Б. Майлин-Тандамалы шығармалары

СЕКСЕН СОИ Егеубай ертенп шайын iuiin, кора-копсысын онла- Г;ын деп тыска шыкты. Ноябрь iuii болса да пар жаума- ) ап, кара жср. Ky3ri кара дауылга кыстык ызгары косы- лып, аспандакы сур бултты куйкылжытып, ызкырыктау Оолып туркан. Уйден шыккан ынкайда тесж-тес'ж больш туркан лапастан соккан жел Егеубайдыц макдайында- гы шайдын шыгаркан Tepin жойып либердь Кабагын жиырынкырап, лапастык алдында турып, ак тымактыН уз!к бауын байлады. Тыска шыкып 6ip-e.Ki аттап журе берем дегенде, жапырайкан корасыныц кулап жаткан Сурышы к ез1не шалынды. «Мынаны ондап тастамасам, болмас» деп тем]р Kyperin алып, кулакан шомды уне бастады. Ллбарда туркан кек ш олак ат, куректщ тыки* рымен Екеубайды танып, жем (здеп окыранып койды. «к, жом кереккеи екен, сев тупл байдарка да нан жок.» Дед! Егеубай куб1рлеп. 0 3 i шомына айналып, тастагав K«niH уске шыкып жайлап салып жатканда, 6ipey келш: — Салаумаликум!— дед!. Егеубай, кеиет шыккан дауыстан, шошып кеткеидеи, басын котерш алып: — Эликсадам... Е, Тыньшбаймысьщ? Уйде ме ед1н!- Dip-cKi куинен 6epi негып кершбей журсщ? . — Кеше жнылыстан келд1м рой,— дед! Тыны.мбаИ| Егеубай, шоммныц басынан Tycin, курепн таяна ту* рып, еурай бастады: 260

— Бетен хабар жок. «А лаш орда ашылды» дейд[..( Бес-а.пты делегат келген екеп, ш ш д е суеты 6ip ж!г1т бар, о'рэ бастыгы болса керек... О л ар Найзальна ж урш кет- l'i. Болыска: «Тез а к т а жиып кой!» деген екен, сол ак- шаны ауылнайларга белin... B isa iu ел кедей,—деп а к т а * вы баска ауылга ауыстырдык... Сонымен, калган акш а* вы уй басына белгенде 80 сомнан келдк.. «Сексен сом» легенде, Егеубайдын таянып тургая куреп ж ерге тусш Kerri. 0 3 i безгек болган к!с1дей кал- тыранып, K®3i карауытып, аузы жыбырлап, кайта-кайта «сексен со м !» деп айга бердк.. Тынымбай ан-тан, Егеубайдын неден сасканы огап жумбак, баска 6ip пэле болыя калды ма деп, ол, шег!не бередь — Б 1зд ш ауылнайда да бай лар бар емес пе ед!? «Б ай салык» к тем едвд ер ме?— дед1 Егеубай ecin жигандай боп. — Бай салыктыескерш ек-ау, ауылнай ырык бермед!: «БЬде елмел1 кедей жок, 6opi д е телей алады» деп. Л а ж * сыз кейдж. — Апырмау сексен сом дейд1?!— деп, Егеубай, 1Л- repi-KeftiHfli журдй Тынымбай кет1п отнрды. Егеубай албар ш ш д е 6ip- сыпыра ж урш , уйше к!рд1. Катыны Егеубайдын тозган кшмш ж ам ап отыр едй Егеубайды Ke3i шалуы-ак муц екен: — Осы уйде бупн б!р Tyflip шэй жок. Кызыл Ke.ii.4- нем к ар ы зга шэй алып ем, о да сурайтын шыгар... Шэй карастырып баксайшы,— дед!. — Ксй, катын, шэйдщ жен! болар, мына сексен сом-* ды айт!— дедь — К айдагы «сексен сом»? ■— К айдагы дерщ бар м а: «Алашорда» ашылыпты, сонын расходы, салыгы... — О рдасы не?— деп катыны тацданып едк — Бьпмесен, сурама. Сен туп'л ез!М де анык бклмей- мш, sfireyip «Алашорда»—« а к ш а » дегенше гана ту- ciHeM... — Сорымыз кайнаган екен foh!— деп, катыны ауыр курсшдь .. Егеубай оты ры п, терен ойга б а т т ы . Дуние к е м ш 1Л1гк ш аруасынын рета'зд|’п кез ал ды н да елестеп, б1ртурл» ты н ы ш сы зды кка айналдыргандай болды. 261

Будан 6ip ай бурын «А л аш » жшттерШ милиция кызметше аттандырганда, ез ауылынан шыккан Керкем- тайдын баласына берьтетш бес мыц сом мен Еркебайдын жоргасына теленгенуш мьщ сомды белгендеде, уйбасы- на 80 сомнан келш едь Егсубай ол жиналыстыц шнде ез! де болып, жарлылыкын айтып, 80 сомды тэлемеймш ле­ се де, >icirix жинай келген делегатка 6ip кулар: «Мынау большевик, карсылык кып т у р » деп ша^ым 6epin, Егеу- бай усталып кала жаздап, 8 0 сомды бгреуден кажет оперт зорка кутылып едк Сол борышыпа—катыныныц былтыркы теркшдеп экелетш жалкыз кызыл сиырдынта- йыншасын 6epin, зорка кутылып едь Мына сексен сом- га орын ж ок. Алым акшасын сурап ауылнай 6ip жа- гынан д тр л е й д ь Аршынын 12 сомнан алып, акшасын куз беремш деп, катынына кейлек кипзген борышы та­ ги ба|р. Ералы саудагерден 100 coMFa 6ip такта шэй алып ед1, оны да телеген жок. Bipep кара болса да со­ тым соймай такы отыра алмайды. Кузп алран 15 пут erinHin сеп з-ак путы калган. Шиеттей жас балаларды нансыз асыраура тары болмайды. Уй Imi туттай жа- ланаш... Осы керектит 6ip де 6ipin орындай алмай отыр- FaH Егеубайдын мойнына сексен сом шккен сон негып кайгырмасын, некып саспасын?! Егеубай «уЫ» деп ауыр курсшдк.. «Ауылнайдын уйше делегаттар кел1пт1» деген хабар 5щр элетш де дуцк ете тусть Муны еЫткенде Егеубайдын коз алдына сексен сом елестей Kerri... Бойы муздап кал- тыранды. Сексен сом оныц жаны, делегаттар жак а-12; тын эз1рей1л сек1лд|' квршдь Тула бойы д1р1лдеп, журсп дурсшдеп, тамагына 6ip нэрсе туркай секыш жугын- дырмайтын куйге ушырады. Катыны шэйш демдеп ку- йып берсе де, Егсубай бурынгыдай жадырап iiue алмаи, 6ipep кеседен кейш тенкердк Сут салмадан 6ip аяк iniin алып, твсеп'не жатты. Ё сгд ер тг «80 сом» мен ауыл- га келген делегат болды. К,оиша ойланса да, акша та- былатын орын жок. Бермен тары кутылмайды. Зриое- р1ден сон амал тапты: танертен турып, кок шолакт жегш алып, самалыктэгы кудасына кетпек! Тупкыпк кутылмайтынын б тсе де, мына делегаттардын келг каркынынан калуга 1здеп тапкан амалы ед1. 0cuF 262

белш буып, тан сэр!де катынын оятып, шэй куйдырль:, Квк шолакты жетектеп барып сугарды. Шзйд! жана алдына ал гады жатканда, ауылнайдык шшкене бала- см келш i<ip;a. — Ата, сеш делегаттар шакырады. — Делегаттар?.. Меш кайтед! ексн? — Биш еймш , тез келсш дедь.. Кесе колынан домалады. Асып-сасып, жамаулы куш- ш иыгына Ш п, жай табан еи гш киш журе бергенде, катыны дауыстады: — Сорлы-ау, тымагынды кисейнл, кулагым ауырып жур деп ен гой, жел устар!.. Ауылнайдык yfli. Тер алдында солдат кшмд1 уш Ж1- riT. К.ара бужыр ж т т , |р1ленген турмен жанындагы eKi жолдасына бастык тэр1здешп отыр. — 1влндер, конактар, май жендер, карындарын ашар,— деп кояды ауылнай. Егеубай апалактап Kipin, сасканынан сэлем берд5. БосаРа ж ак ка отыра калып: — Аманбысын, ауылнай?— деп ед1 ауылнай ершн жы- бырлатты да койда. Bip аздан кейш Kirirrepre: — Мынау отырран Егеубай деген картымыз, бу к1сГ- деп 80 сом THicTi,— дедл «Сексен сом» десе Егеубайдыц жыны бар, тудаболы д!р ете туседь — Кане, отагасы, акша шырарыныз,— дед! кара бужыр. — Ойоан, шырарым, акша жок! — А кш а ж ок деген не сумдык?! 01з ондайды ecir- пейзпз! — Не кврмеген кектукыл дейс!н, жалтаруын ка- рашы,— дел, жолдасы кункшдедк — О гараеы, акша тап! — Карагым-ау, сокыр тиыным жок, жердей К аза­ нь!а ба? — Мынауын «Алкшордага» карей гой mi... — Ойбай, агама, шыр>агым!.. «Алашка» карем деп бныл туткын кыла хсаэлап, п;зеипактк,кужмтаклллмграыасизацбЕ,угазейауутблааый»осйFиo: ыfiк.раынмшбзмара,л;.ь:::;н:ебт-таерй? >дыи куш! - К арс^ с балалар!дмды немей асырарыыды бйпмсймЬ».

— Осынын атын алып, артыгын кайтарып берсеэдер каПтед!?..— дед'1 ауылиай. — Содаи колайлысы болмас. Бар, Ержан, ана Kicini жапыца ерт те, атын эксле рой,— дед1 бастыгы. ¥зыи бойлы сары >Kirh бес каруыи асынып. — Ж ур, отагасы!— дедь Егеубай сурше-мурше турып, букшенден уШие бет- тсд|. Мылтыны copaiiFan солдат, осы кашып кетер-ау дегецдей, окшесш басып келед!. Келе жатып ойлайды: «Дпырмай, ауылиай наган неден eiuiKTi екен?» Кенет ecine rycTi: Былтыргы сайлауда ыуны сакау жары ися- дспген гой, дэуде болса сонын Kerin ашу шыгар... Делегатка кок шолакты жугендеп 6epin едй — Ж ок, 03iu алып ж уресщ !— flsai ол сурлаина. Егеубай сез айтпай ала жеиелдк Кок шолак албардан шыгарда, лапастын алдыкда турган Егеубайдыц катыны ект квзд1 жаспен булаптур ед5; — Ж алгыз атты «Ллашорда» какшыды. Кудан-ау, енд! кайда барып кун кередйз?!— де;и.

КУЛПАШ Кулпаштын кешлЫзджке т у с т журген куидер!н!н 6ipi ед|’... Устшде, epiM-epiM бол Fan сон эр жершен 6ip туйin койкан ecKi кейлек, онын сыртында тозыры жетш, тулакка айналкан кыс'ка ecni тон, басында селд|реген коне бекебайдын ecici журнары. Бет-аузы кенсктей iciK; тонып- 6ypcnin, уйдщ бурышындары пешке аркасын суйеп, му- найып, терен oflFa шо.мган адам ш а Кулпаш отыр. Ка- сында, жыртык кушге оранып, бук Tycin баласы Кали ж аты р. Уй суык, жамаулы терезенщ жыртырынан к!рген ыз- рырык шекедеп шыккандай... Уйд1ц iuiin жылытура — пешке жагылатын отын жок. Отын табылар жер де жок... К ар а судам баска керем татпаганына бугш ушш- Ш1 кун. Алты аиры кыс тартканы — аштыктын зарда- бм. Бар сенет!н байы Мактым ел кыдырып тшек титеп, ерте кетш, кеш келедп BipaK, онын да табары жок— Ойтселе, Мактым кеткенде, сол б1рдеме экелетшдей керш ж а рым кеш'лше сеп кылып, езш-ез! алдастыру- мен у зак кунд1 кеш кылады. Бул — Кулпаштын бугш п удет1 емес, кептен берг! эдеть Ж агын суалдырып, ж узш саргайтып адам карагысыз кылып барып, акырында юкке айпалдыргап осы одет, осы шыдамдылык... Кулпаш осы кезге шейш езш ен бетер баласын аяу- мен келдь Ауыл-аймак, кврип-коландгфынан сурасты- рып алкан сорпа-суын баласына берет!н болды. Соцгы кезде онын eai де болмай Kerri. Бул ауылда отыррандардын б(рсыпы:расы-ак ел мелi кедей, 6opi де «шыкпа, жаным, шыкпа» деп отырган секшдп Бурын- 12в. м 265

рыдай ауысып тамак беру абысыи-ажын арасынаи ке* Min K eni. Шагын тамактыц устше 6ipey келсе, KipniK- шешендей жиырылатынды шырарды. Муны, acipece, Кулпаш сезедь Бурынды-сонды, аш болсын, ток болсын тамак yiuiii 6 ipeyre телм1руд|' ар керетш Кулпашка бул оцай болсын ба, керил уйлерге катынауды сиретш ей.. Mine, 6 yrin — актык азык т аба алмагандарына yuiinuii кун. Iuii кабысып, журсг1 карайып, кэз1 булдырап, ел1М сагатын куткеидей ыпыны кет in отыр... 9л i есьдерт1 бала- сында. Ойлап отырып-отырып кабанян шытып, кеШспк тартцан Ki'ci тэр1зд1 баласына карап: — Кудай-ай!.. Не кылмысымыздан бул куйге тутк екен?!— дед!. Жылап >Ki6 ep®. Бурт'!К-бурт1к ыстык жас устацсп жаргак тоннын омырауынан сырранай бастады... II Лштыктан баска Кулпаштыц мазасын алатын тары бф он бар ед1. Ол ойдыц Кулпашты кинаганына 6yriii eicinnn кун. Кыстыц бас жарында, журтпен катар соятын малы болмай, жалгыз атты уры алып, Мактым жаяу тыек тису- ге айналгаи сон, Кулпаштыц 6 ipre туган ciiuiici Раушпн колin Кулпашты азрырган: «Осы жаманмен 6 ip а з кун eMip ©тюздщ рой. Епдт калган o?.iipiiwi корлыкка салма... жыл болса ауыр, осы бастан азбас-тозбас халйиц ойла...» деген. Кулпаштыц К0ЩЛШаудару уш!н Раушаннын усынатып адамы — /Кумагазы. «4 0 — 50 карасы бар. Dip ауылдыц байы. Бурынры кл- тыпынан бала калган жок. Ж асы биыл тап 40-та. Оган тч- сец е зщ хан, езщ бн боласын!..» — дейД1 Раушан. Кыстыц бас кезшде сптеп кунделж тамактауып aiuwia конмарандыктан, «байыцды тастап, байга та...» дегсп.ь- Кулпаштыц журеп' тас тебесше шырып: «Каратым, Раушанжан-ау, аузын барып нерып адтыл отырсыц!» деп ед!... Арадац CKi-уш ай ©ткен соц аштык шецгелш каггырлк салдьг. Турмыс xypi кнындыцца айналган сон, acipece, ба- ласыпыц там ак сурап жылагаиына жаны тезбеген сод. Kciioip KcfucTiK тарткан уакыттапда Кулпаштыц онына Раушапныц ceai тусетш болды. Б'Грак.ол сездйюзшепан- далы, я зняпды eKeiiiii бул уакытка шейin айырып б!лге»

емес. Эйткеимен соны ойлайды, неге ойлайтынын e3 i де бшгейд!... Opi-capi болып жургенде eiiyiici Раушан тары келдь Кулпашты керш аяды, жылады... «Еш й елесщ гой, жазган, мен биыл не айтып сд1м?!» дед!. Кулпаш ундемей ойга шомды. Журспнде таласып тур- гаи ею ой бар: «Жумагазыга тисем, тамагьш ток, кайлен м кок болар ед-1... Калижанды д а ашыктырмауга болар ед!...» деп ойлайды. «Жастан косылган косагым едп Они жылатып тастаганда не одам!..» деп те ойлайды. Ею ой- дыц 6 ipi ж едш шыга алмай, ез1 катып отырган Кулпаш- тын басын одач жаман катырады... Кулпаштын кажыранын, над бурынгыдай карысып кет- пейпндШн сез1п Раушан созд! кссш айта бастады: — ...Мына куйiимен узаюс.а бармай ©лесш. Ceiii е.'лм- нен куткаратын б1зде де эл жок. 03!.м:'з де сол Ж умагазы- даи кун Kopin отырмыз... Еню созд! койып, соган ти!..— дед!. Кулпаш Kypciiui: — Калижанды кайтем?— дед!. — Ойбай, апа, баланыд басы курсын, ayeai ©з камыд- ды же, артынан алдыра жатарсын,— дед!. Байын ауызга алмай баласын гама атаганы — Кулпаш­ тын эбден ancipen, ecni кайрат, шыдамдылыктан айрылган- дыгын бь’ш р д к Жумагазыиыд нуснауымен кслген Раушан, апасьшыц жайын сезген сон, icri б!ржо.ча GiripyfliH, камына Kipicri. Кулпашты кызыктыра сейледп — ...Не бар тамак соныц уй!нде. Бузылмаган казы, бурул! ет, шужыктыц саны жок... Ол! кунп дастарканнан паны уз!лген емес. Ceiii алып берсм1н дсп бЬ/ин уйдеп ку- ileyin сез кылганда, «одан артьпс катынды !здессм де таба алмаймын гой» деп кутыц-кутын етед!... Бузылмаган казы, бурулi етт! ссггкснде Кулпаштыд аузынан суы агып.ынтыгуга айналды. Бурлжтфген аш- т'ык, там акты гептан сон Кулпаштын ерк!н алый, жед- гендей... Ж уреп дуп!лдеп, icosi карауытып «тием!..» деген соз ер!кс!з аузынан атылып шыга жаздап отырып: — Эй, карагым-ай,— деп esein жылап яйберд!.— Ка- рагым-ай, ездер!и бйшй... Мен естен тангак Kici гой!..— дед). . Ж амаулы кушге оранып 6 ypicin ж атка» К али >кы- бырлап: 12-

— Эже!..— дедь — Эу, карарым! .— дед1, Кулпаш. — Окем келд1 ме?.. — Кдрарым-ау, экецнщ карасы батсын!.. ш Танмеи кеткен Мактым ani кайткан жок. Куп батуFa барып калды. Бораиды ызкырык азырак cepniain ашылыи, булттьщ жиегшен шыккан кун Мактымнын, жамаулы терс- зесшш козшеп кершш, босара жакда нурлы сэулесЫ ша- ша бастады. Кулпаш пештщ касында. Жанында 6ypicin Кали жа- тыр. Ойга шомып 6 ipa3 отырып, «уЫ » деп ауыр курсшдк Бул Kypciiiy — кун батардын алдында катындардын от жа- гып, су окелш, та мак асатынын еске туаргенджтен шырып OTwpFan емес, бул — журект! каптап топтаиып, iuii-oay- рын елж1ретш, тула-бойын удай жайланан калын каарст- п'ц, ауыр дерттщ ушкыны едк Сол дертт! Кулпаштын Kipcis таза журег'ше салып отырран — ciiuiici Раушан. Раушанра косымша болтан — ызгарын тепп бурл/кп'р- гсн аштык!.. вткен емфшде ойына келмеген icii Кул­ паш icTcreai отыр. Байынан айрылып екшпп адамга, от- ксн еныршде ойына шрмеген адамга тиюге узде берд>- Ертсц Mauri кетпек... Bipaic, калан кетпек?.. Оны Кул- паштыц e 3 i де бшгейдь Раушан ксткелi ойлаганы — жалгыз Мактым. Мактым- ныц езш айттырып куйсу болган шары квз1не елестеидп Ж азгы кез... Мактым урыи келген. Туксиген кабак, ку- п!ык мурын, сцкек денел1 карасур ж1ггг. Журтка калаи квршстппн о зi бшсш, oiiieyip Кулпашка унауы анык. Кулпаш 6ip кергенпсн-ак Toyip Kepin кеткен. Содан бс- pi CKcyinin арасы ani Toyip. Bipine-6ipi наз кылып сейлсс- кеидс: «Екеум1зд1 кара жер айырар» деп серттесетш- Мактым уйде аз рана жок болса, «кайда к е т ? » Деп 1<сл‘ гепшс ыитык болатыи К улпаш осы.... Свйткен Макты- мын бугш тастамак! Эй, ракымсыз аштык-ай! ЮмдерД' жилатпады, idмдер жыламады!!. Кулпаш оке in жылап ж 1берд!'. bypic.iri жаткаи Калп козгалып: — Эже! — дед!. — Йемене, карарым?! — Окем, келд! ме?! 268

IV Д ал ада тыдыр бш нш , сыкырлап есж ашылды. !\\ыр- жиып тырыскан кыска тон, каудырап наткан жаман тымак, аягында кэнышынан басылган жыртык етж; мойнында дорбасы бар, жагы суалып, K03i адырайып, адам бейнес! кеткен 6 ipey eciKTen Kipai. Б у л — Мактым ед!, Кулпаш жалт етш карады да, муцайып Kerri... Кали басын KSTepin алып: — Эке, келдш бе?1 — Келд'1м, карагы.ч!... деп кемсендеп, калтылдап жыртык eTiriH сыкырлатып, уйд!ц ортасындагы 6 aFaii- нын тубш е келЙ1 Мактым салбырап отыра кетть Кали суйреплш турып, eid кв31 Мактымнын мойнын- дагы дорбада, ептеп басып жакындады. М актым жылап коя бердк — Калкам-ау, дым жок!.. Кулпаш та жылады. Кали ауыр KypciHin, тэлгректеп басып барып куш- ciHe оранып, Кулпаштын колтьжына басын тьжа 6 ypi- cin ж ата Kerri... Коп уакыт erri. Кас карайып, уйдш iiuiH кою карац- гылык каптады. Мактым 6 aFaHFa суйенш эл1 отыр. Окта-санда уЫлейдк Кулпаш, ойга moMFan адам тор1зден1п 6 ipa3 оты- рып, 6 ip кезде шошынган адамдай кенет басын кетердп — Эй! — деда. Дауысы 6 ipTyp.ii калтырап уйдщ iiuiH жангырык,- тырды. — Эй, ояумысын? — Ж ай ма?.. Кулпаштын ун! 6irri... Не айтарын бышедь.. Keai- нен мелдгреп жас тепле бастады... — Катын! Б]рдеме айтайын дедin бе? — Эшейш... Бупн Раушан келш едь.. — Ж ай кел1п не?.. Кулпаш тары сейлей алмай, к ез жасына булыкты. Элде нс уакытта тары да: — Эй!..— дедь — Йемене, жазран айтсайшы! — Bi3, осы, кайтем^з? 269

— К,айдан бшейш... —Bi3 елмеймгз бе? — влетш шырармыз!.. — Б!з...— деп тары токталды. — Bi3... 6ip... айрылыссак кайтеД1?.. Мактым элденеге козгалгандай болды. Yh iiui тым- тырыс. Ж ака туран айдын сэулеа терезеден уйге тусе бастады... — Катын, сен не деп отырсык? — Айрылыссак?! — Раушан айтты ма? — Иэ. — Калиды кайтес'щ? — деп, Мактым кемсендеп, ек- cin жылап ж 1бердь — Эттек кедейлж!.. Эттен аштык кылдын-ау!.. Пеш пен Кулпаштын ei<i арасындары куыска тыры- лып бурсендеп жаткан Кали тары козгалды: — Эже!,— дед!. — Калкам-ау, не кыл дсйсш? — Тондым!.. Марттын iiui. Желге созылган боран бугш рана . ашылып, жылы шуак кутни к ез1 ыктасындары кардь!Н бстш жылтыратып терлетш жатыр. Желде де бурынгы- дай ызгар жок: арык малдар тыска шырып, куншуак- тагы бэктыкты, meiiTi TiMicxin жур. Узыныман созылрэп ауылдан окшау, жеке, мацанып- да будыр жок, калыц куртжтен муржасы 3opFa Kepinin тургап uiCTKcpri уйге ауыл сыртындары жтшкс жол- меи 6ip жастау ойел аяндай басып келе жатыр. Бул— Кулпаш едк Жумагазыра тнгенше 20 куидси болFaн. Аштыктын канды тырнагы Кулмашты бугаи да кешн'ргеп. В|'рак, аштыктаи кутылран ексм деп кабагы ашылиаи Кулпаш жок. Жумаразынык ушндег! 20 куи — 20 жылдан ауыр болды. Эаресе, Калиды сагынады. Жу- ыаразыныц yiiine баркан купиin ертецше тунде Кали Tycine nipлi: Кулпаш уйшен шырарда, «калкам» дап барып Калидыд бетшен суйгенде екпелеген адамдан аузьш буртнтып, туркам орнында калшиып калып едк I усшде де сол куйш кердк аузы буртиып, K93i эляе- капда б1рдемеге т!релш катып калган... Кулпаш «кал- 270

кам» деп бауырына тартса да, тас секьлдент орнынан козгалмады... Bip куш тусшде Мактымды кередь О да ренжул!, о да ашулы. «Эй, эй!..» деп Кулпаш 6 ip-eni рет свй.пе- се де, Мак,тым жауап бермейдк.. Дуниеде ен жаксы кереп'ш — байы мен баласын ренжтп, езш !н бассауга кылып кеткен!и Кулпаш eiui ар кере бастады. «©леем, солармен 6 ipre елеем бол- ыайтын ба ejii? !» деген ой юрдш. Dip жагынан Мак- тымнын жайын ойлайды. Ала дорбаны мойнына tain альт тамак 1здеп танмен кетсе, тапшн-таппасын кешке 6 ip оралып сокпай коймайды. Сондагы азаптанып жур- reiii—катын, баланын камы, соларды аштан елн’рмеу- д|'н жабдып»1!.. Сейтт журген адамнын Kaflipiii бшмей тастап кететш не жен бар ед1?! Кулпаш баргалы кайгы уетше кайгы жамап, акы- рында 6yriH Жумагазыныц уйде жопли пайдаланып ноле жатканы едь Кулпаш бул жолы турл1 ofiFa Minin ке- ледк Мактым ренж!месе, баска байга тидш деп ашу- ланбаса, есш турмыска кайта кайту да ойында жок емес. Аяплн eni-уш басып, кайта-кайта сол жак койнын сипап карайды. Койнында ек! кесек ет бар: 6 ipeyiu Калига, буреуш Мактымга, деп жасырып nicipin алган. Карагым-ай, erri кергенде не дер екен?—денд! окта- санда. Ауылга теш'п келгенде ею-уш нт TeHin алдынан пшкты. Кулпаш елеген жок. Kipe6 epic шеттеп' — Ыбы- райдш ед1. Бш'к кылып согылган аккалапын басында Ыбырай тур екен, Кулпаш оны да абайлаган жок. Журен алып-ушып yfiiiie жеткенше асыкты. Ыбырай танып: — Ау, келшб1'сщ? — дедь Кулпаш сэлем кылды да, женеле бердк Ыбырай бхедеме айткысы келген Kief сею'лдеиш, аккаладан ая- гын 6ip-eKi басып TyciiiKipen барып токтады... Кулпаш уйше жетть Лапастыц ecirine K03i туеш, журен калтырап тшешпшредк EciKiiH алды куртш кар, i3 дегеннен дым жок!.. Малтыгып басып барып уй- дin ебпндеп карды аягымен ысырып, есжп' ашуга айналды... Журен' лушлдеп согып, K©3i карауытип, oip- турл:\" коркыныш пайда болгандай тэр!зденед!. DipaK, 271

неден сезпстенш корыкканын e3 i де б1ле алмады. Biae- Tin жайы д а ж ок еда... Жандэрмен кайраттанып, зорра дегенде Саддама eciKTi K03Fan, сыкырлатып ашты. Суык леп бетке сокты.: Терезеде ж ары к жок, уй тастай карангы... Кулпаш калтыранып кегп. Уйге Kipepia де, юрмесш де бишедь Б1р эярын табалдырыктан гаке салып, eciK- тен колымен устап, калтырап: — Карарым!..— дедь Yh жок— KapaFbiM! Кайдасын?.. Эй, бармысын?.. Жауап ж ок— Кулпаш не кыларын бьлмедь Жалтандап артына карады. JKyripin терезеге барып, куртш карды колымен кэпарып ашты. Нурлы куннщ cayaeci жамаулы терезе аркылы уйге Tycin, жарык кылды. Туе кез! екен, кун туп-тура пешке тускен... Карды тастай 6epin Кулпаш жалма-жан сыгалап едй пешт!ц жанында уйлыгып, буктуеш, кушактасып жаткан экелйбалалы екеуше коз! тусп... Iuii елж1реп, кез1не жас келдь ¥йыктап жатыр екен деп куанып, малтыга, cypiHe уйге юрдп — KapaFbiM, К,алнжан тур!.. Tenin кел!п Калиды суйей!н деп умтылганда, кезг Мактымнын кезше Tycin Kerri. Кез! адырайып, аузы ашылып, Tici акснып жатыр екен!.. Кулпаш шошып: — Эи!..— дед!. Булан Keiiin не болганын ез! де бшмей, елin жаткан байы мен баласын кушактай кулады...

АЙТ КУНД15Р1 — Айт кутты болсын! — Айтсын, жаксылыгы 6 ipre болсын! — Жыл он eKi айда 6 ip келген жарыктык «айт» кой, бул кунд! корген де бар шыгар, кермеген де бар ши- кар... Сэске туе. ЖелЫз тынык ыстык... Азгана мал ауыл- дыц К0|расыпда коленке сайын топтанып, io6 i салгап тутшге ыктасындап тур... Ызындаган маса, сона, uiip- кей eciimi тандыргандай... Ауылдыд адамыныц бэр) кыбырлап, ерсш-карсылы кезш жур. Bapi де ктнген. Жуздершде элде нендей 6 ip куаиыштын белпс! бар. Жерошак бггкешмц квб!иде асылкан казан, ак кебin буркылдап сем1з ет кайнап жатыр... Kopi-куртац шалдар, кемп!рлср сксу-с-ксу ке- леккеде отыр. — Жарыктык-ай, бул кунд1 де журттын Kopetin куш бар екеи-ау!.. Ауылдык орта шеншдеп 6 ip уйдщ алдында уйме- жуйме болтан Kici. 1ш)'нде кэр)'леу кемшрлер, 6 ipen-ca- ран шалдау адамдар да бар... Bipeyi пышак кайрап, 6ip ж т т селн'здеу кызыл епз- устап тур. Шеттен келген адам: — Курбандык кабыл болсын,— дейдь — Эмшн, айтканын иелсш!— дейдк шалдар. — Негып кеш калып жатырсындар? — Малдын табылганы-ак осы болды... Шетшеи ус­ тап соятын бурынгы дэу1р канда... 273

Ж умагазы Зэйкулмен шетте сейлесш тур... — Сен шалсайшы, мен кайтейш. — Кой, ойбай, ваш Kip, мен реняймеймш. — Kip, KeMnip, Жумекек руксат берген сои, нес!не токталасын. — Иэ, шын айтам. Шала foA, мен бурын да шалып журмш рой... Кудай кабыл кылса макырум кылмас... — Кой, меш ауре кылма... — Неге? —• Соны калай шалатыныи да, намазын калай окн- гынын да бшмеймш... Алдынгы катардагы ак отаудан буралып 6 ip келШ- шек шыкты. Басында шетш кестелеген шашакты кв- г!лд!р жаулык. Нешетурл1 асыл тумаршалармен безеген мэнерл! жалпак сэры уштыц твменп жагында мандайы- на келт1рш теплген сары сулп шашак; кек ny.iiiu кам­ золдык Teci нешетурл1 асыл i.nreK алкым баулармен бе- зелген... Тыска шыгып б!раз турды да: — Еркежан!— дедь Уйден 16, 17 шамасындагы буралган эдем! кыз шык­ ты. YcTi-басы малынып тур. Кел1ншек кул^мареп: — Сута барайык, Айдарлым да кела жатыр екен,— дедь Кыдырып журген 6ip eKi ж т т арт жагынан келш ке- jiiHu:eicri кытыктап калды. — Койшы ибай, уятты... — М у тн а безент кайда барасын?.. — Айттаймын... — Бакы уйшде жок болтан соц кутырып жургешн KopMeiiciii бе,— деп ек!нш! xdrrr кулген балды. Терлеп-тепшш уftiнiк келенкесшде ак текесш сойыл жаткам Мо.пдагалидын касына Уэли келд:. — Айт кутты болсын! — Айтсын... — Йемене, сен токтыдды саттын ба? — Жок. — Маган сатшы, эжеме курбан шалдырайын. 274

— А к та давай. — Куз аларсын. — Болмайды. Уэли кеткен сон М олдагали текен!н, TepiciH жуды- рыктап жатып: — Аштан елейш деп журш айтга neci бар екен, ал- дап апарып сойып 6 ip тоймак кой,— дсп кулдь.. н Ауылдан онаша, томардыц жел жакында уш к ара уй тур. Манайында кыбыр еткен мал да жок. Ызындаван маса да жок, асылран казан д а жок, кезш журген адам да жок... Кунбатыс ж ак ш еттеп у й д 'т коленкесшде, усть басы epiM-epiM болып букшиш 12, 13 жасар 6 ip кыз бала мен 6 ip орта жасты эйел отыр. Жуздер1 сарвылт, кездер1 iciHKi... «УЬ» деп курс1нед1. Олденеш ойлайды... Айдай элем куанып жаткан «айт» OFaH азап сек тд ь Бар айтатыны: — Сорлады-ау, сорладык-ау... Ауыл жактан аксандай басып орта жасты 6 ip еркек келдь Ки1м1 алым-жулым, мойнында дорба. —Катын, Бакен калай? — Не калайын сурайсыц, сорлады рой. — Йемене, кайтты ма? — Кайтты. Келецкеге сылк етш кулай Kerri, жылады: —Акырбайдын Ty6i аштан елер деген осы екен-ау... Зейнеп ше?.. — Kipniri кимылдап жатыр ед|, не болганын 6 i.i- мейм1н. — Ода елген ш ьтар... Мойкыидары дорбапы алып жерге тастай Оердл, ini- 1нде б!рдеме бар сеюлдь — Б:рдеме таптын ба, элде? — Мардымды нэрсе жок. Тырдай жаланаш, 6 —7 жасар 6 ip ул, 6 ip кыз бала тыска шыга келди Капшы.ктан алып жаткан домалакты малдын TepiciH Kepin eneyi б1рдей тарпа бассалды. Та- ласты. — Койывдар, KypFbipna.p. Мэ 6 ipeyine журектш ку- лакы бар... — Кун1мен жургендеп экелгенщ осы м а? — дедн ка- тыны. 275

— Е, кайтейш, бермегСн сон- Мынау текешн eni... Мынау журектщ куланы... Муны да итке лактырран же- ршен алдым... — Журттан кайыр кеткен ной... курбандарынын канын бер деп ед!м, ¥лбала бэйбшге айгай салды: «был- тырдан берп асырараным жетер» деп... не берген1н кай- дан б1'леЙ1Н... — Ай сорлысыи-ау, мана вз!м ба.ркапда iuieK-карын аршып б).рталай нэрсе экелетш ед!м, аурудан шыра ал- мадым рой... ш Топ-топ болган атты, арбалы адамдар тус-тустан ауылра агыла бастады. Ауылдын орта шен!ндеп ак боз уйдщ манайында толган лык адам, топтанран арба, ат... Юлен бозбала. Bip топ ауыл кыдырып «айттык» алып жур. Ауыл гу-гу. — Айт кутты болсын! — Жаксылыры 6 ipre болсын! Жерошактын басына 3—4 адамнын басы куралып калды, б!рдеме естш бастарын шайкасып отыр. — Ес1л ер-ай, кор болиан екен... Б!рден 6 ipre жайылып хабар ак боз уйдщ манайын- дары кеп адамга да желт. — Катыиы мен Бакен кайтыпты... — Кашан? — Byrin. — Алда бишара-ай! — Кайткандары да дурыс болган екен, Tipwefi кор болып едь — Айт кунл кайтканы тшеулер! дурыс екен бишара- лардын— — Дуние дегеп сол, Ж1г!ттер,— дед} ортада отырран 6 ip аксакал Kiel. — 9iieyip жыл болды-ау, в г 1зелгенжн басында «айт» болып ат шаптырранымызда, жнылиан адам кан- ша болса да, бегелмей-ак кымызра кандырып шырарып едк Акырында 6 yrin сол Бакен катынымен аштан ел!гг отыр... Туз-дэмш таткан ж!г!ттер ескер!ндер, еттер!нД1 жеген сон жанбасын жерге тиг1зпщер, сауап кой... 276

Е т желтой, кымыз iiuiflfli, журт жиналып елдщ сыр- тындагы белеске шырып, ж а л а у байлап ойын кылура айналды. А ксакал ce3 in тындаран жан жок— Атшабыс, курес, токбэйге... Аштан елген Бэкен мен Зейнепке кептщ керсеткен курметй «Илеулер! дурыс екен, айт куш кайтты!..» болды. 1922

ТАЛАЦ Кун узакка Айдарбектщ yin урыспен болды. Ерли байлы eneyi 6ipiir-6ipi Ы п карып, 6ipiHiK т5л1н 6i,pi ал- май, эл1 жеткеш еш алу жолын карастырып отырган се- К!ЛД!. Бурык мундай урыс болганда, аяк ж аш таякка п'релш, Зейнептщ етше кебш е тацба да туеin калатын. Зейнеп оны сезсе де, суйекке бггкен карыспалык ерш алып, 6ip табаига шейш бас пмейтш, урыстарынын neoi болмашы нэрседеи шыратындыктан, Зейнептщ c©3 i Ай- дарбекке кей кездерде yCTin келш, тебелесс|'з де жара- сып кете 6epyuii едь Бупнг! урыстары зшд'фек. Айдарбек ертеден бцп та- мак та шкеи жок,. Киюлжщпщ KipreHiHe 6ip жеп бо- лып калкан. Содан 6 epi 6 ipine-6 ipi дурыс жауап берыен, жаткзида—Айдарбек i,prere, Зейнеп отка карап жатады. HciKTin алдына токымды таееп »i6epin, Айдарбек талдан кораб токура KipicTi. Зейнеп улкен белмесшдеп пешке аркасьш су'йеп отырып, уршык nip/ii. Эке-шешг- ci урыска Kiprejii бойын жазып ойнай алмай Кулэмза да жудеуге айналып ед1, бупн. уйщщ ш ш де езгеше жан- дану, козгалыс, ккердпк Kepiiireii соц, б1раздан 6epi те- резеш'ц тубшде жинаулы туркан куыршакыи алып, жау- лырын салындырып, кшнд!руге айналды. Куыршакка салындырраи жаулык Кулэмзара yuan кетть бзшн шеберлйше, епт1лirine куанып, куыршакка юшкене ка­ рап отырды да, «эже, эже!..» деп, Зейнептщ уршык жу* ripTin отырран колына жабысты. Зейнеп карамады. Неге карамаганын Кулэмзэ сезедк Бурын куыршак icTerea- де, ел ш ш де атакка шыккан «кек ауыз келшнш жау- л ы ры кы ц модысы» деп Кулэмзаныд куьфшарын Зей* 278

нептщ 9 3 i талай салыидырып берген. Енд1 бугш, Зей- неггаз-ак куыршагын ез1 жендеп алган сод, куанышын эжесше айтпай Кулэмза тезе алатын болмады. BipaK, аке-шешеснпк арасындагы салкындыкты сезе журген- Д'ктеи, 6 ip рет айтканына назар салмаран сон, куырша- рын квита керсетудщ тшс, ти!с eMecTiriH бите алмай Кулэмза дан болды. Эйтсе де тары 6 ip айтып керейш дегендей, «эже, эже!». деп, жабыса бергенде, Зейнептш уршык Ифген колына кактыгып калды. — Таста api, ку катын, катын болмай калармын деп коркасын ба!— деп Зейнеп куыршакты лактырып Ж1бердй Кекауыз келшнщ мэдысымен оралкан жаулык жерге ушып TycTi. KyHi боны штегеи енбсп зая болганга К у­ лэмза ызаланып жылап, Зейнепт1н он жак Т1зесше жар- маса жатып едй — 9 p i, ку катын, TinTi, шртпедщ рой,— деп Зейнеп тагы итерш тастады. К улэмза даусьш шырарып жылаура KipiCTi. Зейнепт! урып ашуын таркатура, шынында, Айдар- бек сылтау таба алмай отыр едн Енд!, мына баланын жылараны, озшше, толык сылтау. Сондыктан тупк! ойын ж арыкка шырару максатымен Зейнепке байланыспакшы болды. /Кумысын токтатып, ориынан козралып-козга- лып кэйды. Делек танау делдидн EKi K63i кутырран снырдын кезшдей боп адырайды. Козрала тускен сайын ашура т ы р ы л ы п , булырып барыи: — Неге жылатасын?! Жылатпа баланы!..— дед!. Токып отырран корабын токтатты. Кабарын бурын- рыдан Kepi де кыржитынкырап, eKi кезш Зейнеп отыр- Fan пешке кадап, пстенш, тура умтылура оцтайланган адамга усап отырды. Бул сиякты жеюргенге Зейнеп ce3ci3 ж ауап кайырады деп оклады. Егер ж ауабы зкч- fli.iey шыкса, eKi-уш ауыз сезбен icTi 6 iTipin, тура жун- демек болды... Зейнепке Айдарбектщ дауысынын кай тур! болса да мал!м бэлгандыктан, ypyFa ынрайланранын сезш , ол ундемеске тырысты. Зейнептщ кулыгына Айдарбек те таныс. Урмаса ашу таркамайды. Сондыктан кайтсе.м де урмай коймаймын деген оймен, сезд| кайта бастады: — Ит!.. Колына устаран ж алгы з карран, каскыр ку­ сал кабасын д а отырасын,— леди Зейнеп шыдай алмады. Кептенг! ашу, кек — 6opi келш кабаттасып, epiKci3 сейлететш болды. Тым з!лд 1

кылып DibiFapca, сеза з таяк жейдг Таяк жеймш деп ун- демей калса, женшгендж бьчшедь Бурынды-сонды та- яктан коркып тш н тартпау — уйренишсп эдет сешлде- Hin кеткен. Сондыктан Зейнепке ciuiri лайыктысы сез- ге сез кайыру едй Зыркыраран уршык жунд| созып улг1ртпей ysinin жерге тусть Кагылез epiHi калтырап, nimini сурланып, узiлген жшт! жалгап жатып: — Жанын, ашымай-ак койсын!..— дед!. — Ешн юмн!ц жакы ашиды?!. Иттен жаралган — шошканын сезш карашы!.. Б1рдеме айтса арсылдап беттен кауып алу... — Бетщнен алып не дед1М?! — Не демей отырсын?! Жазыцсыз неге урасын ба­ даны?.. — Хрсам — ез балам, менде ешюмшн жумысы жок. Эдем! катыныннын балаларын уррызбай ecipepcin... Айдарбектщ куткеш де осы сез едь Енд1 к!д1руд1н жен1 жок. EciK жакта турран кайын таякты ала бел- менщ ecirine келш те калды: — Не дейсш, эй?.. EciK жакта отырран Айдарбектщ дауысы кенет жа- нынан шыкканда, Зейнеп селк етш кеткендей болды. Bip тыкырдыц таянранын бш п , бет'ше жалт карады да, жушн созып уршырын Hipe бердь Ашумен ызаланып калшылдап келсе де, Зейнептш корыккан пшпнш, «айып менде-ак болсын, Fany ет!» де­ ген тэр!зд1 темен карап мунаюы — Айдарбект]н уруын женаздшке шыгаратын сеюлдендь Эйтседе, 6 ip урмай кешл кенынмейтш болгандыктан, кушырланып туШл- ген жудырыкпен желкеге койып келш калды. Текшелеп ораган ак жаулык — Кулэмзанын куыр* шары сею'лденш ушты. — Ойбай-ай, не жаздым?!— деп Зейнеп ышкынып, жылап Ж1'бердь — Атана налет!— дед! Айдарбек! Бойды кернеген аш у— айтуга сез таптырмады. Кар- сыласпаран катынды ура берудщ тары жеш жок. — Атана нэлет!. Сен не кылмадык... Каракды ба­ тыр, кет!.. Мен сенен талак!..— дедь — Кудай!.. Кудай!.. Не жаздым кудай!..— деп Зейнеп ernpin жылауга KipicTi. Кулэмзэ «эжелеп» келш алдына тыкылды...

Кулэмзаны бауырына басып, жылаган куй! букши- in Зейнеп жатып алды. Бурынгыдан Kepi ашуы таркап, кун кеш болуга айналган сон, шашылраи талын жнып, мал караута Айдарбек тыска шыкпакшы болды. ¥закты кунге там ак imnerea адам, карпы д а аша- йын дед!. Tepri белмеге 6 ip-eKi рет келсе де, Зейиепке тур дсп aiiTyFa бата алмады. Бурын Зейнеп айыпты се- Kuui квршсе де, таяк, жеген сон айыптан тазарып, «тур- маймын» деп айтура ерк! бар сеюлд! кершдь Уидемей тыска ш ы ры п , малый суарып коралаура Kipicri. Ек! K63i земленкеи'щ муржасында. Бурын канша таяк ж есе де, мезгынмен тамагын 1стеу—Зейнептш эде- т! едь Айдарбек урранда д а сол кеп урудын 6 ipi рой деп урып ед'|. Кун батып, нас карайганша Зейнептш козгалганы кершбеген сон, далада тура беруд! кол кермсй Айдар­ бек уйге юрдь Кыраулы терезе кешт!н карацрылыгына кошаметкей болып, уйдш !ш 1иде сшнэрсе кершбестш ед!. — Куломза!..— дед!. Кулэмзанын атын атаса да, тугш ойы Зейнеп ж ауап берер ме екен деген ед!. — Йемене, оке?—дед1 Куломза. — Эжен кайда?.. Шам неге жакпайсындар? — Эжем жылап жатыр,— деп, Куломза Зейнептш бауырына тыгыла туей. Айдарбек баска айтар свз таба алмады. TeceriHiH уст!не барып кисайып жатты. EKi K63i— пеште, пештш жанындагы Зейнепте, козгалар ма екен, турар ма екен? деп ойлайды. Зейнеп турып шам жарып, твсек салып берсс, там ак пнпеуше кул, бурынры ашу-араздыктмц 6opiH умытып, кушактап жаткысы келд!... Bipinin арты- нан 6ipi — турл! ойлар т!збектел!п, Айдарбект!н еркш билей бастады. Таяк жеген Зейнепт! iujinen аяды. Жа- зыксыз уррандырына екш д!. Кызыл шырайлы бетшен cyfirici келд!... Ынтыкканнан ынтырып, epiKCi3 басын потерт алды. Зсйнепке барып жалынрысы келд!. Орны- нан козрала берейш дегенде, кенет тары б!р ой тустй «Саруыма ти!с болар ма екен?..» Барар бармасын б!лмей дан болды...

Ill Зейнеп кеп жылады. Айдарбекпен косылтанына биыл жет1 жыл болтан екен. Содан 6epi етк1зген емфшде кызтылыкты кун ша- малы. Байынын мшез1 Tejjic: болмашыны сылтау кылып eKi куншц (Яршде урады. Келген кезде таякха шыдай алмай «кайдаи тал келд1 екен?» дел налып журтеншде, осы Кулэмза тутан. Тунгыш баланын адамта ыстык- тыры кандай, Кулэмза туталы Зейнеп таякка да уйре- н!п, ашу-араздыкты да жаба токып журе берген. Жэне Айдарбектщ алмалы-салмалы мшсз! Зейнептщ тыныш- тануына себеп болады: тунерген булттай буркырап бурк- сарк келсе де, сагатьша жетпей ашуы таркап, екеуй ойынта-эзьпге Kipice*i. Ж еясш е 6ip урысу, урыскан са- йын уру — екеушщ ойынша да турмыстьщ зады, шари- FarraH буйрыты сеюлд! кершедй Онсыз турмыстын еш- 6ip лэззаты болмайтын сеюлденедь Олай ойлауларына себеп — жайшылыктан Kepi, араздасканнын артынан eKeyi 6ipiH-6ipi айлап-жылдап кврмеген адам сешлдешп кушактайды. Сондыктан, eiceyi ашуланысканда 6ipiu-6ipl жэб!рлесе де, 6ipin-6ipi кэрместж свз айтысса да, узамай 6ip кызтылыкты турмыска кайтатындарын сезетш се- юлденед!... Айдарбек бупн де солай бэлады той дел ой- лал едк Bipaic, Зейнепте ой ек'шпл турл! едк Бурынты калып- пен таякты елемей iciH 1степ, алдаты кызтылыкты тур­ мыска эз!рлену 6yriH Зейнепге жок еди ©йткетп—жел- кеге тиген жудырьщтан repi 6 ip ауыр, салмакты нэрсе бар. Зейнептт соншама жылауыиа, букшиш жатып ой- лауына сол себеп болды. Канша ойласа да ушына шы- Ол — талак едЬ Зейнеп елде жургенде шешелершщ айтканынан eci- тетш: «неке — ерльзайыпты адамнын турмысын 6ip-6ipiHe байлайтын жш. Bipin-6ipi кврмеген, 6ipiH-6ipi суймеген es<i адамды неке суйд5ре/и. Пеке — махаббат >Ki6 i, ерл1- байлы адам каншама 6 ipiH-6 ipi керместш болып араздас- са да, неке туртан жерде махаббат узишейдь Ал, ерл!- байлы адамнын жирешин турмысына дэнекер болып туртан жшт1 узетш 6ip норсе бар, ол—талак!-» Айдарбек бупн кэп ypFaii жок, б!рак таяктан ои есе артык — талакты шытарды. «Мен сен! кврмеймш, мен талак» доп айтып салды. Зейнеп, енд!, ж\\6\\ ернгаз узш-

д! деп жатыр. Байынын 6 ip же-пден 6 epi прысканы, жел- кеге 6ipep туйгенi — элдекашан умытылран. Eci-дерт! жалгыз талак- Айдарбектен айрылып кетуге сенбейдК Кушне кырык пышактасып отырса да, дуниеде осыдан артык. турмыс бар деп ойламайды. Зейнеп кеп ойлады. Баетан еткен тур мысы б1ртшдеп К9 3 алдыиа елестей бастады. Оке-шешесшщ кай уа- кытга куда болып мал алранын анык бЬтмейд!. BipaK, куйеуге бергенш, келешекте женгелер1 сеюлденш 6 ipey- гс катын болып, кундс т ая к жен oMip етш зетш ш Зейнеп eci icipe бастаганнан-ак сезген. Тентек болып женгеле- piMCH оймаганда: «кой байына айтып уррызармын» деген еоз ж ас кушнен-ак журег'ше элш-бидей Kipin жатталып, езш ш урылатындырыиа кун бурын мойын усынып кой- ган. CefiTin жургенде Андарбек урын келш, 6ipiH-6ipi Cipinmi рет керш танысады. BipiH-6 ipi ата-анала,ры кос- кан сон, суймеске орын ж ок деп TyciHice,ii. Зейнеп сонын бэрш ойлап келгенде, абайсызда ай- TbuiFan тал ак кенет еске туседк Ж ет1 жылдан 6 epri кы- зык турмыс сагатьшда бузылып кеткен сею'лденедп Сол турмыс, злде бэлса, бурынгы i3 iMeH aFa берсе, Зейнеп- TiH дукиеде арманы ж ок секьпденедй.. Зейнеп калын ойга шомып жатып уйыктап та кегп... IV Кэп шыдап жатура Айдарбектщ дот1 шыдамады. Зейнептщ жанына баргысы, катеден уррандыгына рапу OTiHrici келдй Енбектеп, сипалап пештщ касына келд!. Зейнелтщ басына колы rain кеткенде, 6ipryp.Ti бойы coin кеткеи сеюлдендй Зейнеп уйыктап жатыр екен. Ай­ дарбектщ келгеш’н сезбедь Айдарбек кушактамакшы, бетшен суймекпп бэлып, жакындай бергенде, Зейнеп алденеге калтыранып оянып Kerri: — Эй, эй!., бу К1м?.. — Мен рой, карарым! Зейнеп басын кетерш, жан-жарына каранды. Уй iuii тастай карангы. Дыбыс жок, жалгыз-ак Айдарбектщ журегшщ тынышсыз сокканы, ала мысыктын пеш жа- нында миаулараны, Кулэ.мзанын аяк-колын бауырына алып буйыкып уйыктап, дем ал раны рана еепледй.. Уйцылы кэз]мен Зейнед: ■— Мунысы Heci?— дедк — Элде, шам жарайын ба?

— Ж<ж, жакпа... — Жур, тесекке жатайык,— деп Айдарбек Зейнепт!» мойнына кол салды. Зейнеп, элдс не ecine Tycin, ттркенш кеткендей бол- ды. Талакты ecmceni канша жыласа да, ecKi турмысын eaFbiHbin ынтыкса да, Айдарбек касына келген сок ecui ашу кайта козды. Сол кы зры лы кты турмысты бузатыи «талакты» шырарран Айдарбекке ларнат окы ры сы , оны ceKKici келдь — 9pi, армаи кет!—деп Айдарбект!н колын мойны- нан алып тастады. — Кой карарым, ашуыкды бас. — Ашуымды басканда кайтпскпш? . — Жатайык— «Жатайык»—Зейнепке таныс сез. Зейнеп жатса, ec­ Ki турмыска кайткан болады, бурынры кызыкты OMip.ui кайта квретш болады. Бграк оран жгбермейтш арада кедерп бар рой. Зейнеп ип'ш'ркешп Kerri: — 0й, бетЫз! Не бетщмен айтып отырсын? — Е, не кылдым? — Талак кылраныц кайда?! Айдарбек шошып Kerri. Зейнеит! урганынык артынан каншама ойласа да, ойына туспей журген 6 ip нэрсе бар ceKuwi едд, ол—осы «талак» болып шыкты!.. Талактык TynKi марнасым айыра бкпмесе де, ерл1-байлы адамка уиамды нэрсе емесппн ссзед'к Жалпы журттын тур- мысында бул сирек ушырайтын нэрсе. Катынымен кан­ ша араздасса да, урсысып, тебелессе де, талак кылрэн жан жок. Олай болса, бул талак—женыз талак. Айдар­ бекке муны айттырран еркш бнлеп кеткен ашу. Б1рак, ашу уакытында айтылран сездщ шарнгат карауында канша ауырлык-женйшгшщ барын айырып бкчейак. Ан- дарбекте молдалык жок. Талак женшен мунын бар 6 i- летш! — 6ip-eKi-aK окира: 6 ipeyi кврпй ауылындары Касым катынып менсшбей, Калтайдын катынын алмак болып кенш косады. 0 з катыны айрылып екшнп 6 ipey- ге тнмек болады. Сонда, молдалар, талаксыз неке кию- га болмайды деп, агайыншылыкпен айыпты малын тв- леген сои Калтайра да, Касымра да катыидарын талак кылгызады. Талак кылран катындар тнетш байына бара алмай, уйшде отырып уш ай «муддетш» етюзедк.. Талак женшен екйпш бшетмп—ишан Ka3 iperrin 3 катыны болган екен. Kiuii тэкалы «тентектеу» болып 6i- 284

реумен кешл косып «киянат» кылран сон, каз1рет ашу- ланып талак кылады. Сол катын картайганша байсыз отырран. Жэне б1реулер шарират сураранда шолак молданын да айтканы бар: «адам ез катынын 6ip рет талак, кыл- са, сол катынды eKiHiui 6ip адам алып, ол адам талак кылганнын артынан уш ай «муддетш» етюзген сон бас- тапкы бабыиа неке киып алуына болады» — деп. Бул—acipece, Айдарбекке тура келедк Шарираттыц буйрыгын штеймш десе, Айдарбек катынын екший 6i- реуге косып, ол адам талак кылраннын артыпан уш ай- дан кейш барып кайта неке киып алу керек1 Олай кыл- маса, некеаз катын устаран болады. «Некеаз катыннын уйшщ асы арам» деп Шолак молда ею купит б'.ржде каксайды. BipaK, жастан косылган эйелш Айдарбек нерып бас­ ка 6ipeyre коспакшы? Кез: Tipi турранда Зейнептщ бас­ ка б|'реудщ койиында жатканын кору—Айдарбекке елiм емес не?.. Bipeyrc косу туг!л, 03i жокта уйше кылжак- пас бозбалалар келш, солармен б1рдеме деп ойнап кулд1 1ме деп Айдарбек жарылып кете жаздайды... Тунеукуш Шрде шэй imin отырранда Сарбас келш самаурыннын туб;.не отырып, Зейнеп шэй куйып бергенде кесеш устай GepeMin деп Сарбас абайламай Зейнептщ колын кабат устап калеан. Муны андып отыррц Айдарбек керш ка- лып, Сарбасты боктап-балараттап уйден андап ш ы ры п , Зейнепп' сшейтт турып урган болатын. Ен аргысы суатка су ала барранда да Айдарбек шомнын басына ш ы ры п , козгнщ киырымен карауылдап турады... Айдарбек ойдын ушына ншга алмайтын болады. 1Ойларан сайын басы ката бердь Шарираттын буйрыгын стесе, Зейнептен айрылмакшы. 3eflHenci3 шарираттыц Айдарбекке Keperi не болмакшы?.. Ойлап-ойлап кор- тындысында: — Шариратыц курысыи, катынымиан айрылмай- ыын!..—дедь 1Зейнеп уныктаган жок. Айдарбектщ басыида оты­ рып калын ойга юргенд'гш, окта-санда киналып уЬле- reHiH ол ce3in жатыр. Турмысты ecKi калпына кайтару- га ка.рсы емеетж ой билеп жатыр. Ашумен айтылран «талактын» келешек турмыстарына каншалык 03repic

салатынын болжап 6i.ie алмайды. «Талак» жешндеп Зейнептш марлуматы да Айдарбектеи аспайды. Сэндык- тан Айдарбек кандай киналса, Зейиеп те сондай кина- лып жатыр... Андарбектщ ауыр онга ш',рш киналганын ce3in Зей- неп аяушылыкка айналды. Есю ашу-кек—6opi cepniain, элдекайда, ойта келмес 6ip тукшргс кашып тыгылган сек1лд! болды. Зейнеп K23ip байыиыц бетшен алатын Зейнеп емес, будан жет! жыл бурын 6ipiHini рет косыл- ранда Айдарбек-ri кысып-кысып суйген Зейнеп секи- денд!... Жаткан куШнде сейлейш деп 6ip-eKi рет ынгай- ламды да, оны percis тауып, басып кетер'ш турегелш. Зейнеп козгалранда Айдарбек сескент, коркып кеткен- дей де, куанып кеткендей де болды. — Катын!.. Зейнеп!..—дед!. Дауысында 6ipTyp.'ii жещлгендж, опнгендж сезшдь '— Э,—дед! Зейнеп. — Жай турдыц ба? — Жай... Зейнепт!ц даусы Айдарбекке жумсак, майда, не айт- са да кенетш тэр!зденд!. — Жатсак кайтедП.. Зейпеп уядемед!, карсы сейлемегенше Айдарбек cyBi- iiin, икемдеуге айналды: 1— Жет! жылдан 6epi ерлгбайлы бэлып кун етк!зд К. Содаи 6epi урыс та, талас та болтан шырар. Кашаида жарасып кете бермейтж бе ед!к. Бу да сэнын 6ipi рой. Mem yafibiMFa салма, катын! Мемде баска ниет, бузык кошл жок. Ашумен Kici не айтпайды, ашумен айткан сезд! перште жазбайды деген... Зейпеп курандк — Кайдан бшейш... Эжем маркум айтушы ед!: «ер- Л1'-байлы адамнык арасындагы суШспендж некемен бай- лаулы» деп. Сол суй!спенд!п'ме зиян келш журмесс... Айдарбек элденеге куанып кеткен сек!лд! болды: -- Сол ма, катын, корыкканьщ?.. Ол, эшей1н бос сез fo8. Некемi3Ai кимай турганда да 6ipiMi3fli-6ipiMi3 суй­ ген жок па едш?.. Зейнеп «дурыс» деген сеюлд|' басын ид!. Энпмеш со- за беруге Айдарбектщ де сезге шеберл!г1 жок- EneyiH0 де eHfliri тшсткн: Айдарбект!ц Зейнепт! ез!не тартып ку- шактауы, Зейнепт!ц кареыласпай буралып кушарына Kipyi ед:. Айдарбек муны да !стедк Зейнепт! 03ine тар-

тып куш актады. Екеу1н1к де бойлары epin, eptierepi ке­ те бастады... Махаббаттын. » i 6 i некес1з-ак байланды... ... Андарбек пен Зейнептщ арасыида болтан талан­ ты Кулэмзадан баска еш к1м бйтмедь Онаша уйде жал- гыз o3 i куцршакпен эурелешп отырганда, салындырган ж аулы ты, KniHflipren киIыi ретке келмесе, «мен сенен талакпын» деп куыршакты лактыратын болды... Ерльбанлы адамныц арасындагы махаббат ж1бш та- лак узе алмады. Ecxi турмыс, eCKi урыс, еск! тебелес — некел! калыптагы сарынта туcm ага бердн..

1917 жыл, ноябрьдщ iuii, ел арасыпда ж у рт Каукын- байдыц уйше кездейсок болып конрам. Мешмен 6 ipre ду- аннан келе жатып Таш'рберген де конран. Шам жара ШЭЙД1 алып келд). Б1з бай, бэйб|'ше, мырзамен 6 ip дас- таркандамыз. Самаурыинын ес!к жагына юрл! майлык орамалды жайып ж!берш, ycTi-басы далба-дулба, 6 ip Ж1пт отыра Kerri. Шокпак-бужыр кара, колы тш м -Tj- л1м жарык, байдын малайы екенш адам айтпай-ак ni- шш'шен, отырыс-турысынан бметш. Б1зге езшш байлыгын, малай устайтындырын б!лпз- rici келд1 (Илем, Каукынбай бай кетершнюреп койып: — Элri епздррд! байладын, ба?—дедь Бэйб|'шс байдын сез1н кетермелешн дегендей: — Кыс болса жакындап келедк тезек жаниндагы жаланныи шомын ду.рыстау керек едИ сумендеп кыды- румен-ак узак кунд1 кеш кылады,— деп 1лдк — Сумендеп кайда бардым,— деп eciK жактары ж!- п т кунк ете каллы. Бай мен бэйбшенщ ею аралырында отырган мырза кул1мс1реп: — Балалармен доп ойнаган болмаса, ешкайда бар- ран жок,— деп кекеттк Ara-eneciHiH, байыныц 1зшен шырайын деген сект* д ен т келшшек те: — Жумысыныц кепттнен aFain жарып беруд! ле койды, бугш шэбра суды ез1м экелД1м,—деп б!р туйрсп Айыбын мойнына алран сеюлденш ж1га ундемеген

сон сезд1 соза беруд1 лайык кермед1 бмгем, бай кенест! CKinuiire аудардьг- — Тошрбе.рген, свйлей отыр, дуанда не хабар бар екен? — Мен хабарын бьпем бе, апарган 6 ip-ei<i койымды сатып, кайтканша асыктым... Дуанда бурыння куй жок. Кауш-катер кушть Элп ек! торы ат жепп м елш сата 6 eperin Сафи дейтш ногайды керш ед1м, сол айтып отыр- ды: «Большевик деген келе жаты.р, байдыц малын тар- тып алып кедейге беред1 екен; менжЬсенш деу болмай, не бар мулжт! ортага салады екен...» деп. 0 3 i кеп болса керек, 1 шк'1 калалардан шыккан дейдд гой... — Естш ед'ш, тунде Ракмет конып кетш ед'1,— дед| бай. Ж узш де CipTypai мыскыл кулй пайда болтан се- шлдендй Хабарына байдын ренж!мегенш сезген сон Touip- берген соза берд1': — Окыган, мына, Кэр1мдер бшмесе, 6i3 кайдан 6 i- лейж, е з 1н турмеде жаткан юлен бузыктар дейд1 гой... Патша тускен сон босанган бшем. «К ор1мдер бйшесе...» дегенге мырзанын кешлше «61- лем» тус'ш кет!п, бшет1НД1гш Тэщрбергенге сезд1рейш дегендей бейнелеп айтуга KipicTi: — Ылги акш ага жалданган кул-кутандар гой. Мына Букабайга акш а 6 e,pin, 6 ipeyAi влДр десен, влт1рмес пе? Ж эне билнспн бэрш кедейлерге алып берем!н деген сон, енкей малайлардыц кутырып жургенш кормейсщ бе... Bopi6 ip, эурецплш кой... Куш ертен жойылады... — Б|'здш Букабай ауылнай болады екен гой,— деп келшшек мыскылдап кулдь — Болса, кайтер дейсщ,— дед1 Букабай,— квр!нген жерге мерш тастап кететш Сарыбайдын баласы курлы бола алмас дейсщ бе?! Baft6 ime де, бай да Букабайга тесе карады: .•— Дэмесшщ зорын! 1922 жылы, май М и д е , жол уст!нде Букабай кез бо­ ла кетть Ж аяу, устшде шокпыт-шокпыт шапаны бар, иыгында жамаулы кап. — Букабай, жол болсын? — Луылнайдын ауылына барам . Казнадан ун келген 289

екен, ©31М барып алмасам, KspiHreH жеп койып, бос кала- тынмыв. Биыл тукым келгенде аштыктын элепнен журе алмай, бара алмап ем, маран TuicTi тарыны KopiM бер- мей кеттЕ,— дедк Ж уз1 ашан — сузектен rypFan адам сегилдь Кшкене турегелш турып сейлескенд! кетере алмай, жерге отырып демш алды. Мен бастан-аяк жайын cypaFan сон, байдыц озin куып шыккандыгын, катынымен eiceyi алтай кыс тмек п'леп, ит-мысыкты жеп кун кергенд1гш айтты. — Ж аз жегп, енд1 елмесшз. Байдыц сокасыи айлап 6 ip жер тары салдым, Tipi болсак, кун керем!з де...— дедп Сол жылы кырман устжде Букабайга тагы кездес- Т1м. Азгана тарысын курекпеи ушырып жатыр екен. — Кырман тасысын! — Айтсын! Тасыганнан ypaFa симай бэр! нэлекке ке- тейш деп жатыр,—деп Букабай кулдг. Сурастыра келсем, ауылнай тукымды белгенде мунын моннына ею пут тары жазып, ей\" жер салды деп ко- йыпты. — Маган деген тарыны KopiM алып, бермей кетп. Катыннан келген жалрыз алашаны кысты куш ашыккан- дз сатпай сактап ед1м, соган жарты пут тары алып ceyin efliM, енд1, мынау, 6api нэлекке кетеЕНи деп отыр... Б1рзк, эйтеу!р, елде бар рой, кайыр сурасак та елмес- ni3,— дедк Бар тарысы нэлекке кетш ашыгатын болса да, нэ- Л91ш шырарран уюметке ренжу сез айтпады. — Кедейд! тецгсред1 дегенге мэзб)з, кашан тенелген- ше де байлар жанды шырарып болатыи шырар,— деп курегш алып жумысына Kipicxi. 1923 жылы, октябрь шпнде 4-HiH сайлауына кездес- TiM. Жиналран журттын байынан кедеin ден. Yнд)к ортасында 6 ip салкам стзлра каразын жайып салып, мур- ны улкендеу 6 ip кара сур ж!ггг отыр. — Ж о л д а с т а ,р ! Мен! сяйлау баскару ушш укЬ мет ж1берд1. С1здерд1 сайлауга жиып отырмыз. Сопдык- тан бул мэжш ст1 баскаруга президиум сайлауларыцыз- ды етшем,— дед1 столдагы кара сур miriT. 290

Жагалай отырран журт TyciHe алмай 6ipiH e-6ipi парады. — Шырарым, «шрезден» дегешн не нэрсе? — Президиум деп, м эж ш сп баскаратын адамдарды айтады. Жэне естериизде болсын, мэжшсте киен кедсн- лер рана болу ксрек; банлардын бул уанытна luefiiii то- нин Tepic айналдырып киш арамызга Kipin алдауы жет- кеи. Сондыктан, ондай адамдар болса, араларыцыздан шываруларыкыз тик! — Мырза, маран сэз берсаз бе? — дед! Букабай. — Айта койыдыз. —Айтсам, 613ДП1 !ш1М13де пален жыл меш кулданып отын-суын тасытнан Каукынбайдыц мырзасы KopiM отыр. Некалай заманында б1рнеше жыл ауылнан болтан. Мум- Kin болса, сол мырзаньщ арамыздан шыкканын т'иер — Эбден дурыс. Каукынбаев к!м, екшец!зд! котер|- Hisl — дед! нускаушы. Орта бойлы келген сем1'здеу кара ж!г!т жуз1 кубылып уйден ш ы ры п кетт!, отырран журт 6ipine-6ipi карай жы- мындасып мэз болып калды. — Кане, мэжЫс баскаратын ада.мдарыц kim? — Букабай болсын! — Букабай1 — Букабай1 Ж урт шу ете туст!. Иускаушымен катарласа столга Букабай отырды. Нускаушы кеп сейледй Баска моселелер 6iTin сайлау басталды. Букабай 03iH-e3i устай алмады, сезге KipicTi: — Мына ж ш гп ц С03Ш ecTin отырсындар, ictih KUTi вз1м!зд!н колымызда кер!нед1 рой. У м м е т к бул берген тенд|'г!нен пайдалануымыз керек. Буйп'п санра Kipin жиы- лыс баскарамын деу менin ец!мде керемш деген |с1м емес еди ©здерin де биесщдер, жацагы Kspi-м мырза ма­ гам не кылмап ед1? Бес жасымда эке-шешемнен жет!м калып, соньщ ecirine Kipremien 30 га шен!н кулдыгьшда болдым. Сол ©MipiMHiH iniiiwe не жарытып акы алганым жок, не алда разы болсын ж о к — ылтн боктау, сегумси келд!. Баскасын кайтейш, былтырры ашаршылык жылы кацрыртып ж1берд1-ау... Онын устже тукымды жеп ко- нып, салырын маран тарткызды. Айта берсем, ici кеп, опы оздерш де биесщдер. Е н д т мен1н айтатыным: ауыл- найлыкка кедейдщ пайдасьш карастыратьш, кёдёйге зка- 291

ны ашитын адамды сайлай K.epifmep!..— деп Букабай ток- тады... — Ceni сайлаймыз. — Букабай ауылнай! — Ауылнай! — Ауылнай! — Токтандар, дауыска салайык,— дед! нускаушы. — Дауыска салсан да, салмасан да — ауылнай! — Ауылнай... — Ауылнай! — Жасасын кедей тещцгП — дед! 6ipey. — Жасасын кедей xeimiri! 1923

ТХ1П5БАЙ Б!ЗД1Н ауылдын жанлауы Коржынтомар дейтш жер. Коржынтомар— eni жары коржын секквд бушрл!, орта- сы узйгпс — алшак. Томардыц ортасы куракты кал; 6i3- дщ ауыл ы л ри куншыгыс жагында отырады. Ауыл оты- ратын жарында томардыц кезен суаты бар. Бала-шага кун узакка сол суатка cyFa тусш, шпм!здег1 бойшанда- рымыз орталыктары куракка да барады; ел жана кеш in келген эз1рде, курактыц лшнде, еск! камыс-сацылтырларды судык бетню жинап yflin, шагала жумыртка салады. ©3i- ме тете агам бар; менен 2 — 3 ж ас улкен болганмен ме- ш'а бойым оиан аласа емес. Сура тускенде кеб1не coFan i.iecin, камыска барам. Жалтыр тайыздап сала бередь Жумыртка 1здейм13..-. Кей жерлерде су бетшде калкыран уя, шагып тастаран жумырткамыц кабыктары кезде- седь — Балапанын шыгарып экеткен рой,— дейм1з. Кен кездерде, ырысымыз жецсе, кал кы р ан уяныц устшен тап-таррыл бол жаткан ш араланыц «1Шкене сопак жумырткасы кездеседй.. Ел биыл жайлауга соцырак кеш in келген. Eiri-yui кун- нен 6epi Кор'жынтомарды аралап бЫ,рдж. Мэз жумырт­ ка тапкамыз жок. Коржыитомардыц кунбатыс жарындагы езектщ a iiFa- рында KapaKOFa дейтш Kiiuipeic кел бар. Каракоранын суы тайыз; когасыныц арасы туй е тк еркешшдей буйра- ланып жаткан тэмар. Баска уйректерден кенже салатын болрандыктан шурегейдш жумырткасы, ел жайлауга канша кеийгш келсе де, уыз болады. Талай аралап ал! а-

иымыз бар: томардын куысына салыл бетш шеппсн бур- кеп кетед! екен... K,a,paKOFa ке з уш ында кершгенмен б1здш ауылдан 2-3 шакырым шамасы бар. OFaB барган адам кешс1з кел е алм ай ды . Бурын кол бос кезш де кйпек б а л а косы- лып, салы п урып ж уре 6epyiui едпс. Биыл олай болмады. Ауылдагы балалардыц 6ipi бос емес — 6apiMi3 де окудамыз; молдамыз—байдын уйппн устаран молдасы, туб! кожа ма, сарт на элдек!м. Сур- гылттау келген адам; шокша сакалы бар. Муртын тан- кита кырын, квзше сурме cypTin терт кезденед! де жу- ред!. Мешк тэуп окыган жылым рой, молданын кандайы- нын жаксы, кандайыныц жаман екенш кайдаи бипеШн: Менен баска бурыннан мектеп керген балалар езара: «вте катан молда» дел сез кылысады. Мен эжемшн кенжеамш. Кенжес1 болгандыгымнан шыгар дейм^н, бетен балаларынан repi меш еркелеткен секмтденетш едь 1<и1з уйге шыккан сон меш' молдага тэу апарып бергеиде де: — Молдекеск кенже балам ед!; e3i ©те коркак, тым ура бермесаз,—деген. Онын устше бейсенб: сайын ток- майы болса, жука нан nicipin, тонмай болмаса, майга ыстык нанды жаныштырып молдекемд: конак кыламыз. Конакка ылги мен ©31м шакырамын. Bip узын желеш бар, соны суйрете кчin. Tic шукышы- мен квз1не cypMecin тартып алып; молдексм алдыма ту- cin алып уйге келедй — МолдекеЫ, uiaKipTine батанды бершь— дел келген сайын эжем 5 тиындык кара бакырды бармагына кыспай Осыидай мэпелегеншн аркасында мен таяктан сау болдым. Баска балалардын 6opi де жума сайын шакырады, шакырмаГггым жалгыз-ак Туйебай. Туйебайдын oKeci корил ауылдагы Ермаганбет дейтшде малайлыкта. Ка- тмцы, eni баласы 6i3Ain ауылда. Жулым-жулым кара yfii бар. Ата жвн'шен 6opiMi36eii ту?лалас. Катыни Есмагачбетт!ц уШнт малый сауады. Туйе- байды luemcci молдага бердк Туйебай тентектеу, квбше шешесшт т!л!н алмайды. Сол ушш ешш алайын дегсн- дшген бе, uieuieci молдага тэу апаргаида: 204

— Тентек болса, урып-урып кой, eri ceHini, cyfieri ме- niiii,— дедк 5apiMi3 6 ipre окыдык. Сабактаспыз, зерекпп б1зден, кем емес, 6ipaK бастап окыгаинан-ак Тунебайга молда- нын кылыгы кел!спедк Алгашкы кездерде: «Акымак, хайуан!» дел сегетш болды. Журе-журе кулаплн бурай- тынды шыгарды. Б1ркатар окыган 20 шакты баланыц ншнде Туйебайдан бурын .таяк жегеш болмады. Кешю- Л1К ж ат сабак жаттатады. У-шу болып ауылды басымыз- га кэтерсм1з. EniHAi элетшде, биеш агытып жаткан шамала, тын- датады. Алдымен кезек Туйебайга келдк Муд1рмей ай- тып шыгып кетсе амал жок, эйтпегенде камшымен сыды- рып салады. BipaK Туйебайдын 6 ip касиет1, канша таяк жесе де, кеп жыламайды; мукап, жасымайды. Жайлауда ел арасы жик Б1р бслестщ астында апам ауылы бар. Dip KyHi эжем екеум!з сонда ба.рып конып, ертенше оесшнен томен тусе келдш. Кенпрек келеек, са- бакка бармайтьш ед1.м, еюндтден жогары болтан сок эжем: — Сабапяна бар,— дедк Dip кун болса да, мойным босап, босансып калган екем, имандыгымды колыма устап, ерше басып келе жа- тыр ед!м, артымнан б1реудщ дауысы еетшдк Карасям Туйебай екен: — Сабакка барасын ба,— дедк Жаныма жупрш eiiTirin келш: — Эжем бупи наукастанып калып, бузау кетш кал­ ган екен, соны жаца зорга тауып эиелд1м,— дедк Кешнтп калган баланы молданыц уратын эдетк Мен корыкпаймын, эжем кеше сурап алган, Туйебайдын сыл- тауы шамалы, сондыктан онын таяк жейтшше мешн. де, 03iHin де кез: жетед1'. Бетше карап: — Молда ceHi урады гой,— дед1'м. Ундемедк Келе жатырмыз. Анадайдан балалардын 6 ip шуылдап, 6 ip басылган эидер1 естктдк Адамнын бет- Terici келмейдк 6 ipaK бармай амал жок. Мен алдында, Туйебай кешн — сэлем берш Kipin кел- д!к. Молда т1зелеп, Ti3ecinin уетше штап койып кауыр- сын каламмен б1рдеме жазып отыр екен. Кезш сузе ка­ рал, Туйебайга кадала калды. Ашуланганда ортасын кыркып тастагандыктан делдпш турган муртынын же- 295

6eci TiKipeftin ко згал а 6epeTin. Бул жолы ла совдай ка- лыпта калды . К!табын сандыктын усп не койып: — Неге KeiuiKTiH,— деди Туйебай ундемей Т1зелеп — бук!рей!п отырып, иман- дыгмн аш а бастады . Ундемеген сайын молданын ашум удейш дед!. — Неге ундемейсш, докыз, ж ат, берН— деп, колын- д агы eui айыр камшысымен сандыгыныц жанын керсетть Туйебай барып ж ата алмады. Кыбыжыктап твмен ка­ рай бердь — Д оныз, сен тЬп алмайтын KiM ед!ц,— деп молла К'амшымен осып ж !бердь Туйебай мен катар отыратынмын. E ki айыр камш ыныа б!р тармагы кейлекшен иыгыма тиш кеткенде, ыршып туст1 М. Туйебай: «М олдекелеп» eaipin коя берд'1 . Б аск а балалар таксы к кергендей, алгашкы кезде баяу- ланкырап окыса л а, камш ы тарсылы шыккан сон бэр: де дауыстарын удете бастады. Туйебай екс!пн баспай кешке дейш жылады. «О кы!» деп молда куланян бураса да, алаканымсн ж ак к а ш апалактаса д а, жылаулы удетпссе, койган жок... EKiHAi элетш де ж а т с а б а к тындатты. Мен б т м е й кал- дым. «Акымак!» деп молда камшысын к е т е р т алганда, ж аны м шыгып кете ме екен деп ед!М, eiiipen коя берД1м. B ip aK урм ады. Б аск а балаларды » i6 e p in Туйебай екеу- М13Д1' алып калды. Екеум1з д е ж ы лап отырмыз... Кун б а та босатты. Б о- леден кутылгандай жуп'ре басып жвиелднг. Туйебай ек- ciriH эл! баск ан ж ок. А уы лга ж акындай бергенде маган к ар ап козin жешмен сурт!п: — Сен ертен «елесгн бе?— дед!. — Ceiiuii? — Келмеймш,— дед!.— Шокынып кетсем де, епд! молданын алдын кере калман!— деп eKipin коя бердь Аяп к е гп м , м е н т де кв з1'ме ж а с келдь Туйебай содан кейш молда бетш кермед!. 10— 15 кун елде бос жургеннен кейш экес! кел!п, «окымайтып бол- сан мен ceHi койдын сонына салайын» деп апарып 6 ipey- ге жалдагандыгы ест!лди Э... дегенше жаздыц кызыкты кез1 ©Tin, журт шеп шабуга Kipicti. Эл1 келетш уйлер костанып шыкты. Bi3- 296

д!Н уйдщ костап шыгаратын aai жок. Шеп шабарда жылда озснге кешет1иб1з. Биыл да кешпек болды. Ке- шумен 6 ipre меищ оку мэселем де козгалды. Б1рсыпыра- си «байдык уйше тастап кет, окысын-» дедд эжем онша сыцай берс коймайды. Эжемшн калпын сезген сон «кал- маймын» деп кигылык салдым. Акырында м ен т т!лепм кабыл болып уймсп 6 ipre кететш болдым. Байдыц уйшен кешуге пар еп з сурап алды. Туе ауа уй жыктык. Б1збен 6 ipre кешетш 4—5 уй. Beciii кезжде кэше жеиелд!. Кулын куншде жездемдш берген торы ку- канды ерттеп MiHin алып, Тэщрберген шалмен екеу.чпз сныр айдадык. Кун ыстык, тамыз, буркыраган жолдыц шаны Tin-тше аспанга ушады. ¥замай Алаквлд'щ такы- рьша жеттж. Жолдын куншыгыс жагында 6 i,p кшкене кара KOFa бар. Кара коганын басында жусаган кон ке- р;.чд1. Сиырдын аяцынан iшiм пысып келе жаткандыктан, куианымды борбайлап ж 1берш, шауып отырып, ж етт бардым. Шетте жаткан койлар дырылдап ypKin жу- ripicTi. Койдыц кол жагынан «шэй-шэй»лап 6 ip бала — Туйебай!.. Шуркырастык та калдык- 03i жаяу, жалан аяк; ерш кезерш тш'шген. Устшде шокпыт-шокпыт кима шапан- нык журнагы бар. Елдь балаларды сурады. Менщ жаныма келш куиа- нымды мактады. Олденеге кызыгып, тслм!рш карады. Коз карасьтнда: «Сен бакыттысын рой» деген сез бар едг. Жазды KyHi молдадан таяк жеп, кун бата екеулйз кайтканда Туйебай маган осы кэзкараспен карап едк Онда да: «Сен бакыттысын гой» деген сезд! аузымен айт- паса да, кезкарасы ерша'з бшд1рерлш едь Мен коп турдым. Кош узап Kerri. Мардымды ешнэр- се сойлесе алмадык. Bipait, 6ipiMi3,ii 6ipiMi3 киып кете ал.-лзйтын сешлденш отырдык. Мен: — Койды неге ат мшш бакпайсын,— дед!м? Аты бол- са екеум'з жарыссак, адам айткысыз кызыкка бататын сеюлдендж. Ол курешдг — Ат бермейдь—дед!. Мэлданын урып жэб1‘рлегеш сешлд!, байдын да ат бермей жэб1рлегеш кершдк Бфак, «шокынып кетсем де 297

молдаиыц ялдын кермей!н> деп, айтканы секппдь аш* таи елеем де байдын койыя бакпаймын!» деп, сол са- ратында Туйебай айта алмады. Оны айтатын езшде кудфет жок секйтденд!. Мен журш кетт!м, кез ушын. дакы белееке шыгып артымэ карасам, келдш кабагына карай ерген кобыпык артында, eKi кез! менде, Туйебай ол1 караумеи тур екен...

АЙРАНБАЙ Айранбайдып уй!не к!р!п келгенде-ак нендей iocin- пен айналысатыны беп-белпль От басыида шрл1 кара тактай, мацайы толган былгары, кайыстын кикымы; 6i3, пышак, кайрак, калып, мурындык кокырсып » а - тыр. Кейлексьз, ж ек аз куртеше тонды жаланаш етше к и т алып, Айранбай ескшеу eTiKTi бастап жатыр. Он ■ пзес!н баса, жердеп кокырсыгзи быль-ары кайыстын кикимымен ойнап, шашы жалбыраган 6ip эйел бала отыр. Айранбайдын бет ажары онша бэлматанмен, тарал- май уйыскан кою кара сакалы барлык бетш каптап, тоу керген адам: «Елуд! соккан ку гой» дсйтш. Кабагы (йртурл! тунжыраккы. Элденеге кейьгендей, элдешлш тутщ жеп койгандай болып отыр. Тарамысты тартып шынтагын кетерш калганда, т1-зесше жар.часып отыр- тгп кызыпа rain кетп-. — Сорлы-ай, ic ютегенде жаныма келме легенд! сен де 6ip тындасайшы,— деп кызын итерш тастады. К,ызыныц Ke3i жаутандап экесшен Fany етшгендей, уйде отыру айыбы езжен емес екенджш б1лд1рпс1 кел- гендей тш ш м ен: — TinTi... Балалар ойнатпайды... Ypa бередь—дедк Ол ei<i арада шандаткан куйындай буркыратып енгезер- дей 6ip эйел уйге сейлеп к1рд! — ... Кай 6ip жакынын бар ед!?1 CeHin елгентры!- генще карайтын солар ма ед1?.. YcTiiifle туши-туйш кейлектщ журнагы бар. Аягын-

да шарык ет1к, басында заты ак болса да, кормен бат- таскан дырык караулы бекебайы бар. Даулы екшнше, ашулы созше Караганда Айранбаймен ештескеи, кезг келгенде einin алайын деген адамнын Typi бар. Бул— Айраибайдын катыны Раушан едк Айранбайга ойланбаган жерден 10 пут салык тусш, соны телей алмайтындырын б1лд1рш калага барып арыз берешн десе, киетш eriri жок. Еск1 кайыс exiritiiu коншыи бастап кию ушш эрюмнщ ипшнен калдырган жамаулыгы жетпей калып, азрана кайыс сурап кел деп Раушанды Кемелбайдшне жумсаган. Кемелбай мен Айранбай аталас. Жок жерде 6ip нэрсеге д1лгер болып калса, берсш-бермесш Кемелбайдппнен сурау Айран- байдын эдеД ед1. Сондыктан ол Раушанды жумсады, Кемелбайдын катыны мен Раушан Таскаранын тойыи- да олдекалай табактас болып етке таласкандыктан апаз- ласкан едк Оидаты айып Раушанда емес, табактас бол- ранына корланран адамдай Кемелбайдын катыны еттЕ турамай жатып eci'K жактагы балаларра улест!ре бас- Ет кетш бара жаткан сон жалгыз тал омыртканы Раушан да алып кызына бергенде: «Сорлы жалмауыз кайдан табактас болып едщ, 6ip жапырак жепзбедш рой» деп, Кемелбайдын катыны омыртканы тартып ал- Раи. Жораргы табактары кемп1рлеу эйелдер де Кемел­ бай катыиыныц C03iii костаран тэр1зд1: «Байрус, «аргон кызылын осы ма ед1? Енд1 болмаса ялшсщ гой» деп, PaymaHFa нос берген. Mine, содан 6epi Раушан Кемел­ бай уйшщ eciriKeii де карамайды. Журттын iinin жат­ кан кымызын да барып 1шпейд1. Онын бер жатында, Раушанмен сыйластау Тайбарардыя катыны барып кы- мыз Iiuin шыкканда 6ip мезгышк есек алып кайтады: «Шешес1-ау, Бака шешейдщ eai кутырар б!лем, 6ip тос- таган кымызын iiuin болранымша куларьгмпыц етш жеп болады. Айтатыны 6ip сен: «Меш шагггырып алар. Меш- к1н алар...» «©3i кутырар б1лем...» дейдй Бурынры ашу- дын устйге бул косылып Раушан куйш-куйш кетед1... — Ол бетпактын кудай бетш керуге жазбасын. ©л- сем де лашытымнан шыкпай елермш,—дейд!. CeflTiri журген Раушанга кенеттен Кемелбайдын yiii- не бару окай болсын ба «бармаймын» деп карыскаи. Айранбайды ашу кысып кетш, жаиында жаткан ка- лыпты ж 1б е р т ypFaH. Енд! бармаса улкен тыкыр таяка-

таыдн.ын б!лш, Раушан шарасыз кетш, содан келге»1 Оттыц басына отыра бергенде, Айраибай лактыр- ганда «так.» етш терезесше тигея кара калып кезше тусе кетть «Сеи-ак кылдын-ау» дегендей калыпты терге ка­ рай лактырып кеп Ж1’берш ед!, уш аякты жукаяктыц уст!нде, сексендеп кемтр-шалдай Tic бтееш кирап 61- Tin, каурап турран жалгыз кара абдырага калып таре ете калды. Айраибай сескенш кеткепдей басын кетерш алды: — Ит, кират! — дед! Кемелбайдын кайысты неге бермегендйчн, катыны- нын не айткандыгын Айраибай Раушаннан бейнелеп сурамады. Сурамауына себеп — Кемелбайдын катыны мыкты адуын. Кайкс берудщ орнына мыкты ceric бе- pyi му.мкш. Онык усп'не, Раушан зорлыкпен кеткея адам. Кемелбай катынынын 6ip сез|'н он сез кылып экелуге бет1' шылп етпейдй Арадагы катын-калаштын ce3iH малданып агайынмен араз болуды Айраибай суй- мейдь Ол Айранбайдын Жокеннен устап калган ене- reci: «Эйел ерд1 азгыратын эзэзш » деп, Жокеи маркум- нын айткан шаригаты осы кунге шейш есшде. Айраибай e3i катын сез!н малданбаган сон баска- лардын да малданбауын кол перед!- Кемелбаймен туы- сы 6ipre, Кемелбайдщ кун KeprimTiri жаксы. Бул мук- таж болып суратканда, катыны Раушанмен араз-ак болсын, Кемелбай бер десе кайтедП.. Mine, ойы осы керге жеткенде Айранбайдын irai б!ртурлi суынган се- шлд1 болады. Бул окига Айранбайдын басына талай келген. Талай ренжщ, Кемелбайды кайтш кермеепш-ак десе де, уйыктап турган сон умытып, тусте барып кымы- зын ш етш . Кемелбайдын езгеше 6ip алеп — Айранбай­ дын ренжшенш би ген тэр1зд1 к|'шкене баласына: «Агана солем бердщ бе? Агана кымыз эпер» деп, езш бэпелеп отырган сон баягы ашудын 6api жогалып, Айраибай Ке­ мелбаймен аталас болгандыгынан взЗн бакытты санайтын. . Бул ретте де, Айраибай, кептен уйрешскен кальш- тын 6ipi гой деп кеншн жубатайын десе де, олденеге журегшщ тукшршен кайнап шыккан KeflicTiK, бул жол- гы ашудын бурынгыга Караганда Typi езгерек сек)л- дендь Ашудын басталу кшасы, Раушаннан repi, Кемел- байга ауайын дедь Олай болуынын ce6e6i — шыкпай

калган епнд! жазуга комиссия сайланганда Кемелбай сол комиссияныц Myuieci болып сайланган. Алты айгы жаз, кымыз шкеп сайьш, жалданып салган жалгыз жер тарысыныц шыкпай калганьш Айранбай талай айт- кан. 10, 20 жер erin салган адамдар салыктан кутылып, езшщ тутылу себеб!я Айранбай Кемелбайдан керпс! келщюрейтш. Ауылнай келш салык сурагапда Айран­ бай кейш кетш, Кемелбайга esiipiKac айтып кермеген се- з;н де айтып салган. Онын устше, мына'ггарыкканда жер- де калатын 6ip т ш м кайысты бермегещпп Айранбай» ды куйдьрейш дедн Ерншдеп насыбайын колымен сешртш ж!берш: — Кемелбай уйшде жок па екен? — дедн — Уйшде. — Бер демед1 ме? — Ио, бер дедь.. «Дымымызды коймайтын шыгар» деп, сэры уайымды салушы сол туганьщ... Сен менin соз1ме нанасын ба. Б 1рдеме айтсам, боктайсыц. 0 зш ешнзрсеш де сезбейс1н, нэлекп салып отырган осы шш- нщ 03i кэршед! гой. Кеше Ма,ржан келш барып кымыз 1шкен екен, сонда 1н1н айтып отыр дёйдй «Он пут са­ лык кеп болушы ма еди TiriHMeH бар астыгымызды жиып алады...» деп. Hecin алдык екен, еткен eMipine TirmiH ш - tipin сабакты ине-ж1п 6epin керген жок— Айранбай курсшдк — К азак ит, кад1р бшер ме,— дед!. Сыдырылган тарамысьш дурыстап алып, кайтадан Tiryre KipicTi... Киялы шарыктан еткенд! кезе бастады. Ecin 61лгелi Кемелбайдан, Кемелбай сек1лд! байлардан керген жаксылык-жамандыгы кез алдынан cypeneain erin жаткан сешлд! болды. 6м!'рдщ арты карангы. Bip жарык соуле керген кун! жок. Кемелбайга, Кемелбай сеюлдшерге каншама енбепн cinipce де, соныц барабарына алган ешнэрсссГ жок, бткен ем]ршен дмгерлштен кутылган да емес. Соншама ецбек, мехнаттыц кайда кеткендтн, К1мге штелгендтн де бшмейдй Жуйрш киял ет ш д а кез1п отырып келш, будан 6ip жет! бурын елге келген нускау- шыга туеп, жап-жас ж т т бакылдап сейлегенде 6ip муд1рмейд1'. Eiti сезшщ б!р!нде айтатыны: «Кедейдщ еи- 6eri байга жедшумен келген; кедей болмаса бай сол кеп малды бага алар ма едк Оган menti шаба алар ма сдП 302

Барушы мен карушы кедей болып, ракатын бай кор- ген... Енд! кедей оян, ойлан!..» Дуп-дурыс айткан. Айранбайдыц жасы каз1р 40-та. Кырык, жылдын жиырма жылын есепке алмаранда, жнырма жылры енбепт'н жемкй кайда? Жиырмасьшан 6epi 6ip тыным алFan емес. Кун-туш ктеу. Bipan тонину, бутшделу жок,. бзшдей Кемелбай еткен ewipine шептщ басын сындкрран емес. Ол сонда да бай, буи'и, жегю- JiiiCTi... Айранбай кеп ойлады. Ой ушырына шыга алмаран- мен де, езш ш е 1стеген кортындысы: «Кедей ецбегш бай жегем, нускаушы снз! рас...» Осы ойын жарыкка шырарайын, iCTereH кортынды- сын Рауш апга айтып мактанайын, онын да кенш н жу- батайын деген тэр1зденш: — К аты н!— дед! Айранбай,— Кемелбэйдан журе- riM суьтп болды. Ешц сэнын ecirin ашушы болмайык. Ку­ да й аштан елДрмес. Ен болмаса, коммуниске жазыл- рандарды казына асырайды дейд1‘ рой, коммуниске жазылармыз: егкен-кеткендершщ «кедей!» дегенде так- дайлары суырылады. Кемелбай курлы сол коммунистер асырар... Раушан кендлденейш дедн Жанында отырран кызына: — Тезек экелш!, карагым, экещпн. карыны ашкан шырар, шэй кояйык,— дедь Ауьгр жуктен кутылып езше-ез! жана келгеи адам тэр1здешп. кул!мс1реп PaymanFa карап, Айранбай кекек энше басты: Тубшен терсзеш'н кекек деген, Астымда oip атым бар секектеген...

ЖОЛ КЕЦКС1 Октябрьд1ц сур булты туйдек-туйдек шырып, аспан жузшде салбырап тенш, дуниеш карактлыкпеи каптап ж1беретшдей терктен соккан ызгарлы жел1 денеге де салкын тиш, жамаулы кшмд!лерд!н иегш сакылдатады. Шз кеше Токанмын уSiне келш коетамыз. 3—4 уй­ ди! 1ш1ндеп ек! бузаулы сиырдыц басын кэсып сауып отырраны осы уй. Баскаларына Караганда бул ©3iHe бай- лык атын тагудан да тайынатын емес. Жамаулы жыр- тык уйдщ imi толFan тутш, быксып жанган тезекп кесеп ж1берш: — Бэрекелде-ай, конактарга ет болмады-ау,—дедк Тан атысымен журу жабдырына юрдш. Деигелек 6irj кен! каусан кираута турган кырык, курау арбасын мак- лая, Токан кек шолагын жегш жатканда, тымарын жел- кеснш жыпыра кшп, устшдеп тоны май-май Айдарбек келдк — Жол болсыи! — Мына конактарды Сэкен байдшне апарам. — Борекелде-ай, арбац керек едь базарга ет апарар- мын деп ед!’м,— деп вкшген тэр5здендн Орталарындагы жалгыз арбаны жегш кеткендн! ушш Айдарбектен Fany етшу б!зге Tnic секшдендй Сезге айналдырып кекш н жубатпак болдык: — Ет сатудан пайда коп шыгар-ау. — Ой шырактарым-ай, пайда кылып баюга ойлая жур дейсш бе. Bapi жэкшылыктыц ланы — тамак асы- раудьщ жабдыры рой,— дед|'. Токаннын узын бойлы, арык кара катыны бар, б!з келместен бу,рын, олде ерльбайлы екеушщ арасында б!р салкындыктын бар екенд!Г1 epiKci3 квзге шалынарлык 304

едк ек:-уш ж асар 6ip домалак кара баланы катыяы кай- та-кайта урып жылатады: Токан 6ip саз айтпастан ба­ ланы тонына тырып жубатады. Аидарбек сейлегенде Токаннь-к катыны тыста жур едь Кез1 келгенде 6ip ехшмд! алайын дед1 бьяем: — Журттын еркеп пайда легенде ел in кете жаздай- ды; буган кереп те.релж, ертен ею мешке мен шолак аттан айрылган кути жайыц бьшнер,— дед!. Ж ат юсшердш кезшше жарлылыгын айту Токанга унашсырамады. Тымак бау байлап жатып катынга ашу- лы K63iMen карады. Узамай 6i3 журш Kerriк. С абалак жунд1 ала тебет шокавдап артымыздан ердк Уакыт сэскелш. Алашабыр булттан окта-санда куннщ кез! кершш кетедк взен бо- нына узыинан салынган ауылды жагалап келект. Keft6ip • жер уйлерден тутш шыгып жатыр. Ж алац аяк, жалач бас, азып-тозган кедейдщ катындары колдары тш м -ть fli.M болып уй сылап жатыр. Ауылдын шет жагьшда, онашарак быжыркай тастар, тебешз кулауга турган агаш уйлер кершдй 6ip караган- нан-ак мола екещип бел гш : кещлге салкын, квзге жат туйлады. Иректелш салынган кара жол неше буралып отырып, акырында сад молага сокты. Токан кек шолак- ты уруын сиретш, катарласа 6epin токтады. Арбадан Tycin 6i3re карады: — Знратка бата кылмаймыз ба? — Журген Дурыс кой, тонып турмыз,— дед1к. «Булары iieci!» деп такыркаган тэр!зденд1 де: — KiuiKCHe Ki.TipeHiK,— дед:. Ж угшш отыра калып «агузы, б]'см1лданы» шубыртты, Дауысы таргылданып барылдап шыкты. Куран окып болып арбага мшш'мен-ак 61'рдеме айткысы келген i<ici- дей жыбыршып б!зге карай бердь — Бул зират а з д щ ауылдык1 foA. — Б'ддщ ауылдыго. — Мына 6ip жана 6eflir ю м дш ? — Ой, не кыласын, ол Sip сабаздын 6efiixi,— деп ар­ бадан кырынданкырап отырды: — Мына узыи ауыл Алшан атанады. Б13Д1 Коспак дейд'и Алшан, Коспак— аты катар шьпжан 6ip KiciniH баласы. UIeuieMi3 Кунетай деген к!с! «Алшанд.ы котер- генде бойыма кержтш пайда болды, бейш м к ец ш , epiM- шн кедесше кулак салгыш болдым, cipa осы бала ел би-

лсп, журтты аузына каратар, ж еп атасына mefiiH кеже торы узшмес» деген екен. Сол Алшац Kici болганда алты алашта одан асар бенде болмады: ханы да, карасы да Алшанмен акыл салып ic iCTemi — деунн ед1 экем. Сол Алшацнын тукымынан жацагы ауылда 12 уй бар. Кал- ран 10 шакты уй—солардык кодсылары. Осы уакытка шейш ата дэуле-ri кемнен жок. Ат аркасына мшгеи жЬ rirre p i де оте пысык, жолдас-жорара кайырымды. Sciра­ се 1ш1ндег1 сырбазы Уэли едй Жакагы бей:т сонью. Кайтканыиа ай жарым шамасы болады. Keiueri дунненш тузу кез1нде 6 жыл болыс болды. Мен оида раселнай ед1м. Заманы етсе де кемдис керген жок, еле елгенше ел жуыысын колынан аткарумен кетть О.рыска жумыс жЬ беруш вл!мнен артык icepyuii едь.. Маркум былтырры сайлауда мен1 шакыртып алып: «Бэр1м1з 6ip атаныц баласымыз, вз!м!з бут/н турсэк, 6i3- Д1 жау оцайлыкпен ала алмайды; мына сайлау болгалы тур. 0з1м десем, ешюм колы.мды кзкпас ед1, бхрак осы кунг1 уюметке б!з онша суйкхмд! кершбеймхз Foil. Ке* дейд1 жарылкайтын болса, кедейдщ 6i,pi cencin. Баска- нын болраиынаи, ofiTeyip акылдасып ic icTeyre, сешн бол- ганын артык. Ауылнайлыкты алып берейш, сен ауылнай бэл!» — дедь Бурын сез1н кайырып кермеген адамымыз болтан сок лэм-мем деместен бола салып ед1м. Ендх ол маркум кайтып кеттй Е ндтл ер ш щ иншде журтка тутка болып, ел билп'ш ала кояды дейтш жок. Арка cyflepiH болмаса, ауылнайлыктан не пайда, шыпыкда 61зд1к1 эу- реиплж кой... Токан ауыр кура'ндь вткен кундерх, Уэлимен бхрге сурген eMip.nepi кез алдына елестегендей болды. Жасы елудin шамасына келш калган болса да, ani де квкШ жас, орындалмаран Т]'лег1 кеп тэрхад. Eiwiri калган ел- ге, Keiiinri бала-шагага езш ага кылгысы келгендей... Эн- п'ме би лтн колыиа алып, жалпы елге Уэлхвд жоктат- паспым дейтш адамныц nituini бар. Онысы, кебпхе, бо- лыс-билер се1блденщ тамагын зшд! кылып кырып-какы- рынып кокырайыцкырап отыруынан сезхлед!. ¥зын аккан Тобыл езенш жагалап отырып, туе кезш- де Сэкен байдын ауылыпа келдхк. Тебелеген араш уйлер кер1нгенде: — Ipreci бузылмай турран ауылдыц 6ipi осы, мал мен басы катар ecin-ак тур,— дедх Токан. 1924

ЗАМАН Замен к;мге куле карап жур: мынды айдаган байды, ypin йикен мырзаны, кер:ле баскан кербез сулуларды табапьша салып плеп жуй кылып, irnep ас, кнер кшмге зар кылып жур. Кырык уйл! карыкбоддьщ 1шшде Жайлыбайдан ар- тык к!м бар ед1? Жанлыбайдын sKeci Сырлыбай—«КиелГ бай, туйел1 бай» атанган тертбак келген, жумыр, жуаи Kici ед1. Сырлыбай елген сон кырык уйл! карыкболдьщ шйнде Сырлыбайдьщ аруарын атаган бенде жок: кемшр- шал намаз артынан бата кылранда «Сырлыекеме тие береш» дейд1; улкен-Kiiiri сапарга шыкканда Сырлыекесн Н!Ц аруагына сиынады. Ж ас катындары басын кесш алса да «сыр» деген созд! ауыздарына алмай «сырлы аяк» де- ген сезди «бояулы аяк» дейдь Бала таба алмаган катын- дарра емш! кемтрлер Сырлыекеднщ таспыгьш сура ша- йып береди Сейтш заманындагы Смрлыекедшц ез! де, аруагы д а сыр бере коймаган. Оныц бер жаганда Жайлыбай болды. Аруакты ата- иын баласы — бай елд, терт тулш сай ед!. Журт айтка- иына кенд!, айдаганына журдн Ел арасымда сыйлы му* uieci, ЭК1МД1К билiri Жайлыбай колында болды. Жайлыбай KipicnereH ic — ic болудан калды... Заман кубылмалы дейд1 карттар. Кубыла келе турл! куплей шыгарды. Журттыц астын уетше келт1рд1, сура- пыл лайсавда а як — бас, бас— аяк болура айналды. Кзппен 6ipre заман шалыры Жайлыбайра да тндк кора* латан мал\" 6irri, котандагы кой кетп; мал бггкен сон сэн Girin, эшмдж бнлмстщ кызыры калмады. 807

Жайлыбай ез'шен esi сырылып шетке шыга бастады. Bip ксзде бас иш шулкып, айтканынаи шыкпайтын журт тш н сирек алура айпалды. Кедейлер басынды. Жайлыбай басылды. Оита-санда вткен кунш кексеп: — Ой-кой, заман! — деГтн бслды. Bip айналдырган кудай шыр айкалдырады, шыр ай- иалдырса, тым айналдырады. Ата багынан, мал дзуле- тшеи айрылып, eiwiri мацсаты аштан елмей тамак асы- рау болын отырран Жайлыбайра ауылпай мыкты i<ecip болды. Нэлбкт! квп салады, жныннын бэрш Жайлыбай- дын ауылы 1стейд1. Жайлыбайдын бэйбшес! кед пейши-ак адам Foft, шыдайын лесе де жаны твзбегсн сон: — Журт кудзйды неге ойламайды екен. Б1зде не кал- ды деп жур екен,— дейд1. Желжкен кедей 6eTiH бар — жузщ бар дей ме. — Вереек ез1М13деп жегеш'кд! 6epeciH. Баягыдаи 6epi тэбелпзге кетергешм!з аз ба ед|?! Б)з ун uibiFap- май-ак шыдап ек кой,— дейд!. Буран шаран бар ма?! Бак малда деген рас-ау, малы кеткен сон бары кете бастады. Kneai атанын баласы деп журт сынлауын кем1т- Ti... Койшы-коланкын катындары да бояуды «сырга» ай- налдырды. — Аруарыкнан айналайын кайран атаекем-ай, киел! ятын жаман-жэутжтерге кол жаулык болды-ау! Ой-кай заман!..— деген бай мен бэйб|шешн журеп каре ай- рылды. ©згерген заман езгергенд1г1н кылады. Кешлгс унай- тын 6ip ic жок, заман езгерген. MiHe, сайлау, журт жиналгап. Жиьшра кеяетш юлен жарлылар, ши аяк балалар жнналган. Бурынры кен кур- сак билерд1'н, кербез мырзалардык орнына, тер! киген, бурынгыдай улкенге евз 6epin, эдеппен тындап отыру да жок; жап-жас балалар сакалы каугадай б1реулерге: — Журт булд!рпш, жеб1р жауызсык,— деп шак ете калады. Мынау шетте отырран, арык гишнш шокша са- калына ак Kipe бастаран Байкаска. B ip кезде аруары арындап журтты аузына караткан epiHHiH 6ipi eai. Ен- Airi калпы мугедектжке айналран. Коптщ созше косылып б1рдеме айтайын деп едп

— С!зге С03 берьямейд!, шешенд'1пшзд1 усталгаи урыны босату ка жумсамацыз! — дсп, 6ipeyi жек1р;и тастады. Бай болмаса да, байдыц салтанатын курып елге бас бодуга тырысып жургеи Еркожа «мен...» деп шыгап сей- дсй 6epin едк — Еркожа уры устайды, урынын cepiri,— деп журт шу ете калды. Кайтера'ц. Заман бузылган! Талдырмаш бака сэры ж !п т эшмсш книге Kstepin жур. — Жайлыекец кайда? — Жай сурадыц ба? — Соттан кагаз бар. — Не кагаз? — Малайыкызга акы бермегеп екенс;з, сол 1зденш ci3re мын сэм алтын «решение» салкызыпты... — Бул не деген сумдык! Апыр-ау, кудайдан коркып, аруактан уялмагандарык ба?!.. вгешеден-бугеше ма- лай акысын бермеген yuiiii мын сом алтын айып тарткан Kici кврд^ндер ме?! Жайлыбай жыладЫ. Бэйбине дауыс кылды. Sip кез- де алты алашты ттреткен «Жайлыекеннщ» кара ша ды­ ра гы, коне тарткан курымы, айыпка теленуге айналды. Ой-кай, заман, замай!!,