт1 18 в. м^а.-ия. 457

салыдыз. Буплеи калдырсаныз, маран екпелемешз!.. деп Раушан уйше к.apan журе бердь — Бай-байдык ызрарьш-ай!.. Бэяры Бейсенбай бо- листан да катан гой!.. Мына калпын коймаса, ек! аягы» мшды 6ip ет1кке тырудан тайыкбас!.. — деп зкург даСыр- ласкп бастарьш шайкасты... Пештщ тубшде отырып Раушан ofiFa шомды. Кара- келенке тарткан аласа землеике бурын жылы, жакын ке- р!ксе де, каз!р б;р турл| салкын тарткан секч'лд!. Бояуы квшкен каракожалак пеш, Tici сьшраи кара саидык, жер­ тв твсгген шокпыт курым ки;з, босарада турган евро, со­ ра уетшдег! кетш шара, ая.к-табак 6api де квзго жат cexLiai квршед!. Раушан бэрше де ашулы кезбен карай* ды. Осьшын бэрт куш бугшге шей'ш мулк'ш дея иемде- liin келсе, бугШкеи бастап осылардан безш, кол vain отырр'ан адам сешдш. «Меш'н не жазыгым бар ед]? Ыс- тырына куйд1м, суырыиа тондым. KecinTi ез!‘мен 6ipre журш !стед1м. Атын эйел деп кемз'тпссе, енбегшде кемдш болтан емес... Осы куш ауылнай болып журлпн. Эйеллж ауылнай болуы ел квЗ!нде epci де шырар. BipaK мен ер:к- с1з болып oTwpFaH жокпьщ рой, бастан демдеген едь Мэриям айтканда Бэкснщн. ез! де бар ед'к «Катынымды ауылнай н.ылып сайлатпайым» лесе, сол жерде тШ бай- лаиып калды ма? Сайлаушы келш жнылые бапранда, Таскара Бнягалар вкештеп: «Уструктордьщ эйелден сай- лаймын дегеш макул-ак... Еркекп сайлап окган зкервиз жок, еид! эйелдерден сайлап керейжнн... Раушан келin болсьш дегенге, мен ез)м ырзамын!» дегенде, Бэкен сон- да да 1шшдс бар едй.. Сонда да ек! езу! кулатыка жетш мэз боп отыргам секшд! ед(... Енд! не кыл дейш?.. Деме- ciifiiiH айтканын гстемед! деп ашуланатын не жен1 бар?., бткен ejiipine, я жастык кылып, я мастык кылып кезше шоп сальш кврген eMecniH. Княнатым болса бет'ше него ашып айтпайды? ГОнамды мойныма койып отырып жа- вамды неге бермеШи?.. Кулзипара таба кылгаидай не жазырым бар ед1?1.» — деп ойлайды Раушан, Жулырынан аяры шырып, алба-жулба болып бурсен- деп 6ip эйел келль Оц жак кез( кегерщ icin кеткен. Пеш­ ке аркасын суйеп отырып, ауыр курении: —•- Келш, шырарым ceni коммунист дейд!, шокынды дейд1, afiTeyip журттын такпайтын eceri жок. Журттын ecerinc epin мен де сенен бойымды аулак салып зкур ед:м. Енд! шарасыздан келш отырмын.., Ана бэйбнше маран 453